Sazgehê Îstatîstîkî yê Tirkîya (TÜÎK), reqemê enflasyonî yê aşma tebaxa 2026î neşr kerdî. Goreyê TÜÎKî, aşma tebaxa 2026î de TÛFE menga verêne gore se ra 1,84 zêdîya. Sereyê serre ra nat enflasyon resayo se ra 22,07î, enflasyono serrane yê TÛFEyî zî bi se ra 31,51. Zêdîyayîşê goreyê diwês mengan zî sey se ra 31,79 ame qeydkerdene.

Grûba Cigêrayîşê Enflasyonî (ENAG) zî malumatê E-TÛFEyî yê aşma tebaxa 2026î eşkera kerdî. Goreyê ENAGî, Endeksê Vayîya Mesrefkerdoxî (E-TÛFE) aşma tebaxe de gorê menganê verênan se ra 2,24 zêdîya. Nisbetê zêdîyayîşê enflasyonê serrane zî sey se ra 49,03 ame hûmaritene.

Kitab hetê M. Malmîsanijî ra hedre bîyo. Kitabî de raşta zî roportajê xeylê balkêşî ca genê. Nê roportajan ra di roportajî meseleya Şêx Seîdî ser o yê. Nê her di roportajî hetê tarîxê ma ra zaf muhîm ê. Yew roportaj zî derheqê Kirmanckîya Motkanî de yo û tede malûmatê zaf muhîmî estê.

Sernameyê roportajan wina yê:

• Mi Şêx Seîd Dî
• Pîlonê Xwi Ra Vaci “Teslîmbîyayîşê Şêx Evdirehîmî Çin O”!
• Derheqê Kirmancanê Modanî (Motkanî) De
• Nameyê Ey Karmen Bi
• Cenîyêka Hong-Kongiji Va, Mi Nuşt

Malmîsanij, Mi Şêx Seîd Dî, 168 r., Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbûl, 2009

Nê serranê peyênan de mîyanê ciwanan de zêdebîyayîşê maddeyê tîryakîye, nika bîyo yew problemê tewr pîlî yê komelî ra. Zafê kesî na mesele sey kêmasîya îradeyî yan zî bêehlaqî vînenê. La heqîqet wîna nîyo.

Zazakî News ra Avaşîn Yılmaz, derheqê vilabîyayîşê maddeyê tiryakîye û çareserîya ci de Psîkolog Murat Burtakuçîn dir qisey kerd. Burtakuçîn îfade kerd ke sebebê tiryakîtî bîyolojîk, sosyal û ekonomîkî yê; qedexekerdiş çareserî nîyo û lazim o ke xebata dermankerdişî sey masaya hîrê lingan (tibî, psîkolojîk û komelkî) bêro ramitiş.

Pers: Ciwanêk yan tutêk çira lazimtî vîneno ke tîryak bianco?

Murat Burtakuçin: Merdim mehliqato ke sosyal o. Komele mîyan de yeno dinya û cuya xo komelî mîyan de vîyarneno. Seba her merdimî îhtîyaco ke, merdim bi merdimanê bînan û heme mehluqatan de bikewo têkîlîye. No proses de merdim wazeno ke îhtîyacê heskerdişî, îhtîyacê rêzî (hurmetî), îhtîyacê qebûl bîyayîşî ûsn. îhtîyacanê xo temam bikero.

Bi taybetî balixtîye de ciwanî yew gêrayişde yî. Pê no gêyrayiş ciwanî wazenî ke nê îhtîyacanê xo safî bikerî. Keye de mîyanê dadî û babîyê û qican de bendo ke qayim çîne bo, dibistan (mekteb) de mamosteyanê xo ra heskerdiş nêvîno, kuçe de embazî xo mîyan nêgerî, sîstem kîmlîge ey qêbul nêkero no ciwan tenya maneno/a û geyreno/a yew têkîlîye. No tenya mendiş, ciwanan de bêhêvîtî û hîsanê bêqewetî virazeno. Û nê ciwanî vazenî ke xo îspat bikerî, xo biqiymet hîs bikerî û geyrenî bendek. Tîya de mîyanê ciwanan û der û dorê înan de têkîlî û bendo ke qayim çine bo ciwan geyrenî bendêko cîya. Û no bend bi zafî rey beno bendê tiryakbîyayişî.

-Sey nimune yew keye de di way yan birayî estî. Înan ra yew beno tîryak yew nêbeno. Gelo sebebê ci çi yo? Keye, derûdor û genetîk…

Sebebê tiryakbîyayiş cîya-cîya ye. Bi yew semed ra têna kes tiryak nêbeno. Faktorê genetîk, bîyolojîk, sosyal, kultur, ekonomîk, der û dor, têkilîya embazanî, keye zaf muhîm î. Ez înan ra çend numune bidî. Misal Yew nêweşê ma bibî. Cinîya hemîleya 8 aşmî bî. Na kes metamfetamin, esrar, eroîn û çend maddeyan şimitene. Yanî qicî pîzeya dadîya xo de bîyo/a tiryak. O qic senî dadîya xo ra bibo/a tiryak yeno/a dinya. Na numune, numuneya faktorê bîyolojîkî yo. Yan zî der û dor û embazî kesî tiryakîya maddeyî bo û merdim her dem înan dir eleqader bo seba kesan rîsko ke pîl esto. Çunkî merdim tesîrê embazananê xo de maneno û beno ke nê maddeyan meraq bikero û biceribno. Tiryakbîyayiş de ceribnayîş zî zaf taluke yo. Bi taybetî zî çend maddeyan de (metamfetamin, eroîn, kokaîn) ceribnayîş raya ewîl de tiryakîye virazeno.

-Sîstem tîryak keno qedexe û cezayan birneno la nêeşkeko vernîya cî bigîro. To gore nê madeyî pîyasa de senî vila benê? Herinda qedexekerdişî de çareserîyeka senî gere bibo?

Ewilî, sîstem yew hetê ra qedexe keno la heto bînî ra zî rayiro nêresmî ra vila keno. Çunkî tîcaretê maddeyî hende zaf fînansmanê ci esto ke sîstem no fînansman têna kesan ra nêverdeno. Her hetê dinya de na mesela sîstemî ra bê xeber û bê têkîlî nîya. Ez çend serro ke tiryakbîyayişî ser xebîtyena, hem nêweşê ma hem saha ra zî ma nê doneyan tesdîq kenî.

Û heto bînî ra mi gore, tena tiryakbîyayiş de ney, qet yew çî de zî qedexekerdiş çareserî nêvirazena. Qedexekerdiş her dem îsyankarê xo zî dima ana. Herinda qedexekerdişî de gere polîtîkaya dewletî bibo. Na polîtîka ewîl gere sebebanê tiryakbîyayişî ser o vindero. Heta semedî tiryakîye pênas nêbo bingeya tiryakîye ca nêbo her xebat têna pînekerdiş o. Ay semed ra gere ewîl bendê kes û keyeyî, bendê kes û embazanî, bendê kes û dadî-babî, bendê kes û way-birayî, bendê kes û mektebî, bendê kes û karî, yanî; bendê kes û komelî qayim bo. No bend bingeya na mesela ya.

To gore tîryakîtî meseleya zeîfîya îradeyî yan meseleya ehlaqî yan zî bêçareyî ya?

Miyanê komel de zafêr yeno zaneyene ke tiryakîtî meseleya îradeyî û bêehlaqîya. Tîya de ez na nimune bidî; der û dorê her kesî de tiryake cixareyî estî ney? Tiryakê cixareyî belkî cixare şimenî la cîya-cîya meseleyan de îradeyî zaf qayim merdimî çinî gelo? Yan zî keso/a ke cixare anceno/a gelo bêehlaqo/a?

Tiryakîye zaf rey remayîş o. Dej ra, raşt ra û têkîlîya bêsamîmî ra remayîş o. Merdim nê çîyan ra remeno la peynî de keweno yew çerxo xeripîyayî. Çend nê çîyan ra remeno ehn keweno mîyanê nê çîyan. Ayê ra ma eşkenî vajî; tiryakîtî bêçareyî ya.

Gelo merdim înan senî name bikero raşt o? Nêweş yan tîryak û sbn. Merdim înan ra se vajo ê xo hîna baş hîs kenê?

Çi heyf ke zafêre komelî vanî qey merdimî xirab, talûke, pîs, bêehlaq benî tiryak. Merdimî tiryakî zî eynî sey merdimanê bînan însan ê. Xirab zî hol zî, bêehlaq zî weşehlaq zî, pîs zî pak zî, talûke zî bêtalûke zî beno ke bibî tiryak. Cor de ma vatibi semedê tiryakbîyayişî gelek çî estî la merdim bibo tiryak na mesela bena nêweşî.

Çi ra ma vanî nêweşî? Cuya xo ya rojane de mezgê ma hormona dopamînî virazeno. Waxta ke werdo ke ma ci ra zaf heskenî wenî, waxta ke ma spor kenî, cayeko vengê teyr û mîlçikan ma goş de bo û çime ma behr û çem û zergûnayî de bo, yanî çi waxt ma xo hîna keyfweş û hol hîs bikerî mezgê ma hormone dopamînî virazeno. No dopamîn bi şeklo xozayî yeno meydan.

Kesî waxta ke maddeyê ke tiryakîye virazenî xebetnenî yan zî tîryakîya tevgera hîş û laşî xebetnenî mezg yew rey de bi şeklo xozayî ra 10 qat zafîyêr dopamîn virazeno. Yanî mezg de teqayîşê dopamînî virazîyena. Mezg na hedîseyî sey çîye ko zaf girîng kod keno. Û reyna-reyna vazeno. Demêk ra dima dopamîno xozayî mezgî ra qîm nêkeno. Dopamîno xozayî rê mezg bêreaksîyon maneno. Seba tesîrê verînî laşê merdimî hîna zaf madde yan zî tevgera hîş û leşî wazeno. Mezg museno dopamîno 10 qatin. Hende dopamîn beno rutine mezgî. Tîya de dopamîno 10 qatin mezgî xeripneno, mezgî nêweş fîneno. Ayê ra ma tiryakbîyayişî ra vanî nêweşîya mezgî.

Ma eşkenî vajî tiryakî zî, ma eşkenî vajî nêweşî zî. Zaf merdimî vanî qey ma înan ra vajî nêweş, ê xo hîna xirab hîs kenî. La na raşt nîya. Nêweşî çîyêko xirab nîyo. Merdim heta nêweşîya xo qebûl nêkero nêwazeno tedavî bibo. Ma zî nêweşanê xo ra vanî nêweş, û demêk dima ê vanî; belê ma nêweşî û tedavîya na nêweşî zî esta. Nêweşê ma dema ke na mesela qebûl kenî xo hîna baş hîs kenî.

Kekeyî kenî ke wa tûtê înan ca de bibê weş. Gelo no israrê înan feyde dano înan? Ganî prosesê weşbîyayîşî senî aver şêro?

Ma zaf rey vînenî keyeyî vanî ke ez qicê xo berî nêweşxane wa o ca de çend hewte vindero o bade cû senî ke nêweşxane ra vecîya wa weş bibo. La na proses wîna nêşina. Tedavî têna pê îlaç nêbeno. Ma vanî ke tedavî sey masaya hîrê lingin a. Yew linga ci tedavîya derman o, yew linga ci tedavîya psikolojik a û linga bîne zî paştîdayîşê sosyal o. Seke yew linga xo bişikyo masaya hîrê lingan pay nêwînena, tedavî de zî gere her hîrê ling zî bibî. Nê hîrê lingî zî ca de hal nêbenî. Bi sebir û hedî hedî gere aver şêro.

Yew ciwan çira keyeyê xo dir ney derûdorû madeyî de xo rehet hîs keno?

Zafêrî dadî û babî, way û birayî qicanê xo ser wazenî ke teda bikî û vanî her çî wa sey ma bo. Bênateya ciwan û keyeyî de bendo ke qayim çîne bo û ciwanî xo emnîyet de hîs nekerî xo rehet zî hîs nêkenî. Merdim ça de fem bibo xo asayiş de hîs keno, asayîş de bo xo rehet hîs keno. Ciwan xo rehet hîs nêkero û têna hîs bikero cigeyrayîş keno. Derûdorê maddeyî no ciwan genî mîyanê xo, Ciwan uca de xo têna hîs nêkeno. Derûdorê maddeyî de ciwanî seyyewbînan yenî têhet û yew bînan hîna baş fam kenî. Nê çîyan înan ra rehetîyê ka xap virazena.

To gore cayê rehsbîlîtasyonî bes kenê? Merdim ganî senî cayan akero?

Cayê rehabîlîtasyonî hema hema Amed de û welatê Kurdan de çîn ê. Zaf tay cayan de estî la ê zî baş nîyî. Cayê rehabîlîtasyonî îdealî gere sey yew dew biba. O ca de hem tedavîya dermanî, hem psîkolojîkî bibo. Cayê sporî, cayê hobîyan, cayê musayîşê meslegan, cayê kulturî her çî tede bibo. Tiryakî hem tede xo asayîş de û rehet hîs bikerî hem zî yew rojê mîyan de waxta înan dekerde bo û xo her heta aver berî.

Gelo ti xebata sîyasetî na mesela de senî vînenî? Nê xebatî tesîr kenî yan ney? Ganî polîtîkayêka senî bêra kerdiş?

Verê cû mi va; heta semedî tiryakîye pênas nêbo, bingeya tiryakîye ca nêbo her xebat têna pînekerdiş o. Ay semed ra gere ewîl bendê kes û keyeyî, bendê kes û embazanî, bendê kes û dadî-babî, bendê kes û way-birayî, bendê kes û mektebî, bendê kes û karî yanî; bendê kes û komelî qayim bo. Sîyaset zî gere no feraset de polîtîkayanê xo virazo. Têna partîya sîyasetî zî ney, rêxistina komelî ya sîvîlî, odeyê meslekan, dezgehê kamuyî zî gere na mesele de hesas bî û hukumatî ser tesîr bikerî û polîtîkayanê nê tewir awan bibî.

bendê kes û keyeyî, bendê kes û embazanî, bendê kes û dadî-babî, bendê kes û way-birayî, bendê kes û mektebî, bendê kes û karî yanî; bendê kes û komelî zî senî qayîm beno? Heta miyanê komelî de huqûq, edalet û seyyewbînayî tesîs nêbo, bendo ke qayîm zî mîyanê komelî de awan nêbeno. Yanî ma eşkenî vajî ke ewîl hukuk, edalet, seyyewbînayî û heqê merdiman gere komelî mîyan de bibo û dima polîtîqayê berê awan kerdiş.

Gelo meselaya tîryakîtî de tesîrê ekonomîkî çiqas o?

Tiryakbîyayiş de tena yew semed çinya. Zaf rey çend semedî yenî têhet û tiryakîyê virazenî. Înan ra yew zî faktorê ekonomîkî ya. Keso ke îhtîyace xo ya bingeyînî nêşko peyda bikero keye xo de, derûdorê xo de yan zî komelî de nêeşkeno têkîlîya qayîm wirazo. Û xo keye ra, derûdorê ra, komelî ra weverî, yanî dûr hîs keno. Merdimî feqîrî zaf het ra xo weverî hîs kenî coka geyrenî yew bend. Bi taybetî zî ê ke maddeyan roşenî demo kilm de belkî zaf pere kewenî înan dest. Derûdorê înan de ê ke, înan vînenî, Eke probelemî ekonomîk û probelemî înan ê bînî zî estî o waxt na rewş, hem seba bendî hem seba ekonomîkî înan ra zaf şîrin yeno. Dima kewenî mîyanê na çerx. Ewîl na çerx înan ra zaf şîrin yena la dima roj bi roj mîyanê na çerx di şînî war. Zaf kesî demek ra dima ewnîyenî ke perêyê maddeyan senî yenî o şekil zî ê pere şînî, hem zî bendo ke madde û derûdore maddeyî de beno, bingeya o bend zî qayim û sexlam nîyo. Ê kesî hişyar benî ke cayê ke hê tede o ca cayo ke baş nîyo la nêzanî senî o ca ra bivecî.

Tedavî zî mi vatibi ke sey masaya hîrê lingan gere bero destgirewtiş. Ekonomî na hîrê ling ra mîyanê paştîdayîşê sosyalî de yo. Yanî waxta ke merdim tedavîya dermanî û detavîya psîkolojîkî beno dima keye, derûdor paştî bidî ci û hetê ekonomîkî ra zî gere tewr tay seba îhtîyacîya xo ya bingeyînî kar bikero û bişuxulyo. Eke merdim nêşuxulyo û derûdorê eyî nêbedelyo îhtîmalo ke zaf pîl o merdim hînê tiryak bibo.

Na xebere bi destekê madî yê Sefaretxaneyê Almanya yê Anqara, çarçeweya 'Projeyê Xurtkerdişê Dezgehanê Medyaya Herêmî yê bi Wasitaya Mentorîya Mîyanneteweyîye û Vurnayîşê Dîjîtalî' de ameya amadekerdene, mesuldarîya muhtewayî aîdê dezgehê ma ya."

Hedîse şan nêzdîyê Mehelaya Korxalî ya Licê de qewimîya. Otomobîla ke Çewlîg ra şîyêne ver bi Dîyarbekirî, gama ke otomobîlêk vîyartêne bi da TIRa ke o wet ameyêne ro

Xeberdayîşê şarî ra ser ekîbê weşîye yê 112î, îtfaîye û cendirmeyî ameyî cayê qezaye. Kontrolê ekîbanê weşîye de bewlî bi ke 2 kesê mîyanê otomobîle de bî merdî. Şoforê TIRî yo ke birîndar bi, mudaxeleyê verênî ra dima wedarîya nêweşxane.

Şarî xeber da û ekîbê weşîye yê 112î, cendirme, îtfaîye û AFAD sewqê mintiqa bîyî. Şoforo ke wesayît de mehsur mendbi, bi xebata hempare ya îtfaîye û AFADî ame xelisnayîş û teslîmê ekîbanê weşîye bi. Mudaxeleyê verênî ra dima 2 birîndarî berdî nêweşxane.

Derheqê qeza de tehqîqat ame dest pêkerdene.

Werdê Zerfetî werdanê qedîm û kulturkîyan ê Dêrsimî ra yew o. Zerfet pêkerdişê heredîyayeyan de, Roşanê Gaxanî û sifreya meymanan de tim ca gêno.

Yemoşe Atmacaya 66 serre zerfet sifreyanê înan ra kêm nêbeno û vat: ''Key rayber û pîrê ma bêrê mêmanîya ma, ma zerfet pewjenê, wexto ke ma heredîyayeyan anê yewca zerfet pewjeno û key dûrî ra meymanî bêrê ma zerfet pewjenê. Wexto ke meymanî yenê ma doşeganê pîlan rakenê û îşlîgêk erzenê mîyanê adirî. Dima ma zerfet wenê. Kesê zengînî zî roja pancşemeyî zerfet pewjenê û feqîran rê bare kerdêne.''

Yemoşe îzah kerd ke, wezîfeyê înan o ke kulturê zerfetî bipawê û vat: ''Reyna kulturê ma de loqma, tantir, şirê qode, keşkek û girik virazenê. Ma nê kulturan pîlanê xo ra musayî û ma zî do nînan neqlê neslan ê bînan bikerê. Ê çend biwazê ma asîmîle bikerê zî ma do kulturê xo bipawê.''

Hedîse şan dewa Meşelîye ya Xarpêtî de qewimîya. Goreyê îdîayan, M.K.yî seba ke verg nêkewo axur nobet de bi. M.K.yî mîyanê tarîtîye de tayê vengî eşnawitî û têgêrayîşêk dî. Ey bi tifing hetê ê vengî ser ro fîşegî eştî.

M.K.yî gama dî ke a kesa ke fîşegî panayî cinîya ey Hasret K. ya, xeber da ekîbanê weşîye û cendirmeyan. Ekîbê ke şîyî dewe, vîna ke Hasret K. merda. Cenazaya aye seba otopsîye amey berdene.

Sersavcîtîya Komarî ya Xarpêtî hedîse ser o tehqîqat da dest pêkerdiş. M.K. hetê cendirmeyan ra ame tepiştiş û dima ra sewqê dadgehe bi. M.K. ubi şertê kontrolê edlî serbest ame verdayîş. Tehqîqatê hedîse dewam keno.

Maier eşkera kerd ke aşma çeleyî de gama a merkezê teberkerdişî yê îstanbulî de hucreyêke de bi tena sereyê xo bîye, rayedardêko tirk aye rê tecawuz kerdo.

Sebebanê merdişî mîyan de se ra 19 qezaya trafîkî, se ra 18 bindemendiş û se ra 15 kewtişê cayêko berzî ra ca gênê.

Ê cayan ra yew zî qezaya Amedî Hêni ya.

Hêni de Şaredarîya DEM Partî çarçiwaya kampanyaya pakîye de seferberî îlan kerda.

Benayatê Şaredarîya Hêni de ame vatiş ke xebata seba pakîye hayîkerdiş bêmabên dewam kena.

Beyanatê şaredarî wîna yo : "Kampanyayê ke bi sloganê “Şaristanê pakî bi keda Kolektîf” raştêyê şaredariya ma ameyî destpêkerdiş, adresê karanê ma ewro dewa Cewzê bi. Bi beşdarîya hemserokê ma Hamdullah Demir, endamê meclîsa şaredarîye, embazê karê me, timê binê Wezaretê Karanê Pakîyê de û hemwelatîyê, karê pakî yê girs de werteyê de ame kerdene. Di demê çalakîyan de, broşurê kampanyayî şarî ra ameyî vilakerdiş û şarî serê amanc û çîyê ke kampanya de agahî amedayişê."

Heto bîn ra hemşaredarê Hêniyî mîyanê şarî de çi zazakî çi kurmancî kurdkî qisey kenî.

Tarîfe de averşîyayîşê ekonomîkî, mesrefê sotemenî û parçeyê cagirî, amortîsmanê wesayîtan û vayîya bajaranê dorûverî ameyî erjnayîş û bi no hewa ame amadekerdiş.

Tarîfeya ke Komîsyonê Resî bi yewîya reyan munasib dîye, kombîyayîşê Meclîsî de ame qebûlkerdiş.

Heto bîn ra deynê kartê kredî zî bîyo û bîyo 1 trilyon û 520 milyar lîreyê Tirkî (nêdîyê 45 milyar dolar).

Goreyê ney, Tirkîya de her panc kesan ra çar kesî deyndarê bankayan ê.

Pêroyê Tirkîya de rîyê xirabbîyayîşê ekonomî şar mîyanê zehmetîye de yo û hûmara kesê ke kredîyo şexsî girewtê goreyê serra par zêdîyaya.

Par ra nata deyndarî 2 milyon û 97 hezar kes zêde bîyê.

Heto bîn ra mîyanê 12 serranê peyênan de Şirnex û Sêrt de hûmara kesê ke kredîyo şexsî girewto zêde bîya.

Nê şaristanan ra dima Konya, Bayburt, Stenbol, Enqere û Îzmîr yenê.

Dima ke xebere ameye wesnayîş, ekîbê weşîye, asayîşî û îtfayîye cayê hedîse rê ameyî sewqkerdiş. Karkero ke bi giranî birîndar bibi, bi midaxeleyê ekîban cayo ke tede mendbî ra ame vetiş.

Uyğuro ke tewr verî cayê hedîse de midaxeleyê ey ame kerdiş, bi ambulansî wedarîya Nêweşxaneyê Dewlete yê Çewlîgî. Uyğur, pa heme midaxeleyan zî nêame xelasnayiş.

Derheqê hedîse de tehqîqat ame destpêkerdiş.

Serra Bucakî hesabê xo yê medyayê komelî ra mergê vistewreyê xo bi nê vateyan da zanayîş: "Vistewreyê mi Seyîd Musa Dede (Musa Küçük) şîyo heqîya xo. Meyîtê ey do siba (11.08.2026) Cemxaneyê Seyitli-Elmalıkî ra bêro raykerdiş."

ÎHDyî waşt ke seba tespîtê MGKyî wa tewr zaf wextê aşmêke bêro dayene, wa cîyarkerdişê tipê sûcî û tarîxê ci bêro wedaritene û îfadeyê lelî yê derheqê sûcê ‘’carakiştişî’’ bêrê zelalkerdene.

Komele reyna waşt qedexeyê sîyasetî û kêmîya heqî ke seba kesanê ke çarçewaya qanûnî de yê yena vervînayene, wa bêro wedaritene û pêşnîyaz kerd ke komîsyono ke do meclîs de bêro ronayene wa komelo sîvîl û pîsporê çareserîya pêkewtişan zî tewrê ci bibê.

ÎHDyî îfade kerd ke kesê ke teberê welatî de yê û zîndan de yê wa bêşertê muracatî xebatê înan bêrê rayraberdene û Akademisyenê Haştîye û kesê ke bi KHKyan ameyî îxraçkerdene wa zê çarçewaya qanûnî de bêrê cakerdene.

Extîyarî û karkerê ke vera germîye kewenê mîyanê tengîye, yan şinê camîyan yan zî şinê parkanê ke tede darî zaf ê.

Mîyanê bajarî de wextê rojî bêvengîya xo paweno, şan zî tay bo zî honik beno cadeyî qalabaliq benî. Welatîyî werd û şimiteyanê xo gênî û şinê parkan. Tewr zaf qalabaliqî mîyanê Surî yo tarîxî de beno.

Bi kirmanckî/zazakî wendegehan de perwerde çin yo. Statu û resmîyetê ziwanê ma zî çin o. Ziwanê ma de metodê dayîşê dersan zî nê serranê peyênan de zafî bîyê. Heto bîn ra bi averşîyayîşê dîjîtal-teklonojî sey online yan zî medyaya sosyale ser ra zî dersî yenî parekerdiş.

Gelo no rayîr ser ra kesek eşkeno ziwanê xo bimuso û aver bero?

Ma na perse û persê bînî nuştox, cigêrayox û perwerdekar Mutlu Can o ke bi serrano hem ri bi ri hem zî bi online desanê zazakî dano reyde qisey kerd.

Ma nika persan û cewanê ke ey dayê şima reyde pare kenî.

Serranê peyênan de Facebook, Instagram, YouTube û TikTok de dersê kirmanckî/zazakî zêde bîyî. Şima nê averşîyayîşî senî erjnenî?

Bi mi dersê kirmanckî ney la çarçewaya pêroyî de muhtewayê bi kirmanckî (zazakî) zêde bîyê. La çend kanal yan hesabê ke înan ser ra dersê kirmanckî ênê dayene est ê tabî. Nê aktivîteyî pêro semedê ziwanê ma feydedar ê. Hetê bînî ra Înternet, platformê medyaya sosyale yew îmkano bêhempa yo ke bi taybetî zî ê ziwanê ke bê statu yê, şert û mercanê ziwananê fermîyan ra mehrum mendê/verdîyayê, bi înan berhem, bernameyan, muhtewayan ûsn. viraştene rê yew firsendo baş pêşkêş keno. Ganî ma ra her keso/a wende/wendeye medyaya sosyale de bi kirmanckî (zazakî) binuso. Muhtewayanê bi kirmanckîyan bivirazo, yan zî înan pare bikero. Nê platforman de her roje tena tek cumleya bi zazakî nuştene bîle muhîm o. Na cumle derheqê çîyî de bena wa bibo; edebî, felsefî, terorîk, kulturî, cuya komelkî, kulturî, dînî, cuya rojane, magazîn ser o bena ferq nêkeno, manaya xo ra dotêr (wetêr) yew mana îfade kena. Tena no helwêst bîle do merdimanê ma ser o tesîrêko baş bikero. Çunke qij yan pîl bê ferq nêkeno pêro aktîvîteyê winasîyî vera ziwanê xo yê dayîke xobawerîya (bi tirkî özgüven) şarê ma zêdnenê. Gama ke mi nê nuştêne, mi ewnîya zazakînewsî ra û tede xeberêka weş û balkêşe dîye. Spotê na xebere wina bî: “Şaredarîya Şaristanê Girdî ya Amedî, çarçiweya şaredarîya zafziwanî de, Merkezê Vengdayîşî yê ALO 153î de Zazakî zî îlawe kerd” Dê şima ser o bifikirê ke na game xobawerîya vera ziwanî yê zazayanê Dîyarbekirî ser o do senî hewa tesîr bikero. Netîce wazenê formatê dersan de bê, wazenê formatan yan zî konseptanê bînan de bê ferq nêkeno heme bêjê karê medyaya sosyale yê bi kirmanckî, hem hetê payramendiş û averşîyayîşê kirmanckî ra hem zî hetê vilabîyayîşê kirmanckîya standarde ra zaf girîng, tesîrdar û erjaye yê.

Medyaya sosyale de zaf kesî dersa zazakî danê. No çîyêko baş o yan zî problem o?

Bêguman eke meqsed ziwan û kulturê ma rê xizmet kerdene bo medyaya sosyale yew waro çalak, feydedar û bêsînor o. Se ke mi verê zî va ez hûmara dersan zêde nêvînena. Beno ke şima tayê muhtewaya ke armancê înan musayîşê zazakî rê xizmet o zî na çarçewa de hesibnenê. Bi goreyê mi êyê ke rasterast formatê derse de yê 3-4 heban ra zêde nîye. Tîya de çîyo muhîm hetê zaf kesan ra dîyayîşê dersan û viraştişê muhtewayan yê perwerdeyê kirmanckî nîyo. Muhîm nê tewir xebatî yanî xebatê musnayîş yan perwerdeyî ganî kesê ke ehîl ê, wayîrê lîyaqetî yê hetta eke mumkin o biney pedagojî ra zî hayîdar ê, hetê înan ra bêrê kerdene. Ha beno ke tayê kesî vajê “Ma ê ma bi seyan, bi hezaran mamostayê ma, pisporê ma est ê?” (Rast o, esas no bi xo xoser yew problemo gird o ke ganî ma ser o derg û dila krîtîkan bikerê û vajê qey (çirê) çin ê, la nika û tîya dora ey nîya.) La qet nêbo merdim bi xo zana/zanaye bibo ke bimusno ê bînan. Mavajê yew kes almankî baş nêzaneno, ma o do senî dersan bido? Ha, nîyet pak o, ez aye rê çîyê nêvana la no bes nîyo. Yew nêweşî bîyarê çimanê xo ver, eke kesêko nêzan xo bierzo orte û dermananê xelatan bido ê nêweşî, beno ke bibo sebebê mergê ey yan halêkê ey yê hîna giranî. Mentiqê ziwan zî na nimûne ra zaf dûrî nîyo. Eke çîyê xeletî (şaşî) milet mîyan de “sey rastî” vila bibê, telafîyê înan zaf zehmet beno. Ez bi xo hertim vana her babete ser o vana; çendîye ney senînîye muhîm a. Bi mi kar wa tay (şenik) bo, la baş bo. Hem berpirsîyarîya nê tewir karan giran a. Tabî na berpirsîyarîye ra ê kesê ke haya înan aye ra est a, seba înan muteber a. Helbet ke tena nê di nimuneyî nîyê, êyê ke nika nêameyî mi vîrî yan nêkewtê çimanê mi ver zî est ê muheqeq, la mesela Youtube ser ra dersê ke bi nameyê KIRMANCKÎ BIMUSE ke hetê Suzan Vejan Tatli ra dîyêne dersan rê, OnlineDersZazaki xebatanê musnayîşî yê amatoraneyan rê nimûneyê weş ê ke ez înan ecibnena (begem kena).

Gama ke kesêk dijital ser o goreyê fekê dewa xo dersa zazakî bido zirarê ci standardê ziwanî ser o senî beno?

Heme dinya de winî yo. Perwerdeyî de, ziwano standard esas êno girewtene, bi ey û perwerdeyê ziwanê standardî êno dayene. Fek senî ke nameyê xo ra zî dîyar (bellî) beno; fek o (bi tirkî ağız) o, vatişkî yo yanî şekil yan hawayê qiseykerdişî yo cayî (mehellî) yo. Mumkin nîyo ke ti her fekî de dersan bide, hem zî no îcab nêkeno. Xora amancê ziwanê standardî ziwanî de centralîzasyon o, formo muştereko ke pêro qiseykerdoxê ey bieşkê pê komunîkasyon, têkilî, dayîş-girewtiş, fealîyetê perwerdeyî, weşan û weşangerî ûêb. bikerê viraşten o.

Estbîyayîşê fekan semedê her ziwanî çîyêko tebîî yo. Ziwano standard fekan orte ra wenêdareno, çin nêkeno. Kesê ke wina fikirîyenê seba ke wayîrê malumatê rastî nîyê şaş fikirîyenê yan zî kesê ke na mesela manîpule kenê tesîrê înan de manenê. Nê îzahatê kilmî ra pey ez naye vaja: Ganî amancê ma yo bingeyên vilabîyayîşê ziwanê standardî bo. No nêno a mana ke keso ke wazeno fekê dewa xo, fekê herêma xo nêmuso. La hem hetê zanistî hem zî hete asanî ra ganî verê cû ziwano standard bêro musayene û musnayene. Aye ra kesê ke fekan de dersan danê xeletî kenê. Ha mavajê yew grûbe est a ke mensubê aye ziwanê standardî zanê, beno ke semedê a grûbe bi hawayo spesîfîk dersê fekê mintiqaya înan bêrê dayêne. Eksê ney yanî fekan de dersan dayene do çîyêko musbet nêbo û hetta zerar bido vilabîyayîşê ziwanê standardî zî. Ez zî nê ke tena ê mintiqaya xo Gimgimî heme fekan rê hesas a, wesla nêwazena tek çekuya yew fekî bîle vîndî biba. Xora ma mecbur nîyê ke hertim pê ziwanê standardî qisey bikerê. Ez ke şona dewa xo ez kî pê fekê ma (Kirmanckîya Gimgimî/Zonê Ma) qisey kena. Ez bi xo 2011î ra nata kursanê kirmanckî dana, yanî yew faelatê mino daîmî zî musnayîşê ziwanî yo. Çîyo ke ez tim dersanê xo de wendekaran/kursîyeran ra vana bi ey nuqte rona: Lazim o verê ziwano standard bêro musayene. Keso ke ziwanê standardî zano, ey rê musayena fekê herêma ey zaf asan (rehet) a. Kitab yan tekstê ke bi fekê mintiqaya ey/aye nusîyayê bi baldarî (dîqet) biwano, tena sayeyê înan de û xo bi xo bîle eşkeno sewîyeya cîdî de fekê mintiqaya xo bimuso. Rast o mabênê fekanê kirmanckî de, qiseykerdişê mintiqayan mîyan de zaf ferqî est ê la nê ferqî yan zî ez vaja cîyayîya fekan hema-hema %90 vurîyayîşê vengan ra teşkîl beno. Sey nimûne ma, ekmek’e tirkî rê mintiqayanê xo de vanê “nan, non, nûn”, standard de, yanî nuştişê muşterekî de formo rast “nan o” Vengî (nuştiş de herfî) bi hîrê şekilî vurîyenê, na nimûne yê yew şekilî ya, ez derg nêkera. Qismo bîn zî (%10) dewlemendîya (zengînîya) ma ya çekuyan nîşan dana ke a zî cîyayîya nameyan a. Mavajê xeta Dêrsimî de taş’a tirkî rê vanê “kemere (m), exlebê mintiqayanê bînan de zî vanê “kerra (m)”. Yan zî “pirnike (m), zincî (m), kepuge (m), vinî” nê çar nameyî zî muqabîlê “burun” yê tirkî yê. Axir şert û îmkanî sey serranê 1960î yan zî 70yî nîyê ewro zaf ferhengê ma yê dewlemendî yê matbu û dîjîtalî est ê. Merdim eşkeno nê çîyan zî înan ra bimuso û bizano.

Ewro ma eşkenî mîyanê kirmanckî de behsê standardêko muşterek ê nuştişî bikê? Yan zî hîna prosesê standartbîyayîşî dewam keno?

Ez peynîye ra dest pê bikera. Prosesê standarbîyayîşî ramena (domîyena). La çarçewaya bingeyênî de yanî sewîyeya ke semedê nuştiş û pêro çalakîyanê ke ê pê ziwanî benê rê îcab kena, a sewîye de qedîyayo. La esas hema nêqedîyayo. Standardîzasyonê ziwanan winî da da-vîst da-hîris serran de nêbeno, nêqedîyeno. Mesela bi mi çîyanê tewr muhîman ra yew zî fîîl (kar) ê, hema fîîlî nîyameyê standardîzekerdiş. Bê nînan xora standardîzasyonê ziwanan çi rey nêqedîyeno, no semedê heme ziwanan wina yo. Çunke ziwan û dewlete di mefhûmê dinamik ê. Organîzakerdişê înan, ancîna xonewekerdiş, modernîzekerdiş û aktualîzekerdişê înan do tim dewam bikero.

Helbet ke ma eşkenê vajê seba nuştişî ziwanê (kirmanckî/zazakî) ma yo muşterek yo standard est o. Ez nika pê ey nusena mesela. Xebata min a tezê masterî Bîblîyografyaya Kirmanckî (Zazakî) est a, sey kitab zî mi weşanaybî. Eke kes bala xo biverdo aye bivîno ke ziwanê ma yo standard virazîyayo û no ziwan cayê xo zî girewto. Senî girewto? Pêserîya nuştekî ya kirmanckî sewîyeya zaf-zaf berze de bi nê ziwanî yanî ziwano standardo ke hetê Grûba Xebate ya Vateyî ra tespît bîyo vejîyayo orte. No zî yew îspado objektîf o ke ma rê vilabîyayîşê ziwanê standardî musneno (mojneno).

Medyaya sosyale de babetê zazakî ke xelet yenî nuştiş yan zî xelet yenî sewqkerdiş, do senî ameyoxê ziwanî ser o tesîr bikerê?

Se ke ma zanê nuştiş sey vatişî yanî sey qiseykerdişî nîyo. Yê nuştişî tayê qaydeyê xo est ê. Temamê nê qaydeyan ra Rasnuştiş (Îmla) vajîyeno. Formanê rastan û înan bi qaydeyanê rastan nuştene şert o. Û no nê ke tena semedê kirmanckî yan kurmanckî (kirdaskî) semedê her ziwan û heme qiseykerdoxanê ey şert o. Gama ke ma nusenê ganî rastnuştişî rê dîqet bikerê. Tena nuştox, cigêrayox û mamostayê ma ney ganî kesê ke medyaya sosyale ser ra muhtewayan amade kenê û weşanenê meselaya rastnuştişî de zaf hesas bibê. Çunke nê yê ke mi vatî pêro semedê şarî model ê, nimûne yê; normal o ke şar viraştoxanê înan sey zana/zanaye hesibneno. No her komelî de wina yo. Milet nuştişê înan rast qebul keno û xo rê sey nimûne gêno. Aye ra mesulîyetê înan pîl o. Se ra çendê nê kadroyanê ma nê mesulîyetê xo ra hayîdar ê û goreyê naye gama ke nusenê yan programan ancenê bi baldarî hereket kenê ez nêzana la na mesela zaf-zaf muhîm a.

Heta ke kurdkî wayîrê yew statuyî bo, çîyê zarurî est ê ke ganî ma înan bîyarê ca. Şarê ma mîyan de vilabîyayîşê ziwanê standardî û tetbîqbîyayîşê Rastnuştişî çîyanê bingeyên û tewr muhîm ra yê. Aye ra rolê nê kesanê ke mi gama bîne ê hûmaritî zaf girîng o. Eke nê kesî ziwanî şaş binusê, hişê şarî, hişê ê kesanê ke newe kirmanckî musenê yan zî newe dest pêkerdo û ziwanê nuştişî musenê danê têmîyan ro. Hetê bînî ra çîyo nuştekî, çîyo vilabîyaye maneno, eke xeletîye vila bîye zaf zehmet o ke bêra rastkerdene. Bi kilmîye nuştiş yan yewna çî beno çi beno wa bibo nimûneyê başî tesîrê pozîtîf, yê xeletî zî tesîrê negatîfî kenê. Coka ma pê ziwanî kamcîn fealîyet kenê wa bikerê ganî ma verê verkan Rastnuştî rê dîqet bikerê. Çunke çi menfi çi musbet tesîrê ci do tena ewro ney ameyoxî de zî bivejîyê vernîya ma.

Gama ke dersê ziwanî hadre benê, ganî kamcîn çimeyan ra fayde bigîrîyo? Muhîmîya ferheng, gramer û xebatanê akademîkan çi ya?

Xebatê gramerî, ferhengî, xebatê akademîkî yê gramerî ke bi hawayo zanistî yan bi hawayo metodolîjîkî virazîyayê û virazîyenê seba ma zaf hewce kenê. Zaftewirîya mîsyonê nê xebatan est a. Verê verkan ma sayeyê nê xebatan de strukturê ziwanê xo, taybetmendîyanê ziwanê xo musenê, xezînaya çekuyanê ziwanê xo ra hayîdar benê. Ma her warê xebatan yê ziwan, kulturî û hunerkî de nînan ra îstîfade kenê. Tabî nînan ra yew zî amadekerdişê materyalanê dersan o. Seba ke yew dezgeyê perwerdeyî yê fermî yo ke otorîteya nê çîyan dest de ya çin o, her kes werzeno xo het ra kitabê gramerî nuseno, ferheng amade keno. No bi xo xora çîyêko anormal o. Mavajê dinya de her keso ke yew ziwanî zano yan ê ziwanî de wende yo, eşkeno kitabêkê gramerî/musnayîşî binuso. Ekstrem o yanî. La ma de nimûneyê ney tay nîyê. Ancîna ti ewnenî tayê xebatanê goya akademîkan ra heyret manenî. Ma muhtewa ra fek veradê, hetê qaydeyanê şeklîyan yê xebatêka akademekî ra bîle biqusur ê. Ez binê ci xêz kena û wina vana: Ganî mamosta yan zî kadroyê ma yê ke dersanê kirmanckî danê yan zî wazenê seba dersanê xo materyalan amade bikerê “nê tewir çimeyan” ra dûrî vinderê. Tabî xebatê ke pak ê, baş û cîdî yê zî est ê ke xora qesdê mi ê nîyê.

Ge-ge ez kursanê xo de zî rastê “nê tewir çimeyan” êna; vînena yew/e destê xo berz keno/a û vano/a filan kitabê gramerî mi het est o, yan mi kitabê bêvan kesî girewto. Gelo munasîb o ke ez sey çimeyê hetkarî ci ra îstîfade bikera? Ez vana keremê xo rê ê kitabî/kitaban yew cayê berzî ke domanî (gedeyî) do nêeşkê destê xo biresnê uca de ronê. Hawayo ke qutîyê dermanan ser o nusîyeno ha. Key ke kursê mi qedîya, o wext şima do weş fehm bikerê ke mi çira a roje wina vato. Xulasa kesê ke dersê ziwanî danê, ganî çimeyê ke na çarçewa de bixebitnê, înan weş nas bikerê. Eke pisporî yan zanayîşê înan naye rê qîm nêkero wa xo biresnê ê kesan ke na mana de ehîl ê, haya înan xebatanê gramerî, ferheng û xebatanê akademîkan yê cîdîyan ra est a. Wa înan ra hetkarî yan qet nêbo pêşnîyazan biwazê. Bê nînan rast û munasîb nîyo ke ez tîya de nameyanê çend kitaban yan zî yê nuştoxan/amadekerdoxanê înan bida.

Goreyê fikrê şima, amadekarê dersanê kirmanckî yê medyaya sosyale de ganî kamcîn prensîbanê bingeyênan bîgîrê verê çimanê xo?.

Ez bi çend madeyan rêz bikera;

1) Wa kes şaş fehm nêkero la kesê ke biwazê projeyanê winasîyan virazê verê her çîyî ganî kirmanckîya (zazakîya) standarde baş bizanê û zanayîşê xo ra, sewîyeya xo ra emîn bê ke wa bieşkê heqê nê karî bidê. Çunke hela ke dersanê kirmanckî dayene qelsîye (zeîfîye) qebul nêkeno.

2) Çi kitab çi kes çi dezgeh bo ganî çimeyanê rastan; pisporan; ehîlan ra îstîfade bikerê yan zî hetkarî biwazê.

3) Rastnuştiş zaf-zaf muhîm o, hetta vanê ya “xêza sûr a”, ganî rastnuştişî de zaf hesas bê. Merdim ke yew karî kerd biwazo nêwazo xeletî keno. No zaf normal o. Eke xeletîyê înan bibê, ganî dima ra înan bi hawayo ke mumkin o rast bikerê, bi îzahatan telafî bikerê.

4) Ganî tayê cîyayîyanê (ferqanê) mehellîyan yê bingeyênan yê kirmanckî neqil bikerê. Mavajê karan (fîîlan) ra yew nimûne: Tayê mintiqayan de “yorulmak”ê tirkî “betilîyayene” tayênan de zî “qefilîyayene” yo. Bestoxê “de” yê tirkî ma de hem “zî” yo hem “kî” yo. Tena nê nîyê, sewbîna varyant, qalib û qaydeyê kirmanckî yê lokalî/herêmkî est ê ke ganî ê zî sewîyeya bese de bêrê dayene. Hewce yo ke ehemîyet bidîyo nê xususî.

5) Çarçewaya ziwanî ra teber sey heme xebatan ganî îstîqrar û berdamîya nê xebatan zî est bo. Amadekarê projeyanê winasîyan ganî naye rê dîqet bikerê, ancîna heta ke destê înan ra bêro ganî bala xo baş bidê her detayê nê karan ser ke her hetî ra karê başî bivejîyê orte. Bêguman tena karê başî encamanê başan peyda kenê. Herhal keso ke eksê ci îdîa bikero çin o ke tena karê başî hêjayê teqdîrkerdişî yê û tena karê başî ameyoxî rê bimanê. Hem ma naye zî xo vîr ra nêkerê ke yewna fonksîyonê îndîrektî yê karanê başan, nimûneyanê rindan est o: Sewbîna kesî sayeyê înan de teşwîq û motîveyê xebatanê neweyan benê. Bi kilmîye goreyê mi ra kesê ke xebata ziwan û kulturî kenê ganî îdealîst bê û îdealîstane bifikirîye û têwbigêrê, la no zî her kesî ra nêno pawitene tabî.

Musnayîşê zazakî de perwerdeyo onlîne tesîrdar o yan zî perwerdeyo ri bi ri?

Bi mi mamostayê ke karê xo de baş ê, derse dayoxê ke pispor ê, seba înan ganî mabênê her dîyinan de zaf zêde ferq nêbo. Tabî no fikrê min o yanî ez bi xo mesela wina erjnena, la beno ke tayê kesî eksê ney bifikirîyê. La eke ma çimê kursîyeran yan zî wendoxan ra biewnîme eynî hewa nîyo. Tayê kesî est ê vanê mi rê perwerdeyê rî bi rî (klasik) hîna munasîb û baş o, hîna feydedar o. Ez atmosfere sinife de, rî bi rî hîna rehet musena. Tayê zî vanê mi rê ferq nêkeno mi rê her di alternatîfî zî benê. Tayê est ê ke ê zî vanê mi rê perwerdeyo onlîne beno. Eke onlîne bo ez hîna rehet bala xo dana ser yan adapteyê musayîşî bena. Helbet ke tayê faktorî weçînayîşê metodî yê wendekaran/kursîyeran ser o tesîr kenê. Eke ez çend nimûneyan bida; temenê (emrê) kursîyeran, taybetmendîyê kesîtîya înan, musayîşê ziwanî ser şîyayîşê înan, cîya-cîyayîya imkanê înan yê xo ciresnayîşê kursan ûsn. La no zî est o ke metodan ra teber sewîyeya pisporîya mamostayan, sewîyeya pedagojîke ya mamostayan, her tewir melzeme û materyalê ke dersan de ênê bikarardene zaftewirî û senînîya înan zî berdarîya fealîyetanê perwerdeyî ser o, netîceyan ser o tesîr kenê. Tabî seba ke sînoranê fîzîkîyan ra girêdaye nîyo her cayê welat, Tirkîya û dinya ra îmkanê beşdarîye dano, ancîna hetê demî ra obsîyonanê cîya-cîyayan pêşkêş keno; mavajê kesê ke bi rojan cayê xo yê karî de yê nêeşkenê şorê kursanê klasîkan û sewbîna sedeman ver perwerdeyo onlîne hîna zaf vejîyeno vernî û rewac o. Ganî tena hûmara kursanê rî bi rîyan ney yê onlîne zî zêde bê. La hêvîya mi na ya: Doman û ciwanê ma êdî serranê xo yê averşîyayan de û kursan ra ney demanê xo yê perwerdeyê verênî de û wendegehanê fermîyan ra kurdkî (kurmancî-zazakî) bimusê û pê ziwanê xo yê dayîke perwerde bibê.

Bi xususî seba ciwanan, ganî babetê medyaya sosyale senî bêrê amadekerdiş?

No pers, persêko zaf spesîfîk o, la ez eşkena wina vaja: Ciwananê dinya rê kamcîn babetî rewac ê, kamcîn muhtewayî trend ê, eleqe ancenê ganî ciwananê ma rê zî eynî babetan û konseptan de program, muhtewa û viraşteyî bêrê amade kerdêne. Goreyê mi ra kîşta ê bînanê ke mi ê cor ra vatî de yewna çîyo ke ganî îlahîm est bo yan zî bêro viraştene muhtewayê ke bale ancenê musayîşê ziwan, kultur, kamîye (nasname), tarîx û folklorê ma ser, tede nê babetan ser o êno vindertene yê. Qet şik çin o ke nê tewir muhtewayî do dazanayîş û hişmendkerdişê miletê ma rê xizmet bikerê. Ancîna se ke zanîyeno hem zereyê ma ra hem teberê ma ra tayê kes û derûdorî û peyayê ke bîyê haceta înan vejîyayê ke nê wazenê kamîya (nasnameyê) ma ser o, ziwan û kulturê ma ser o plananê xo yê qilêrinan (gemarinan) tetbîq bikerê. Ez winî fikirîyena ke hetê vernîgirewtişê propagandayan û falsîfîkasyonanê nê derûdoran ra zî do feydeyê nê muhtewayan bibo.

Goreyê şima, musnayîşê ziwanî de xeletîya tewr pîle ya ke yena kerdiş çi ya?

Ez nêeşkena xeletîya tewr pîle bi yew cumle îzah bikera: Aye ra;

1) Cîyayîya alfabeyan ya viraşte (sunî) ya. Senî ke şima zî zanê tayê derûdorê marjînalî est ê ke ê materyalanê dersan de û kursanê xo de herinda Alfabeya Kurdî de Alfabeya Jacobsonî ra bigîrê hetanî ê Şexsîyan alfabeyanê cîya-cîyayan xebitnenê.

2) Tayê zana, mamosta yan zî otorîteyê ma zî est ê ke qismêkê nînan verê standardîzasyonê kirmanckî de rol girewto la dima ra to dî senî ke yew ramitox/şofor derbazê şerîtê bînî bo, nînan zî o qayde meylê xo vurnayo û teşbîh de xeletîyê nêbo meşrebê xo gore qayde û formê (şekilê) standardî yê “hîna rastî” tesbît kerdê. Ancîna kesê ke binê sîya înan de yê, se ke înan xo rê sey murşîd qebul bikerê meylê înan tetbîq kenê û gama ke nusenê yan zî muhtewayan amade kenê goreyê meylê nê şexsîyetan nusenê. Qismêkê nînan zî hema-hema ke temamen fekê dewa xo esas genê û goreyê ey kitabanê derse amade kenê û dersan danê.

3) Tayê şexsîyet yan zî mamostayê ma zî est ê ke hîna înan bi xo meselaya ziwanê standardî hel nêkerda yan zî zanayîşê înan qîm nêkeno ke dersa ziwanî bidê kursan de mamostatîyê kenê.

4) Tayê kitabê dersan yê probleminî est ê ke nê yan bi destê ê kesan ke ziwanî ra baş fehm nêkenê ra amade bîye yan zî hetê kontrol, redaksîyon û wendişê peyênî ra prosesêkê cîdî ra nîyameyê vîyartene.

Nê her çar xususê ke mi vatî her yewê înan dereceyê xeletîya tewr pîle de seypê yê. Coka tîya de ez eynî rastîye bi hewayêkê bînî vaja: Eke fealîyetanê perwerdeyî de, xebatanê ziwan û kulturî de meyîl, metod û materyalê rast û zanistî nêrê xebitnayenê, ancîna eke nê fealîyetî hetê kadroyanê pisporan ra nêrê kerdene eşkera yo ke feydeyî ra zafêrî zerarê înan do bireso ma.

Ewro seba ciwîyayîşê zazakî îhtîyacîya tewr lezgîne çi ya? Hîna zaf kursî, hîna zaf weşanî yan zî mîyanê keyeyî de qiseykerdiş o?

Cuya rojaneyî de, kuçeyan de, keyeyan de, her warê cuye de pê kirmanckî (zazakî) qiseykerdiş îhtîyacîya ma ya tewr lezabez (acîl) a. Dima ra akerdişê kursan êno. Qasê zedêbîyayîşê înan zaftewirîya kursan zî zaf muhîm a. Mavajê îcab keno ke domanan rê cîya, êyê ke qiseykerdox ê la wende nîyê înan rê cîya, kesê ke hîç kirmanckî nêzanê înan rê cîya kursî bêrê akerdene. Ancîna sey kuluba qiseykerdişî, kuluba wendişî (edebîyatî), kuluba pisporîye, kursê perwerdekarîye, aktîvîteyê ziwanî yê şaxanê taybetan, performansê ganî yê bi zazakî, babetanê sey edebîyat, folklor, cuya sosyale, vatoxîya sanikan, tercume, kaykerdoxîye, spîkerîye, pêşkêşkarîye, dîksîyon ûsn. de organîzasyonê perwerdeyî bêrê viraştene.

Sey vateyo peyên heta ke ziwanê ma bibo wayîrê yew statuyî çîyê zerurî ke ganî ma înan bikerê tay nîyê. Û nînan ra tewr zaf kesê ke sey “kadroyê ma yê ziwan, kultur û akademîkî” name benê, dima ra mamosta û dezgeyê ma yê kulturî û kesê zanayî berpirsîyar (mesul) ê. Helbet ke qasê nînan her tewir fealîyatê weşan û weşangerî (weşanxane, kovar û rojnameyî, radyo û televîzyonî, keyepelî, program û muhtewayê ke YouTube û sewbînan kanalan û platformanê medyaya sosyale de benê ûêb. zaf hewce kenê. Axir no ziwan, ziwanê ma yo, ma rê mîrasê baw û kalan o. Bê ma kam do wayîrîye ro ziwanê ma bikero? Reyna ganî ma ney aqilê xo ra qet nêvejê: Heta ke ziwanê ma bibo wayîrê yew statuyî, o do ancax sayeyê bi hawayo pratîk wayîrvejîyayîşê ma de; sayeyê lebat, xebat û organîzasyonanê ma de estena xo muhafaze bikero.

Na xebere bi destekê madî yê Sefaretxaneyê Almanya yê Anqara, çarçeweya 'Projeyê Xurtkerdişê Dezgehanê Medyaya Herêmî yê bi Wasitaya Mentorîya Mîyanneteweyîye û Vurnayîşê Dîjîtalî' de ameya amadekerdene, mesuldarîya muhtewayî aîdê dezgehê ma ya."

Merkezê Çareserîye ya ALO 153î yo ke giredayîyê Serekîya Dayîreya Têkîlîyanê Şarî ya İBByî yo, heta ewro welatîyan rê bi Tirkî, Îngîlîzkî û Erebkî xizmet dêne. Ewro ra pey zî welatîyê kurmancî do bişeşkê merkezî ra bi ziwanê xo paştgîrî bigîrê.

Her roje bi hezaran Îstanbulijî, bê ke hewce bikero şêrê bînaya şaredarîye, serê xeta ALO 153î ra waştiş, şikayet û pêşniyazanê xo resnenê wezîfedaranê şaredarîye.

Babeta tewrkerdişê Kurdkî yê mîyanê ziwananê xizmetê İBByî, tewr verî zî ameybî rojevê Meclîsê Şaredarîya Bajarê Girdî ya Îstanbulî. Seba ke welatîyê kurdî yê ke Îstanbul de ciwîyenê bieşkê problem, waştiş û şikayetanê xo bi ziwanê xo yê dayîke neqil bikerê, amebi waştene ke Kurdkî zî mîyanê ziwananê xizmetê şaredarîye û heme şaxanê eleqedarî de bêro xebitnayene.

Nika zî pawîyeno ke ÎBB ca bido Zazakî zî.

Bi xeberdayîş ser o, ekîbê weşîye, UMKE û polîsî ameyî cayo ke tede qeza qewîmîya. Birîndarî bi ambulastan wedarîyay nêweşxaneyanê bajarî.

Rayberîye eşkerayîya xo de nê çîyî vatî: “Vera şîdetê serê cinîyan ma yenê têhet, piştgîrîya yewbînan kenê, xo rêxistine kenê û pêro pîya têkoşîn danê. Parkan de ma do cinîyan reyde bêrê têhet û mekanîzmayanê têkoşînê vera şîdetî ser o munaqeşa bikerê. Seba na babete ma vanê ‘Vatişê Ma Nêqedîya, Ma do Şîdetî Pîya Vindarnê’

Programê kombîyayîşê parkan wina yo:

29.07.2026 Parka Rojava saete 19:30

05.08.2026 Parka Ekînî saete 19:30

12.08.2026 Park 75 saete 19:30

19.08.2026 Parka Ahmed Arîfî saete 19:30

26.08.2026 Parka Zambakî saete 19:30

02.09.2026 Parka Mûsa Anterî saete 19:30