Sey endamê Grûba Xebate ya Vateyî, Esparî rolêko gird zî standardîzekerdişê ziwanê Zazakî de kay kerdo. Kitabê ey, seba wendoxanê Zazakî û cigêrayoxanê edebîyatê Kurdkî cayêko muhîm gênê.

Kitabê J. Îhsan Esparî yê ke heta nika çap bîyê

J. Îhsan Esparî nê kitabî nuştê:

Wêneya Yewîne de:

1. "RAGÊRAYÎŞ...

2. "BEYÎ SE BENA?"

3. "Seba Hewara Dêrsimî Kilameyê Nuştoxi, Şaîr û Embazê Ey": No kitab behsa têkîlîya şaîrî bi Dêrsimî reyde keno.

4. "TANÎ ESTANIKÎ Û DEYÎRÊ MA": No kitab behsê estanikan û deyranê kehenan keno.

1. "DILOPE ZERRÎ":.

2. "SANIKÊKA HESKERDÎŞÎ":

3. "BERÎYÊ BIRISIMÊNÎ":

4. "BÎNÊ AŞMA ÇIRÎSÎYAYA DE":

5. "RENGÊ ŞEWE ZERRÎYA MI DE":

ZAZAKÎ NEWS — Xebata ziwanî ya ke Savaş Şengul û Loran Şengulî kerdî, seba edebîyatê domanan yew rayîro newe akeno. Asmên, yew karaktero 9 serre yo ke domanan rê hem hîkayeyan amade keno, hem zî ziwanê Kırmanckî/Zazakî înan rê musneno.

Savaş Şengulo ke nuştoxê kitaban o, vano: "Ma waşt ke domanê ma zonê xo bizanê û bimusê. Ma bi hekayeyê Asmênî, dinyayêka newe virazenê." Loran Şengul o ke lajê ey o zî bi resîmkerdişê xo yê şênî, kitabê domanan keno hîna rind. Ez be lazê xora, Loran Sengul, o surredaro ezik nusnon . Ma domanu rê kitav vet ke zonê xo bızanê, bımusê. Mesela jü laakiya. Namê di Asmên o. 9 seri dero. Zaf çihleko. Zaf nun weno. Macera di zafê. Ma 6 asmen dê rey jü mesela newê vırazemê. Ma sıfte Zazaki Fransızki vet be na ra Zazaki Tırki ki esto.”

Proje, hem Zazakî-Fransizkî hem zî Zazakî-Tırkî çap beno. No zî yew şansêko pîl o seba domanê ke welatî ra dûrî ciwîyenê.

Karekterê kitaban Asmên, serê hewt seran de konseranê Kadın Hakları Günü de zî ameyo naskerdene û nika mîyanê yew keyeyê neweyî de hekayeyê xo rê dewam keno.

Savaş Sengul derheqê kitabe xo de wîna vano: “Dêsim dê, dere Sansê dê dewa Çüliyê dê amanê riye dina. Ma jü zonê xo zanıtêne. Ita ma Fransızki musayme, peydana ki Tırki. Ez be lazê xo ra ma wazemê ke gencanê ma ki zonê xo, xo vira mekerê. Bızanê. Bıwanê. Barê kerê.

Asmên Belgika dê, Almagna dê, Fransa dê, İsviçra dê be Lübnan dê şiyo resto çeu.

Jü şênatiye be Roca Cênikanê Emegdaran Asmên ça guret. Ita Cenevre dê şime konser.

Nıka yeno Festivalê Dêsim Frankfurtê.

Wendisê sıma şen bo Asmên ra pia.

Nıka domanu piye xo ra vanê çihleko. Namê Zazaki zanenê.

Pede pede domanê ma musenê, wazenê, ma ki ses asme de rê jü mesela Asmên vezeme amême meydan.”

Kitab, mîyanê 6 aşman de yew hekayeyê neweyî ra ameyo viraştiş. Domanî, sey Asmênî hewna çihlekê, nan wenê û macera ra macera gêrenê. Savaş û Loran Şengul wazenê ke bi nê rayîrî, ziwanê ma neqlê neslanê neweyan bibo.,,

Şima eşkenê derheqê kitabî de tîya ra malumat bigîrê

Na xebere bi destekê madî yê Sefaretxaneyê Almanya yê Anqara, çarçeweya 'Projeyê Xurtkerdişê Dezgehanê Medyaya Herêmî yê bi Wasitaya Mentorîya Mîyanneteweyîye û Vurnayîşê Dîjîtalî' de ameya amadekerdene, mesuldarîya muhtewayî aîdê dezgehê ma ya."

Kovara Vateyî ke serra 1997’î ra nata safî bi Zazakî yena weşanayene, ziwan, kultur, huner û xeylî babetanê bînan bi Zazakî wendoxanê xo rê pare kena. Kovara ke desan serrîyo ke bi hawayêko perîyodîk weşanê xo domnena, averşîyayîş û standardbîyayîşê Zazakî de wayîrê rolêkê muhîm a.

Goreyo ke yeno zanayene 200 serrî verî şarê na dewe Dêrsîm ra sebebo ke nêno zanayene ra verê xo dayo qezaya Muşî Gimgim. Şar uca zî sitar nêbîyo û bi mal-milk, doman û pezê xo verê xo dayo Erdexan û dewa Gundîk de bica bîyo.

Şarê Gundîkî bi serran o ke bi karê weykerdişê heywanan û ramitişê erdî uca xo rê kerdo welat.

Goreyo ke zanîyeno hetanî serra 70-80î dewe de qasê 500 keyeyî estbîyê bi qasê hîrê hezar kesî tede ciwîyayêne.

No fotografe serranê 1980'an de ameya antene

Labelê ewro hema vej tena 100 keyeyî dewe de mendê û goreyo ke texmîn beno dewe de tena 300-400 kesî mendê.

Şarê Gundîkî şarêko wende yo û seyan gêncî mekteban de wendişê xo bi hawayo serkewte temam kerdê û şîyê şaristananê bînan de bîyê karmend.

Şarê dewa Gundîkî mabênê nê demî de sebebanê ekonomi û sîyasî ra zafê xo barê şaristananê sey Îstanbûl, Anqara û Îzmîrî kerdo.

Dewe de xususî nifusê kalûpîran kêmî bîyo. Labelê êyê ke şîyê teber zî wextê hamnanî de yenê dewe û merdimanê xo ziyaret kenê.

Dewe de yew cemxane esto û şarê ma yo Ewlewî uca îbadetê xo keno.

Şarê dewe hîna zî ziwanê Kirmanckî-Zazakî qisey keno.

No ko koyê mengene yo
wexta wan de şefeq dano
no ko çêleyê nemrûdî yo
wexta hemberê nemrûdî de şefeq dano
kiştêke to qeşa gêna, asoyê qefqasî yo
kiştêke to malê eceman secade yo
cayê berzan de weşeyê lûlikan
kevokê fîrarî aw sero
keriyê pezkovî
refê zerecan…

Mêrxasî înkar nêbena
şerê yew bi yew de nêkewtî
hezar seran ra nata lacê nê erdî
bê ma xebera ça ra bidê
no refê qulîngan nêyo
asîman de qeflê esteran nêyo
hîris û hîri zerî yê guleyînî
hîris û hîri yeniyê gunî
nêherikênê,
biyê gole nê koyî de…

2

Verê qiyamî de arêweşêke vazda
paşte gewr
pîze sipeye sey şitî
xerîb, dicanî, yew arêweşa koyan
di fek de zerî yew arêweşa reben
merdimî dana tobekerdiş
xewle bi, xewle bi wextan ra
berbangêke bêqisûr û oryan.

Hîris û hîriyan ra yew aniya
pîzey ey de vengiye veyşanî
por û rî bostêke
yaxey ey de espicî
aniya çengê ey ver de
yew mêrxaso zeredojeh
aniya arêweşe ra
aniya pey xu ra

Filîntaye ey hamî vîrî
binê başna de herednayî
kewte vîrî, cehniye deşte heranî
pelçimî ya morîyê zergûnî
miyanê çiman de nîşane
hîri simê sipeyî
sey tûre nerm û şenik
cehniyêke seglawî
seyîn verê Hozatî ra peryayî!

Enka na bêçare û girêdaye
ana miyanê kuftan de lûleyêke serde
nêbayayine
şikayine şoro cayê berzan...
nê koyî koyê dost ê, da qedrê ey bizanê
homa sera vîneno, nê cayî merdimî şermezar nêkenê
destê westayî
wele cixareya tavistî
ziwanê marê verê ticî
paneyişê ewlîne de
tera kenê...

Nê çimî qet nêkewtî faqe
dojehê geliyê paweyê hewrêsan
xiyaneto nerm yo bi vewrî
nişîvan
çimê aşnayî...
bêçare
da bêro kiştiş
ferman estbi
wa êdî şilindeyî çimanê ey
zere ey teyrê leşwerdey borê...

3

Ez hamiya kiştiş
verê koyan de neqebêko tenha
wextê nimacê sibay
ez vezelyawa
bi gunî, na dergbiyaye...

Ez hamiya kiştiş
hewnê min şewan ra tarî
yew nêvano xêr o
canê min gênê bê ecel
kîtaban de ca nêbeno
paşayêk şîfre dawo
ez hamiya kiştiş bê pers û mehkema

Kerwayê min, halê min na binuse
beno vacê rîwayet o
nê memikê gulî nêyê
guleyê domdomî
min fek de perçe perçe

4

Fermane kiştişê ca bi
dûmano çivît yê koy
û vayê serê sibay
miyanê gunî de mend
dima ra ewca tifingî çikinay
haniyay vereke ma ra
seh kerd înan
rind hanay
pişteya min ya hûnaye kermanşay
tisbihe min û qutiye min girotî û şî
pêro diyarî bî ecemistan ra

Ma kerwa yê, bira yê, merdimê yewbînan
ey hetî de miyanê konan de
ma keynay dayê yewbînan bi seseran
ma cîranê jewbînan
kergê ma konê miyanê yewbînan
nezanî ra nê
feqîrî ra
zere ma nêbiya germine pasaportan ra
no yo sebebê qetlê ma
namey ma beno eşqîya
kaçaxçî
rêbir
xayîn…

Kerwayê min, halê min na binuse
beno vacê rîwayet o
nê memikê gulî nêyê
guleyê domdomî
min fek de perçe perçe

5

Pirodê lawo
pirodê,
ez na rehetî nêmirena
ez kuçike de bizot a
zere min da esto min vatiş
înan rê ke fam kenê
bay min çimê xu verê riha de
hîrê zî birayê xu
hîri xortê şenikî
hîri parçeyê koyan nêmirdoxê emrê xu
serê bircan, qilan û minareyan ra
kerwa, merdim, qicê koyan
wexta vindertî qarşî frensiyan

Xalê min o qic, Nazif, simbêl zergûn
yew xorto çeleng
şenik
siwariyêko baş
vato birano pirodê
rocê namûsi yo
û estore xu viraznawa wirdî lingî peynan ser.

Kerwayê min, halê min na binuse
beno vacê rîwayet o
nê memikê gulî nêyê
min fek de perçe perçe yê
guleyê domdomî

Ahmed Arif

Kurdî: Serdar Roşan

Kaynak: Hîris û Hîri Guleyî

Şîîre, hunerê vateyan de serê heme çîyan, bi qaydeyanê xoser ê estetîk, hîsê zerrî, rîtm û xeyalan ra yena viraştiş. Şîîre, tekstê bînan ra hetê awanîya vateyî û manaya xo ra, hetê hîsê ziwanî, rîtm, bedewî û ahengê vengan ra tam cîya ya.

Wexto ke merdim tarîxê edebîyatê Kurdan ewnîyeno, vîneno ke çimeyê edebîyatê Kurdan, şîîre bi xo ya. Edebîyatê nuştekî yê Kurdan de, nameyê pîlî sey Baba Tahîrê Uryanî, Elîyê Herîrî, Mela Ehmedê Bateyî, Melayê Cizirî, Feqîyê Teyranî, Ehmedê Xanî û zafê bînî, şîîrê ke înan nuştê, cayêko zaf muhîm gênê. Labelê, yew edebîyat tena nuştene nîyo; eynî wext de destanê ke dewran bi dewran ameyê vatîş, efsaneyê ke vîran de zindî mendê, deyîrê ke zerrîyan ra vejyayî, û estanikê ke qedîm ra yenê, înan zî cayê xo yê xoser estê. Bi heman şêwaz, tarîxê edebîyatê Kurdan de, beynatê şaîranê nuştekî de, dengbêjî, deyîrbazî estanikvatoxî û xebatê înan ê fekkî zî bi qîmet ê. Çimkî, wexto ke hîna kulturo nuştekî çîn bî, heme hunerê edebî sey şêwazê fekkî vejîyayê meydan. Dima ke kulturo nuştekî bi hêz, nê hunerê fekkî zî ameyê qeydkerdiş. Bingeyê edebîyatê Kurdan ê nuştekî de, yew kulturo komelkî û yew edebîyatê fekkî zengîn esto. Edebîyatê Kurdan ê modernî zî nê çimeyan ra kok girewto û bi hêz bîyo. Na rewşe, seba heme lehçeyanê Kurdan, yani Zazakî, Kurmanckî û ê bînî, wina ya.

Di her edebîyat de, karê tewr zehmet û tewr nazik şîîr a, yanî şîîr nuştiş o. Şîîre de çîyo tewr verên û tewr muhîm no yo ke "şîîre" bi prensîbanê estetîk, hest, rîtm û xeyalan bêra nuştiş. Şîîre, tekstanê bînan ra hetê şeklê vateyî û manaya ra, hetê ziwan, rîtm, estetîkî û ahengê vengan ra cîya ya. Di şîîre de xeyal û metaforî cayêko xususî gênê. Xora bê înan, şîîre, şîîre nîya. Şîîre bi xeyal û metaforan yena nuştiş, vateyî zî kelemê dîwarê xeyalan ê. Çiqas ke tecrubeyê cuyaya şima zaf bo zî, eke vateyê şima qaydeyanê estetîkî de nêbê, çîyê ke şima nuştê, şîîre nêbenê. Çimkî şîîre de ganî yew melodî, yew rîtm û yew aheng bibo. Bêguman şîîre tena karê hestan nîya, labelê binê hukmê aqilî de zî nîya. Şîîre, wayîrê yew awanîya pîya-kewtî ya.

Kitabê Şîîran ê Zazakî: Xezîneyê Hunerî

Heta ewro edebîyatê Zazakî de zaf kitabê şîîran ameyê çapkerdiş. Cêr de nê kitabî sey yew lîsteyê rêzkerdî estê:

• Alî Şeker:
  • Hayleme “Kilama Vayî”, Îzmîr, 2011, 103 r.
  • Sîsperike, Weşanxaneyê Na, Îzmîr, 2016, 120 r.
• Akman Gedîk: Roj Ma de Şewle Dano, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2012, 40 r.
• Azad Dilêr: Dîyarbekiro Xopan o, Almanya, 1986, 60 r.
• Bazîd Cîhangîr: Zerrîya Min Kengula ya, Çewlîg, 2016, 80 r.
• Enwer Yılmaz: Warway, 2023, weşanxaneyê Nas
• Bedrîye Topaç:
  • Sebr, Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2013, 54 r.
  • Wextê Heskerdişî, Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2013, 72 r.
• Berfîn Jêle: Çimê Eşqî To Der o, Vejîyayîşê Pêrî, Îstanbul, 2013
• Burhan Beyazyildirim: Ez Bêkes o, Berdan Matbaacılık, Îstanbul, 2016, 72 r.
• Çetîn Satıcı:
  • Azebe, Weşanên Sî, Îstanbul, 2002, 112 r.
  • Roja Sîpîye, Weşanên Elma, Îstanbul, 2003, 83 r.
• Deniz Gündüz: Xapxapik, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2014, 40 r.
• Dilo Bargiran: Girêyo Kor, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2020, 70 r.
• Ercan Cengîz: Roj Marê Sa Wano, Tevn Yayınları, İstanbul, 2013, 168 r.
• Ezîz Gul: Dalpeya Cemedyeyên, Weşanxaneyê Aramî, Îstanbul, 2013, 42 r.
• Fahri Ergun:
  • Dêê Ha Dê, Weşanxaneyê Arya, Îstanbûl, 2015, 140 r.
  • Diz a Sêregi, Weşanên Arya, Îstanbul, 2010, 100 r.
  • Na Fin do Bibo, Weşanên Arya, Îstanbul, 2013, 120 r.
  • Ziwan Vînobose, Weşanên Arya, Îstanbul, 2012, 120 r.
• Fuat Dogan: Hesret, Weşanên Pêrî, Îstanbul, 2004, 64 r.
• Halîs Yurtsever:
  • Ez Kamîrê Biberbêne, Weşanên Veng, Îstanbul, 2007, 191 r.
  • Beso, Weşanên J & J, Dîyarbekir, 2016, 166 r.
• Îbrahîmê Xaşxaşe:
  • Aşme Zerde, Weşanxaneyê Famî, Îstanbul, 2020, 88 r.
  • Azad, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2023, 87 r.
• Îdrîs Yazar: Destê Zemanî, Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2018, 56 r.
• Îlhamî Sertkaya:
  • Min Hesretan de Mevirde: Meso, Den Haag-Hollan-da, 2002, 70 r.
  • Zerîya Min To de Mend, Weşanxana Afîşî-Medya, Hollanda, 2003, 72 r.
• Îlyas Gîzlîgol: Arîn rê Dêrî, Weşanxaneyê Arya, Îstanbûl, 2015, 100 r.
• J. Îhsan Espar:
  • Dilopê Zerrî, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2008, 56 r.
  • Berîyê Birîsimênî (komşîîrî), Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2020, 188 r.
  • Rengê Şewe Zerrîya Mi De, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2018, 74 r.
  • Sanikêka Heskerdişî, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2014, 53 r.
• Kemal Astare:
  • Gulistan, Can yayınları, İstanbul, 2006, 112 r.
  • Hazar Dengız ê Zerrê Mı de, Neşirxanê Berheme, Kista-Stockholm, 1991, 62 r.
• Malmîsanij: Herakleîtos, Weşanên Jîna Nû, Uppsala, 1988, 51 r.
• Mehdî Özsoy: Dîwan (Mem û Zîn), Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2014, 208 r.
• Mehmûd Arif Ayçîçeg: Ha Vaj Ha Vaj, Îstanbul, 2013, 80 r.
• Memê Koêkorta: Lawika Cirê Vacî, Çapxana Medya, Stockholm, 1997, 62 r.
• Mihanî Licokic: Axînê Min Welat, Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2014, 104 r.
• Mikaîl Aslan:
  • Hayig, Fam Yayınları, Îstanbul, 2013, 88 r.
  • Xayîs, Weşanxaneyê Aramî, Îstanbul, 2016, 72 r.
• Mikail Söylemez: Dormaleye Ma Dı, Weşanên Vîrî, Çewlîg, 2010, 56 r.
• Newzat Valêrî:
  • Dejê Nimiteyî, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2009, 80 r.
  • Wexto Vîndîbîyaye, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2016, 72 r.
• Pinar Yildiz:
  • Vateyê Zimistanî, Weşanên Avesta, Îstanbul, 2024, 136 r.
  • Vena, Weşanên Avesta, Îstanbul, 2019, 104 r.
• Qemerê Alî (Kamer Söylemez): Adir û Asme, Piya Kitaplığı, İstanbul, 1995, 71 r.
• Roşan Lezgîn: Dêsan de Sûretê Ma Nimite, Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2013, 64 r.
• Sînan Sütpak: Jûtenya, Weşanxaneyê Aramî, Îstanbul, 2016, 120 r.
• Wisiv Pîrbab: Derdê Hîris û Heştî, Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2013, 64 r.
• Wusenê Gestemerde: Xezala Koyê Bîngolî, Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2012, 103 r.
• Xecê (Hatîce Yilmaz): Hesret û Hêvîya Bêsînor, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2015, 47 r.
• Xidirê Başî: Gula Xizirî, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2012, 132 r.
• Zulkuf Kişanak: Delala Çimrengîne rê Qesîdeyî, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2007, 96 r.

Endamê Grûba Xebate Ya Vateyî û xeylî kesê bînî ameyî cayê panelî û goşdarîya ey kerdî.

Seyîdxan Kurij derheqê xebatê Peter Lerch yê Kurdolojî de cigêrayiş viraşt û nê metnî kirdkî transkirîpeyî alfabeya latînî kerdî. Seyîdxan Kurij na xebatê xo de 2 cîlt kîtabî Peter Lerch çapî almankî esas girewtî.

Seyîdxan Kurijî qiseykerdişê xo de qalê xebata xo ya bi nameyê "Metnê Verênî yê Kirdkî, xebatê Kurdolojî yê Peter Lerchî" kerd.

Seyîdxan Kurijî wîna va:

“Peter Lerchî şaranê Rojhilatê Mîyanênî ser o xebatî kerdî. Verî Farsan ser o xebatî kerdî. Badê zî Asurî û Keladanîyan, Babîlîyan ser o xebatî kerdî. Badê zî eleqeyê xo dayo Kurdan ser û waşto înan bişinasno. Peter. J. A. Lerch yew ziwanzana yo Rus o. Ey seserre 19. de warê kurdolojî de xebat kerda. O zanayê Rusan ê verênan ra yewo ke warê kurdolojî de xebate kerda. Serranê 1853 -56 de taye kurdî ke herbê benatey Îmaparatorîya Osmanî û Çarîya Rusya de êsîr gerîyayî, bajarê Rusya Smolonskî-Roslow de yenî ca kerdiş. Peter Lerch bi misadeyî îdareyî “Akademîyî Qralîyet yê Zanayîye de qisimî Tarîx-Ziwanzanî” şino bajarê Roslow û uca de 11 hefteyî maneno. Lerch uca de kurdan dir qisey keno, înan ra hem derheqê rewşa Kurdîstanî ê o wext ê cematkî û sosyolojî de malumat geno, hem zî Kurdkî (Kurmanckî/Kirdkî) metnanê folklorî arêdano.. Mîyanê înan de dengbêjêk estbi ey ra deyîrî goşdarî kerdêne. Ê zazayî mintiqaya Çolîg, Sîwan ra bî. O wext sîwan girêdayî Pali bi nika girêdayîyê Darahînî yo. Peter Lerch na xebatê xo yê Roslow sero yew rapor dano Akademîyî. O no rapor de ziwan, kultur û cematî Kuristan sero û xebatê xo sero malumat dano Akademî. Na xebatê Peter Lerchî cuwa pey sey kîtab yena neşir kerdiş.. Badê zî kitab serra 1997 de Amsterdam de bi Almakî yeno çakerdiş. Mi bi xo zî Almankîya ci ra îstîfade kerdo.”

Seyîdxan Kurdij

Seyîdxan Kurij ke Almanya de ciwîyeno, destpêkê serranî 1990`ra nat nêzdîye 20 serî radyoya bajarî ya Duisburgî de bi ziwananî almankî û kurdî (kurmancî, zazakî) bernameyê hefteyî viraṣtî. Ma ey bi karanê arekerdiṣî yê folklorê zazakî, roportaj û cigêrayiṣanî bi almankî, tirkî û kurdî nas kenê. Seyîdxan Kurij ke endamê daîmî yê “Gruba Xebate ya Vateyî” yo, yeno Dîyarbekir.

Ziwan zano rûs Peter Lerch mîyanê kurdanî ke şerê Osmanî-Rûs de sey esîr ameyebî girewten, cigêrayiṣanê ziwannasî keno û nê cigerayiṣî ke ey na kampê esiranî de kerdê, 1856 de bi nameyê "Derheqê Kurd û Keldaniyanê Bakurî yê Îranî de cigêrayiṣî" de sey kîtab neṣir keno.

Kîtabê Seyîdxan Kurijî ke bi nameyê "Metnê Verênî yê Kirdkî" serrê 2017 de hetê Weşanxaneya Lîsî ra ameyo neṣir kerden de, cigêrayiṣê Peter Lerchî yê warê Kurdolojîye de, raporo ke serrê 1856 de Peter Lerch pêşkêşî Akademiyê Zanistî yê Qraliyetê Rûsyayî kerdo û 8 metnê zazakî yê ke ey qeyd kerdibî û nuṣtibî, ca genê.

Çalakîye, bi îmzakerdişê kitabanê Malmîsanijî û sohbetkerdişê pîya bi beşdaran dewam kerde.

Malmîsanij o ke serra 1952î de qezaya Pîranî ya Dîyarbekirî de ame dina, bi xebatanê xo yê ke nêzdîyê nêm seserre yo rayra beno, mîyanê nameyanê tewr muhîman ê edebîyatê Zazakî de ca gêno.

Ey wendişê xo yê verên û mîyanên Dîyarbekir de temam kerd, wendişê xo yê berzî zî Fakûlteya Îlahîyatî ya Unîversîteya Anqara de kerd. Mabênê serranê 1975-1981î de seba sebebanê sîyasîyan hîrê reyî ame tewqîfkerdiş, dima ke lîse û mektebanê mîyanênan de sey mamosteyî xebitîya, serra 1982î de şi Sewêd de. Uca de ziwananê Îranîyan ser o xebatî kerdî û masterê xo Unîversîteya Göteborgî de temam kerd.

Malmîsanijî, mabênê serranê 1979-1980î de kovara Tîrêjî ya ke Tirkîya de kovarêka verêne bî ke seranser Kurdkî ameyî weşanayîş, bi kurmanckî û Zazakî weşana. Serra 1987î de zî bi amadekerdişê ferhengê verên yê Zazakî-tirkî, xebatanê ziwanî de bi sebebê babetêka rûmetdare.

Peyênê seserra 19ine û destpêkê seserra 20ine de bi nuştişê di mewlûdan ra dima, nêzdîyê nêm seserre bi ke Zazakî- kirmanckî tu eserêko nuştekî nêame amadekerdiş. Seba naye Malmîsanij, serranê 1970î de sey yew wezîfedarê verên yê ke bi Zazakî eserî amade kerdî, yeno qebulkerdiş. Nuştoxê ke fariskî û tirkî ra hîkayeyî çarnayî Zazakî, mewlûdê Ehmedê Xasî û Usman Efendîyê Babîjî herfanê erebîyan ra çarnayî herfanê latînîyan û bi nê hawayî neslê neweyî bi nê eserî resayî têhet.

YEW EMIRO KE BI WAYÎRVEJÎYAYÎŞÊ ZAZAKÎ VÎYART

M. MALMÎSANIJ...

Wa 50 serra nuştoxîya M. Malmîsanijî pîroz bo.
Ma kede, xebate û renca ey xo vîrî ra nêkenê... pic.twitter.com/4Xv5DEeX6o

— Zazakî News (@zazaki_news) June 14, 2026

Eserê Malmîsanijî çarayî erebî, fariskî, swêdkî û tirkî; tayê şîîrê ey zî bi îngîlîzkî, fransîzkî û swêdkî ameyî weşanayîş. Mabênê serranê 1995-2001î de wezîfeyê serekîya Komeleya Nuştoxanê Kurdan ya Sewêdî rayra berd, eynî wext de endamê Yewbîyayîşê Nuştoxanê Sewêdî yo.

Malmîsanijî kovaranê Tîrêj, Hêvî, Armanc, Çarçira, Wan û Çîra de redaktorîye kerde, serra 2003î de kovara Vateyî ya ke Îstanbul de ameyî weşanayîş de zî sey serekredaktorî wezîfe gîrewt.

Çekuyê kirmanckî yê ke ziwano rojane de zaf yenê gurenayene amey weçînitene û nê çekuyî goreye çend xusîsîyetan seba nuştişê kirmanckî amey weçînitene. Qerarê ke nê kombîyayîşan de bi no qede ameyê girewtene Kovara Vateyî de amey neşirkerdene. Nê kitabî de qerarê ke Grûba Xebata Vateyî derheqê rasnuştişê zazakîde girewtê estê. Kirmanckî-zazakî de babetê rasnuştişî yê ke munaqaşe bîyenê bi na xebate ameyê safî kerdene. Gama verêna ke seba rastnuştişê zazakî leza xo bîye, bi na xebate ameya eştene.

Şima eşkenê nê lînkî ser ra kitabî biwanê û zazakîya xo aver berê

Nuştoxo Firansiz Erwan Kerivelî 1992yî de Elewîtîye şinasneno. Nuştox dima Elewîyan û Elewîtîye nêzdîyî ra şinasneno û nika zî seba ke domanan rê behsê Elewîtîye bikero kitabêk nuşto. Îllustrasyonê kitabî hetê Pierre Frendoyî ra ameyê xêzkerdiş. Nuştox verî cû zî bi kitabê xo yê Berê Mîtrayî behsê kokanê Elewîtîye kerdibî. Erwan Kerivel vano, “Konferansanê xo de mi ferq kerd ke, dadî û babîyê Elewîyî vanê ma wexto ke domananê xo rê behsê bawerîya xo kenê, ma zehmetîyan ancenê. Mi zî waşt 17 babetanê Elewîtîye ser o kitabêk hedre bikerî. Kitabî de îllustrasyonî ca genê. Mi waşt domanê Elewîyan bawerîya xo bi babetanê bingeyînan keşf bikerê.”

Rençber Ezîz deyîrbazêkê Çolîgij bi.

Kitab hetê Weşanxaneyê Avesta ra ame weşanayene.

" Qertalê Kurdistanî Yado" ke Kamiran Alî Bedirxan û Herbert Oertelî pîya nuşto, serra 1937î de Almanya de weşanîyabî.

Kamiran Elî Bedirxan kitabê xo yê 168 rîpelan de derheqê Yadoyî de qisey keno. Bedixan pesnê Yadoyî keno û behsê jêhatî, camêrdî û fedekarîya ey keno.

Nuştox şexsê Yadoyî de têkoşînê azadîya şarê Kurdî ser o vinderto.

Kitabê" Qertalê Kurdistanî Yado" derheqê şarê Kurdî û erjê înan, têkilîyê zereyî, dinamîzmê kulturî û bi taybetî micadeleyê azadîye de bi hawayêko serkewte malumatan dano. No kitab de Kamiran Elî Bedirxan, estetîk û muhtewa ra eserêko kamile ardo meydan û Yado kerdo malê edebîyatê Kurdî.

Yado ( Yadîn Mehmud Ebas) kam o?

Weşanxane derheqê kitabî de nê malumatan dano: ''Çewlîgê Heywanan yew romanê George Orwellî yo ke reya verêne serra 1945î de Îngilîstan de çap bîyo. Kitab de serebûtê çend heywanan yê ke vera merdiman vejîyayê û hêvî kerda ke komelo hîna azad û bextewer awan bikerê nusîyayî. Labêle serewedaritiş qîm nêkeno. Komelo ke ronîyeno komelê verênî ra xirabêr beno û peynîye de yew dîktatorîye ronîyena ke bi nameyê Napoleonî xozêk beno dîktatorê nê komelê heywanan.

Goreyê tayênan gama ke George Orwellî no kitab nuşto, ey Stalin ardo verê çimanê xo û rewşa Yewîya Sovyetan arde rê ziwan. Goreyê tayênan zî no melumat qetî nîyo. Çi ke esto ma eşkenê vajê ke George Orwell bi nê kitabê xo ceribneno ke derheqê zordarîye û semedanê aye de çimanê merdimîye akero.

Kitab serra 1945î ra nat açarîyeno gelek ziwanan ser.''

Umer Farûq Ersoz kam o:

Umer Faruq Ersoz, serra 1977 de dewa Çewlîgî Çilkanî de dadîya xo ra bîyo. Keyeyê înan esas dewa Gowdereyî Zuvêrî Kebîr ra yê. Mektebo verên Çilkanî de, mîyanîn Îmam Xetîp de, lîse zî Lîseya Weşîye de wendo. Mektebo berz de tehsîlê huqûqî dîyo.

Cuya memuratî ci rê teng ameya coka îstîfa kerdo. Dima şîyo Almanya. Uca zewecîyayo. Badê cû serra 2005î de agêrayo Çewlîg. Çewlîg de dest bi avûkatî kerdo. Semedê sebebanê sîyasîyan kewto hepis. Hewt serrî pey beran de mendo.

Nika ridê qedexebîyayîş ra nêeşkeno avûkatî bikero. Wexto ke hepisxane de bîyo, xeylêk kitabê kirdkî nuştî. Ey waşto ke ziwan û kulturê babî û kalikanê xo ser o bixebitîyo û bi kirdkî eseran bido ke qet nêbo bieşko deynê şarê xo û Heqî biney sivik bikero. Bi nameyê Esma û Veranas di keynayê ey estê. Heta nika hîrê hebî kîtabê ey weşanîyayê: Kekû, Berenge û Vervate

Nimûne:

BINÊ KURKÊ MEMÎ DE XONIMITIŞÊ ZÎNÊ

Halhala ke zêdîya Mem û Zîne bi dejan

Şerme ver a xo eşto koşkê Zîne sey gejan

Zînê waşto ke erd bişeqyo tira şêro war

Nêzanên çi bikiro verdîya, bî huşkê dar

Heverî rap rapîyê lingan dîyêbî goş a

Virisnê ke bîy nizdî bi yew tersê argoş a
Xo eşto binê kurkê Memî û xo nimito

Û kewto qelaqûto bin a nêkerdo wito

Vengê mîr Êzînî û Bekê Ewanî zima

Mat û maleq a amey hîrê heme çim çim a

Şarmeyê xo ver a Mem sey şiktayê yew elbik

Areq piro amên war mendibi îna çalpik

Darbê lingê xo kerdbi me’na nêşibi tede

Lingê xo xo zêderi key deybî sey yew gede

Bê rizayê mîr Êzîn kewtibi cayo mahrem
Çewî vatînên derey bin a nêbi namahrem

Mîr Êzînî bi hers a ame ver de edilya

Mûrê xo ardo pêser reng eşt û o bedilya

Mem ver a nêwarişt pay bi dûdil a dîya tew

La qet bin a anêkerdo Memê Alanî lew

Senî ke yew mîlçike tersê helîyan ver a

Xo erzena teliyêk bi can û bi cîger a

Zîn zî xo dabi binê wina bêxem roniştiş

Rîsîyayê denên ci bi hurmet a wariştiş

Goreyê malumatan; Komîsyona Berze ya Weçînayîşî netîceyê weçînayîşî yê ke 1161 sindoqan, eşkere kerdî.

Goreyê netîceyanê verênen se ra 48,22ê sindoqanê ke ameyî akerdiş; Partîya Peymana Sîvîle se ra 50,89ê rayan girewtî û weçînayîş de yewin a.

Paşînyanî da zanayîş ke netîceyê weçînayîşanê parlamentoyî yê 7ê hezîrane, bê ke îhtîyacîya bi koalîsyonêke bibo, selahîyet û destûr dano Partîya Peymana Sîvîle.

Paşînyanî va ke partîya ey goreyê weçînayîşanê parlamentoyî yê serra 2021î paştgîrîyêka hîna zêde girewta.

Camêrdan gulane de tewr kêm 46 cinîyî birîndar kerdî, tewr kêm 13 kênekî û lajekî îstîsmar kerdî û 18 cinîyî tacîz kerdî. Camêrdan 106 cinîyî mecburê karê seksî kerdî.

Gulane de mergê 43 cinîyan û hewt tutan sey “gumandar” qeyd bi.

Camêrdan gulane de tewr kêm 14 cinîyî kiştî; par eynî aşme de na hûmare 26 bi.

Camêrdan 10 cinîyî bi sîlah, hîrê cinîyî bi kardî kiştî. Camêrdan cinîyêke zî bi darpkerdiş kişte.

Camêrdan aşma gulana 2026î de tewr kêm di domanî kiştî. Par na hûmare yew bi.

Pîyê domanêk mîyanê keye de o xeniqna û kişt.

Gulane de camêrdan tewr kêm 18 cinîyî tacîz kerdî.

Gulane de camêrdan tecawuzê di cinîyan kerd.

Serra Bucake va: ”Ez ciwanîya xo ya verêne ra bîyo bi heskerdiş û keyf vengê Mikayîl Aslanî goşdarena û çirey goşdaritişê lawikanê ey ê kirmanckî/zazakî ra dûrî nêkewta. Ewro ma zîyaret kerdîme. Çiman ser ameyî, xeyr ameyî. Hêvî kena veng, lawik û hunerê to her tim bimano û berdewam bo. Seba pêro xizmetanê to yê ziwan û kulturê ma zaf sipas.

Ez ciwanîya xo ya verêne ra bîyo bi heskerdiş û keyf vengê Mikayîl Aslanî goşdarena û çirey goşdaritişê lawikanê ey ê kirmanckî/zazakî ra dûrî nêkewta. Ewro ma zîyaret kerdîme. Çiman ser ameyî, xeyr ameyî. Hêvî kena veng, lawik û hunerê to her tim bimano û berdewam bo. Seba pêro… pic.twitter.com/BivjhIMWu5

— Serra Bucak (@serrabucak) June 2, 2026

Kombîyayîşê çapemenî yo ke Odaya Bazirganîye û Sanayî ya Dêrsimî de ame viraştiş rê; temsîlkarê partîyanê sîyasî, dezgehanê komelê sîvîlî û komeleyanê herêmkî tewrê ci bîyî. Hemsereka Şaredarîya Dêrsimî Birsen Orhane eşkerayî wend.

Festîval do 4 rojan dewam biko

Orhane da zanayîş ke festîval do tarîxanê 30-31ê temmuze û 1-2ê tebaxe de bêro viraştiş; û îfade kerd ke Festîvalê Kultur û Tebîatî yê Munzurî tena yew aktîvîteya kulturî nîyo.

Orhane îfade kerd ke festîval; organîzasyonêko muhîm o ke tede tebîat, kultur, ziwan, bawerî, huner û qîymetê cuya azade yenê têhet. Aye îzah kerd ke, na çalakîye bi serran o ke rixmê heme astengkerdişan zî dewam kena.

Orhane va: “Pawitişê Munzurî tena pawitişê yew çemî nîyo; pawitişê cuya, ê ameyoxî û ê vîrê komelkî yo.”

Vengdayîşê tewrbîyayîşî

Peynîya beyanatî de Komîteya Amadekarîye ya Festîvalî veng da raya pêroyî û hemwelatî dawet kerdî ke wa tewrê Festîvalê Kultur û Tebîatî yê Munzurî yê 24înî bibê.

Dêrsimijî û sazgehê Elewîyan ê ke welatanê cîyayan yê Ewropa de ciwîyenê, yew het ra xebatanê xo zêde kenê ke festîval bi yew tewrbîyayîşo gird vîyaro; heto bîn ra zî înan venga welatijan zî da ke wa wayîrê festîvalî bivejîyê.

Emser zî festîvalo ke seba pawitişê tarîx, kultur, ziwan, bawerî û vîrê komelkî yê Dêrsimî yeno viraştiş, do bi hezaran dêrsimijê ewropayijî û dostanê înan bîyaro têhet.

Çarçeweya festîvalî de yeno pawitiş ke, do aktîvîteyê kulturkîyî, panelî, qiseykerdişî, konserî û xeylê bernameyê hunerkî zî ca bigîrê.

Hemşaredare Serra Bucak ra teber, hemşaredarê qezayan, Parlamantera DEM Partî ya Amedî Halîde Turkoglu, endamê meclisî û bi hezaran hemwelatî beşdarê konsere bîyî.

Mikail Aslan ke qiseykerdişan ra dima sahne girewt, bi eseranê ke wendî seba hemwelatîyan demêko weş da vîyarnayene.

Konserî de Hemşaredara ma Bucak zî hemwelatîyan reyde ke war pirr kerdbî, eserê hunermendî pîya vatî û govende girewte.

Mikaîl Aslanî Amed de, Meydanê Şêx Seîdî de kilamê Zazakî vatî pic.twitter.com/pSYqs20vML

— Zazakî News (@zazaki_news) June 2, 2026