“Before Sunrise” (1995), (Verê ke Roj Vejîyo), mîyanê tarîxê sînema de derheqê mefhûmê eşqî de, o rast vînayîşê verênî de aşiqbîyayîşî de fîlmêko muhîm o. Beno ke fîlm temsîlê qedîyayîşê yew dewrê romantîkî yo. Yan zî nê dewrî rê şuwareyêk o. Û beno ke nê semedî ra fîlm herçiqas sey tewir romantîk/komedî bibo zî sey fikir nê tewirî ra hîna vêş çîyan dano temaşekerdoxanê xo û hema ra zî ma rê balkêş yeno û ma ser o tesîrêko gird virazeno. Badê cû rejîsor Richard Linklaterî, heman kaykerdoxan reyde, di fîlmê sey dewamê nê fîlmî zî antê û “trîlojîyê Before”î vejîya meydan. Yanî serra 2004î de “Before Sunset” (Verê ke Roj Awan Şoro) û serra 2013î de zî “Before Midnight” (Verê Mîyanêşewe) ant.

Mi nê trîlojîyê “Before”rî ra tena fîlmo verên temaşe kerdo. Çend serrî verê ez vana qey mi cayêk de fîlmo hîrêyin dî û biney temaşe kerd labelê mi temam nêkerd. Îxtîyarbîyayîşê ê her dî xortan mi rê zaf melankolîk ameybî. Yanî esasê xo de nê trîlojîyî de, ma hem bedilîyayîşê eşqêk hem zî bedilîyayîşê karakteran vînenê ke sey cuye eşkîno ma xemgîn biko. Welhasil! Belkî rojêk ez trîlojîyî pîya temaşe bika.

Badê hende serran nika çira no trîlojî ame vîrê mi? Çike nê rojan de mi fîlmo peyên yê rejîsor Richard Linklaterî “Blue Moon” (Aşma Kewîye) temaşe kerd.

Nê fîlmî de zî karaktero sereke Ethan Hawke yê serkarakterê trîlojîyê “Before”yî yo. Ethan Hawke bi nê rolê xo yê fîlmê “Aşma Kewîye” endamê aktoro tewr baş yê xelata Oscarî yo. Nê kategorîyî de endamê bînî; Timothée Chalamet bi fîlmê “Marty Supreme”yî, Leonardo DiCaprio bi fîlmê “One Battle After Another”î, Michael B. Jordan bi fîlmê “Sinners”î, Wagner Moura bi fîlmê “Secret Agent”î endam ê. Mi fîlmê “Secret Agent”î hema temaşe nêkerdo labelê ez vana qey performansê Wagner Mourayî zaf ameyo ecibnayene. Serkarakterê fîlmanê “Marty Supreme” û “Sinners”î zî sey di endamanê xurtan mîyanê na musabeqa de ca gênê. Coka seke şansê Hawkeyî yê xelate tay o. Labelê reyna zî Ethan Hawkeyî performansêko tena bi sereyê xo fîlmê “Aşma Kewîye” de moto ra. Yanî fîlm tena sey performansê nawitişî yê Hawkeyî eşkîno bêro vînayene. Performansêko baş û serkewte… Çike heme barê fîlmî ey ser o yo. Labelê bi nê performansê başî zî Hawke seke do nêeşko heqê karakteranê serekeyanê fîlmanê “Marty Supreme” û “Sinnersî” de bêro.

Ethan Hawke bi nê rolê xo nêeşko xelata Oscarî bigîro zî seba karîyerê xo yê kaykerdoxîye bi nê rolî resayo merhaleyêkê zaf gird û başî. Û goreyê mi do no rolê ey bibo rolanê serekeyanê serkewteyan ra yew. No fîlm behsê çend saetanê peyênan yê yew muzîsyenî ke wazeno reyna karêko baş vejo meydanî keno. Fîlm derheqê cuya bestekaro amerîkayij Lorenz Hartî (1895-1943) de yo. Na dramaya bîyografîke, şewêk de mabênê çend saetan de, yew barî de viyarena. Seke yeno zanayene Lorenz Hart 48 serrîya xo de merdo û probleme eyî yê alkolîzmî estbîyo. Ma nê fîlmî de çend saetanê nê muzîsyenê 48 serrî yê ke êdî deyîrê eyê ke wextê xo de bi name û veng bî, hêdî-hêdî vîrra şîyê, vînenê. Ma nê çend saetan mîyan de heman wextî de hem tengijînanê nê muzîsyenê ke êdî “îxtîyar” hesibîyeno hem zî a zerrîya eya xort û hêvîdar vînenê. No fîlm tena mekanêk de û çend saetan mîyan de vîyareno û monolox û dîyaloxê Hawkeyî yê bêemsalî hêzêko gird danê fîlmî. Coka fîlm hetêk ra zî tahmê yew kayê tîyatroyî dano merdimî. Pîyanîsto ke nê barî de ceneno û deyîran vano reyde ma şonê dekewenê mîyanê zafê deyîranê klasîkanê Lorenzî. Seke merdim fîlmêk ney performansêkê tîyatroyî temaşe keno. Û helbet ê dîyalox û monoloxê Hawkeyî yê ke referansê zafê fîlm û muzîkanê klasîkan kenê, merdim wazeno pêrûne sey cêrenot not biko. Eke şima sînema de aksîyonî ra hîna vêş hes kenê beno ke şima nê fîlmî zaf nêecibnê. Labelê eke şima performansanê hîna mînîmalîst û tesîrdaran ra hes kenê, do Hawke performansêko tîyatral pêşkêşê şima biko. No fîlm, derheqê eşqî de; cuye de; afirnayîşî de; tengijînanê afirnayîşî de; reynawaştiş, hêz û hewesê karêkê neweyî de; derheqê bêmanatîya cuye de ke heme çî serkewtebîyayîşî zî, namdarî zî, eşqê girdî zî her çî sey vayêk, sey hewnêk bê ke ma ferq bikê qedîyeno û şono; de yo. Labelê badê hende serran heme ê deyîrê Lorenzî yê ke ma goşdarenê mojnenê ma ke huner û ruh hertim mende yo.

***

Mi no mabên de, fîlmanê endaman ra “Marty Supreme” zî temaşe kerd. No fîlm çend kategorîyanê cîyayan de endamê xelata Oscarî yo.

Fîlm behsê cuya yew kaykerdoxê tenisê masa keno û serranê 1950an de vîyareno. Seba mi, sey tewir yew fîlmo ke ez ci ra hes bika nêbî. Ez nika zî wexto ke fîlmî ser o fikirîyena, fîlmêko xirab nêbî, ca-ca merdim eciz bibo zî peyên de ê di saete û nêmî herikîyayêne û şîyêne. Labelê reyna zî yew fîlmo ke zaf zêde mi ser o tesîr biko, nêbî. Nê fîlmî de rolê Martyî de performansê kaykerdox Timothée Chalametî zaf baş bî. Û seke no fîlm zî seba ke o kaykerdoxîya xo îspat biko, kaykerdoxîya xo biresno yew merhaleyê berzî û heta beno ke xelata aktorê tewr başî bigîro, ameyo antene. Belê Timothée Chalamet, kategorîyê aktorê tewr başî de endamêko zaf xurt û hêvîdar o, seke nê fîlmî de zî ey performansêko tena bi sereyê xo dayo. Labelê seba fîlmî pêroyî ez nêeşkena heman çîyî vaja.

Ez wexto ke fîlmî ra vejîyaya sey tema û babete ez fikrêk ser o fikirîyaya. Belê seba cuya xo, îdealanê xo, seba ke merdim xo rê yew cuya alternatife biafirno û îdealanê xo dima şoro bîlhesa serranê xo yê vîstinan de merdim zaf xo ver dano, mucadele keno. Ge-ge xo reyde lej keno, ge-ge keyeyê xo reyde lej keno, ge-ge heme komel û pergalî reyde. Seke merdim nê serran de pêarqilîyeno ke eke nika seba îdealanê xo, hêzêk û xoverdayîşêk nênawno do heme cuya ci destanê ey mîyan ra bifira û şora. Nê fîlmî de karakterê Marty û cuya ey zî rasterast seke nê fıkran rê cewabêk bî. Labelê çîyo ke nê fîlmî ardîbî vîrê mi merdim ganî çiqas ver bi xeyal û îdealanê xo şoro? Yan zî esas persa rast na ya: merdim seba xeyal û îdealanê xo ganî her çîyî biko? Beno ke tayê çîyê ke “baş nîyê” yan zî do ma karakterê ma ra vejê, yan zî do xururê ma bişiknê û heta-heta sey sîyêka bêyome ma dima bêrê. Marty nê fîlmî de seba ke musabeqayan de xo îspat biko her çîyî ceribneno û qet pes nêkeno. Labelê ca-ca ez fikirîyaya ke no xorto ke nika her çîyî ceribneno û qet ca nêverdano do siba roj wexto ke resa îdealanê xo, nê çîyan ra poşman bibo yan ney? Belê xora beno ke dualîstîya cuye zî na ya. Çike merdim wexto ke vîyarteyê xo ser o fikirîyeno ge-ge kerdişanê xo ra poşman beno, labelê ge-ge zî, beno ke hîna vêşî, nêkerdişanê xo ra poşman beno.

Badê ke nuşteyê mi zazakîNews de vejîyayê çend embazan mi rê nuşt: “Ma nuşteyanê to ra hes kerd labelê ti zaf derg nusena no zî beno ke wendoxan eciz biko. Her yew nuşteyê xo ti eşkayêne sey di-hîrê nuşteyanê cîyayan biweşana.” Beno ke heqê înan bibo. Hela nê dewrî de ke însanî çend cumleyan ra vêşî çîyêk nêwanenê û her çî zaf lez helîyeno û şono de beno ke tehemulê kesî nuşteyanê dergan rê çinîbo. Labelê ez ê nuşteyan sey parçeyêk fikirîyabîya. Herçiqas her yewî de behsê nuştox, fîlm û kitabanê cîya-cîyayan bibo zî ê sereyê mi de pîya bî. Yan ê heman wextî de dekewtîbî cuya mi yan mi ê fikrêk ser o wendîbî û temaşe kerdîbî coka zereyê mi ra nêame ke ez înan yewbînan ra biaqitna. Ez do nuşteyanê xo de, nê waştişê wendoxan çiman ver de bigîra labelê terz û uslûbêkê merdimî zî esto ke merdim zafane ê rêçan ser o şino. Hey ma vînê!

Nê rojan de sînemayan de bereketê fîlman esto. Sînemayê ke serdestîya fîlmanê piyasa ê dorpêç kerdê, nê rojan de fîlmanê zaf cîya û alternatîfan mojnenê ra. Vizêrî ez zaf rencan û bêhewn bîya labelê ez reyna zî şîya fîlmê “Împaratorîya Arwêşan” yê Seyfettin Tokmakî.

Bi çend rojî yo seansê fîlmî estê û mi va beno ke êdî vîzyonî ra wedarê. Û wina zî bî, ewro fîlm wedarto. Xora wexto ke ez şîya salone zî kes salone de çinîbî dima camêrdêk ame û ez vana qey ma di kesan fîlmî temaşe kerd. Wexto ke fîlm qedîya karkerêkê sînema ame û va “Çira kes nêno nê fîlmanê hunerkîyan temaşe nêkeno!” Ma nêeşkayê çîyêk vajê û dima karkerî domna “Heyfê xo kenê!” Welhasil no mesele destpêkê sînema ra nat yeno munaqeşekerdene. Fîlmê ke zaf zêde yenê temaşe kerdene û fîlmê ke festîvalan ra bi xelatan agêrenê, mîyanê şarî de eleqenêvînayîşê înan! Welhasil!

Nê fîlmî emser, Festîvala Porteqala Zerrnina Antalya de (62.) xelata fîlmê tewr başî girewto.

“Împaratorîya Arwêşan” ra apey çi mend hîsîyatê mi ser o? Tenatî û bêçaretîyêka girde. Na dinya de xo rê cayêk nêvînayîş. Na dinya de seke kesêko baş zî nêmendo û pêro însanê xirabî û wehşî ameyê werteyê cuya ma de bi ê heme xirabîyanê xo kona xo ronaya û ma bênefes verdanê. Ma rê qasêk bustêk zî seba helm girewtişî û veradayîşî ca nêverdayo. Ge-ge merdim wextanê zaf tengan ra vîyareno. Ê wextan de seke rîyê nê dinya ser o cayêk zî nêmendo ke ma şorê. Seke însanêk zî nêmendo ke ma fehm biko û nê wextanê xo yê tengan ma înan reyde pare bikê. Nê wextan de bê hemdê xo ez vana “Erd Asin, Ezman Paxir o.” Mi no romanê Yaşar Kemalî nêwendo labelê bêhêvîtîyanê mi de, tenatîyanê mi de, wexto ke hemverê na dinya de tehemulê mi nêmaneno, nameyê nê romanî hertim yeno û goşanê mi de zimeno. Belê nê fîlmî de zî karaktero qijek/yan zî xortêko hema cêr ra yeno, zereyê dinyayêka winasî de asê mendo ke erd asin o û ezman paxir. Musa zereyê dinyayêka winasî de tekûtena mendo. Hem zî emrêko hema newe-newe dinya nas keno û fehm keno de, heme rîyanê ci yê xiraban reyde. Dîyar o ke maya Musayî na dinya de seba ey roşnîyêk biya labelê destpêkê fîlmî de ma vînenê ke maye hema newe merda. Musa zaf tay qisey keno labelê reyna zî cayêk de pîyê xo ra “Werekna herinda maya mi de ti bimerdêne” vano. Çike pî zî Musayî sey yew çimeyo ke ci ra feyde vîno, vîneno. Û coka o zî zafê kesanê xiraban reyde seke heta ke ganê ey, ey ra bigîrê, şono Musayî ser. Coka reyna Musa “Wexto ke şima mi ra çi wazenê?” vano, pî zî miyanê nê “şima”yan de yo. Mîyanê nê erdê asinî û ezmanê paxirî de, Musa xo rê şikeftêk mîyan de seke dinyayêka roşne awan keno. Belê zereyê na şikefte zî tarî yo labelê Musa bi heme zerrîzîzîya xo arwêşanê ke seba musabeqayan yenê şuxulnayene, daman ra xelisneno û ano tîya de înan sevekneno û weyî keno. Hemverê a împaratorîya xirabîyan de împaratorîyêka arwêşan awan keno. Hemverê a dinyaya tarî de, ê erde asinî û ezmanê paxirî de dinyayêka pak û roşne awan keno. Labelê fehm keno ke do a împaratorîya xirabîyan, êrîşê na împaratorîya arwêşan biko coka arwêşanê xo arê dano, kênaya ke nêzdîyê xo vîneno reyde qeyaxêk ser o ver bi dinyayêka meçhul şino.

No fîlm sey roşnî zî fîlmêko zaf tarî yo. Yanî seke cayêk de zî çilayêk nêna vêşnayene. Merdim tayê cayan de zar-zor kaykerdoxan vîneno. Keyeyê Musaînan de perdeyi hertim ante yê, çila qet çinîya, tena pixêrî de adirêk esto û alawîya ê adirî, roşnî dana keyeyî. Mektebî de, nêweşxaneyî de qet çilayî nêtafînîyenê, sehneyê ke teber de zî ameyê antene de hertim hewa û atmosferêko tarî, gewr û mijin esto. Na taybetmendîya roşnîya fîlmî, ca-ca temaşekerdişê ci zehmet kerdo. Labelê eke cayêk de sîstem hende puyîyayo û yew xorto ke hema newe dest bi cuye keno ser o hende hesab û kitabê xirabî bibê, dinya verê çimanê ey de bena dinyayêka asinên û kerrayên. Û na dinya zî ekranî ser o bi nê şekilîya asena.

Felsefayê estî de munaqeşe û persa herî kevnare; estî çi ya? ser o ameyo kerdene. Na perse hetê feylozofanê demê entîk ra ameya perskerdene û bi muşahadeyê tebîetî ra, ciya-ciya ciwabê na perse ameyo dayene. Persa ke estî çi ya? ra dima persa arkeya estî çi yo? ameya perskerdene û bi goreyê ciwabê ciya-ciya feylozofan ra, ciya-ciya cereyanê/ekolê felsefî ameyê awankerdene. Cereyanê/ekolê seke nîhîlîzm, realîzm, îdealîzm, materyalîzm, dûalîzm, estîş û estbîyayîş virazya yê. Nê cereyanan/ekolan ser o badê cû do bêro vindertene.

Eke felsefayê estî ra, mefhûmê estî ser o fikrê ko rafîne înşa nê bo, zanayiş, zanistî û zanyari ser o zî fikrê ko rafîne înşa nê beno. Çimkî heme zanayiş, zanistî û zanyari yê ma senînîyê/kalîteyê û çendîye/kantîtê mefhûmê estî ra yenê. Felsefayê zanayîşî/epîstemolojî, felsefayê ontolojî/metafîzîkî ser o yeno înşakerdene. Felsefayê estî de zaf mewzûyan ser o tay-zêde fikrê ko hempar û iqna kerdene ameyo viraşatene. La di mewzûya ser o hemparî yê ke îqna kerdene mimkûn nî yo. Çimkî felsefeyê estîye nê di mewzûyan ser o pênêkerdiş ra aver ameyo. Arke û vurîyayîşê estî ser o fikrê ko hempar û iqna kerdene çin yo û nê beno zî.

Heme estî yî herekyenê.[1] Di problemê felsefeyê estîyî, demo entîk ra bala feylozofan anto û nê di probleman hetanî demo rojane zî dewam kerdo. No bal antış: Vurîyayîş û bedilîyayîş estî yo. Ewela feylozofan bala xo dayo tebîetî ser. Tebîet muşahade kerdo. Însanan vurîyayiş û bedilîyayiş tebîet de vînayo û miraq kerdo. Vurîyayiş û bedelyayişê tebîetî ra ageyra yo, vurîyayiş û bedilîyayişê xo ser o fikirya yo. Însanî muşahade kerdo ke; awe herekyena şina dengizan da yena pêser. Dengizan ra awe bena buxar. Buxar beno mij. Mij beno hewr. Hewr beno vore. Hewr beno varan. Varan riyê erdî ra yeno war û beno awe û reyna herekyeno. Şewe ra dima roc vejîyeno, tarî ra dima roşnayî yeno. Roşnayî ra dima roc şino awan û şewe yena. Wesar yeno her çi vurîyeno. Her ca kesk beno. Heme nebatî û darî vilike akenê. Vilikî benê fêkî. Fêkî benê were ganîyan û bêganîyan. Wesar ra dima hamnan yeno, germayi zêdeyeno û heme keskayi zerd benê. Hamnan ra dima payiz yeno, germayî serd ra ageyrena û heme ganîyî hadreyayê cuyayê xo yê zimistanî kenê. Zimistan serd ano, vora varane her ca beno kefeno sipî. Heme ganîyî kunê hewnê zimistanî. Nê muşahadeyan ra felsefe, zanistî, zanyarî, bawerî, etîk, estetîk ameyo meydan.

Muşahade û micadeleyê miraqê famê însanî dewam kerdo û hima zî berdewam deyo. Wext derbas biyo û beno. Wextî dir her çî vurîyeno. Zimistan qedîyeno. Vore helyana. Serd kêmî beno. Tebîet hetê gandarî ser o ageyreno. Heme ganîyî weledîyenê. Yê ganîyê ke dadîya xo ra yenê dinya qicikê û hewcadarê hetkarîyê dadîyanê xo yê. Qicikî rocbiroc benê pîlî. Benê xortî. Xortî benê extîyarî. Qicikî ra hetanî extîyarî her wexti de vurîyenê û mirenê. No çerx hina ameyo. Hina dewam deyo û do bêsînorî dewam biker o. Heme însanan muşahadeyê nê çerxî kerd o. Her wextan ra zî no muşahade kenê û do heme wextan de zî do biker ê.

Vurîyayiş û bedelyayişê tebîetî ra vurîyayiş û bedilîyayişê xo ser o fikiryayîş biyo babetê kê felsefayê estî ye. Bi hezar serrano tayê însanan miraqê nê çerxî kerdo û persa yo; Çira her çi vurîyeno û vurîyayiş çiyo? Yanî dîmen/fenomenê estîye yew problemê ke muhîm diyo. Nê problemî ciya-ciya fehmê pêroye yî bingehîyê fenomenî awan kerdê. Her yew feylozof bi goreyê xo nê problemî çareser kerdê û bi nê çareser kerdişan sîstemî xo fenomenan awan kerd o. Heme estîyî bi yew dîmenî yan zafdîmenan ser o fikirî ameyê vatene û nuştene. Eke heme estîyê vûrîyenê se, estîyê sabîteyê çinyê se, estî senî beno estîye ser o ciya-ciya fikrî ameyê vatene û nuştene. Eke heme estî herekyenê û vurîyene se; gelo heqîqet/realîte senî beno? Eke her çî her wext vurîbar bo; gelo heqîqet/ realîte yê ke sabîte çin yo?

Gelo Her Çî Vurîyeno?

Belê vurînayiş esto û her çi vurîyeno. Gelo vurîyayiş çinbîyayîş o ya vurînayiş form/pêrîn eştiş o? Feylozofan bi mefhûmanê fenomen, îdea, made, pêardiş, cewher, xasî, felsefayê estîyî ser o bingehîyê fikranê vurîyayişî awan kerd o. Seke ma nuşteya verê ra di probleme felsefayê estî ra qalkerd bi û nuştî bî. Nê di problemê felsefayê estî; arke û vurîyayîşê estî bi. Ma hina nuşt bi; miraqkerdişê arkeya estîyan ra zananista arkelojî ameya awan kerdene. Miraqkerdişê vurîyayiş û bedelyayişê estî ra zî rêbazê felsefeyî estî yo fenomenolojî ameya awan kerdene. Problemê arke û fenomenan ra arkeolojî û femonolojî ameyê awan kerdene. Arkelojî seba ke bi estîya objeyan ra têkildara aver şîye û bîye yew zanistê ke sereke. Fenomenolojî seba ke tesîrê heqîqetê estî ra dîmenê obje û sûje yê ke hîşmendî ra eleqadar bî, rêbazê ke felsefeayê estîyî de cayê ke muhîm de mende. Fenomenoljî yena manayê mewzûyê ke heqîqetê tebîetî ra tesîrê idraq kerdişê hişmendîya însanî ra vurîyayişê nê dîmena na.[2]

Belê heme estî vurîyenê. Heme dîmenî bedilîyêne. La dîmenan ra ciya, peynîye dîmenan ra heqîqetî/realîte vindeno; estî qatbiqat o, heqîqet qatbiqat o. Qatbiqatîya estî, vurînayişê vînayene ra ciya, heqîqetê estîyo limitnayene yeno qebulkerdene. Fenomenolojî fikrê o kewnar ra û bingehîya xo îdeaya Platonî ra gêna. Têgehê fenomenî hetê E.Husserl ra ameya şuxulnayene û seka rêbazê ke ameya qebulkerdene. Husserl ra dima felsefayê estî de, felsefayê zanayişî de hetê ciya-ciya feylozofan ra ca girewto ü ameya şuxulnayene.[3] Fenomenolojî ser o fikrê Nicolai Hartmanî cayê ke muhîm gêne. Çimkî Nicolai Hartman fenomenolojiya însanî ser o fikrê xoserî û îqna kerdeyî awan kerd o.

Mewzûya heqîqetî, zanayişê dîmenan û peyê dîmenan de nimitîye zanayişê cewherî ser o ya. Eke zanayişê dîmenan/ fenomenan mihîm bo malûmat yeno viraştiş. Çimkî ciyê yenê diyayîş û dîmenan ra encax malûmat virazyeno. Eke zanayişê peyê dîmenan de nimitîye zanayişê cewher/nomenan mihîm bo mana û cigêrayişê heqîqetî yo. Heqîqet yewbiyew fenomenan ra eleqedar nîyo. Çimkî fenomenî/ dîmenî verê çiman deyê û herkesî ra eşkera yê. Eşkerayî ra cigêrayiş hewcedarî nêkeno. Heqîqet eleqedarîya fenomenan û numenan o. Çimkî cewherê/nomenê fenomenan peyê dîmenan/fenomenan de nimitî de yo. Heqîqet eşkera kerdişê nê cewherî yo. La eşkera kerdişê heqîqetî hem asan ni yo û hem zî îqna kerdişê ke pêroyîn nê beno.

Şîroveyê Felsefayê Estî Yo Rojane Yî!

Felsefayê estî de, demo entîk ra nata cigêrayîşê heqîqetî ser o xebatî ameyê kerdene û zaf merhelan ra derbas bîyo ameyo demo ewroyîn. Ewro estîyê/heqîqetê maxsîmalîstan/gîrdan ser o persgiranîyî nêmendê. Persgiranî estîyê/heqîqetê mînîmalîstan ser o ya. Ewro zî cigêrayîşê estîyê heqîqetî ser o xebatî dewam kenê. Cigêrayîşê heqîqetî xurtbîyayîş û averşîyayîşê zanistîyan ra hetkarî kerd o. Hişmendîya merdimatî ser o tesîrê kepozîtîf kerdo, hoka ewnîyayîşê ke însanî hira kerd o. Seka însan xo û dorûver xo bişinasno hetkarî kerd o. Nay ra ser felsefayê estî de; xo zanayişê şexsî û komelî cayê ko muhîm gêno.

Wextanê rojane yan zî rihêwextî de mefhûm û mewzûya heqîqet û vurîyayîşê heqîqetê ser o ya. Çimkî vayê postmodernîzmî, averşiyayişê dîjîtalîzmî, mewzûya zîrekîya viraşteyî/zekaya viraşta heme waran de têmîyanek û alozîyê ke viraşta û heme estî û heqîqet serobin kerd o. Seka heme têgehan û mefhûman, mefhûmê heqîqet zî heloşya yo. Êdî yew heqîqet çin yo. Heqîqetî estê: Heqîqetê tesewurîye, heqîqeto zêdenayene, heqîqeto têmîyanekerde, heqîqeto hîrakerdîye estê. Dinya de çend însanî estê hendê ke hawa heqîqet yenê empozekerdene. No hukmo empozekerdiş ra xelesnayiş bi hoka ewnîyayîşê ke felsefî mumkûn o.

Beno ke bêro vatene; no demo ke hukmê dîjîtalîzmî de û zîrekîya viraşteyî de hewcadarî û hukmê zanayişê felsefeyê estî nê mendo. Bi goreyê mi eqsê nê fikrî derbasdar o; eke raşt famkerdişê hukmê dîjîtalîzmî de û zîrekîya viraşteyî lazim bo; zêdeyîn hewcadarîya felsefeyê estî esto û ez wazena paragrafê nuşteya diyine dorna biker a: Eke ma felsefayê estî ser o fikrê ko rafîne înşa nê kere, zanayiş, zanistî û zanyari ser o zî fikrê ko rafîne înşa nê beno. Çimkî heme zanayiş, zanistî û zanyari yê ma senînîyê/kalîteyê û çendîye/ kantîte fikrê estî ra yenê.[4]

Seke yeno qebulkerdiş ke; felsefayê zanayîşî/epîstemolojî, felsefayê ontolojî/metafîzîkî ser o yeno înşakerdene. Ma do felsefayê zanayişî/epîstemolojî ser o dewam biker a.

[1] Hereklitos

[2] Takiyettin Mengüşoğlu, Felsefeye Giriş, Doğubatı Yayınları, Ankara, 2014, r.142-156.

[3]Mengüşoğlu, Felsefeye Giriş, r. 89.

[4] Mengüşoğlu, Felsefeye Giriş, r. 133-134.

Pınar Yıldız - https://www.zazakinews.com/temasekerdis-u-wendise-hamnane-serra-2024i

Murad Canşad - https://www.zazakinews.com/cihudi-u-newroz

Pinar Yıldız - https://www.zazakinews.com/rojnusteye-wendisan

Enwer Yılmaz - https://www.zazakinews.com/nano-ke-taziyayan-de-yeno-werdis-helal-o-2

Jîyat Gêlij - https://www.zazakinews.com/hete-temaya-beedeleti-ra-hikayeya-keskusure-ser-o-yew-analiz

Mehmet Şah Aslan - https://www.zazakinews.com/folklor-ci-yo-1

Pinar Yildız - https://www.zazakinews.com/ver-bi-xelata-oscari-ya-serra-2026i-ii

Mehmet Ay - https://www.zazakinews.com/xirabiye-kesayetiye-ra-bipolariye-2

Mehmet Ay - https://www.zazakinews.com/xirabiye-kesayetiye-ra-bipolariye

Fuat Yaman - https://www.zazakinews.com/dara-teyere-2

Mihemetd Kurdî - https://www.zazakinews.com/manaye-musnayis-u-qebulkerdise-bindestiye-cinebiyayise-ma-yo

İsmet Konak - https://www.zazakinews.com/carenuse-teokrasi-u-ser

Emser keyeyê ma ra zî zaf kesî semedê Hecîbîyayîşî şîyî Mekke. Zemanêk milet semedê şîyayîşê Mekke xo Dîyanetî rê qeyd kerdêne. La kewtêne dore û bi serran dore nêamêne înan. Heta ke emrê zaf kesan a dore de vîyartêne û dore nêamêne înan ke şêrê bibê Hecî û wefat kerdêne. Zaf merdimê ma estbî ke xo Dîyanetî rê qeyd kerdbî û dore nêameybî înan û dinyaya xo bedilnabî.

Di serrî yo ke şîrketê taybetî estê û milet bi rehetî pê înan şi bîyî Hecî. La emser Dîyanetî înan gerre kerdî, hukmatê Erebîstanê Sûîdî înan tepiştî û zafê înan peyser ameyî Tirkîya û welat. Axirî merdimê ma ke pê şîrketî şibî çîyêk nêame înan sere û sax silamet resayê keyeyanê xo. Tabî wexto ke Dîyanetî înan gerre kerdî şîrket ê berdî cayêk uca de 10 rojî mendî û badê peyser şîyê Mekke.

Keyeyê ma ra Kekê mi, cinîya xo veyva xo, birarzayê mi û wayka mi şîyî bîyê Hecî. Ma de edet o wexto ke kesêk şinê Hec hem demê şîyayîşî de hem demê ameyîşî ma şinê înan zîyaret kenê. Wexto ke yenê ma rê awa Zemzemî xurmeyanê ke uca ra ardê îkram kenê. Semedo ke ma de Hecî zaf bî emser ma mirda xo awa Zemzemî ya bimbareke şimit û xurmeyî werdî. Wexto ke ma zîyaretî ra amêne keye zî xurmeyî eştêne poşêtêk û daynê ma ke ma xo dri berê keye.

Mi di rojî ma kulfetê xo Hecîyê ma zîyaret kerdî. Semedo ke qijê keyeyê ma bi ma en peynî şîyî birarzayê xo û cinîya ey ke bibî Hecî zîyaret kerdî. Uca de mêmanê bînî zî estî, ma yewbînî pers kerd, tayinan dir sohbet kerd. Sohbetê ma zafê xo Hecîyan û Hecîbîyayîş ser o bi. Keyeyê birarzayê mi de yew merdimê cinîya ey bibi o zî hetê ma ra bi. Nameyê ey Kenan bi. O zî hema yaşê mi ra bi. Wexto ke ma sohbet kerdêne kewtêne mîyan bê eleqe vatêne ” Tirkîya weş a, sey cenetî ya, miletê ma welatê xo rê xayîn o” Wexto ke wîna vatêne ewnîyêne zereyê çimanê mi ra. Ez ewnîyêne tira û mi sereyê xo çarnêne. Demêk vîyartêne ancî vatêne ” Tirkîya weş a, sey cenetî ya, miletê ma welatê xo rê xayîn o” La hewlîwela! No çira wîna keno? Demêk vîyartêne ancî vatêne ” Tirkîya weş a, sey cenetî ya, miletê ma welatê xo rê xayîn o”

Ey se kerd nêkerd mi çîke nêva. Mi xo bi xo va no bîyo gêj, aqilê ci perrayo se bîyo! Wexto ke warişt kulfetê xo girewt şi zî seke mi tacîz biko reyna va ” Tirkîya weş a, sey cenetî ya, miletê ma welatê xo rê xayîn o”

Ez a şewe zaf ser o fikrîyaya. Çira wîna vatêne? Çira wexto ke vatêne ewnîyêne çimanê mi ra.? Welhasilê Kelam mi çîke fehm nêkerd. Mabênî ra 2-3 rojî vîyartî ez şîya Mîyanê Sûrî û çend mi merdimê xo dîyî. Yewî mi ”Lîya Kenan vano mi a roje cayêk de Enwerî ra çîke pers kerdo la nêeşkayo cewabê mi bido” Mi va ” sey papağanî va, ” Tirkîya weş a, sey cenetî ya, miletê ma welatê xo rê xayîn o” ayra çi ne çîke fehm kerd ne zî çîke va. Xora ez ne mecbura ke çîke vajî.

Ez ameya keye yewna merdimê mi pê telefonî ez gêraya. Va ”Ya Kenan vano, mi Enwerî ra çend persî kerdî la cewabê mi nêdayo” Ez nêzana nê camerdî çira rika mi girewta. Derdê ey çi yo. Seke waştêne ez çîke vajî û ma bikewe minaqeşeyêko sîyasî. La zîyaretîya Hecîyan de çira wîna kerdêne? Nê zîyaretîyan de merdim zaf rey Hecîyan goşdarî keno. Ê zî behsê îbadetê xo, çi dîyê, çi werdê û senî şîyê-ameyê kenê.

Çi heyf ke rojêna sûke yewî va, Kenan vato Enwer nêeşkayo mi dir minaqeşe biko. Mi va ” Yaw merdim eşkeno Fîlozofê sey Kenanî dir serevejîyo. Ez ewnîyaya persanê zaf giranan û xorînan keno. Mi se kerd nêkerd çîke nêame aqilê mi. Semedo ke ez bieşkî cewabê ey bidî gere ez pêrûna kitabê ke na dinya de ameyê nitiş biwanî.”

Mêrik şaş mend, xora bawer nêkerd. Zana ke ez se vana. Mi da piro ez şîya. Mi xo bi xo va, wey Kenano çi zanayî.... To pê yew perse hende teşxele vet. Eke ma cewab bidêne to halê ma se bîyêne.

Û vatişê ey, persa ey a menşûre ” Tirkîya weş a, sey cenetî ya, miletê ma welatê xo rê xayîn o” aqilê mi de gêrêne.

Tirba Bavê Kal

Tiba Bavê Kal Bûlvarê Înonu, peyê Bankaya Merkezî de ca gêna. Serranê 1957 de ameya restorekerdiş. Bavê Kal, ziwanê tirkî de yeno manaya "Yaşlı Baba".

Tirba Sultan Şucaye

Tirba Sultan Şucaye mabênêXanê Gêjan yê Berê Mêrdînî ûCamîya Omer Şeddadî de ca gêna. Tirbe bi dêsanê sîya-sipî ameya xemilnayîş û çargoşe ya. Goreyo ke yeno vatiş, verê cû kişta tirbe de Medreseya Şucaîye û çirra ci estbîy. La seba xebata akerdişê rayîrî medrese şîyaya we, çirre zî binê suran de menda.

Çirra Aslanlî

Çirra Aslanlî verba dekewtişêÎçkale de ca gêna û sererra19. ra dima ameya viraştiş. Çirre bi hewayêko hîrêgoşe, bi leteyo kemere ameya montekerdiş û fekê 2 heykelanê şêran ra awe rişîyena. Şêran ra yewê xo serranê 90an de de ameyo diznayîş û goreyo ke yeno vatiş, kesê ke heykelî diznayê ê berdê teberê welatî. Şêro bîn zî hetê Muzeya Arkeolojî ra yeno pawitiş.

Tirba Sari Saltukî

Dekewtişê Mîyanê Surî, Cadeyê Melek Ahmetî, raştê Berê Riha de ca gêna. Berê tirbe hetê rojawanî de ca gêno. Rojhilatê tirbe de zî yew mescîda qijkeke esta. Çi wext ameya viraştiş nêno zanayîş. Goreyo ke vajîyeno, keso ke tirmê ey mîyanê tirbe de yo zî bi laqabê Sari Sadik endamê Terîqatê Gulşenîyye Şêx Sadik Alî yo.

Anzele

Awa Anzeleyî, belgeyanê tarîxî de sey Ayn-Zuhal vîyarena. Awa Anzeleyî girêdayîya taybetîya jeolojîkî yê Amedî, çimeyanê Amedî yê muhîman ra yew a. Mîyanê Sûrî, raştê citberî de ca gêna. Semedo ke roja ma ya ewroyîne de wa çimeyê awe newe ra bêrê vetiş û bêrê nîşandayîş Awa Anzeleyî zaf muhîm a. Awa Enzeleyî bi serran lazimtîya bajarî ya awe arda ca. Çimeyê awe serranê verênan de hetê Serekîya Dayîreyê Îtfayîyeyî ra sey meydanê xizmetî ameyo xebitnayîş. La serra 2012 de ameyo vengkerdiş û sey Projeya Caardişê Parka Anzeleyî erzîyayo falîyet.

Hemamê Kadiyî

Nêno zanayîş ke hemamo ke verba Camîya Safayî de ca gêno hetê kamî yan zî kamcîn kesan ra ameyo viraştiş. Ewlîya Çelebîyî zî yew nuşteyê xo de vato ‘ Nameyê nê hemamî Eşbek o’. Hemam bi kerrayanê birnayî ameyo viraştiş û zaf weş o. Mîyanê ci de cayê germin, serdin û cayê kincvetişî esto. Kubbeyê ci heştgoşe yo. Hetê Kasnakî ra yew pencera abena û hemam Amed de cayanê tarîxî yê muhîman ra yew o.

Hemamê Vahapaxayî

Hemamê Vahapaxayî yo ke seserranê 16-17. de ameyo viraştiş roja maya ewroyîne de nêno xebitnayîş. Hemam, mabênê rayîrê Berê Koyî, Balikçilarbaşi nêzdîyê Camîya Pîle de ca gêno. Dekewtişê ci de kerrayê birnayî, blokê kerrayînî estê. Hetanê bînan de zî kerrayê molozin ameyê xebitnayîş. Mîyanê ci de cayê germin, serdin û cayê kincvetişî estê. Qismê xelwetî de zî sey xaçan yew plan esto. Beşê kişte bi tonozan, beşê orteyî zî bi kubbeyan ameyê pîştiş. Orteyê hemamî de eywanî û hewza mermerine esta. Hemamo ke restorasyonê ci qedîyayo ewro sey kafeterya yeno xebitnayîş.

Hemamê Melek Ahmedî

No hemam zî Cadeyê Melek Ahmedîser o ca gêno. Hemam serra 1564 de hetê Melek Ahmed Paşayî ra dîyayo viraştiş û serra 1567 de înşaatê ci qedîyayo. Planê hemamî çargoşe yo û pê malzemeyanê bazalto birnayî û kerrayanê molozan ameyo viraştiş. Kasnakê heşkoşayînî ser o yew kubbeyo heştgoşe esto. Orteyê kubbeyî de zî yew fenera hetgoşeyîne esta.

Hemamê Behrampaşayî

Hemam, hetê Behram Paşayî ra mabênê serranê 1564-1567 de ameyo viraştiş û Taxa Xançepekî de ca gêno. Hemam sey Paşa Hamami zî yeno zanayîş û merdim eşkeno başur û rojawanî ra bikewo mîyanê ci. Yew kasnako heştgoşeyîn ser o ameyo awankerdiş û tede sey konî yew kubbe esto. Merdim eşkeno bi pandantîfan şoro kubbe. Fenera ke Kubbe kena roşnî zî hetgoşeyîn a.

Hemamê Deveyî

Hemam, Cadeyê Gazî ser, çatrayîrê Balikçilarbaşi û Berê Mêrdînî ser o ca gêno. Hemam seserra 16. de ameyo viraştiş û semedo ke zaf pîl o ci ra vanê "Hemamo Pîl ". Goreyê yew hîkaye, yew deveyo ke kerwane ra visîyeno çend rojî nêno vînayîş û en peynî hemam de yeno vînayîş. Naye ra hemamî rê vanê, "Hemamê Deveyî " zî. Heto bîn ra semedo ke hemam mîyanê şarî de sey çimeyê şîfa yeno zanayîş, aye ra zî ci rê vanê "Hemamê Deveyî ". Palanê hemamî çargoşe ameyo viraştiş û pê kerrayanê bazalt û molozan ameyo viraştiş.Yew kasnako heştgoşeyîn ser o ameyo awankerdiş û tede kubbeyo heştgoşeyîn esto. Merdim eşkeno pê trompan bikewo mîyanê hemamî. Tede di kubbeye ke têkişt ê estê û pê nêmkubbe ameyo pîstiş. Bi no qayde Hemamê Deveyî wayîrê mîmarîyêka cîya yo.

Gelo Xarpêt, Dêrsim û Çewlîg de Newroz do çi wext bêro fîrazkerdene û kamcîn hunermendî do ca bigîrê?

17ê Adare
Dêrsim: Beser Şahîn û Siya Şevê

21ê Adare
Amed: Kemençe, Koma Agirê Jiyan û Alend Hazim

22ê Adare
Xarpêt (Merkez): Erdogan Emîr

Çewlîg: Ulaş Kelaşîn

Fînal Amed de yo

Amed ke her serre sey fîrazkerdişê fînalî yeno vînayene, Newroz do 21ê Adare de meydanê Parka Newrozî de bêro kerdene. Bernameyê Amedî de Kemençe, Koma Agirê Jiyan û Alend Hazim do bivejîyê sehne.

Fîrazkerdişê Newrozî yo ke bajar de her serre bi se hezaran kesî tewrê ci benê, pawîyêno (texmîn beno) ke emser zî bi tewrbîyayîşêkê pîl bêro viraştene.

Çarçeweyê bernameyî de 22ê Adare de Stenbol de Koma Amed û Suavî, Anqara de Diljen Ronî, Mêrsîn de Ruken Yilmaz, Wan de Koma Agirê Jiyan û Koma Rojhilat, Dîlok (Entab) de zî Mehmet Atlî do bivejîyê sehne

Serekkomarê Fransa ewro hesabê xo yê Xî ser o eşkera kerd ke nameyê ê leşkerê merdeyî Arnaud Frion o. Ame vatiş ke o, Fewcê 7. yê Hêzanê Koyî de yew efserêko payeberz bi.

"Çend leşkerê bînî zî birîndar bîyî"

Macronî va: "Arnaud seba Fransa hêrişêkê Hewlêrî de canê xo da."

Macronî rast kerd ke nê hêrişî de "çend leşkerê bînî yê Fransa zî" birîndar bîyê.

Emmanuel Macronî hêrişê vera hêzanê Fransa şermezar kerd û va: "No hêrişê vera hêzanê ma yê ke serra 2015î ra nat vera DAÎŞî şer kenê, nêno qebulkerdiş."

"Şerê Îranî nêeşkeno bibo bahane"

Serekkomarê Fransa îzah kerd ke estbîyayîşê înan ê Iraqî de tena çarçeweyê mucadeleyê vera terorî de yo û va: "Şerê Îranî nêeşkeno bibo bahaneya nê tewir hêrişan."

Weşanxane vano ke, şima dîyarî bikêne ma biwerşawe tutan.

Semedê têkîlî: 0552 795 44 21 info@nubihar.com

Semedê setê kitaban bitikne

‎Setê Dilşa

Nê kitabî dinyaya gedeyan xemilnenê

DILŞA qehremana nê kitaban a sereke ya.
DILŞA her yew kitab de bi macera û tecrubeyanê neweyan game bi game cuye nas kena û aver şona.
DILŞA û embazê xo no 30 serrî yo ke Almanya de rayberîya qeçekan kenê û dinyaya înan xemilnenê.
Nê 6 kitabê pedagojîkî yew setê almankî yê zaf meşhûr û serkewteyî ra ameyê vîjnayene.
No set hem sey kitabî hem zî sey rêzefîlm û fîlmê sînema weşanîyayo.
Setê DILŞA heta nika xeylê xelatî girewtê.
DILŞA heta nika çarnîyaya gelek ziwanan ser.
Na rey zî a bi kurdkî-zazakî qalî kena û bena şirîka pîlbîyayîşê qeçekan.

Seta Embaza Mi Dilşa [Zazakî, Dimilî, Kirmancî, Kirdî] (6 kitab)

* Dilşa dest bi mekteb kena

* Dilşa futbol kay kena

* Dilşa banderê ramitişê bîsîklete bena

* Dilşa nêweşxane de ya

* Dilşa vîndî bena

* Dilşa şona baxçeyê heywanan

“Mi va wexto ke ez şora nobete beno ke hewîya to nêbêra. Mi to rê sinemaya Beyoglu ra bilêt abirna. Ez çend reyî şîya weş û baş bî, xora ti zî Beyoglu ra hes kena.” Wexto ke R. nê qisayanê xo qedînena, ez xo bi xo fikirîyena ke “Çira verê cû ez qet nêşîya na sînema.”

“No hewte, fîlmo verên yê Audrey Hepburn a ke ti ci ra zaf hes kena, mojnenê ra: “Roman Holiday-Tehtîlê Romayî-” (1953). “Mi no fîlmê aye temaşe nêkerdo” ez vana.

Seba ke R. hetê Îstîklal û Taksîmî ra zaf hes nêkena, ez keyfweş a ke ez do tenya sereyê xo nê cayan ra goreyê zerrîya xo bigêra û hem zî yew fîlmo ke ez bawer a ke do baş bibo, seyr bika. Wexto ke ez metroyî ra vejîyena meydanê Taksîmî, ez saete ra ewnîyena ke eke ez lez nêka ez do erey bimana. Hetêk ra zî nê hamnanî de ke newe-newe êdî hereket û qelebalixê Îstîklalî dest pêkeno seke ez nêwazena şora salonêka sînema de bibehcîya. Labelê reyna zî fikrê sinemaya Beyoglu û fîlmêkê Audrey Hepburn mi rê cazîb yeno. Beno ke îxtîmalêk zî bibo fîlm baş nêbo. La reyna zî wexto ke ez resena verê berê pasajê Helebî ez hema lez û bez xo resnena salone, fîlm dest pêkeno. Badê saetan wexto ke ez salone ra vejîyena ez zereyê a sinemaya qijeke de biney gêrena labelê seba ke ez zaf veyşan a ez salone ra vejîyena. Belê, xeyalşikîyayîşêk çinîbî fîlmî de. Audrey Hepburn bi heme a xasekî, nazenînî, delalî, safî û bi qebîlîyetê xo yê kaykerdoxêka başe, her kesî girewtêne binê tesîrê xo. Kaykerdoxê bînî zî başî bî. Hîkaye zî baş ameybî mûnitiş û sey teknîk ez vana qey fîlm sîya û sipê bibo zî tayê skansê ke nêzdî ra ancîyayê û hereketê fîlmî goreyê dewrê xo newe yê.

“Ez vana qey to sinemaya Kadikoye zî nêdîya! Ez zî hema qet nêşîya, çend hewte verê cû ma embazan reyde şîbî Kadikoy bi tesaduf ma ver ra vîyartê, ez ewnîyaya no hamnan zî akerde ya.”

R. wina vana û bernameyê aşma temmuze mojnena mi û vana “Ez bi çend reyî yo nê fîlmî vînena, ez wazena ma şorê nê fîlmî. Ti zî biewnî eke bala to zî bianco.” Ez wexto ke afîşê fîlmî ra ewnîyena “Yorgos Lanthimos: Merhamet Hikayeleri”, ez zaf keyfweş bena û vana, “Belê, ma şorê. No fîlmê eyo peyên o çi lez ameyo tîya!”

Belê Lanthimos, Emma Stone ser o kay keno seke û a şekil ra fîneno şekilêkê bînî. Badê “Poor Things”î seke hema mird nêbîyo a dinyaya fantastîke ya ke Stone reyde afirneno, ra û ma zî mird keno. Derûdormeyê hîrê hîkayeyan de seke reyna ma beno fîneno a dinyaya “Lobster”warî mîyan.

***

Ma reyêka bîne zî şinê sinemaya Kadikoy, “Na reye axir mi salone 1 de ca dî!” vana R.

Na reye ma şonê “Perfect Days” yê Wim Wendersî.

Ma wexto ke fîlmî ra vejîyenê ez xo bi xo vana, “Gelo mumkun o ke merdim bi cuyêka zaf sade qayîl bibo? Yew cuya ke bi karêkê zaf ‘werdî’yî, bi muzîk û kitabanê goreyê zewqê xo herikîyena, qayîl bibo. Kam se vano wa vajoyiî ser o nêfikirîyo û bi ê rojanê xo yê ke beno ke tekrarê yewbînan ê qayîl bibo. Heman restorantan de werd boro, serê sibayî heman çîyan boro, heman însanan bivîno labelê her roj seke rojêka newa û cîya ya xo bihesîyo. No dewrê ma yo ke seke her roj ganî ma çimanê xo akerê yew dinyaya bîne; yew dewro ke hezar alternatîfan xo de hewêneno; yew dinyaya ke ma cuya xo hertim ê bînan reyde muqayese kenê û goreyê nê muqayesekerdişî ma mana danê cuya xo; mîyanê sîya nê heme fikran de merdim senîn eşkeno bireso aramîyêka wina? Merdim senî eşkeno bi a dinyaya ke bi xo afirnayo qayîl bibo? Beno ke keşîşîya dewrê ma zî resayîşê nê merhaleyî yo ke nê fîlmî de bi şekilêkê zaf sade, hêdî û nermî ameyo mojnayene. A roj ez ewnîyaya no fîlm MUBIyî ser o esto, kurmêk ame mi ro ke ez akera reyna fîlmî temaşe bika labelê mi o hêz xo de nêdî. Seke ganî mi fîlmêkê hende taybetî, wextêko zaf taybet û aramî de temaşe bikerdêne. Ma hela vînê!

BONUSJ Ez ewro ewnîyaya fîlmografîya rejîsorê fîlmî Wim Wendersî ra ke gelo mi verê cû o qet temaşe kerdîbî yan ney? Fîlmografîya ey de tena belgefîlmê “The Salt of the Earth- Sola Herrî” mi temaşe kerdîbî.

Belê wexto ke ez newe şîbîya Mêrdîn, rojêk bajarê kehenî de, bi tesaduf ez şîbîya kafeya Sinek û no belgefîlm motêne ra. Belgefîlm derheqê cuya fotografkêşo brezîlyayij Sebastião Salgadoyî de bî. Zaf balkêş bî û o wext mi ser o tesîrêko gird viraştîbî. Çike hema ewro mi kitabê Salgado yo ke sey otobîyagrofîya ey bî kitêbxaneyê xo de dî.

Beno ke tesîrê nê belgefîlmî ra mi no kitab hêrînayo û wendo. Heta mi mîyanê dosyayanê xo yê sey taslakan (verkar) de nuşteyêko nêmcet dî: “Fotografkêşo Xemgin yê Dinyayêka Dejaye: Sebastião Salgado”. Labelê no nuşteyo di rîpelî, wina mîyanê a dosya de nêmcet mendo.

Ez agêrena Dîyarbekir. Rojêk hevalêk vano ke ewro fîlmêk esta, fîlmêkê rejîsorêkê kurdî, nameyî vano ez nas nêkena. Dima wexto ke fîlmê “Cîran” yê Mano Xelilî, dest pêkeno, ez hem rejîsorêkê seba mi neweyî nas kena; hem zî yew fîlm o ke mîyanê sinemaya kurdan de cayêko zaf başî dekeno, temaşe kena. “Cîran” do bibo klasîkan ra yew ê sinemaya kurdan.

Heme emrê mi bi kiriştişê kitaban vîyart. Hertim çenteyê mi de kitabêk esto. Belê ge-ge nê kitaban ra merdim rîpelêk zî nêwaneno û înan xo reyde kirişneno. Labelê ge-ge, “ewro wa mi rê bar nêbo”, merdim vano û kitabêk nêgêno xo het, îllehîm venganeyêk, zerrîfetisîyayîşêk virazîyeno û merdim bi poşmanîyêka girde, “çira nika kitabêk mi het de çinîyo!” vano. Labelê ge-ge zî seba seyahatêkê zaf qijî merdim çend kitabanê cîya-cîyayan xo reyde beno û firsend nêbeno ke merdim rîpelêk zî biwano. Hamnanê serra 2024î de, aşmêk, raywanîyêka mina Berlin-Krakow-Îstanbulî bî. Seba na raywanîye, “tena yew kitab” mi va, “Tena yew! Goreyê hemdê xo!” Mi romanê John Fowlesî (1926-2005) yo “The French Lieutenant’s Women” (1969) weçîna.

Zafê nuştoxê ke ez înan ra hes kena, zaf pesnê nê romanî dabî. Coka wextêko derg o ke ez wazena nê romanî biwana. Teyara de, metroyan de, rayeran de, serê sibayî hema ke embazê mi nêweriştê û ez pabeyê înan bîya, verê ke ez rakewa çend rîpelî, bi nê şekilîya mi roman hîrê bajaran de xo reyde çarna. Ez nika ajandaya xo ra ewnîyena mi, tarîxê (05.07.2024-17.08.2024) de no roman wendo. Raywanîyêka derge ya wendişê romanêk. Ez badê Îstanbulî ameya Dîyarbekir û dima şîya keye de, Mêrdîn, mi roman temam kerd. Beno ke xora pêro raywanîyê ma reyna resenê keyeyî û uca de temam benê. Belê romanê Fowlesî zî ameybî keye de temam bîbî. Seba ke Fowlesî ra mi tena no roman wend ewro derheqê nuştoxîya ey de zaf çîyo ke ez vaja çinîyo. Roman tayê hetan ra seba mi balkêş bî. Yanî o çîyo ke ez romanan de ci ra hes kena, nê romanî de zî bî; derûdormeyê serebûtanê qehremananê xo de bieşko bacgroundê dewr û komelê xo bimojno ra. Nê tewir romanan hertim bala mi anto û ez înan ra hes kena û serkewte vînena. Goreyê mi tesaduf nîyo ke nuştoxanê ke ez zaf zêde ci ra hes kena hertim eşkayê berhemanê xo de nê çîyî bi şekilêkê zaf serkewteyî bimojnê ra. Belê coka “Cinîya Mulazimê Fransizî” seba mi balkêş bî; û hem zî o uslûb o ke Fowles mîyanê îmkananê vatişê postmodernî de gêrayêne balkêş bî. Labelê seke mi va zafê nuştoxanê ke mi bawerîya xo bi zewqê înan yê edebîyî ardêne, qaso ke înan vatêne û berz kerdêne, nê romanî hende tesîrêk mi ser o nêverda. Û ez vana qey mi peynîya romanî ra zaf hes nêkerdîbî. Yanî yew cinîya ke hemverê heme normanê pergalê komelê xo de sere nêronana, peynîyêka wina klasîke û îtaatkar heq nêkerdîbî. Welhasil! Eke wext bibo ez wazena heme berhemanê John Fowlesî biwana.

Belê mi Îstanbul de zî biney “Cinîya Mulazimê Fransizî” wend. Labelê mîyanê kitabanê R. de kitabêkê hîkayeyanê Marquezî bala mi ant: “İyi Kalpli Erendira”.

Mi zafê romanê Marquezî wendîbî labelê hîkayeyê ey, ney! Coka mi êdî no kitab kerd çenteyê xo ke verê ke ez agêra ez kitabî biqedîna. Belê êdî metroyan û parkan de, embazê raywanîya mi hîkayeyê Marquezî bî. Her yew hîkayeya ke hecmê romanêk de. Yan zî înan ra her yew, panoramayêkê romananê ey. “Ax, GABO!” mi va xo bi xo, “Senîn zî ti na heman dinya ra wina bi îştah hes kenê. Û ma zî a heman dinyaya to wina bi îştah, heyranî û beşirîyayîş wanenê.”

Ez werteyê aşma tebaxe de agêrena keye, Mêrdîn. Aşma êlule de do dersî dest pêbikê. Ez vana qey o wext mi waşto ke ez nê pancês rojan, bi tayê wendişanê goreyê zerrîya xo biqedîna. Ez ajandaya xo ra ewnîyena, bado ke mi “Cinîya Tegmenê Fransizî” qedînayo mi “Tiffany de Arayî” ya Capoteyî wendo.

Beno ke Audrey Hepburna ke mi Îstanbul de yad kerdîbî nika zî mi dima ameybî keye û destê mi şîbî nê kitabî. Beno ke mi waşto verê ke ez ê fîlmê îkonîkî temaşa bika, ez romanî biwana. Mi xora no romano kilm rojêk de qedînayo û bi tahm mi o fîlmo îkonîk yê Hepburn temaşe kerdbî. Qayîlbîyayîşêk! Fîlm û romanî yewbînî temam kerdêne, yewî coşê çekuyan û tahkîye; ê bînî coşêko dîmenkî û performansêko serkewte dayêne ma.

Nê pancês rojanê peyênan yê aşma tebaxe de mi çend nuştoxê cinîyî wendê. Înan ra yew romanê nuştoxa fasije Leïla Slimani bî. Nuştoxe ma berdêne heta zifqêra beranê padayeyanê cuya cinîyan û heme odayê tarîyî, hîsê nimiteyî verê çimanê ma de rakerdêne.

Dima mi romanêk Kate Chopin (1850-1904) wendo ke ewro êdî mîyanê klasîkanê edebîyatê cinîyan de yo. Seke ma şonê destpêkê ê rayerê dergî yo ke hema ra zî berdewam o.

Û tewr peynî zî ez dekewta mîyanê îhtîşamê Anna Kavan (1901-1968).

Tayê fîlmî, xebatî, romanî yan zî nuştoxî estê ke merdim wexto ke înan nas keno “Xweda, çira mi verê cû, hîna rew a/o nas nêkerd!” vano xo bi xo. Belê kifşkerdişê Anna Kavan kifşkerdişêko wina bî. Mi verê cû romanê aye “Buz” wend. Aye metnê xo de rastî û xeyal; hewn û hişyarî dekerdênê têmîyan û tahkîyeyê aye bîyêne îhtîşamêko dîmenkî. Kapaxo peyên yê romanî de, şiroveyêk de seba Kavan “Waya Kafkayî” vato. Labelê hêz, uslûb û terzê aye hende şexsî yo ke îhtîyacîya Anna Kavan bi “wayakesîbîyayîşî” çinîya. Mîyanê dinyaya edebîyatî de aye tena sey Anna Kavan xora eşkena cayê xo zixm bika û pay ra bimana.

Aysever, hedîse ra dima 11ê Kanûna 2025î de amebi dest bendkerdene û erzîyabi hepisxane.

Rojnameger Enver Aysevero ke seba vateyanê xo yê hesabê medyayê sosyale bi sûcê 'şar seba kîn û dişmenîye tehrîkkerdiş'î heta 3 serran cezaya zîndanî (hepsî) seba ey ameyêne waştiş, ewro vejîya verê mehkema.

Mehkeme, seba Ayseverî 10 aşmî cezaya zîndanî birna. Labelê ceza amey taloqkerdiş û derheqê Ayseverî de qerarê tehliyeyî ame dayîş.

Armancê DYA’yî

Clausewîtz nuseno ke “şer, hacetanê bînan reyde dewamê polîtîka yo”. Coka şer dewamê polîtîkaya pîlbîyayîşî ya kapîtalîstan o. Hem Venezuela hem zî Îran de eslê xo de armancê resayîşê pîyaseyê newî est o. Çîyo ke Trumpî seba Venezuela vatbî, kesêk qan nêkerd. Kesî bawer nêkerd ke îdareyê Trumpî vera “bazirganîya neqanûnî ya tîryakî” hêrişê Venezuela kerd. Armanco “efsunkâr” bêşik xespkerdişê çimeyanê enerjî bî. Na xespkerîye ewro xo Îran de zî ramojnena. Xespkerî hewcedarê pîyaseyê newî yê û na çarçewa de heme hêzanê xo şuxilnenê. Kes bawer nêkeno ke armancê DYA’yî yo rastikên pawitişê şarê DYA’yî yan astengkerdişê bernameyê enerjîya nukleer o. Trump vano ke ê do Îranî azad bikerê. Nê konteksî de nuştox Eduardo Galeano anawa nuseno: “Eke Amerîka welatêkî azad kena, yan ey açarnena bi sitargeh yan zî goristan”.

Îrano demokratîk

Vernîya şaranê Îranî di weçînekan dekenê; yan serdestîya kolonîzekeran yan zî rejîmê mollayan o kanperest û yewperest. Oxina ke rayîro hîrêyin est o. O zî Îrano demokratîk û xoser o. Ganî şarê Îranî vera heme hêzanê serdestan pîya têbigêrê û ameyoxê xo yê hemparî awan bikerê. Ganî şaran heta nika rejîmê kanperestan birijnayêne û destûr nêdayêne kolonîzekeran ke hêrişê welatê înan bikerê. Xespkerî hertim nê firsendan şuxilnenê û nika zî şuxilnenê.

Peynîya Hamaneyî

Kesî nêwaştêne ke Alî Hamaney netîceya hêrişanê DYA û Îsraîlî de bimiro. Bitaybetî kurdan waştêne ke netîceya şorişî yan serewedaritişî de îdareyê ey û rejîmê kanperestan birijîyo. La çarenus cîya vejîya. Seke zanîyeno Hamaneyî mîyanê serranê 1981-1989an de serekkomarîya Îranî kerde. Humeynî ra dima bî “rehberê şorişî” û heta mergê xo meqamê “velayet-î fakîh” destê ey de bî. Hem “olperest” bî hem zî “kurdofobîk” bî. Mîyanê nê di mefhûman de “oxymoron” est o. La Hamaneyî qet qesawet nêkerdêne û vera kurdan dişmenîya xo domnêne. Mîsal sîyasetmedarê kurdî yê rûmetdarî Abdurrahman Qasimlo û Sadik Şerefkendî binê îdareyê ey de ameyî qetilkerdene. Tewr zîyade yeno fikrîyayene ke “hankerdoxê” qetilkerdişê Şerefkendî bîzzat Hamaney bî. Qaso ke Humeynî û Hamaneyî Îran de “şoriş” kerdbî. La înan mezgê xo de şoriş nêkerdbî. Çîyo ke komelî peyser beno, sey “şoriş” nêno pênaskerdene. Merdimo şorişger averperest, demokrat, sosyalîst û dûrvînayox o. 1979 de Îran de “otokrasî” rijîya, herinda ci de “teokrasî” ame. No rijîyayîş rijîyayîşo komelperest nêbî. Eke şoriş bibîyêne, mîyanê ci ra merdimê sey Humeynî yan Hamaney nêvejîyêne. Netîce de Alî Şerîatî heqdar o: “Bawerîya ke mazlûman nêdana serewedaritene, afyon o”.

Çime: Azadiya Welat

Kontrolan de ke ameyî kerdene, demê xebitnayîşê peyên ê berheman, şertê berhemardişî, warê depokerdişî û qaîdeyê hîjyenî bi hîrayî ameyî kontrolkerdene.

Kontrolan de ame nirxnayene ka sazgehî goreyê mevzuatê xidayan berhemardişê xo kenê yan nêkenê, şertê teknîk û fîzîkî yê rêznameyê têkilîdaran zî ameyî kontrolkerdene.

Şarêko bindest bê hezêko polîtîk û netewî, babetê sey huner, edebîyat û felsefe de eşkeno bêro cayêk, eşkeno xebatê bisîstem û mende bîyaro meydan? Yan zî şarêko bindest, bê mucadeleyêko kolektîf sey şaranê azadan tenya bi huner û edebîyatê xwu eşkeno vengê xwu biresno cayêk? Cevabê nê persan subjektîf bibe zî zafane her kenarê dinya de û her tarîx de estanikê şaranê bindestan manenê yewbînan. Fîlmê Green Book zî na babete de numuneyêko baş o, fîlm hîkayeya xwu cuya pîyê senarîst ra girewto coka ma eşkenê Green Book sey belgefîlm bidê şinasnayiş.

Green Book 2018 de kewto vîzyon. Badê kewtişê vîzyonê xeylêk tesîrê ci bî û sey xelata Oscarî xelatêka muhîm zî girewt. Fîlm de yew pîyanîsto Sîyaye (tabîrêko wînasî raşt nîyo, la seba ke fîlm xususî na mesele ser o vindeno mi wîna da şinasnayiş) serra 1962 de vejîyeno turne û fîlm behsê no turneyî keno. Seke şima texmîn kenê fîlm derheqê nîjadperestîya Amerîka ser o yo. Beno ke fîlmê wînasî henzar heb ê labelê no fîlm bi detayanê xwu vejîyeno vernî, detayê xwu yê zaf orjînalî estê, coka 2018 ra nat tim rocane mendo û medyayê sînema mîyan de tim cayê xwu pawito. Beynate serranê 1930an ra hetanî 1960ine Amerîka de yew kovare çap bena. Na kovare de seba Sîyayîyan peşnîyazî estê. Peşnîyazîyê otelan, cafeyan, baran, restaurantan, Sîyayî kam ca de eşkenê nan biwerê kam ca de eşkenê bimanê, bişimê kamca înan qebul keno, ca dano înan, kam ca de muameleyêko xirabin nêvînenê û sey înan, mavajê seba Sîyayîyan rayberêkê geyrayîşî. Nameyê na kovare “Green Book” a. Badê 1960an nîjadperestî xeylêk cayan de bi qanûnan qedexe beno o wext kovare zî çapê xwu qedînena. Fîlm zî nameyê xwu na kovare ra girewto. Estanika film zî seke ma va bingehê xwu pîyê senaristê Nicky Vallelonga ra gena.

Fîlm de di heb karakterê muhîm estê. Yewê Dr.Shîrley, yewo bîn zî Tony. Dr.Shîrley pîyanîstêko zaf namdar o. Ma vajê her kiştê Amerîka de goştarîyeno, her cayê Amerîka de yeno şinasnayîş. No fîn wazeno başurê Amerîka de şêro turne, tîya de detayêko muhîm esto 1962 de her kenarê Amerîka de nîjadperestî esta labelê başurê Amerîka de hîna zaf a, uca de qanûnî ver bi Sîyayîyan de dahîna tuj ê. Zafê bajaran de şanan tebervecîyayîşê Sîyayîyan qedexe yo, ramitişê erebeyî qedexe yo, cafeyan de restaurantan de roniştişê înan qedexe yo. Şarê Başurê Amerîka goreyê bakûrî hîna nijadperest o. Coka Dr.Shîrley verê turneyî wazeno ke xwu rê kesêko sipî bivîna û sey şoforî bixebitna. Ganî sipî bibo çimkî gereka hem hetêk ra şoforî bikero heto bîn ra verê nijadperestî de ey bipawo. Wa bi sipîtîya xwu Dr.Shirley ‘legalîze’ bikero. Dr.Shîrley her çiqas pereyêko zêde dano zî kes nêwazeno ci rê bixebitîyo. O zî nasnameyê xwu nimneno u nimitkî îlan keno a. Tîya de karakterê ma yo bîn dest bi fîlmî keno, nameyê ci Tonyî yo. Tonyî Îtalyan o, Îtalya ra koç kerdo ameyo Amerîka. O zî seba îtalijbîyayîşî xwu, Amerîka de nîjadperestî vîneno la xwu ra qase sîyayîyan nê, sipîyê amerîkayijî mîyan de qiymetê ci goreyê sîyayîyan hîna zaf o. Tonyî bi xwu zî sîyayîyan ra xwu keno. Destpêkê fîlm de çend hebî ustayê sîyayî yenê keyeyê ci de tadîlat kenê. Cînîya Tonyî ê ustayan rê çay u qehwe îkram kena, bade Tonyî seba ke ustayê sîyayî ê şûşeyan ra çay şimitê, ê şûşeyan erzeno çop û alizyeno cînîya xwu ser. Labelê heto bîn ra Tonyî çend aşman ra nat betal o, kar û gureyê ci çin o, îlanê Dr.Shîrley vîneno û nêzano o sîyayî yo coka şino keyeyê Dr.Shirley. Seke vîneno o sîyayî yo verê nêwazeno ci rê bixebitîyo labela Dr.Shîrley meaşêko rind vano ci rê û Tonyî zi bêpere yo mecbûr maneno, qebul keno.

Dr.Shîrley û Tony Başurê Amerîka de bajar bi bajar geyrenê, hêdî hêdî yewbînan rê benê nizdî, Dr.Shîrley merdimêko mutewazî, entelektuel û bêveng o, Tony eksê ci mîzah ra zaf hes keno, pêrodayîş ra nêremeno û tim pêrodayîş mîyan de kar û gureyê xwu çareser keno. Dr.Shîrley cuya xwu ya sosyalî kok ra qedînayo çimkî o xwu, şare xwu yê sîyayîyan ra cîya kerdo û xo şare xwu ra cîya vîneno, wazeno sey sipîyan bicuyo la sipî zî ey qebul nekenê, coka cuya ci ya sosyalî hema hema qet çin a. Tony zî merdimêko karker o cuya ci zafane debarekerdişê keyeyê xwu û merdimê xwu ye îtalyanî mîyan de ravîyereno. Eslê xwu de nê di karakterî kêmasîyê yewbînan kenê temam embazîyêka weş vejenê werte.

Dr.Shîrley Amerîka de xeylêk namdar o. Xususî mîyanê sipîyan de zaf goştarî beno çimkî muzîkê ci dahîna zafêr xîtabê înan keno. Goşdarê ci xeylêk ê û ci ra zaf heskenê. Turne de tena sipîyan rê konser dano, mekanê înan de vecîyeno sehne. Restaurantê sipîyan de sehne gêno la mîyanê înan de werdişê ci yê nanî qedexe yo, uca de biheyranî yeno goşdarîkerdiş la nêeşkeno tuwaletê înan bîle bişuxulîno. Verê şoforê ci Tony zi derheqê Dr.Shirley de wîna fikîryeno seba ke sîyayî yo ey cêr de vîneno la çendêk Dr.Shîrley şinasneno hende ci rê beno nizdî û fîkrê ci yê nîjadperestî zî bedilyenê. Fikrê Tony bedilyeno la goşdaranê ey nêbedilyeno. Goşdarê ey muzîkê ci biheyranî goşdarî kenê la seke muzîk qedîyeno, o sehne ra yeno war çimê sipîyan de ferqê ci û sîyayê bînan nêmaneno. O zî nêeşkeno otelê înan de bimano, o zî nêeşkeno verê înan de çayêke bişimino, o zî polîs ra qayiş weno, sehne ra wetêr îtîbarê ci çin o. Kes hûrmetê ci nêkeno. Her kes ey nas keno muzîkê ci goşdarî keno la seke sehne ra yeno war, dinyaya sipîyan de fîna beno tena zencîyêko pîs. Rocêke fîna yew restaurantê sipîyan de konserê Dr. Shîrley esto, o saetêke rew şino cayê konserî, Mudirê restaurantî qey Dr.Shîrley vecîyeno verber, yeno erebeyê ci vera ‘hende’ ci rê hûrmet keno, Badê Doktor wazeno ke uca de şamî biwero siparîş dano Mudir, Mudir ey îqaz keno vano; ganî ti şêrî depo de nan biwerê, restaurant de roniştişê to qedexe yo. Doktor şaş maneno, vano ez badê saetêke tîya de sehne gêna, senî cayo ke ez eşkena konser bida nêeşkena nan biwera? Mudir vano qanûn qanûn o, tîya de sîyayî nêeşkenê nan biwerê ha ti, ha yewna kesî. No sehne de karakterê ma Dr.Shîrley reya verêne ke hêrs beno vengê xwu keno berz, teşqele veceno, mavaje heqê xwu paweno Mudir zî ewnîyeno no nêvindeno şoforê ci Tony dano kişte û ci rê nimitkî qale keno nê qalê ci sey fotografê ê waxtê Amerîka yo : Dr.Shîrley rê vaje her çiqas ma hunerê ci rê hûrmet kenê zî wa hedê xwu bizano vîzêr qefleyê şampîyonê NBA ame tîya, seke ti zanî nika her kenarê welat de şampîyonê NBA qisey beno, kaykerdoxê înan bi milyonan meaş genê la seke înan ame tîya ma ê kaykordexî înan yê sipî rê salon de ca da la sîyayî şawit depo, ê nanê xwu depo de werd. Şampîyonê NBA bîle nêeşkenê tîya de nan biwerê, “o kam o ke” qebul nekeno.’

Seke Mudirê restaurantî zî vano sîyayî Amerîka de bibê muzîsyenêko tewr namdar zî basketbol de xelatêka tewr pîl zî bigîrê, bibê şampiyonê NBAyî zî ancîna ê nêşkenê verê sipîyan de nanêk biwerê. Heqê xwu yê tewr bingehînî zî tewr însanî zî ê to rê heq nêvînenî. Ti timûtim çimê înan de sey zencîyêko pîs manenî. Nê nameyê to pere keno, ne zî hunerê to. Her kenarê dinya de bi henzaran numuneyê xwu estê: Eke welatêk de şarêko bindest esto ancax bi mucadeleyêko polîtîk reseno cayêk heqê xwu yê tewr qickekî zî tewr muhîmî zî ancax bi mucadeleyêko, bi perodayîşêko polîtîk eşkeno bigîro.

Seke şima zanî 1955 de aktîvîstêka sîyayî Rosa Park nişena otobuse, otobuse de qisimê sipîyan û qisimê sîyayîyan estê, goreyê qanûnî eke sipî biwazê, sîyayî mecbûr ê ca bidê înan. A roce ke Rosa nişena otobuse merdimêko/a sipî zî Rosa ra ca wazeno/a Rosa protesto kena û ca nêdana ci. Na meseleye dima yena tepiştiş û kewena hepis. Badê kewtişê ci yê hepisî sîyayî otobusan boykot kenê, dima protestoyî benê pîl û dewleta Amerîka mecbûr manena, qanûnî bedilnena otobusan de cîyakerdişê cayê sîyayî û sipî qedexe bena. Bi kilmî Rosa Park 1955 de otobuse de qanûnê nîjadperestî protesto nêkerdêne gelo nê ser de sîyayî basketbol de şampîyon bîyene, her kenarê Amerîka de konser bidayene, se serr cuwapey heqê xwu yê tewr qijkêk gurêtene xwu dest, yan tim bindest û binpay mendêne? Gelo ‘huner, edebîyat û spor’ tenya eşkenê bibê vengê şarê xwu, polîtîka, sîyaset û aktîvîzm ra teber û dûr, eşkenê barê şarê xwu bigîrê xwu ser, eşkenê seba şarê xwu merhaleyêk bîgêrî? Çi heyf o ke zaf mimkun nîyo. Eke paştê xwu de hezêko polîtîk mebo havila huner (tîya de havilêka kolektîfî/havilêka netewîyî qest kena) xwu rê nêreseno şarê xwu û se ra xebatê hunermendan zî tim sînorkerde benê. Serranê 1960an de bi rayberîya Martîn Luther Kîng û bi rayberîya hareketa ci, şarê sîyayî destbi mucadeleyê kolektîfî kenê mucadeleyê înan xeylêk cayan de beno wesîleya azadîya şarê sîyayî û zafê qanûnî bedilyenê, sazgehan de kuçeyan de dewlete mîyan de hema hema her ca de sîyayî heqê xwu gênê. Xwu ra ewro zî Amerîka de nîjadperestî bêname û bêresmî esta û nîjadperestî hezdar ê, ewro zî eke firsend bivînê herişê sîyayîyan kenê. Labelê rewşa înanî yê polîtîk û netewî goreyê 1960an xeylêk baş ê, qiyas qebul nebenê.

Şarêko bindest bê hezêko polîtîk û netewî, babetê sey huner, edebîyat û felsefe de eşkeno bêro cayêk, eşkeno xebatê bisîstem û mende bîyaro meydan? Cevabê nê persî subjektîf bibê zî mi gore zêde mimkun nîyo. Gelo Amerîka de 1960an ra verî yan zî peyî sîyayî nê babetan de hîna zaf xebate ardê meydan? Şarê sîyayî badê mucadeleyê xwu yê polîtîkî wexto ke bi qanûnê Amerîka de xwu rê statu girewtî xebatê înanî yê hunerî zî edebîyat zî goreyê verî zêdîya, wareyê spor, akademî û sîyasetî de zî humarê sîyayîyan goreyê verî nêyenê humartiş. No proses tena înan de nîyê, her kenarê dinya de no tewr şino. Yanî her ca de huner û hunermend eke ver bi sîstem de îtîrazê xwu esto eke xebata ci xebatêka kolektîf yan zî komelkî ya qetî muhtacê hezêko polîtîk o. Mesela Foucault ra ez numune bida. Foucault Fransa de Partîya Komunîst ra fetilyaya arayê ci û partî çin o la fîna o zî sey Partîya Komunîst ver bi sîstem de îtîrazê xwu esto û vano: Fransa de Partîya Komunîstî hende hêzdar mebo ma nêeşkenê ver bi sîstem de ver bi dewlete de hende vengê xwu berz bikerê, nuşteyêke protest binusê. Partîya Komunîstî heme şidet û herişê faşîstan ancena xwu ser coka akademîsyenê sey mi xwu rê ca vînenê. Rewşa Amerîka û Fransa wina ya. Amerîka û Fransa goreyê welatê bînî her tim dahîna demokratîk qebul bîyê. Nê welatan de huqûq ver bi hukmat hîna xoser o, heqê însanan zî dahîna aver ê. Nê cayan de bîle bê hezêko polîtîk, sînorê hunermendan, roşnvîran û nuştoxan zêde teng bî. Bifikîrî Mîyanê Rojhelat de do se bibo. Welatê ma yê kurdan de gelo rewşe senîn a? Tîya de hama zî mucadeleyê kurdan dewam keno. Ma zî goreyê 1960an xeylêk merhale girewt labelê hema zaf çîyê bingeyînî ma vajê sey bi ziwanê kurdkî perwerde bîle qedexe yo. Eslê xwu de problemê şarê kurdan û sîyayîyan zaf manenê yewbînan Dr.Shîrley her kenarê Amerîka de konser dayo la înan nêverda restaurantê înan de nanêk biwero. Xwura rewşa ma û sîyayîyan her çiqas manenê yewbînan zî se ra se eynî nîya la ancîna zî ez bipersa gelo ma se na serr kilamê kurdkî vajê, fîlmê bi kurdkî biancê, hetê huqûqî ra ma eşkenê gamêke aver şêrê? Embazê ma tayînan sinemawan ê, tayînan akademîsyen ê, Ma pêro pîya bêrê yew ca û akademîsyenî Perwerdeyê bi Ziwanê Dayîke ser o tezêke tewr baş binusê, sînemawanî filmêko tewr serkewte biancê, ma serê siba ra heta şanî na mesela îzah bikerê, psîkologê ma rapor ser rapor binusê, “domanî bi ziwanê xwu perwerde megîrê psîkolojîyê înan çendêk xeripyeno û çi qeyde zirar vîneno” binusê û bidê hukmatî, gelo xemê hukmatî de beno? Gelo bê mucadeleyêko kolektîf kes vengê ma eşnaweno? Xwura nêeşnaweno û eksê ci seba pawitişê roşnvîrê, hunermend û sînemawanê ma zî gereka şarê ma hêzdar bibo. Xeletî fam mebo, ez nêvana nê xebatan bê mucadeleyêko kolektîf û polîtîk bêqiymet ê. qiymetê xwu her tim zaf ê. Ez tena vana şarêko bindest bê hezêko kolektîf tena bi xebatê xwu yê entelektuel nêeşkeno heqê xwu yê însanî bigîro û eke hêzdar mebo nêeşkeno roşnvîrê xwu zî bipawo, Ma heqê, huqûqê şarê xwu caverde, eke şarê ma, wayîrê hezêko kolektîf/polîtîk nêbo, gelo roşnvîrê ma, nuştoxê ma, eşkenê bi ziwanê xwu xebate bîyarê meydan? Xususî ma biewnê Edebîyatê Zazakî, ziwanê ma zazakî de vernîya komare de kîtabo verên nusîya yo. Labelê badê komare nizdîyê 50 serrî sey bîrîna kardî xebata zazakî vinderta.(xebatêka nuştekî û bisîstem) Çira?

Adiro ke sembolê Newrozî yo, qezaya Sûrî de Bircê Ben û Senî yê tarîxîyî ser o hetê cinîyan ra ame tafînayîş.

Cinîyê ke bi kincanê xo yê herêmîyan tewrê programî bîyî, bi meşaleyan û erbaneyan (defan) yew ramojnayîş viraşt.

Rêxistinê cimatê sîvîlî, temsîlkarê partîyanê sîyasîyan û xeylêk welatîyî zî beşdarê na çalakîye bîyî.

Bi seyan kesê ke verê Bircê Ben û Senî de ameyî pêser, bi muzîkanê kêfweşîyan pîya govend girewte. Dima ra, cinîyê ke kincê herêmî daybî xo ra, bi meşale û erbaneyan vejîyayî bircan ser.

Dima nê mojnayîşê rengînî, adirê Newrozî bi heyecan ame tafînayene.

Demê Nabukadnezarê şahê Babîlî de, ordî erzeno bi welatê cihudan ser, bajaro bimbarek Yeruşalîmî (Qudus) fîneno xo dest. Babîlijî kewenê ver; mabedan ricnenê, zerrnên û sêmên heme çîyan parçe-purçe kenê, bajarî sera-ser talan û texrîb kenê. Awan beno wêran. Nabukadnezar, şah û keye-kulfetê ci zî tey de, pîlan û senetkaranê cihudan ra des hezar merdiman erzeno xo ver, sey esîran gêne beno Babîl. Mîyanê nînan de cengawerî, asinkarî, dartaşî (marangoz) ûsn. meslegdarî est benê. Tewrat de vacîyeno ke pey de tenya feqîr û kesîrî mendî.

Nabukadnezar wexto ke welat wêran keno û pîlan erzeno xo ver beno, pey de besteyanê xo ra teşkîl yew îdare ronano û pîlanê cihudan ra yewerî şah tayîn keno. No keso ke şah tayîn bîyo, demêk ra pey duştê Nabukadnezarî de sere wedareno. Nabukadnezar reyna erzeno bi welatê cihudan ser û Yeruşalîmî dorme keno. Şahê cihudan ewnîyeno ke faydeyê xoverdayişî çin o, dizdî ra remeno. Ordîyê Babîlî pey ra keweno dime; ey pêgênê, benê huzbarê Nabukadnezarî. Nabukadnezar verê çimanê ey de yew bi yew sereyê lacanê ci dano piro, çimanê ey veceno, qeyd û bendan nano piro, erzeno xo ver beno bi Babîl.

Wextêk ra pey Nabukadnezar yew fermandarê xo rusneno bi cihudan ser. Fermandar heme Yeruşalîmî dano adirî ver, sur û bedenanê dormeyî ano war. Mabedan keno têser û têbin ra, her çîyê ci parçe-pirtile keno. Pîlan û senetkaran sey reya verêne erzeno xo ver beno bi Babîl. Tewrat de vacîyeno ke citkaran û feqîran ra teber welat de çi kes nêmend.

Tarîx de nê bîyayenan rê “Surgunê Cihudan Bi Babîl” vacîyeno. Êyê ke surgun bîyê, hewtay serrî oca de xizmetkarî û koleyîye kenê.

Koreş (Kîros, Tewrat de Koreş vacîyeno) dewleta persan ronano, erzeno bi Babîlî ser, peynîye bi împaratorîya înan ano. Dime ra beratê cihudan dano, vano şima serbest ê ke bişorê erdê xo ser, bajar û mabedanê xo newe ra awan bikerê.

Winî beno.

Koreş, babîlijan çi teba ke welatê cihudan ra ardo, peyser dano înan.

Cihudî şonê erdê xo ser la hemeyê ci ney. Taynê înan peyser nêşonê, Mezopotamya ê zerreyan ra vila benê. Xora demê Asuran ra zî taynê cihudan surgun bîyê. Asuran ê ardê dormeyê çemê Xaburî de ca kerdê.

Mezoptamya de nifisê cihudan zêdîyeno, der û dorme ro vila benê. Winî beno ke taynê îdarekarî çimesîyayîya înan kenê.

Dewleta Persan bena împaratorîye, Hindistan ra hetanî Habeşistan hukmê înan ronîyeno. 127 wîlayetî binê îdareyê înan de benê.

Persan ra yewer beno şah ke nameyê xo Ahaşveroş bîyo. Ahaşveroş heme welat ra pîlan û giregiran dawet keno, şogiş (zîyafet) dano. Zewq û sefa hewt rojî dewam keno. Roja hewtine meclîso pîl ronîyeno, pîya wenê şimenê. Ahaşveroş rinda-rind beno zel û zurna(!) bi nê halê xo veng dano şahbanuye ke a biyera xo bimocna ke êyê meclîsî delalîya aye bivînê.

Yew cenîye biyera, xo bimocna meclîsê serxoşan!

Nameyê şahbanuye Waştî bena.

Waştî qebul nêkena.

Winî aseno ke Ahaşveroş îdarekarêko baş nêbîyo. Yewero forseko eyaş bîyo.

Êyê dormeyî Ahaşveroşî tiz kenê vanê; çîyo ke şahbanuye Waştî kerdo tenya duştê şah ney, duştê heme camêdan heqereto pîl o; eger ke na bîyayene bieşnawîya, cenîyî do duştê mêrdeyanê xo de bibê asê.

Tedbîr ronîyeno.

Ahaşveroş heme îdarekaran û pîlanê welatî rê, bi ziwanê her milletî, ferman ray keno ke wa her camêd cenîya xo ser ra serdest bo.

Yewna tedbîr ronîyeno: Meqamê Waştî yê şahbanuyîye wa betal bibo, hurenda aye de yewna cenîya ke layiqê şahî ya , biba şahbanuye.

Heme welat ro gêrenê ke yew keyneka xamaya layiqê şahî peyda bikerê.

Cîya-cîya cayanê welatî ra keynekanê xamayanê rindekanê delalan kom kenê, dore bi dore rusnenê bi verê şahî. Mîyanê înan de nameyê xo Estere, yew kêneka cihude beno. Şah bi aye qayîl beno. Estere bena şahbanuye.

Êyê ke cihudan nêwazenê û çimesîyayîya înan kenê, Ahaşveroşî ver bi înan sur kenê. Vanê; cihudî her ca ro vila bîyê, adet û toreyê xo cîya yo, goş nêkuwenê fermananê şahî ra; ganî fermanê înan bivecîyo.

Winî beno.

Bi ziwanê her milletî fermannameyî nusîyenê, delalî amade benê ke fermanê cihudan îlan bibo. Na xebere şona bi goşê Estere. Estere vecîyena bi huzbarê şahî, vana qewmê mi bide xatirê mi ver. Êyê ke çimesîyayîya cihudan kenê, Estere înan yew bi yew şahî rê vana.

Naye ser şah aqilîyeno, xeleta xo ra agêreno. Fermannameyê verênî betal benê, hurenda înan de êyê neweyî nusîyenê. Êyê ke çimesîyayîya cihudan kenê, fermanê înan vecîyeno.

Goreyê hesabê çimesîyayan, 13ê menga adare de ganî qirrê cihudan biyero la eksê ci beno, qirrê înan yeno.

Seba ke ê ney, dişmenê înan qirr bîyê; cihudî 14ê adare de keyfo belek kenê. No keyf beno adet û tore, 14ê adare mîyanê înan de sey roşanê xelasbîyayişî bimbarek beno.

14ê adare, 21ê adare, yanî Newroz ano merdimî vîr.

Newroz eslen roşanê wisarî yo. A roje, roj tîka-tîk yeno kemerê dinya (ekvator) ser; nêmkureyê Çarpencike de wisar, nêmkureyê Bizeke de payîz dest pê keno.

Şarê nêmkureyê Çarpencike ameyişê wisarî bi cîya-cîya toreyan ra bimbarek kenê. Her şarî bi goreyê xo, mîtolojîk, yew hîkaye kerdo na roje ver ra.

Medan û Persan hîkayeyê xelasbîyayişî kerdo ver ra. Goreyê nê hîkayeyî; îdareyê Dehaqê zulimkarî ronîyayo, şar ver bi ey sere wedareno, 21ê adare de ci ra xelisîyenê.

Çîyo ke aseno…

Cihudî Mezopotamya de mîyanê Medan û Persan de mendê. Roşanê Newrozî înan ra dîyo û pê qayîl bîyê. Sey înan yew hîkayeyê xelasbîyayişî kerda ver ra, xo rê zî kerdo mal. Înan no hîkaye Tewrat de qisimê “Ester” de nuşto. Newroz yê înan o zî.

Musabeqaya ke Stadyumê Necmî Kadiogluyî yê Esenyurtî de amey kaykerdene de, Amedsporî 4 golî eştî reqîbê xo.

Amedsporî deqîqeya 34. ya musabeqe de bi golê Felix Afena Gianî û deqîqeya 39. de zî bi golê Mbaye Diagneyî, nêmeyê yewinî 2-0 vernî de qedîna.

Destpêkê nêmeyê diyinî de Mehmet Yeşîlî gola 3. ya taximê xo eşt. Deqîqeya 89. de zî Diagneyî gol eşt û skor kerd 4-0.

Ekîba keske û sure, nê deplasmanê zorî ra bi 3 puanan agêra û rayîrê şampîyonîye de serkewtişêko muhîm bi dest vist.

Amedspor o ke puanê xo vet 61î û lîge de cayê xo yê rêza 3. pawit, do hefteyo bîn sehaya xo de bi Manîsa FKyî reyde bêro têver.

Seke yeno zanayîşê Kurdistan serra 1923 de bi peymanê Lozanî bi fermî ameyo letekerdene û bi goreyê nê peymanê welatê ma Kurdan mîyanê Îran, Sûrîye, Iraq û Tirkîya de ameyo barekerdişê û şarê ma (Kurdî ) bê statû, bê pawitiş û bê paştî ameyo veradayiş. Badê ke dagirkerdoxên Kurdistan bi peymana ke estbîyayişê Kurd û Kurdistanî înkar kenê kerda meriyet, şarê ma zî nêrazîbîyayîşê mojna/nîşan da û vera a peymanê sîya de zaf rayan serê xo wedart. La belê çi heyfo ke bêtifaqîye ver serewedartişê şarê ma bêhavil mandê û vera dagirkerdoxên de ser nêkewtê. Dima bi şîyayişê serran reyde dewleta tirkîye roc be roc hêzê xo zêde kerd û bi pergala xo ya yewperst sey heme şaranê bînan zafaneyê Kurdan zî asîmîle kerdê. Şarê ma zî bê îmkanîyan û zilma dewlete ver hêdî hêdî banderê ci bîyo û ma eşkenê vajê ke ewro zafaneyê Kurdî bindestî qebûl kerdê.

Sedemê Musnayiş Û Qebûlkerdişê Bindestîye Çîyê?

Ma Kurdî 103 serîyo ke vakurê Kurdîstanî de bindestê dewleta tirkîye yê, yanê peymanê Lozanî ra nata tewr kêmî hîrê-çar nifşê ma Kurdan binê serwerîya tirkan de ciwîyayê û banderê koletî û bindestîyê înan bîyê. Ena ray ruh û mezgê şarê ke musayê bindestîyê çîyêk xoserî û azadîyê ra fam nêkeno, çimkî ê azad nêciwîyayê û aye ra zî tehmê azadîyê qet nêzanê.

Bêguman eke şarêk seranê hende derg û dila binê destê dewleto ke wayîrê pergalêko nîjadperest û xedar de bimano, biwazo- nêwazo keweno hewnê bindestîye. Ewro zafaneyê Kurdên ma yê vakurê Kurdîstanî zî bindestîyê tirkan qet xora nêkenê xem/perse û ê nê nêweşîya psîkolojîk (Bindestîyê) seke çîyêk asan vînenê û seba ke nê nêweşîyê ra xelas û azad bibê qet yew cehd nêdanê.

Armancê şarê bindest debare înan o, çimkî pergal înan keno hewnê xefletê û derfet nêdano ke înan sewbîna çîyêk bifikirîyê û ê zî bêyî ke haya înan bibo, xo, kamî, kultur, tarîx û ziwanê xora dûrî kewenê û ê tenya qeybê nanêbxo cehd danê. Ewro bi milyonan Kurdên ma yê Vakurij tirkan sey dagirkerdoxê welatê xo nêvînenê û dewlet, artêş û alaya înan sey yê xo vînenê û xo zî tirk hesibnenê. Reyna bi milyonan Kurdê ma zî heme hetên sey ruhî, mezgî, fikrî û hişî de asîmîle bîyê û vera Kurdên welatparêz de tirkan ra vêşêr nîjadperestîya tirkan kenê, eno zî pîlbîyayîşê xetereyê mojneno.

Ganî ma eşkera vajê ke, sedemêko bin o pîl ê "Qebûlkerdişê Bindestîye" zî sîyaseta ma yo, çimkî enê serranê peyênan de partîyên ma yê ke hêzê xo Kurdan ra gnê bi şew û rocî dewleta tirkîye yê ke şîrkê ser o awan bîyê bi Kurdan dano hezkerdişî. Bi arizî ê partîyan sera 2013 ra dima bi sîyaset û polîtîkayên xo yê birayîye şaran û birayîye umetê vernîya hişmendîya neteweyîye girewto û herinda a ye de fikrê turkîyebîyayişê mîyanê Kurdan de vila kerdê. Bêguman enê sîyaset û polîtîkayên çewt zî bîyê sedem ke şar dewa ya Kurdî ra dûr bikewê û bindestîyê tirkan qebûl bikerê.

Çi heyfo ke hûmareyê Kurdên ma yên ke bindestîye qebûl kenê roc be roc vêşî benê, ena ray eke vernîya nê nêweşîya psîkolojîk (Qebûlkerdişê Bindestîye) nîno girewtişê ameyoxê welatê ma keweno xetereyê de.

Gelo Ma Eşkenê Vernîya Nê Nêweşiyê (Qebûlkerdişê Bindestîye) Bigîrê ?

Bêguman Kurdên ke xo, ziwan, dîrok, kultur û kamîya xo nas bikerê mumkin nîyo ke dagirkerdoxên welatê xo yê ke estbîyayişê înan înkar kenê ra aciz nêbê. Ena ray kes û hetên ke bivajê soz û doza ma azadî û xoserîya şar û welatê ma yê, eşkenê bi cehd, xebat, hêz û fikrên xo hişmendîyêko neteweyîye virazo û şarê xo hewnê bindestîye ra hişyar bikerê. Helbet çerxkerdişê /agêrayişê Kurdên ke heme hetan ra asîmîle bîyê zaf zehmet o la reyna hetên azadî û xoserîwaşt eşkenê duşmenê şarê ma bi înan bidê şinasnayiş û mezg, ruh, fikr û hestên şarê ma heskerdişê dagirkerdoxîyê ra pak bikerê.

Ancî ganî ma vajê ke bendestîyê ma bihêzbîyayîşî duşmenî ra nê, bêtifaqîye ma ver ra yê, coka ra partî, rêxistin, sazî, kes û hetê ke xora vanê ma Kurd ê, ma temsîlkarên Kurdan ê û ma wazenê ke vernîya nê xetereyê bigîrê, eşkenê bi yewiyîye û hişmendîyêko neteweyîye, bi ziwan û fikrêko Kurdperwerîye tifaqa xo virazê û vernîya nê nêweşîya psîkolojîk (Qebûlkerdişê Bindestîye) û asîmîlasyonê bigîrê.