Dewa Çiratsorê ya qezaya Qulpê ya Îdirî de xebatê qeydkerdişê mirçikan ke hetê Komelaya Bakurê Tebîetî ra yenê ramitene, dewam kenê.

Xebatan de ke heta nika hetê komele ra ameyê ramitene de, ame tesbitkerdene ke Cennetê Teyrikan ê Arasî de 316 tewirî û seranserê bajarî de zî 348 tewrî ciwîyenê.

Darkotko Kesk (Picus viridis) Îdir de kewt kadrajê Komelaya Bakurê Tebîetî.

Bi Darkotko Kesk, hûmara tewiranê teyrikan seranserê bajarî de resa 349 û hûmara tewiranê teyrikan ê Cennetê Teyrikan ê Arasî de zî resa 317.

Serekê Komelaya Bakurê Tebîetî Prof. Dr. Çagan Şekercîoglu eşkera kerd ke Cennetê Teyran ê Arasî dewlemendîyêka tebîetî ya û zaf muhim a.

Senî ke problemî miletê ma zaf û giran î o tewir problemî ziwanî ma zî zaf û giran î. Ziwanî ma zî sey miletê ma û sey welatî ma yew ziwano parçebîyaye yo. Problemî ziwanî ma problemî aleznaye yî.

Kurdkî yew ziwano kehen û zengîn o. Labelê miletê kurdî, sebebanî tarîxî û sîyasî ra heta ewro nieşka biba wayîrî yew ziwanîyo muşterek û standardî. Yew ziwano muşterek pê pêroyî kurdan yewbînan ra fehm bikerî, bieşkî pê yew ziwan biwanî û binusî, bêzehmetî yewbînan ra fehm bikerî.

Ez no xeberdayîşî xo de problemanî kurdkî ra tena yew problemî ser o vindena. No problem zî standardîzekerdişî ziwanî yo. Goreyê fikrî mi no problem bi heme lehçeyanî xo ya problemanî bingeyînan ê ziwanî ma ra yew problem o. La ez tîya de esasen lehçeyê kirdkî (zazakî) de meselê standardîzasyonî ser o vindena.

Ziwan de standardîzasyon hesas û nazîk yew mesele ya. Heta mi ra bîyero ez do yew çerçewa genel de na mesele ser o vinderî.

Her komel (cemat) hetî ekonomî, sîyasî û kulturî de aver şino. Ziwan zî no averşîyayîş ra nasîbî xo geno. Tarîxê her milet de ziwan yew prosesa (pêvajoya) dînamîk a. Komel çend aver şîyero ziwan zî na proses de newe ra form geno. La na proses her welat de û goreyê her ziwanî eynî nîya.

Tarîxê her ziwanî de cîya-cîya qonaxî (merheleyî) estî. Ziwan sere (destpêk) de ziwanî qalîkerdişî yo. Badî nuştişî ya her ziwan de yewna merhele dest pêkena. Yanî destpêkerdişî nuştişî ya pey yew prosesa newey yena. Çunku her çiqas ke binge û qaydey eynî bî zî ziwanî xeberdayîş û nuştişî yew nîyo. Ziwan de bi destpêkerdişî nuştişî prosesê standardîzasyonî zî dest pêkena.

Ziwan de standardîzasyon muhîm yew mesele ya. Xebatê standardîzekerdişî ziwanî keyfî yew xebat nîya. Yanî her kes nieşkeno goreyê fikr û waştê xo no kar bikero. No kar mesulîyet wazeno. Xebata ke no war de bena ganî goreyê metodanî îlmî û goreyê şert û mercanî mileta ke bi no ziwanî qisê kena bîyero kerdiş. Serkewtişî ney karî zî encax na xebat mîyanî şarî de amey qebul kerdiş û tatbîq kerdiş munkun o. Ney ra prosesê standardîzasyonî ziwanî hem yew prosesa îlmî hem zî yew prosesa pratîk (emelî) a.

No war de heta nika kurdan mîyan de yew xebata îlmî û akademîka ke çiman verd de bieyso niameya kerdiş. Nê serranî peyenan de hêdî- hêdî mesele yena fehm kerdiş û tayê cigêrayoxan (lêkolîneran) dest bi xebata winayin kerdo. La na xebat hema yew destpêk o. Heta muhîmey mesele hol (baş) fehm nêbo, heta no war de yew xebata derg nêbo, heta nuştox, wendox û milet mesele ciddî nêgirî, xebata ke standardîzekerdişî ziwan û lehçeyanî kurdkî ser o bena nêresena yew netîceyo pozîtîf.

No war de tecrubê ma kurdan çin o. Kurdan hema muhîmê standardîzasyonî ziwanî hol fehm zî nêkerda. Miletanî bînan se kerdo, problemî ziwanî xo senî çareser kerdî, standîzekerdişî ziwanî xo de çi metodî xebetnayî? Ma ganî (gey) nê miletan ra zî tecrube bigerî.

Goreyê fikrî mi kurdkî de lazim o merdim meselê standardîzasyonî di merhelan de bigero xo dest.

1) Kurdkî de standardîzasyon. Yanî kurdkî de xebata pîyeranizdîkerdişî lehçeyan

2) Her lehçe de standardîzasyon.

KURDKÎ DE STANDARDÎZASYON

Kurdkî de standardîzasyon (yanî beyntarê lehçeyanî kurdkî de nêzdîbîyayîş) yew demo derg û xebata pîle (girde) wazeno. Semedê ney zî ganî mîyanî kurdan de yew sîyaseto muşterek bibo. Tena yew sîyaseto muşterek zî bes nîyo, semedo ke no sîyaset serkewo, ganî dezge û sazgeyên netewî (milî) bibî, yan zî virazî.

No war de verî verînan merdim ganî muşterek yew alfabe ra dest pê bikero. Kurdî ewro wayîrî muşterek (ortax) yew alfabe nîy. Qayde û îmla de zî sey yewbînan nênusenî. Kurdkî de standardîzasyon ra ganî merdim “lehçeyanî (dîyalektanî) kurdkî ra yew ziwan viraştiş” fehm nêkero.

Yanî kurdan rê verê verênan yew alfabeya ortax lazim a. Na alfabe zî goreyê şert û mercanî miletê ma û goreyî halî dinya lazim o ke alfabeya latînkî ba. Wina nêbo mîyanî lehçeyanî kurdkî de nêzdîbîyayîş û tayê ortax qaydey ronayîş mumkun nîyo. Tersî ci çend wext şîyero ferqê ke mîyanî lehçeyanî kurdkî de estî do hîna zêde bibî. Miletê ma û welatî ma xora parçekerde yî. Mîyanî parçeyanî Kurdîstanî de û mîyanî miletê ma de xora hetî sîyasî, ekonomî, komelkî (cematkî), ziwan, kultur, orf û edetan de ferqê muhîm virazîyey. Nê ferqî do (ke) hîna bibî gird. Ortax alfabe îmkan û firsat dana ke her çar parçe ra kurdî zaf ra taynî bieşkî kitab, kovar, rojname û çi çîko çap beno biwanî û tera îstîfade bikerî. Hêdî-hêdî ke yewbînan ra fehm bikerî, ziwan û kultur de yewbînan ra bibî nêzdî. La şertanî ewro de sebebo ke kurdî Tirkîya nieşkenî nê çîyan bi alfabeya erebkî biwanî û kurdî parçeyanî bînan zî nieşkenî bi alfabeya latînkî biwanî, ziwan û kultur de nêzdîbîyayîş nivirazîyeno. Ney ra ez vana ke (goreyê fikrê mi) ewro faktora en pîle a ke prosesê pîyeranêzdîbîyayîşî lehçeyanî kurdkî ser o tesîr bikero muşterek yew alfabe ya. Yanî kurdkî de standardîzasyon verê verênan muşterek alfabe ra dest pê keno. Û goreyê fikrê mi tewrî kêmasîyanî xo zî alfabeya ke Mîr Celadet Bedirxanî bingeyî ci eşto eşkena kurdkî û pêro lehçeyanî kurdkî rê bibo yew binge.

Tayê merdiman meselê standardîzasyonî fehm nikerda yan zî nêwazenî fehm bikerî. Verocû ra heta ewro kurdan mîyan de meselê ziwanî de tayê fikr û sîyasetî xeletî estî. Ewro zî no war de mîyanî kurdan de hîrê fikrî estî:

1) Ê ke vanî wa lehçeyanî kurdkî ra yew lehçe bibo ziwano resmî/ ziwanî perwerdeyî.

2) Ê ke vanî lazim o ma ke çar lehçeyanî kurdkî ra yew ziwano muştereko milî virazî.

3) Ê ke vanî her çar lehçeyî kurdkî zî heqî xo esto ke xo aver berî, xo standard bikerî, mintiqa ke tede bi giranê yenî qalîkerdiş a mintiqa de wa bibî lehçeyê perwerdeyî, îdarî ûsn.

Zaf merdimî ewro zî wazenî lehçeyanî kurdkî ra yew lehçeyî bikerî ziwano netewî (milî). Goreyê tayênan kam lehçeya ke zaf averşîya wa a lehçe kurdan rê bibo yew ziwano muşterek. Goreyê tayênan zî kam lehçeya ke mîyanî kurdan de hîna zaf yena qalîkerdiş wa a lehçe biba ziwano muşterek. Yew demo derg, heta ca-ca ewro zî, zaf ziwanzanan û sîyasetmedaran vatên: “Lazim o ma çar lehçeyan ra yew ziwano muşterek û milî virazî.” Nê merdimî û no sîyaset xo rê prosesê miletbîyayîşî şaranî Ewropaya rojawanî yan zî tayê dewletanî Rojhelatî Mîyanênî nimûne genî. Goreyê înan yew welat/yew dewlet de yew ziwano milî/ yew ziwano resmî esto. Madem ke milet yew (tek) a ganî ziwan zî yew (tek) bo. Nêbeno yew milet xo mîyan de çend ziwanan yan zî çend lehçeyan bikero ziwananî îdareyî, perwerdekerdiş û edebîyatî. Alma- nya de Otto von Bismarckî, Îtalya de Makyawelî û sewbîna welatan de tayê îdarekerdoxan wina kerdo.

No yew fikr û sîyaseto xelet o. Ewro meselê ziwanî bi qeraranî sîyasî û bi zor (cebrî) hal nibena. Merdim mieşkeno bi qanûn û bi qeraran mesele hal bikero. Bêguman elaqê sîyaset û ziwanî yewbînan de esta. La meselê ziwanî bi xo bingeyî xo de yew mesela sîyasî nîya. Wayîrî ziwanî xo vejîyayîş û heqî averberdiş û xebetnayîşî ziwanî yew heqo însanî û tabîî yo. Merdim nieşkeno bi qanûn û qeraran nê yewna ziwan tercîh bikero nê zî ziwanî xo ca verdo. Çike wexto merdim mardê (daykê) xo ra beno wayîrî yew ziwanî yo.

Ziwano hol û ziwano xirab, ziwano biqîmet û ziwano bêqîymet, ziwano raşt û ziwano neraşt çin o. Qîymetî heme ziwanan seycîye yo. Her kesî rê ziwanî ey şîrin û qîmetin o. La ziwano averşîyaye û ziwano peymende, ziwano serdest û ziwano bindest, ziwano mîyannetewî û ziwano mehalî esto. Merdim ganî peyme û krîteranî tercîhkerdişî ziwanî hol bizano. Beno ke yew prosesa tabîî û demokratîk de yew cemat bi waşte û rizayê xo yewna ziwanî qebul bikero. La bi zor, şîddet û sîyaseto cebrî kes nieşkeno yew ziwano xerîb bido yew milet qebulkerdiş. No war de kurdî yew mîsala ke ha ma çiman verd de ya. Tirkan, ereban û eceman çend sed serrî yo ke bi zulm û zordarê xo nieşkey ziwanî miletê ma vîndî bikerî.

Se ke mi cor de zî vato, kurdî yew mileta bindest a, welatî kurdan yew welato kolonî (mustemleke) yo. Tarîxê miletê ma de şertanî zerî û teberî rîyar û îmkan nêdo ke kurdî sey miletanî bînan bibî wayîrî yew ziwano muşterek, standard û milî. Ewro zî miletê kurdî bi çend lehçeyan xo îfade kena. Na seat ra pey ma nieşkenî bi darê zorî nê lehçeyan ra yew lehçe miletê kurdî rê bikerî yew ziwano muşterek. Her lehçe ganî xo mîyan de xo standardîze bikero. No zî heqê her lehçeyî yo.

HER LEHÇE DE STANDARDÎZASYON

Kurdkî de çend lehçe (dîyalektî) û her lehçe de zì çend fekî (şîweyî) estî. Kurdîstanî Rojhilatî (Îran) de sorankî, kurmanckî û hewramkî; Kurdîstanî Başûrî (Irak) de kurmanckî, sorankî û hewramkî; Kurdîstanî Rojawanî (Sûrîye) de kurmanckî û Kurdîstanî Vakurî (Tirkîya) de kurmanckî û zazakî (kirmanckî) yenî xeberdayîş.

Goreyê prosesa ke miletê kurdî tede ya nê lehçeyan ra yew lehçe xoser o kurdan rê nêbîya yew ziwano muşterek. Ewro nê her çar lehçeyanî kurdkî de zî prosesê nuştişî û xo mîyan de prosesê standardîzebîyayîşî dest pêkerda. Her lehçe goreyê şert û îmkanan aver şino. Na yew rewşa (halo) defakto ya. Heqî her lehçeyî esto ke îlmî, edebî, îdarî, sîyasî, komelkî û her het a xo aver bero û xo standardîze bikero. Na yew prosesa milî û demokratîk a. Hetta mumkun o ganî kurdî ziwanî yewbînan (lehçeyanî kurdkî) bimusî (bander bibî), yewbînan ra feyde biveynî, ziwanî xo nêzdîyê yewbînan bikerî. Ma ganî firsat nêdî ke yew lehçe ser o neheqey û serdestê bîyora kerdiş, ma ganî ferq nêfinî mîyanî lehçeyanî kurdkî, ma ganî tu ziwan û lehçe bêqîymet nêvînî. Eksê ci ma ganî bîyayê nê lehçeyan kurdkî rê yew zengîney qebul bikerî. Kam lehçeya ke pey menda ma ganî dest bierzî ci û aya lehçe aver berî.

Zazakî (kirdkî) goreyê lehçeyanî bînan hîna erey dest bi nuştişî kerdo û no war de pey mendo. Ney ra zî xebata ke zazakî ser o bena muhîm a. Coka ez wazen xebata grûba Vate ya semedê standardîzekerdişî zazakî bidî sinasnayîş.

GRÛBA XEBATE YA VATEYÎ Û STANDARDÎZEKERDIŞÎ ZAZAKÎ

Xebatê “Grûba Xebate ya Vateyî” 1996 de dest pêkerd. Bi pêşnîyaz (teklîf) û însîyatîfî çend embazan çend welatanî Ewropa Rojawan ra ma davîst merdiman qerar da ke zazakî ser o dest bi yew xebata muşterek (ortax) bikerî. No semed a ma kombîyayîşo (civîna) verên 2- 4ê tebaxe 1996 de Stokholm de viraşt. Ma no kombîyayîş de rewş û prosesa ke zazakî tede yo û problemanî zazakî ser o derg û dila vindertî. Ma rasey yew netîce ke zazakî ewro yew dema tarîxî û nazîk de yo. Ê ke zazakî nusenî zafey ci bêmesulîyet hereket kenî û xebata ke bena bêserûber a. Manzara tam anarşîk yew manzara ya. Verê verênan ganî ma muşterek yew rîyar veynî, yew mutebaqat (konsensus) virazî, sere de ortax alfabe ra dest pêbikerî û hêdî-hêdî verba standardîzasyonî şîyerî. Semedê ney gureyî îhtîyacê ma vetişî yew kovar esto.

Xebatê ma û kovara Vate bi no hawa dest pêkerd. Vero ke kovara Vateyî vejîya ma di broşurî çap kerdî. Hûmara kovara Vateyî ya verên hamnan 1997 de vejîyay. Amanca sereke ya Grûba Xebate ya Vateyî û kovarê ma standardîzekerdişî lehçeyê ma zazakî (kirdkî) yo. Ma hûmara verên ya Vate de, sernuştê kovar de, standardîzekerdişî zazakî ser o wina nuştibi:

“Bêguman ma wazenê ke ziwanê xo standardîze bikerê labelê no kar rojê de yan zî aşmê (mengê) û serrê de nêbeno. No kar, him wexto derg him zî xebata zanaya û zafe wazeno. No semed ra eke ewro nuştoxê ma tena şîweya xo bizanê yan zî ebi şîweya xo binusê zî, ma ganî verra verra giranîyê bidî hetanê muşterekan, formanê raştan û rastnuştena (îmlaya) muştereke ser ke ma bişîyî (bieşkê) lehçeya xo standardîze bikerê. Semedê nê karê rê, ganî nuştoxî –hetta wendoxî zî- şîweyanê bînan zî bimusênê (bander bibênê). Ganî ma xo vîrê nêkerì ke kirmanckî kirmanckîya dewa ma û şaristanî ma tena nîya, dew û şaristanê bînî zî estê. Ganî ma winî binusî ke tena dewijê yan zî şaristanijê ma nê, kirmancê bînî zî bişîyî (bieşkê) nuşteyanê ma biwanê û fam bikê. Nuştena nuşteyanê inasarênan ewro asan nîya. Xora karê nuştoxî bi xo zî karêdo asan nîyo, kayê gedan nîyo.”

Belê, standardîzekerdişî kirdkî (zazakî) karêko rehet (asan) nîyo, no kar hem wextêko derg û dila, hem xebatêka zaf û giran, hem zî zanayeko hera û îlmî wazeno.

A roje ra heta ewro ma karî xo çend hetî ya dewam kerdo. Her serr yew yan zî di kombîyayîşî (civînî) viraştî. Heta nika ma 13 kombîyayîşî viraştî. Nê kombîyayîşî ma heta ewro teber de, welatanî Ewropa de, amey viraştiş. Na reya verên a ke ma no konferansî xo erdo azad de, yanî Kurdîstanî Başûrî de, virazenî.

Merdim eşkeno vajo ke karo ke ma nê kombîyayîşan de kerdo ekserîyet standardîzekerdişî ziwanî ser o yo. Ez wazena tîya de bi kilmkî xebata ke ma kerda (yanî karî standardîzasyonî ser o) bineyna hîra agadarî (malumat) bidî.

NAMEYÊ LEHÇEYÊ (DÎYALEKTÊ) MA

Seke mi cor de zî vato, zazakî mîyanî lehçeyanî kurdkî de hetî nuştiş û standardbîyayîşî de lehçeyo en peymende yo. Heta namê lehçeyê ma dahî yew nîyo. Şarî ma o ke zazakî qise keno ca û mintiqayan gore xo ra vano “kirmanc”, “kird”, “zaza”, “dimilî” û ziwanî xo ra zî vano “kirmanckî”, “kirdkî”, “zazakî”, “dimilkî”. Mavajî ke Dêrsim, Gimgim, Gêxi de şarî ma xo ra vano “kirmanc” û ziwanî xo ra vano “kirmanckî”. Çewlîg, Pali, Pîran de xo ra vanî “kird” û ziwanî xo ra vanî “kirdkî”. Şankuş, Çêrmûg, Sêwregi û sewbîna cayande zî xo ra vanî “dimilî”/ “dimlî” û ziwanî xo ra vanî “dimilî”/“dimlî”. Tayê cayan de zî xo ra vanî “zaza” û ziwanî xo ra vanî “zazakî”.

Tirkî û ecnebî (xerîbî) ma ra vanî “zaza” û ziwanî ma ra vanî “zazakî”. Senî ke ma tîya de zî vanî heta nika semedê şar û ziwanî ma ya hema yew nameyo muşterek bîle nêameyo tesbîtkerdiş. Heta merdim yew ziwan (yan zî lehçe) û şaro ke bi no ziwanî xo îfade keno name nikero, zehmet o ke merdim no ziwan de dest bi xebatê standardîzasyonî bikero. Coka ma kombîyayîşî xo yo 28-31ê adare 1997 de namê lehçeyê xo ser o no meyl tesbît kerd:

“Kurdê ke bi lehçeya ma qisey kenê ca ra ca xo ra vanê ‘kirmanc’, ‘kird’, ‘zaza’ yan zî ‘dimilî’/’dimlî’; lehçeya xo ra vanê ‘kirmanckî’, ‘kirdkî’, ‘zazakî’ yan zî ‘dimilkî’/‘dimilî’/‘dimlî’. Meylê kombîyayîşî nê çekuyan (kelîmeyan) ra ‘kirmanc’ û ‘kirmanckî’ ser o yo.”

Gelo çira şarî ma, yanî kurdê ke bi lehçeyê ma qisey kenî, ca ra ca xo ra vanî “kirmanc”, “kird”, “zaza” yan zî “dimilî”/“dimlî” û lehçeyê xo ra vanî “kirmanckî”, “kirdkî”, “zazakî” yan zî “dimilkî”? Ney ser o ganî merdim vindero, no war de cigêrayîş virazo (lêkolîn bikero).

MUŞTEREK (ORTAK) ALFABE

Ziwanî nuştişî de lazim o ke merdim standard yew form bixebetno. Wina nêbo ziwan nêbeno yew ziwano muşterek (standard). La çi heyf ke xebata ke heta ewro ameya kerdiş yew rayîro muşterek de nêbîya, goreyê yew ziwanîyo standardî gam nêama eştiş. Merdim eşkeno vajo ke mîyanî na xebata ke zazakî ser o ameya kerdiş de tena xebata Grûba Vateyî standard yew forme taqîb kerda. Nê bînan her kesî goreyî xo yew rîyar girewto, her kes yewna tewir nuseno, hema-hema her kes goreyê mintiqa xo –hetta goreyê fekî dewê xo- nuseno. Tam yew rewşa (halo) anarşîk hakîm a.

Bêguman bi no rîyar ra ziwan nêbeno yew ziwano standard. Ney ra xebata Grûba Vateyî yew gama tarîxî ya û wayîrî yew mîsyonî ya. Ma bawer kenî ke zazakî encax bi no metodo ke Grûba Vateyî taqîb kena eşkeno bibo yew ziwano standard. Bi no metodî encax pêroyê zazayan eşkeno yewbîn ra fehm bikero. Neslo ke ma dima yeno eşkeno bi yew alfabe, bi yew îmla, bi yew gramer, bi yew şeklî nuştişî çekuyan (kelîman) binuso û biwano. Bê ney sewbîna rîyar çin o.

Heta nika ma di çîyan de standardîzasyonî ser o xebitîyey.

1)Çekuyan û termînolojî de standardîzasyon

2)Rastnuştiş û gramer de standardîzasyon.

Sey nimûne nê babetan de tayê çîyê ke ma heta nika kerdî standard nê yî:

*Tesbîtkerdişî çekuyanî (kelîmanî) standardan û termînolojîyo newe,

*Kilmnuşteyî, bedelnayîşî vengan, sufîksî zafey,

*Nameyê hûmaran, rojan, aşman (mengan), mewsîman, hetan (cîhetan), behran, royan,

*Nameyê şaristanan (bajaran) û qezayanê Kurdîstanî,

*Nameyê qiteyan (kontînentan), welatan, dewletan û paytextê nînan, nameyê miletan û mensubanê miletan, nameyê ziwanan û lehçeyan, nameyê dînan, mezheban û terîqetan, nameyê taybetî yê şexsanî xerîban,

*Name, zemîr, sifet, îzafe, edat, bestox, kar (fîîl), tayê suffîksî, rengî, hûmarî ûsn.

ÇEKUYAN (KELÎMAN) Û TERMÎNOLOJÎ DE STANDARDÎZASYON

Ma heta nika hîrês kombîyayîşî viraştî. Nê kombîyayîşan de ma hem qaydeyanî rastnuştişî (îmla) hem her babet çekuyan (kelîman) û hem zî termînoljîyo modernî ser o xebitîyayî. No war de ma heta nika tayê gamî muhîmî eştî.

Grûba Xebate ya Vateyî de, bê çend cayan merdim eşkeno vajo ke heme mintiqayê ke tede kirmanckî (zazakî) yeno qalîkerdiş ra merdimî estî. Nê merdimî her yew bi serran o ke ziwanî ser o xebitênî. Her yew çend ziwanan zano. Heta nika hîrês kombîyayîşan de nê mintiqayanî cêrênan ra nê kesan ca girewto:

“Şukrî Atîk (Gimgim) (1), Saît Aydogmuş (Pîran) (1), Osman Aytar (Sêwregi) (2), Yildiray Beyazgul (Gimgim) (6), Aydin Bîngol (Gimgim) (7), Mûnzûr Çem (Dêrsim) (13), Hûmanê Çîyan (Depe) (2), Memo Darrêz (Bongilan) (3), Haydar Diljen (Sêwregi) (12), Nîhat Elî (Sêwregi) (3), J. Îhsan Espar (Pîran) (12), Nevzat Gedîk (Gimgim) (1), Huseyîn Girmit (Erzingan) (1), Cemîl Gundogan (Dêrsim) (3), Jerzan Jandîl (Gimgim) (6), Wisif Kaymak (Pîran) (8), Elîf Kiliç (Dêrsim) (2), Çeko Kocadag (Gimgim) 8), Huseyîn Kulu (Dêrsim) (5), Seyîdxan Kurij (Çewlîg) (9), M. Malmîsanij (Pîran) (13), Selîm Mûrat (Pali) (13), Hamdî Ozyurt (Gimgim) (4), Robîn Rewşen (Licê) (3), Kamer Soylemez (Dêrsim) (4), Mehmet Taş (Dêrsim) (8), Kazim Temurlenk (Dêrsim) (2), Harun Tur- gut (Pali) (3), Şukrî Urgun (Hêni) (9), Orhan Zoxpayij (Çewlîg) (1)

Seke aseno kesê ke kombîyayîşan de amade bîy nê qeza û bajaranê cîya-cîyayan ra yê: Bongilan, Çewlîg, Depe, Dêrsim, Erzingan, Gimgim, Hêni, Licê, Pali, Pîran, Sêwregi.” (Rastnuştişê Kirmanckî (Zazakî), r. 16-17)

Merdim eşkeno vajo ke heme mintiqayanê ke zazayî tede ciwîyênî ra merdimî mîyanî na xebat de ca genî. Yanî keda zaf kesan na xebate de esta. La bê nê kesanê ke ez tîya name ken û kewtî nê kombîyayîşan sewbîna zaf embazanî delalan zî na xebat de cayê xo girewto û ked daya. Ewro welat ra çend embazê ke no konferans de hazir î înan zî na xebat de zaf kedê xo esta. (…)

Ez wazen tîya de çend embazê ke kedê (emegê) înan na xebat de zaf a la nieşkey bîyorî no kombîyayîş înan zî tîya de name bikerî. (…)

Gelo her keso ke biwazo eşkeno (bese keno) bikewo nê kombîyayîşan? Ney, her kes nieşkeno. No war de tayê peymeyî (krîterî) ma estî. Bi kilmkî nê peymeyî nê yî:

*Grûba Xebate ya Vateyî wayîrî yew çarçewa genelî ya. Merdimo ke biwazo na xebat de ca bigero lazim o na çarçewa qebul bikero. Mavajî ke ortax alfabe, standardîzekerdişî ziwanî, qebulkerdiş û tetbîqkerdişî meylanî ortaxan û sewbîna çîyê bînî.

*Kirmanckî (zazakî) ser o zaf ra tayn ganî xebat bikero, yan zî bi yew rîyar ra na xebat rê ardim bikero,

*Na xebat de aktîf amade bibo, bi îstîqrar bîyero kombîyayîşan, kar û barî Grûba Xebate ya Vateyî de ca bigero,

*Ganî maddî û manevî fedakarê bikero. Çunku xebata Grûba Vateyî sere ra heta ewro yew xebata îdeal (voluntarily) a. Yanî waştiş, fedekarê û ziwanîxoraheskerdiş û xizmetkerdişî ser o ameya awankerdiş. Ma bi îmkananî xo yê şexsî û bi ardimî merdimanê ke zerra weş ra ma rê ardim kerdo dest bi na xebat kerdo û heta ewro ameyì.

Grûba Xebate ya Vateyî senî xebitîyena? Ez wazen no war de zî Grûba Vateyî bidî sinasnayîş. Grûba Xebate ya Vateyî wayîrî yew metodî xebate ya. No metod (usul) wina yo:

Ma her kombîyayîş de rojevê (gundemê) kombîyayîşo ke yeno tesbît kenî. Çend babetê ke ma wazenî ser o bixebitî ma kenî rêz. Her embaz yew babet geno. Her kes verê kombîyayîşî babeta ke ser o xebitîyo embazanî bînan rê şaweno (rusneno). Ma lîsteyî nê çekuyan (yan zî termînolojî, babet) embazê ke nînî/nieşkenî bîyerî kombîyayîş la xebata Grûba Vateyî de ca genî û hetta sewbîna embazan rê şawenî. Her kes goreyê îmkan û qewetî xo na babet ser o xo hazir keno yan zî pêşnîyazanî xo nuştekî resneno ma. Eke babet çekuyan (kelîmeyan) ser o bo (mavajî ke namê heywanan yan zî organanî merdiman) her kes lîstê çekuyan de formê mintiqa xo nuseno û embazanî bînan rê şaweno. No tewir (hawa) her kes verê kombîyayîşî formanî (vatişî) mintiqayanî bînan ra zî agahdar beno. Kombîyayîş de goreyê rêz ma yew bi yew nê çekuyan ser o fikrî xo vanî û pêro rêz kenî. Nê forman ra yew form sey forma standard danî vengdayîş û weçînenî. La formanî bînan zî ma nusenî.

Heta nika ma bi no metod a nêzdîyê çar hezarî çekuyê standardî tesbît kerdî. Ma nê çekuyî sey ferhengî di rey Îstanbul de çap kerdî. Kirmanckî (zazakî) de no ferheng sahayê xo de ferhengo verên o. No ferheng çekuyanî standardîzekerdeyan ra virazîyo. La versîyonî vatişî çekuyan ê heme mintiqayan zî tede esto. Yanî yew çekuye (kelîme) kam mintiqa de senî vajîyena heme şeklê vatiş û telafuzê na kelîme ameyê nuştiş. Sey numûne ma çekuyê “morcela” (yanî “morî”, yanî bi tirkî “karınca”) bigeri. Mîyanî şarî de nê formê çekuyê morcela estî:

Morcela, miclewri, mijlewri, mijloli, miclor, miclol, mijlor, mijlori, mijlowri, mijmewli, mîyercila, mocla, mojla, muejla, mojle, molcela, molcila, morcila, muercela, muerceli, mercueli, merjueli, morzela; mijlewreki, mijloki, milorçike, miloçike, muloçike, muleçike.

Semedo ke vîndî nêbî ma pêroyî nê forman ferheng de nuştî. La ma nînan ra yew form (morcela) sey yew çekuya standard girewta.

Ez çendna nimûnan bidî:

Çekuyê “yew” (yek): Na çekuye goreyê şîweyanî zazakî û goreyê mintiqayan mîyanî şarî ma de wina yena vatiş: “yew”, “yow”, “yo”, “jew”, “ju”, “jû”, “zu”, “zû”. Ma nê forman ra formê “yew”î sey forma standard girewta.

Çekuyê “çar”î (çar) zaf cayan de wina yena vatiş: “çar”, “çehar”, “çihar”, “çeher”, “çîyer”, “çer”, “çor”. Ma nê forman ra formê “çar”î sey forma standard girewta.

Çekuyê “hamnan”î mîyanî şarî ma de wina yena vatiş: “aminan”, “amna”, “amnan”, “emnû”, “emnûn”, “imnan”, “omno”, “omnon”, “ûmnû”, “ûmnûn”. Ma nê forman ra formê “hamnan”î sey forma standard girewta.

Eke semedê yew çî eynî mana de çend çekuyî (kelîmeyî) estî ma nê çekuyî pêro sey forma standard girewtî. Mavajî mana “pirnike” de sewbîna kok ra “vinî”, “zincî” û “kepuge” zî estî. Ma nê çekuyî zî sey çekuyî standardî girewtî.

(Şima biewnî “Ferhengê Tirkî-Kirmanckî (Zazakî)” ra şima ke metodî (usulî) karkerdişî ma hîna hol veynî. Ey ra ez nêwazen tîya de zaf nimûnanî bînan bidî.)

Ma viraştişî termînolojî de zî bi no metodî kar kenî. Bêguman viraştişî termînoljî hîna zehmet o. Çike zazakî de termînoljîyo modern zaf qels o. Ma yew bi yew çekuye ser o munaqeşe kenî. Her kes fikrî xo vano. Eke kirmanckî (kirdkî, zazakî, dimilkî) de bibo ma ey genî û kenî stan- dard. Eke ma zazakî de orîjînal yew çekuye niweynî o wext ma hêverê ewnîyenî lehçeyanî kurdkî yê bînan (kurmanckî, sorankî, hewramkî) û nê lehçeyan ra genî. Heta mumkun bo ma lehçeyanî kurdkî ra genî. Ney ra pey ma ewnîyenî fariskî û ziwananî eqreban û uca ra genî. Ey ra pey zî ma ewnîyenî ziwananî bînan.

Wexto ma yew çekuye, yew term yan zî yew qaydeyî ser o meylî kombîyayîşî tesbît kenî ma nê krîteran (peymeyan) ra hereket kenî:

*Çekuye kurdkî ya, yan zî ziwananî xerîban (erebkî, fariskî, tirkî ûsn) ra yena,

*Kokê (eslê) na çekuye ça ra yeno û senîn o,

*Çekuye deforme bîya yan nêbîya,

*Lehçeyanî bînan de na çekuye esta yan çin a, eke esta senî vacêna,

*Mîyanî şarî de çekuye hîna zaf (ekserîyet) senî vacêna, yanî kam forme hîna zaf yena xebitnayîş,

*Eke ma yew çekuya newê yan zî termo newe virazî mîyanî şarî de do bîyero qebul kerdiş?

Ma bi xo û kesê ke xebatê Grûba Vateyî referans qebul kenî bi nê formanî standardan nusenî û ma wazenî ewro ra pey her keso ke kirmanckî (zazakî) nuseno bi no hawa bi çekuyanî standardan binuso.

RASTNUŞTIŞ (ÎMLA) DE STANDARDÎZASYON

Heta nika ma hîna zaf çekuyan (kelîman) de standardîzasyon viraşto. Çekuyan de standardîzasyon nîsbeten rehet yew kar o. La rastnuştiş (îmla) û gramer de standardîzasyon hem yew karo zehmet o hem zî yew wexto derg wazeno. La tewrê zehmetîyê xo zî no war de, yanî rastnuştiş (îmla) de, ma epey xebat kerda. Xebata ke no war de ma kerda, yanî rastnuştiş (îmla) de standardîzasyon, ma sey yew kitabî 2005 de Îstanbul de daya çapkerdiş.

Ma heta nika rastnuştişî ser o zaf babetan de standardîzasyon viraşto. Ez nêwazen derg û dila behsê na xebat bikerî. Xora şima no kitabî (Rastuştişê Kirmanckî (Zazakî), Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2005) biwanî, şima do bi xo biweynî. Ez wazen tena di grûbanî zemîrê kesî (zemîrê şexsî) sey nimûne binusî.

Grûba Yewine

Forma standard………………. Formê bînî

ez………………………………. e

ti………………………………. to, tû, tu

o……………………………….. ew, aw, we, wi, ay, yo, yû, wo, û

a……………………………….. ya

ma………………………….. .. –

şima…………………………… sima

ê……………………………….. yê, yî, î

Grûba Dîyine

Forma standard………………. Formê bînî

mi……………………………… min

to………………………………. tû, tu

ey……………………………… yi, yê, hî, jey, ê, êy, êyî, ay

aye…………………………….. yê, ya, yay, aya, ay, a, ja

ma…………………………….. man

şima…………………………… şiman, sima

înan…………………………… yîn, yînî, yîne, jînî, îna, îne, înê, înû, aynan, eyna, ayno

Hem ferheng (ferhengî çekuyanî standardan) û hem no kitab (Rastnuştişê Kirmanckî (Zazakî)) hem karî nuştoxan hem zî wendoxan asan (rehet) keno. Çike heta nika nuştişî zazakî de qet yew rehbero winayin çin be.

STANDARDÎZEKERDIŞÎ K‹RMANCKÎ (ZAZAKÎ) DE ROLÊ KOVARA VATE

Kovara Vateyî heta nika 26 hûmarî vejîyaya. Hûmara verên hamnan 1997 de Stokholm de vejîyey. Hûmara yewin ra heta hûmarê vîstin hem Stokholm hem zî Îstanbul de çap bîn. Hûmara vîstin ra pey tena Îstanbul de çap bena. Vate, her hûmar hezar heb çap beno û hem Kurdîstan, hem zaf bajaranî Tirkîye ê ke zazayî tede estî û hem zî Ewropa de vila beno.

Kovara Vateyî, prosesa (pêvajoya) standardîzekerdişî zazakî de yew rolî xoyo gird esto. Grûba Xebate ya Vateyî û kovara Vateyî hem welat û hem teberî welatî de semedê wendoxan û nuştoxanî kirmanckî (zazakî) rê bîya yew rehber û referans û sey otorîte yena qebulkerdiş. Zafê kesan ê ke zazakî nusenî goreyê Grûba Xebate ya Vateyî nusenî. No zî semedê (qandê) Grûba Xebate ya Vateyî serkewtiş û serfîrazê ya. Xebata Grûba Vateyî hêdî-hêdî mîyanî kirmancan (zazan) de cayî xo gena. Ez bawer kena ke ewro ra pey na xebat ke semedê nuştiş û wendişî zazakî bibo yew binge. Xora kirmancî (zazayî) û kurdê ke ziwanî ser o xebitênî bi no çim a ewnîyenî na xebat ra.

Tîya de lazim o ez yew nuqta zelal bikerî. Ê kesano ke xeta Grûba Xebate ya Vateyî de dest pêkerdo nusenî standart yew form de nusenî. La Vateyî de tekstî folklorîkî, belgeyê tarîxî, eserî kehenî (sey mewlidan ûsn), roportajî, deyrî folklorîkî, sanikî û sey nê çîyan bi orîjînal formê (goreyê eslê) xo yenî çapkerdiş. Ma nê çîyanî winasîyan nêbedilnenî. Yanî nuşteyî winasî sey eslê xo vejîyenî.

Mîyanî wendox û nuştoxanî kovara Vateyî de welat û teberî welatî ra her kesîm ra û her emr de merdimî estî. Ciwanî û kokimî (emrinî), cinî û camêrdî, wende û nêwendeyî, dewij û bajarijî, mela û telebeyî, malim û esnafî ûsn.

Çend hûmaranî verênan de hema-hema pêroyê nuştan teberî welatî ra bi. Merdimano ke însîyatîfî Grûba Xebate ya Vateyî de ca girewtibi ê merdiman nuştên. Ma zaf waştên ke welat ra merdimî ma rê binusî. Ma pê çila geyrên nuşte û nuştoxanî welatî. O dem welat de rewşa (wazîyeto) sîyasî xirab bî. Ma zî hema xo nêresnabi wendox û nuştoxanî welatî. Kovara Vateyî de reng û boyê welatî kêmî bî. La hêvî û bawerîyê ma bî ke rojêk xebat û kovarê ma welat de binge bigero û şax bido. Ewro xebatê ma Kurdîstan de şax dayo û kovara Vateyî rê hepisxaneyan ra bigêr heta dewan ma rê zaf nuşteyî erjayeyî yenî. Semedo ke ma ca bidî nuşteyanî welatî ma zaf rey (gilangî) kovar de nuşteyanî xo nêvejenî (neşr nêkenî).

Ma sere de bi alfabeya ortax (muşterek) la her kesî bi şîweyê mintiqa xo nuştên. Ewro bê tekstanî folklorîk, eseranî kehenan, belgeyan, rop- ortajan ûsn heme nuşteyî Vateyî bi standard yew forme nusîyênî. Nuştoxî ma ê ke newe nusenî zî zor danî xo ke bi forma standard binusî. Kêmasîya ke bibo zî redaksîyonê Vateyî redakte keno. No war de beyntarê ma û nuştoxan de nika ra yew mutabeqet (konsensus) virazîyo. Bi kilmî xebatê ma û kovara Vateyî welat de zazakî rê bîy yew referans û platform.

Weşanxaneyî Vateyî 2003 de abi û heta serra 2006î şîyês kitabî kirmanckî (zazakî) vetî. Weşanxaneyî Vateyî, Îstanbul de yew cayo merkezî de (Taksîm de) buroyê xo esto.

PROSESA STANDARDÎZASYONÎ DE TAYÊ PROBLEM Û TEHLUKEYÎ

Bêguman xebata standardîzasyonî ziwanî de tayê problemî, zehmetî û rîskî (tehlukeyî) zî estî. Merdim ganî nînan veyno û aye gore xebat bikero. Merdim ganî prosesê standadîzekerdişî ziwanî de zaf bi îhtîyat bo û zaf dîqet bikero. Yew ziwan wexto ke prosesê qalîkerdişî ra kewno prosesê nuştişî o ziwan de standardîzasyon zî dest pêkeno. Eke merdim biwazo ziwan bibo yew ziwano muşterek (standard) ganî na proses ra vîyero. Wina nêbo, senî ke mi cor de zî bi mîsalan îzeh kerd, her kes fekî xo gore nuseno û yew dem ra pey herinda yew ziwanî de belkî çend ziwanî virazênî. Ney ra çend zehmet û rîskin beno wa bibo merdim mecbur o ke ziwan de standardîzasyon virazo.

Senî ke mi cor de vatibi ziwanî qalîkerdiş û nuştişî yewbîn ra zaf ferq kenî. Coka prosesê standardîzasyonî de ziwan zaf bedilîyeno. Zaf çîyan keno vîndî û zaf çîyanî neweyan geno. Ziwanî nuştişî de zaf formî kehenî ê mehellî wedarênî. Herinda nînan formî standardî neweyî genî. Eke yew ziwanî wextî xo de (tarîx de) firset û îmkan nêdîyo bibo ziwano nuşte (standard) şertanî ewroyîn de zaf zehmetîyê xo estî. To ke dest bi standardîzasyonî kerd seke ziwan bin ra bedilîyeno. Bi prosesê standardîzasyonî seke merdim newe ra yew ziwanî virazo. No tena kirmanckî (zazakî) de wina nîyo, her ziwan de wina yo. Coka prosesê standardîzasyonî yew prosesa hesas, nazik, tehlukeyin a.

Tayê merdimî na proses fehm nêkenî. Ney ra eciz benî, tersenî û zaf gilangî reaksîyon ramojnenî. Înan rê seke ziwanî xo vîndî bikerî o tewir yeno. Ma sey Grûba Xebate ya Vateyî, bi taybetî (xasseten) zî sey endamanê Redaksîyonê Kovara Vateyî, no reaksîyonî rê zaf benî muxatab. Zaf merdimî vanî “Lîya şima no ziwanî mayo weş û delal bin ra xerepnayo. No çi ziwano şima nusenî!” Kombîyayîşî dîyin de, yew embazî ma yarî (henek) kerd, va “Lîya çowres serrî yo ez vona ‘monga’, şima na ’monga’y ma yew qelem de kardi ‘manga’ ”. Raşt a, zaf çîy prosesê standardîzasyonî de bedilîyênî.

Xebatê ma yew xebata îdîal (voluntarily), şexsî yan zî grûbî ya. Û ser de zî teberî welatî de dest pêkerdo û hema tam nêresa mîyanî şarî ma. Îmkanî ma, dezgeh û sazgehî ma çin î. Nê binge, nê mekteb, nê kitabî, nê radyo, nê televîzyon, nê rojname esto. Ziwanî ma hema ra zî qedexe (yasax) yo. Resmîyet de yew ca de nîno qebulkerdiş. Muqabilî ney dişmen zaf xidar o, zulm û teda zaf a. Dişmenî şarî ma ziwanî xo rê kerdo xerîb. Mektebo verên ra heta unîversîte her çî bi tirkî yo. Bi tirkî radyo, televîzyon, rojname kewtî heta dewan. Dewijano ke rîy mektebî nêdîyo ê zî fîlman, xeberan, heme çî kanalanî tirkan de bi tirkî seyr û goşdarî kenî.

Gelo yew rewşa winasî de bi na xebata hududkerdê ma eşkenî prosesê standardîzasyonî bidî qebul kerdiş û bidî roniştiş? Ma ganî ney ser o hol bifikirî û zaf bi dîqet hereket bikerî.

No semed ra rojevê ma de zaf babetî muhîmî estî la ma vanî hema wext niamo û binge nivirazîyo ke me dest pê bikeri. Mavajî kar (fîîl) nê babetan ra yew babet a. Seke mi cor de zî va kirmanckî (zazakî) de çend şîweyî estî û mîyanî nê şîweyan de ferqî muhîmî estî. Ma nêwazenî zor bidî ziwanî, bêwext û bêbinge gamanî winasîyan bierzî. Çîyo ke ewro mumkun o û yeno qebulkerdiş ma nê çîyan ra dest pêkerdo. Ma bawer kenî ke no metod hîna hol û emnîyetin o. Standardîzasyonî ziwanî sey awankerdişî yew bîna nîyo ke merdim goreyê yew plan û projeyî na bîna virazeno. Standardîzasyonî ziwanî yew prosesa dînamîk a ke tarîxî, sîyasî, cografî, komelkî zaf faktorî na proses ser o tesîr kenî û merdim ganî hesabî nê faktoran bikero.

Ez hem hêvî ken û hem zî bawer ken ke Grûba Xebate ya Vateyî yew karo tarîxî kerdo û kena. Û no kar do bi no hawa (tewir) dewam bikero. Îhtîyacê ma bi ardim û piştgîrîyê şarî ma esta. Grûba Xebate ya Vateyî, 1996 ra nat seba nê hedefan ziwanê ma ser o xebitîyêna, wazena ewro ra pey zî goreyê îmkananê xo bixebitîyo.

Semedo ke no firsat dayo ma, di parçeyanî Kurdîstanî ra roşnvîran, ma û embazî ma yê hewramî, ma yewbînan dî û pîya no konferans viraşto, ez wazen Hukmatî Kurdîstanî yê Herêmî rê û bi taybetî Wezîrî Kulturî (Wezîrî Roşinbîrî) birêz Felekeddîn Kakayî rê û heme dezge û şexsîyetano ke ma rê ardim û piştgîrê kerda, no wesîle ya huzurî şima de pêrune rê sipasîyê xo îfade bikerî.

Çimeyê nuşteyî: Vate

1) Saete çend a?

Saete 1 a.

Saete yew a. (Saat bir.)

Saete 4 a.

Saete çar a. (Saat dört.)

Saete 7 a.

Saete hewt a. (Saat yedi.)

Saete 10 a.

Saete des a. (Saat on.)

Saete 12 a.

Saete diwês a. (Saat on iki.)

2) Saete çend a?

Saete 1.30 a.

Saete yew û nêm a. (Saat bir buçuk.)

Saete 4.30 a.

Saete çar û nêm a. (Saat dört buçuk.)

Saete 7.30 a.

Saete hewt û nêm a. (Saat yedi buçuk.)

Saete 10.30 a.

Saete des û nêm a. (Saat on buçuk.)

Saete 12.30 a.

Saete diwês û nêm a. (Saat on iki buçuk.)

3) Saete çend a?

Saete 1.15 a.

Saete yew û çarek a. (Saat biri çeyrek geçiyor.)

Saete yewî çarekêk vîyarena. (Saat biri çeyrek geçiyor.)

Saete 4.15 a.

Saete çar û çarek a. (Saat dörtü çeyrek geçiyor.)

Saete çarî çarekêk vîyarena. (Saat dörtü çeyrek geçiyor.)

Saete 7.15 a.

Saete hewt û çarek a. (Saat yediyi çeyrek geçiyor.)

Saete hewtî çarekêk vîyarena. (Saat yediyi çeyrek geçiyor.)

Saete 10.15 a.

Saete des û çarek a. (Saat onu çeyrek geçiyor.)

Saete desî çarekêk vîyarena. (Saat onu çeyrek geçiyor.)

Saete 12.15 a.

Saete diwês û çarek a. (Saat on ikiyi çeyrek geçiyor.)

Saete diwêsî çarekêk vîyarena. (Saat on ikiyi çeyrek geçiyor.)

4) Saete çend a?

Saete 9.20 a.

Saete newî vîst deqa vîyarena. (Saat dokuzu yirmi geçiyor.)

Saete new û vîst a. (Saat dokuz yirmi.)

Saete 6.16 a.

Saete şeşî şîyês deqa vîyarena. (Saat altıyı on altı dakika geçiyor.)

Saete şeş û şîyês a. (Saat altı on altı.)

Saete 11.40 a.

Saete yewendesî çewres deqa vîyarena. (Saat on biri kırk dakika geçiyor.)

Saete yewendes û çewres a. (Saat on bir kırk.)

Saete 12.10 a.

Saete diwêsî des deqa vîyarena. (Saat on ikiyi on dakika geçiyor.)

Saete diwês û des a. (Saat on iki on.)

Saete 10.12 a.

Saete desî diwês deqa vîyarena. (Saat onu on iki dakika geçiyor.)

Saete des û diwês a. (Saat on on iki.)

5) Saete çend a?

Saete 9.55 a.

Saete desî ra panc deqa menda. (Saat ona beş dakika var.)

Saete desî rê panc deqa wazena. (Saat ona beş dakika var.)

Saete desî ra panc deqa esta. (Saat ona beş dakika var.)

Saete 5.50 a.

Saete şeşî ra des deqa menda. (Saat altıya on dakika var.)

Saete şeşî rê des deqa wazena. (Saat altıya on dakika var.)

Saete şeşî ra des deqa esta. (Saat altıya on dakika var.)

Saete 1.45 a.

Saete dîyî ra pancês deqa menda. (Saat ikiye on beş dakika var.)

Saete dîyî ra çarek menda. (Saat ikiye çeyrek var.)

Saete dîyî rê pancês deqa wazena. (Saat ikiye on beş dakika var.)

Saete dîyî rê çarek wazena. (Saat ikiye çeyrek var.)

Saete dîyî ra pancês deqa esta. (Saat ikiye on beş dakika var.)

Saete 8.52 a.

Saete newî ra heşt deqa menda. (Saat dokuz sekiz dakika var.)

Saete newî rê heşt deqa wazena. (Saat dokuz sekiz dakika var.)

Saete newî ra heşt deqa esta. (Saat dokuz sekiz dakika var.)

Saete 7.42 a.

Saete heştî ra heştês deqa menda. (Saat sekize on sekiz dakika var.)

Saete heştî rê heştês deqa wazena. (Saat sekize on sekiz dakika var.)

Saete heştî ra heştês deqa esta. (Saat sekize on sekiz dakika var.)

saat: saete(m) / geçmek: vîyartene / kalmak: mendene / kaç: çend / yarım: nêm(n),nême(n) / tam: tam,-e / çeyrek: çarek

Ame dîyarkerdene ke bi nê qerarî goreyê Telîmatnameyê Partî hem Meclîsê Partî hem zî Komîteya Rayberîya Merkezî yê ke ameyê weçînitene, bi hewayêko fermî betal bîyê.

Bi xeberdayîşê keyeyî ra dima ekîbê cendirme û AFADî amey herêma qewimyayîşî. Ekîbê ke wextê şewe de resay uca, dest bi gureyê geyrayîşî kerd.

Ekîbî demêkê kilmî de resay uca, wextê sibayî saete dorê 05.00î de uca ke embazanê Metin Çağlayanî nîşan dabî, bine awe geyrayîş kerd. Bi na xebate ra dima tirmê lajê 13 serre ame vînayîş.

Cenazeyê Metin Çağlayanî, seba muameleyanê otopsî wedarîya morgê Nêweşxaneyê Dewlete yê Dara Hênî. Derheqê hedîse de tehqîqat ame destpêkerdiş.

Şabahatî seba ke ganê xo bixelisno, pê qol û lige xo xo pawit ke wa çîkê nêbo sereye ey. La onca zî her cayê x ora pê pencanê heşe û kudikanê aye birîndar bi.

Bi xeberdayîşê ey ra dima merdimê ey resay cayê qewimyayîşî. Bi xabardayîşî ra dima ekîbê weşîye amey uca û înan uca de mudaxaleyo verên kerd ey rê. Şabahat bi ambulansî wedarîya Nêweşxaneyê Dewlete yê Çolîgî û gureyê weşkerdişî dest pê kerd.

Îsoto ke emser newe ame çînayîş, kîlogramê ey 450 lîra ra ame rotiş. Na îsot ke sifreyan de tewr zaf werdî reyde yeno werdene, wayîrê pazarêko hîra yo. Welat de pêro marketan û sitanê roştîşî yê onlînî de zî roşîyeno û merdim şêno her bajarî ra nê îsotî bierîno.

Îsotê Çêrmûge o ke werdî reyde werdene ra wet, seba huşkkerdiş, pulbîber û reçelî zî yeno xebitnayîş, heta aşma kanûne viraştîşê ey dewam keno.

Besnik Hasî sey direktorê teknîkî yê neweyî yê Amedsporî dest bi wezîfeyî kerd û ey dir pîyameyîşê 2 serran ameye îmzakerdiş.

Besnik Hasî yo ke 54 serre de yo, karîyerê xo yê direktorîya teknîkî Anderlecht de dest pêkerd. Direktoro tecrubeyîn o ke temsîlkarê Belçîka ra dima Legê Varşova, Olympiakos, Al Raed, Al-Ahli û Mechelen de zî wezîfe kerd, tewr peyên zî reyna antrenorîya Anderlechtî kerde.

Haso ke kupanê Ewropa de zî wayîrê tecrubeyêko pîl o, seranserê karîyerê xo de cîya-cîya welatan de, kulûbanê sewîyeya berze de wezîfe kerd.

Peynîya Hewteyî / Hafta sonu:

şeme (n) / cumartesi

yewşeme (n) / pazar

Mîyanê Hewteyî / Hafta içi:

dişeme (n) / pazartesi

sêşeme (n) / salı

çarşeme (n) / çarşamba

panşeme (n) / perşembe

yene (n) / cuma

roje (m) / gün

hewte (n) / hafta

menge (m), aşme (m), ma (m) / ay (30 gün)

serre (m) / sene

Ez roja şeme/paşêne/sift şina dewe. (Ben cumartesi köye gidiyorum.)

Ma her îne/cume şinê sînema. (Biz her cuma sinemaya gideriz.)

Welat roja yewşeme/kîrye/bazar yeno. (Velat pazar günü geliyor.)

Ê peynîya hewteyî nêşinê gure. (Onlar hafta sonu işe gitmiyor.)

Gule, roja sêşeme nêşina kursa zazakî. (Gül, salı günü Zazaca kursuna gitmiyor.)

Ez roja yewşeme erey werzena. (Ben pazar günü geç kalkarım.)

yarın: meşte (n), siba (n)

bugün: ewro

dün: vizêr (n)

Siba, roja panşeme yo. (Yarın perşembedir.)

Ewro roja çarşeme yo. (Bugün çarşambadır.)

Ez vizêr şîya Semsûr. (Dün Adıyamana gittim.)

Mengî / Aylar

çele (n) / ocak

sibate (m), gucige (m) / şubat

adare (m) / mart

nîsane (m) / nisan

gulane (m) / mayıs

hezîrane (m) / haziran

temmuze (m) / temmuz

tebaxe (m) / ağustos

êlule (m) / eylül

teşrîna verêne (m) / ekim

teşrîna peyêne (m) / kasım

kanûne (m) / aralık

Rencber Ezîz serra 1955 de Çewlîk de dewa Wusfan (Aşağı Akpınar) de ameyo dinya. Hema ke yewserre beno çimanê ey de nêweşîya ke xidar peyda bena. Seba na nêweşîye ra herdi çimanê xo zî vindî keno, şewqa rojî ra bêpare maneno û Rencber debîyeno yew tarîtîya xorînî mîyane.

Badê korbîyayîşî Rencberî ra dima pîyê ey Hecî Fîlît hîna zaf ey reyde eleqedar beno. Rencber hetê hîsîyatê vengî ra zaf serkewte beno. Seba no taybetmendîyê ey ra pîyê Rencberî ey şiraweno medrese ke bibo hafizê Quranî. Rencber medrese de hema şenikîya xo de dest bi hafizî keno. Rojêk pîyê ey Renberî rê yew teyp erêneno. Rencber vengê Quranî na teyp de goştareno û bi no hewa dersanê xo ezber keno. Rencber, medresa ra teber wextanê xo yê venginan de zî suka Çewlîkî de taye embazanê xo reyde roşeno. Nê embazê ey sazî reyde mijûl benê û kilaman vanê. Rencber, tewr vernî hetê nê embazanê xo de sazî şirasneno.

Serra 1971 erdlerzê Çewlîkî de Rencber Ezîz maya xo vindî keno. Na serre seba ey giran vîyarena. Badê tehsîlkerdişê medreseya Çewlîkî Rencber seba ke îlmê xo bizêdno vera xo dano bajarê Stenbol. Stenbol de tahsîlê medrese rê dewam keno. No bajar de xeylê embazê ey benê û hetê sosyalî ra derûdormereyê ey hîra beno. Stenbol de zî hem tehsîlê medrese vîneno hem zî wazeno saz weş bander bibo. Rojêk bi sazê xo şono medrese la na hereketa ey reyde tehsîlê medreseya ey qedîyena. Qeydê medreseya ey birîyeno û medrese ra yeno qewirnayîş. Stenbol de taye cemîyetan de xebitîyeno. Nê cemîyetan ra yew Cemîyetê Koranê Şeş Noqtayî (Altı Nokta Körler Cemiyeti) beno. No cemîyet de hem wendiş û nuştiş bander beno hem zî taye fealîyetanê cemîyetî de ca gêno. No cemîyetî de taye wextan seba ke debara xo zî bivîno mabeynê Karaköy ü Kadıköy de mîyanê vapuran de xebitîyeno, maqbuzanê cemîyetî roşeno.

Wextêk nê karî keno rey-rey zî şarî rê derheqê rewşa sosyalî de zanayîşan dano. Seba nê faalîyetanê ey ra yeno binçimkerdiş û seba propagandaya komînîzmî ra ey rê 7 aşmi û 9 rojî cezaya hepisî yena dayene. Seba hepis, neheqîye û zordarîye ra serra 1978 de Tirkîya ra koç keno şono Almanya. No cayo newe de xo rê cuyêk newe awan keno. Ziwanê almankî bander beno û senet û hunerê xo rê dewam keno. Rencber Ezîz, koçbîyayîşê Almanyayî ra des serri dima serra 1988 de na rey dinya ra koç keno û şono dinya ya ebedî.

Rencber Ezîz peya xo de tena saz û kilamê xo verdayê. O hem kirdkî hem zî kurmanckî kilamî vatê. Kilamê ey zafane mîyanê cuya şarî ra bî. O eşqê welatê xo bi çimanê xo yê tarîyan ardê ziwan. Hesret û heskerdişê welatê ey her tim zerrîya ey de bi. Xora nameyê albuma ey zî “Hesreta Azadî” bena. Na albuma ey serra 2013 de hetê Medya Müzik ra ameya barkerdene. Na albüm de 13 kilamî estê. Xeyrê nê kilamanê ey, sewbî kilamê ey zî estê.

Derheqê Rencber Ezîzî û cuya ey de hetê Doğan Karasu ra kitabêk zî ameya nuştene. No kitab hetê weşanxaneyê vateyî ra, serra 2012 de ameya çapkerdene. Rencber Ezîz,nika qebrîstanê dewa xo, dewa Wusfan de meftun o. Nuşteyo ke kerreya mezelê ey ser o ameyo nuştiş bi kilmî cuya ey nîşan dano û zerrîya merdimî zîz keno. “Ey reywan vinde, mi 32 serrî rîyê roşnîye nêdî. Qîymetîya roşnîye bizane…”

Kilamê Rencber Ezîz î – Albuma Hesreta Azadî

1- Rencber Ezîz - Hemal Seyfo

2- Rencber Ezîz - Merheba

3- Rencber Ezîz – Îna Kênek Kûmca Ra Wa

4- Rencber Ezîz – Ez Nêweş a

5- Rencber Ezîz – Way Way Nînna

6- Rencber Ezîz – Bira Wo

7- Rencber Ezîz – Dilo Dilo

8- Rencber Ezîz – Nazewcim

9- Rencber Ezîz – Bîngol Şewitî

10- Rencber Ezîz – Lo Lo Bira

11- Rencber Ezîz – Lo Halê Min

12- Rencber Ezîz – Welatê Me Kurdistan e

13- Rencber Ezîz – Hesreta Azadî

Sewbîna Kilamê Ey

1- Rencber Ezîz – Dezawo

2- Rencber Ezîz – Çira Çira

3- Rencber Ezîz - Zirav

4- Rencber Ezîz – Şino Şino

5- Rencber Ezîz – Lorî Lorî

6- Rencber Ezîz – Derdo Giran Faşîzmo

7- Rencber Ezîz – Lê Nazê

8- Rencber Ezîz – Vur Dumana Gel İmana

9- Rencber Ezîz – Doktor Bey

10- Rencber Ezîz - Ateşli

11- Rencber Ezîz – Mavi Mavi Masmavi

Fırat Şîn

yüz: rî (n), surot (n)
ağız: fek (n)
dudak: lew (n)
diş: didan (n)
dil: ziwan (n)
burun: pirnike (m), zincî (m), kepuge (m), vinî (m)
alın: çare (n), natike (m)
göz: çim (n)
kirpik: bijangî (zh), mujeyî (zh)
kaş: birûy (zh)
yanak: alişke (m), gume (m), surote (m)
saç: por (n), gijik (n)
çene: çene (n)
kulak: goş (n)
sakal: erdîşe (m)
bıyık(lar): zimbêlî (zh)

vücut: wucud (n), beden (n), leşe (m)
boyun: mil (n), vile (n), vîye (n)
omuz: doşe (m), kift (n), pol (n)
boğaz: qirrike (m), gilbe (m), gule (m), boxaz (n)
bel: mîyane (n), newqe (m), navkêl (n)
göğüs: sêne (n)
karın: pîze (n)
kol: bask (n), perr (n), pol (n)
sağ kol: basko rast (n), perro rast (n), polo rast (n)
sol kol: basko çep (n), perro çep (n), polo çep (n)
dirsek: zend (n), herçene (n)
bilek-I (ayak bileği): xape (m), xapa linge (m); kapçike (m), kapçika linge (m); çîpike (m)
bilek-II (el bileği): xape (m), xapa harmî (m); kapçike (m), kapçika destî (m); qevda destî (m)
el: dest (n)
parmak: bêçike (m), engişte (m)
ayak parmağı: bêçika linge (m), engişta linge (m)
el parmağı: bêçika destî (m), engişta destî (m)
tırnak: nenûg (n)
bacak: çaq (n), paqe (m), faq (n), pale (m), şeqe (m)
diz: zanî (n), çok (n)
ayak: linge (m), pa (n)
sağ: rast, -e
sağ taraf: heto rast (n), perro rast (n), polo rast (n)
sol: çep, -e
sol taraf: heto çep (n), perro çep (n), polo çep (n)

küpe: goşare (n)
kolye: kolye (m)
yüzük: engiştane (n), giştire (n), îştane (n), nîştane (n)
bilezik: bazin (n), bîlazik (n)
diş fırçası: firçeyê didanan (n)
diş macunu: macunê didanan (n)
tarak: şane (n)
yıkamak: şutene
kesmek: qesnayene

Ez destanê xo şuwena. (Elimi yıkıyorum.)
Ez linganê xo şuwena. (Ayağımı yıkıyorum.)
Ez porê/gijikê xo şuwena. (Saçımı yıkıyorum.)
Ez porê xo şane kena. (Saçımı tarıyorum.)
Berber porê to qasneno. (Berber senin saçını kesiyor.)
Ez rîyê xo şuwena. (Yüzümü yıkıyorum.)
Ez didananê xo firçe kena. (Dişimi fırçalıyorum.)
Ez nenûganê xo tira kena./cira kena./qasnena. (Tırnağımı kesiyorum.)
Ez (sereyê) xo şuwena. (Banyo yapıyorum.)
Ez awe xo ro kena(kena xo ro). (Duş alıyorum.)
Ez erdîşa xo tiraş kena./taşena./terdena. (Sakal traşı oluyorum.)
Berfîne rîyê xo şuwena. (Berfin yüzünü yıkıyor.)
Berfîne porê xo şane kena. (Berfin saçını tarıyor.)
Kuafore porê Berfîne qasnena. (Kuaför Berfin’in saçını kesiyor.)
Berber erdîşa Baranî tiraş keno. (Berber Baranı sakal tıraşı yapıyor.)
Kuafor porê Baranî şuweno. (Kuaför Baran’ın saçını yıkıyor.)
Ez her roje porê xo şane kena. (Ben her gün saçımı tararım.)

Helîne goşareyê xo, kena goşê xo. (Helin küpesini takıyor.)
Helîne goşareyê xo, kerd goşê xo. (Helin küpesini taktı.)
Hulya kolyeya xo, kena milê xo. (Hülya kolyesini takıyor.)
Hulya kolyeya xo, kerd milê xo. (Hülya kolyesini taktı.)

Zelale giştireyê xo, kena engişta xo. (Zelal yüzüğünü takıyor.)
Zelale giştireyê xo, kerd engişta xo. (Zelal yüzüğünü taktı.)

Derya bazinê xo, kena destê xo. (Derya bileziğini takıyor.)
Derya bazinê xo, kerd destê xo. (Derya bileziğini taktı.)

tıraş: tiraş (n), taştiş (n), terdiş (n)
saç tıraşı: tiraşê porî/gijikî/sereyî, taştişê porî/gijikî/sereyî, terdişê porî/gijikî, qesnayîşê porî/gijikî, cirakerdişê porî/gijikî, birnayîşê porî/gijikî
sakal tıraşı: tiraşê erdîşe, taştişê erdîşe, terdişê erdîşe
tıraş etme: tiraşkerdiş (n), taştiş (n), terdiş (n), qesnayîş (n)
tıraş etmek: tiraş kerdene, taştene, terdene, qesnayene
tıraş fırçası: firçeyê tiraşî (n), firçeyê taştişî (n), firçeyê terdişî (n)
tıraş kremi: kremê tiraşî (n), kremê taştişî (n), kremê terdişî (n)
tıraş makinesi: makînaya tiraşî (m), makînaya taştişî (m), makînaya terdişî (m)
tıraş sabunu: sabunê tiraşî (n), sabunê taştişî (n), sabunê terdişî (n)

Kupaya Dîna ya FIFA 2026î de, 16 stadandê cîya-cîyayan de, 4 hefte wextî yê cîya-cîyayan de, pêro pîya 104 maçî do bêrê kaykerdiş. 78 maçî do Amerîka de bêrê kaykerdiş.

Stadê Mexico Cityî yo ke eynî nameyê paytextê Meksîka tede esto û bi kapasîteya 83 hazar kesî ya, tarîxê Kupaya Dîna de do bîbo stadê yewin yo ke 3 rey mêmandarîya maçê akerdişî kerda û do bikewe tarîx.

Stadê Mexico Cityî de verê cû zî akerdişê Kupaya Dîna ya 1970î de maçê Meksîka-Yewbîyayîşê Sovyetî (0-0), akerdişê Kupaya Dîna ya 1986î de zî maçê Îtalya-Bûlgarîstanî (1-1) amebî kaykerdiş.

Stadê Mexico Cityî yo ke tede efsaneyê tarîxê futbolî Pele yo Brezîlyayijî serra 1970î de kupa berz kerdbî û Maradona yo Arjantînijî serra 1986î de “gola seserrî” eştbî, akerdişê Kupaya Dîna ya 2026î de do mêmandarîya maçê Meksîka û Afrîkaya Başûrî biko.

Turnuva de 104 maçî do DYA, Meksîka û Kanada de pêro pîya 16 stadanê cîya-cîyayan de bêrê kaykerdiş.

Mabênê 16 stadanê cîya-cîyayan de, tewr pîlê ci bi kapasîteya 94 hazar kesî Stadê Dallasî yo, tewr qijê ci zî bi kapasîteya 45 hazar kesî Toronto de ca gêno.

Programê maçan wîna yo:

11 Haziran Perşembe:

A Grubu: Meksika - Güney Afrika, Mexico City Stadı, 22.00

12 Haziran Cuma:

A Grubu: Güney Kore - Çekya, Guadalajara Stadı, 05.00

B Grubu: Kanada - Bosna-Hersek, Toronto Stadı, 22.00

13 Haziran Cumartesi:

D Grubu: ABD - Paraguay, Los Angeles Stadı, 04.00

B Grubu: Katar - İsviçre, San Francisco Bay Area Stadı, 22.00

14 Haziran Pazar:

C Grubu: Brezilya - Fas, New York New Jersey Stadı, 01.00

Haiti - İskoçya, Boston Stadı, 04.00

D Grubu: Avustralya - Türkiye, BC Place Vancouver Stadı, 07.00

E Grubu: Almanya - Curaçao, Houston Stadı, 20.00

F Grubu: Hollanda - Japonya, Dallas Stadı, 23.00

15 Haziran Pazartesi:

E Grubu: Fildişi Sahili - Ekvador, Philadelphia Stadı, 02.00

F Grubu: İsveç - Tunus, Monterrey Stadı, 05.00

H Grubu: İspanya - Yeşil Burun Adaları, Atlanta Stadı, 19.00

G Grubu: Belçika - Mısır, Seattle Stadı, 22.00

16 Haziran Salı:

H Grubu: Suudi Arabistan - Uruguay, Miami Stadı, 01.00

G Grubu: İran - Yeni Zelanda, Los Angeles Stadı, 04.00

I Grubu: Fransa - Senegal, New York New Jersey Stadı, 22.00

17 Haziran Çarşamba:

I Grubu: Irak - Norveç, Boston Stadı, 01.00

J Grubu: Arjantin - Cezayir, Kansas City Stadı, 04.00

Avusturya - Ürdün, San Francisco Bay Area Stadı, 07.00

K Grubu: Portekiz - Demokratik Kongo Cumhuriyeti, Houston Stadı, 20.00

L Grubu: İngiltere - Hırvatistan, Dallas Stadı, 23.00

18 Haziran Perşembe:

L Grubu: Gana - Panama, Toronto Stadı, 02.00

K Grubu: Özbekistan - Kolombiya, Mexico City Stadı, 05.00

A Grubu: Çekya - Güney Afrika Cumhuriyeti, Atlanta Stadı, 19.00

B Grubu: İsviçre - Bosna-Hersek, Los Angeles Stadı, 22.00

19 Haziran Cuma:

B Grubu: Kanada - Katar, BC Place Vancouver, 01.00

A Grubu: Meksika - Güney Kore, Guadalajara Stadı, 04.00

D Grubu: ABD - Avustralya, Seattle Stadı, 22.00

20 Haziran Cumartesi:

C Grubu: İskoçya - Fas, Boston Stadı, 01.00

Brezilya - Haiti, Philadelphia Stadı, 03.30

D Grubu: Türkiye - Paraguay, San Francisco Bay Area Stadı, 06.00

F Grubu: Hollanda - İsveç, Houston Stadı, 20.00

E Grubu: Almanya - Fildişi Sahili, Toronto Stadı, 23.00

21 Haziran Pazar:

E Grubu: Ekvador - Curaçao, Kansas City Stadı, 03.00

F Grubu: Tunus - Japonya, Monterrey Stadı, 07.00

H Grubu: İspanya - Suudi Arabistan, Atlanta Stadı, 19.00

G Grubu: Belçika - İran, Los Angeles Stadı, 22.00

22 Haziran Pazartesi:

H Grubu: Uruguay - Yeşil Burun Adaları, Miami Stadı, 01.00

G Grubu: Yeni Zelanda - Mısır, BC Place Vancouver Stadı, 04.00

J Grubu: Arjantin - Avusturya, Dallas Stadı, 20.00

23 Haziran Salı:

I Grubu: Fransa - Irak, Philadelphia Stadı, 00.00

Norveç - Senegal, New York New Jersey Stadı, 03.00

J Grubu: Ürdün - Cezayir, San Francisco Bay Area Stadı, 06.00

K Grubu: Portekiz - Özbekistan, Houston Stadı, 20.00

L Grubu: İngiltere - Gana, Boston Stadı, 23.00

24 Haziran Çarşamba:

L Grubu: Panama - Hırvatistan, Toronto Stadı, 02.00

K Grubu: Kolombiya - Demokratik Kongo Cumhuriyeti, Guadalajara Stadı, 05.00

B Grubu: İsviçre - Kanada, BC Place Vancouver Stadı, 22.00

Bosna-Hersek - Katar, Seattle Stadı, 22.00

25 Haziran Perşembe:

C Grubu: İskoçya - Brezilya, Miami Stadı, 01.00

Fas - Haiti, Atlanta Stadı, 01.00

A Grubu: Çekya - Meksika, Mexico City Stadı, 04.00

Güney Afrika Cumhuriyeti - Güney Kore, Monterrey Stadı, 04.00

E Grubu: Curaçao - Fildişi Sahili, Philadelphia Stadı, 23.00

Ekvador - Almanya, New York New Jersey Stadı, 23.00

26 Haziran Cuma:

F Grubu: Japonya - İsveç, Dallas Stadı, 02.00

Tunus - Hollanda, Kansas City Stadı, 02.00

D Grubu: Türkiye - ABD, Los Angeles Stadı, 05.00

Paraguay - Avustralya, San Francisco Bay Area Stadı, 05.00

I Grubu: Norveç - Fransa, Boston Stadı, 22.00

Senegal - Irak, Toronto Stadı, 22.00

27 Haziran Cumartesi:

H Grubu: Yeşil Burun Adaları - Suudi Arabistan, Houston Stadı, 03.00

Uruguay - İspanya, Guadalajara Stadı, 03.00

G Grubu: Mısır - İran, Seattle Stadı, 06.00

Yeni Zelanda - Belçika, BC Place Vancouver Stadı, 06.00

28 Haziran Pazar:

L Grubu: Panama - İngiltere, New York New Jersey Stadı, 00.00

Hırvatistan - Gana, Philadelphia Stadı, 00.00

K Grubu: Kolombiya - Portekiz, Miami Stadı, 02.30

Demokratik Kongo Cumhuriyeti - Özbekistan, Atlanta Stadı, 02.30

J Grubu: Cezayir - Avusturya, Kansas City Stadı, 05.00

Ürdün - Arjantin, Dallas Stadı, 05.00

Eleme Turları

Turnuvada son 32 turundan itibaren final maçına kadar oluşan TSİ program ise şöyle:

Son 32 turu

28 Haziran Pazar:

Maç 73: A Grubu ikincisi - B Grubu ikincisi, Los Angeles Stadı, 22.00

29 Haziran Pazartesi:

Maç 76: C Grubu lideri - F Grubu ikincisi, Houston Stadı, 20.00

Maç 74: E Grubu lideri - A/B/C/D/F Grubu üçüncüsü, Boston Stadı, 23.30

30 Haziran Salı:

Maç 75: F Grubu lideri - C Grubu ikincisi, Monterrey Stadı, 04.00

Maç 78: E Grubu ikincisi - I Grubu ikincisi, Dallas Stadı, 20.00

1 Temmuz Çarşamba:

Maç 77: I Grubu lideri - C/D/F/G/H Grubu üçüncüsü, New York New Jersey Stadyumu, 00.00

Maç 79: A Grubu lideri - C/E/F/H/I Grubu üçüncüsü, Mexico City Stadı, 04.00

Maç 80: L Grubu lideri - E/H/I/J/K Grubu üçüncüsü, Atlanta Stadı, 19.00

Maç 82: G Grubu lideri - A/E/H/I/J Grubu üçüncüsü, Seattle Stadı, 23.00

2 Temmuz Perşembe:

Maç 81: D Grubu lideri - B/E/F/I/J Grubu üçüncüsü, San Francisco Bay Area Stadı, 03.00

Maç 84: H Grubu lideri - J Grubu ikincisi, Los Angeles Stadı, 22.00

3 Temmuz Cuma:

Maç 83: K Grubu ikincisi - L Grubu ikincisi, Toronto Stadı, 02.00

Maç 85: B Grubu lideri - E/F/G/I/J Grubu üçüncüsü, BC Place Vancouver Stadı, 06.00

Maç 88: D Grubu ikincisi - G Grubu ikincisi, Dallas Stadı, 21.00

4 Temmuz Cumartesi:

Maç 86: J Grubu lideri - H Grubu ikincisi, Miami Stadı, 01.00

Maç 87: K Grubu lideri - D/E/I/J/L Grubu üçüncüsü, Kansas City Stadı, 04.30

Son 16 Turu

4 Temmuz Cumartesi:

Maç 90: Maç 73 Galibi - Maç 75 Galibi, Houston Stadı, 20.00

5 Temmuz Pazar:

Maç 89: Maç 74 Galibi - Maç 77 Galibi, Philadelphia Stadı, 00.00

Maç 91: Maç 76 Galibi - Maç 78 Galibi, New York New Jersey Stadı, 23.00

6 Temmuz Pazartesi:

Maç 92: Maç 79 Galibi - Maç 80 Galibi, Mexico City Stadı, 03.00

Maç 93: Maç 83 Galibi - Maç 84 Galibi, Dallas Stadı, 22.00

7 Temmuz Salı:

Maç 94: Maç 81 Galibi - Maç 82 Galibi, Seattle Stadı, 03.00

Maç 95: Maç 86 Galibi - Maç 88 Galibi, Atlanta Stadı, 19.00

Maç 96: Maç 85 Galibi - Maç 87 Galibi, BC Place Vancouver Stadı, 23.00

Çeyrek Final

9 Temmuz Perşembe:

Maç 97: Maç 89 Galibi - Maç 90 Galibi, Boston Stadı, 23.00

10 Temmuz Cuma:

Maç 98: Maç 93 Galibi - Maç 94 Galibi, Los Angeles Stadı, 22.00

12 Temmuz Pazar:

Maç 99: Maç 91 Galibi - Maç 92 Galibi, Miami Stadı, 00.00

Maç 100: Maç 95 Galibi - Maç 96 Galibi, Kansas City Stadı, 04.00

Yarı Final

14 Temmuz Salı:

Maç 101: Maç 97 Galibi - Maç 98 Galibi, Dallas Stadı, 22.00

15 Temmuz Çarşamba:

Maç 102: Maç 99 Galibi - Maç 100 Galibi, Atlanta Stadı, 22.00

Üçüncülük Maçı (Bronz Final)

19 Temmuz Pazar:

Maç 103: Maç 101 Mağlubu - Maç 102 Mağlubu, Miami Stadı, 00.00

2026 FIFA Dünya Kupası Finali

19 Temmuz Pazar

Maç 104: Maç 101 Galibi - Maç 102 Galibi, New York New Jersey Stadı, 22.00

https://www.zazakinews.com/ne-bi-to-ne-be-to-beno-zazaki-keyeye-ma-ya

2- Xerîtaya Cîhanî ya Muhammed El-Idrîsî

https://www.zazakinews.com/xeritaya-cihani-ya-muhammed-el-idrisi-2

3- Doza dewe, doza welatî

https://www.zazakinews.com/doza-dewe-doza-welati

4- Zanistî û Felsefa Zanistî-2

https://www.zazakinews.com/zanisti-u-felsefa-zanisti-2

5- Nîjadperestîye ruhê Tirkan de esto

https://www.zazakinews.com/nijadperestiye-ruhe-tirkan-de-esto

6- Zazakî û Zazayî

https://www.zazakinews.com/zazaki-u-zazayi

Mamosta Muhemmed Cîhangîr Çotla Darahênî ra nimûneyan dano.

Fekê dewa ma yan ziwano nuştekî raşt o?

Firîk Dede pîranê Ocaxa Derwêş Cemalî ra bi. Firîk Dede 10ê Temûze 2007î de şibi heqîya xo.

‘Dejê ci zî nêniştê hêsirê ci zî’

Firîk Dede Pilûre de cuwîyayêne. Derheqê tradîsyonê fekkîyî de temsîlkaranê peyênan ra bi. Firîk Dede pîranê Dewrêş Cemalî ra bi û 2007î de 106 serrîya xo de şi heqîya xo.

Wextê darbeya 80yî de lajê ey verê çimanê kekê xo de bêstîyabi darêk û hetê Yuzbaşîyo Qulaxsizî ra gande-gande amebi vêşnayene. Nameyê lajê ey Behzad bi. A roje ra dima Firîk Dede sîya best û reyna hêrdişa xo nêqesna, qisey nêkerd û hêsirê ci nêniştê.

“Pêro zîyar û dîyarî ma ra hêrs bîyê..

Meperse çi ameyo ma ser lawo, wextêko tarî bi. Ma ke sifreyanê heramîyan ser de da pêro, ma binkewtê. Bizane ke lawo pêro tarîyî xirab ê. Coka pêro emrê xo de mi sodirî rê secde kerdo. Çimkî sodir xeberdarê roştîye yo. Roştîye pîr û pak a.

“Ma tilsimê Dêrsimî xeripna lawo”

Xo vîrî ra mekere ke pêro Daranê pîlanê Dêrsimî ma rê verare kerdibî ya û koyê ma şikefta mazlûman bî. La ma rêça xo ra vejîyayê. Ma sifreyê zaliman de piranê goninî werdê. La înan nîya nêkerdibi, wayîrê rêça xo vejîyaybî. Ma tilsimê Dêrsimî xeripna lawo û ma hesabêko giran da. Ti nika fam kenî ez çira hêrs bîya lawo?”

Ma kamilanê xo bi zerrîyane, bi hurmet û eşqî yad kenê.

Şarê ma zî pê qilç û çiwa dinya çarneno, xwu rê kerda yew kayî.

Vajîyeno keno kay demê bermekîyan û abasîyan ra yeno.

Demê xelîfe Mêmunî de dinya veraver û seraser-enlem boylam pê mawîyaya, haca ko vanê pê mawitê yew la û yew çiwayê. Aye ra no kayê mêmunî zî pê qilç û çiwa kay beno.

Not: Cayo ke video ameyo antiş û kay beno Darahênî yo

Video: Muhemmed Cihangîr Çotla

Mîyanê Zazayan de kayê Mêmun

Vanê Xelîfe mêmunî pê la û çiwa dinya daya pê mawitiş. Şarê ma zî pê qilç û çiwa dinya çarneno, xwu rê kerda yew kayî. Vajîyeno keno kay demê bermekîyan û abasîyan ra yeno.

📍Darahênî

📽️Muhemmed Cihangîr Çotla pic.twitter.com/6HmrazpQbh

— Zazakî News (@zazaki_news) June 9, 2026

Zazakî ziwananê kurdkî ra yew ê ziwanêko îranîya bakurê rocawanî yo.

Cayê zazakî ser o ziwanşinasan mîyan de di fikrî estê.

Zafaneyê ziwanşinasan vanê ke zazakî ziwananê kurdkî ra yew a. Goreyê Peter Lerch (1856-57), Friedrich Müller (1864), Albert van Le Coq (1903), Ely Bannister Soane (1913), K. R. Ayyoubi, I. A. Smirnova (1998), M. J. Kenstowicz (2004) zazakî yew lehçeya kurdkî ya.

Ancî goreyê zafaneyê kurdan zazakî yew lehçeya ziwanê kurdkî ra yo. Goreyê tayê ziwanşinasan zî zazakî-goranî ziwanê kurdkî nîyê.

Reya yewine Oskar Mann û wendekarê ey Karl Hadank îdîa kerdê ke zazakî lehçeyêka kurdkî nîya. Nê sebebî ra heta ewro zî tayê ziwanşinasî zazakî sey ziwanêko cîya qebul kenê.

Serra 1985î de Zanîngeha Michiganî (DYA) Terry Lynn Todd cigêrayîşêko nameyê ey "A Grammar of Dimli (Also known as Zaza)" yo pêşkêş kerd. Dr. Ludwig Paul Zanîngeha Giessenî ra (o alman o û nika Zanîngeha Hamburgî de yo) û Dr. Zülfü Selcan zî Zanîngeha Berlînî ra zazakîya Dêrsimî ser o kitabî vetî. Reyna, ziwanşinasî K. R. Ayyoubi û I. A. Smirnova zî zazakîya Dêrsimî ser o kitabêk amade kerdê.

Zazakî tewr zaf bakurê Kurdistanî de yena qiseykerdene, la hetê humara qijkeke ra tayê heremanê başûrê Kurdistanî û Anatolîya Mîyanêne de zî yena qiseykerdene. Heto bîn ra sebebanê koçberîye ra nê serranê peyênan de, humarêka gird zazakîqiseykerdoxî zaf bajaranê Tirkîya û rocawanê Ewropa de vila bîyê. Eyalet û bajarê ke tede zazakî yena qiseykerdene nê yê:

1.Aksaray (Hilkecik)

2.Bidlîs (Modkan)

3.Çewlîg (Azarpêrt, Bongilan, Çêrme, Dara Hênî, Gêxî, Kanîres û Xorxol)

4.Dêrsim (Çemişgezek, Mazgêrd, Pêrtag, Pilemuriye, Pulur, Qisle û Xozat)

5.Dîyarbekir (Çêrmûg, Çinar, Erxenî, Gêl, Hênê, Hezro, Licê, Karaz, Pasûr, Pîr û Şankus)

6.Erdêxan (Mêrdinik)

7.Erzîngan (Îliç, Kemaliye, Kemax, Moşe û Têrcan)

8.Erzirom (Aşqele, Çad, Hesenqele û Xînûs)

9.Meletî (Sîro)

10.Mûş (Gimgim)

11.Riha (Sêwreg)

12.Şemsûr (Aldûş)

13.Sêrt (Hewêla)

14.Sêwas (Qengal, Zara, Ulaş, Macîran û Divriğî)

15.Xarpêt (Dep, Maden, Miyaran, Palo, Qovanciyan, Sivrice û Xulaman).

Dormaleyê hîrê-çar mîlyonî kesî estê ke xo sey kird, kirmanc, dimilî yan zî zaza name kenê.

Namekerdiş

Kesê zazakîqiseykerdoxî ziwanê xo nameyanê cîya-cîyayan reyde name kenê.

•Kirdkî: Herêma Çewlîgî, bakurê Dîyarbekirî de zafane xo rê kird û ziwanê xo rê zî kirdkî yan zî kirdî vanê. Çekuya "kird" û "kurd" hetê etîmolojîk ra eynî kok ê.

• Kirmanckî: Herêma Dêrsim û Erzînganî de xo rê vanê kirmanc û ziwanê xo rê zî kirmanckî. Çekuya "kirmanc" û "kurmanc" hetê etîmolojîk ra eynî kok ê.

• Dimilkî: Herêma Çêrmûg, Sêwreg, Aldûşî de xo rê vanê dimilî û ziwanê xo rê zî vanê dimilkî yan zî dimilî.

• Zazakî: Herêma Xarpêt û Madenî de xo rê vanê zaza û ziwanê xo rê zî vanê zazakî. La no namkerdiş serranê peyênan de, cayanê bînan de zî vila biyo.

•Nameyê Bînî: Herêma Qoçgirî û Sêwasî de merdimî ziwanê xo rê vanê dimilkî yan zazakî, xo rê zî vano zaza yan zî dimilî. Înan rê Gimî zî yeno vatene. Herêmanê Xînûs û Varto de şarê uca xo rê vano Şarê Ma, yanî "şarê ma", ziwanê xo rê vanê Zonê Ma, "ziwanê ma". Înan rê Çarek û Lol zî yeno vatene. Çînî, Çarek û Lol nameyê eşîrê kirmanc ê.

Netîceya xebata standardîzekerdişê nê fekî de, nê nameyan ra kirmanckî ameyo tercîhkerdene û nika wareyê nuştişî de yeno bikarardene.

Fekê Zazakî

Zazakî de zaf fekê qijkekî estê. Goreyê ziwanşinas û nuştoxanê ke zazakî ser o xebitîyenê, merdim eşkeno zazakî bikero di fekê girdî:

1. Zazakîya bakur yan zî fekê (şêweya) Dêrsimî: Herêma Dêrsim, Erzîngan, Qoçgirî û Gimgimî de yeno qiseykerdene. Merdim şeno vajo ke kurdê elewî qisey kenê.

2. Zazakîya başûr yan zî fekê (şêweya) Dêrsimî: Çewlîg, Elezîz, Dîyarbekir û Sîwêrekî de yeno qiseykerdene. Merdim şeno vajo ke kurdê sunnî qisey kenê.

Goreyê tayê ziwanşinasan û nuştoxan zî zazakî de hîrê fekê serekeyî estê:

1. Zazakîya bakur: Herêma Dêrsim, Erzîngan, Qoçgirî û Gimgimî de yeno qiseykerdene.

2. Zazakîya mîyanêne: Çewlîg, Elezîz û tayê qezayanê Dîyarbekirî de yeno qiseykerdene.

3. Zazakîya başûr: Herêma Çêrmûg, Sîwêrek û Aldûşî de yeno qiseykerdene.

Wexto newe ame aşkerekerdiş

Amed de bi tewrbîyayîşê Serekê Pêroyî yê DEM Partî Tuncer Bakirhan, Serekê Partiya Herêmên Demokratîk (DBP) Çîgdem Kiliçgun Uçar û Keskîn Bayindir, parlamenter û serekê şaredariyan ê DEM Partî bernameyêk ame viraştîş.

Bernameyo ke nameyê ey “Deklarasyona seba Mîtîngê Azadî” bi de wextê neweyî yê mîtîngan ameyî aşkerekerdiş. Goreyê beyanato ke ame dayîş, 27ê hezîrane de Wan û Mersîn de, 28ê hezîrane de zî Amed û Estemol de seba Ocalanî mîtîngî yenê viraştiş

Goreyê beyanato ke hetê Saziya Neteweyî ya Îdareyê Afetî yê Afxanîstanî ra ame dayîş, pêro welat de 18 hezar û 800 keyeyî nê afetî ra zirar vînayê. Ame zanayîş ke nêzdîyê 2 hezar keyeyî bi temamî rijîyayî û 7 hezarî ra zafêr keyeyan de zî zirar ame meydan.

Rîyê laseran ra rayîr û binawanîya ziretî de zî zirarêko pîl virazîya û 580 kîlometre rayîr xirab bî

Naye ser o verê berê Meclîsî de têmîyankewtiş vejîya û mabênê hetgiranê Kemal Kiliçdaroglu û Ozgur Ozelî de tengijîyayîş qewimîya. Wexto ke krîz dewam kerdêne Kemal Kiliçdaroglu qerar da ke beşdarê kombîyayîşî nêbeno û saetanê vernî de do Merkezê Pêroyî yê CHP’yî de eşkerayîyêka nuştekî bido.

Reyna Serekê Meclîsî Numan Kurtulmuşî zî Kemal Kiliçdaroglu rê nuşteyêk şirawit û diyar kerd ke ê bi mazaretê “Asayîşî” seba kombîyayîşê CHP’yî zîyaretê welatijan qebul nêkenê, do destûr nêdîyo welatijî tewrê kombîyayîşê grûbe bibê.

Forumê Aştî û Azadîye hetê Enstîtuya kurdî ya Amedî û Şaredarîya Bajarê Girdî yê Amedî ra ame organîzekerdiş,

Amed de siba wesîleyê Roşanê Ziwanê Kurdî ra bi nameyê “Rayîr û metodê ganîkerdişê ziwananê ke binê tehluke de yê” forumêk virazîya.

Na komxebate, hetê Enstîtuyê Kurdkî ya Amedî ra sey hîrê roniştişan amey hedrekerdene.

Roniştişo dîyin de babeta “Dezgehkîkerdişê Kirmanckî” amey munaqeşakerdene û Ehmedê Bira sey qalîkerdox û Nesîb Gultekîn sey moderator ca girewt.

*Na xebere bi destekê madî yê Sefaretxaneyê Almanya yê Anqara, çarçeweya 'Projeyê Xurtkerdişê Dezgehanê Medyaya Herêmî yê bi Wasitaya Mentorîya Mîyanneteweyîye û Vurnayîşê Dîjîtalî' de ameya amadekerdene, mesuldarîya muhtewayî aîdê dezgehê ma ya."