Wextê ke nêzdîye de seba yew pirojeyê ke raya mi kewte paytextê Çekya Prag. Ma hewte yê ke Prag de mendê. Koma ma de heşt kesî û di şêwirmendî estbî. Şêwirmendan ma rê hetkarî û rayberîye kerdêne. Şêwirmendan lezbilezê ma cayan ra çarnêne. Ma leze ra berdêne û ardêne. Badê di rojan ra tepîya mi waştê kê, şêwirmendan ra ciya, hêdî-hêdî, tena kuçeyanê Prag de bigeyraya. Kome waşteyê mi qebul nêkerd. Mi zî waştişê xo bi şewe arde ca. Ez biroj kome dirê, bişewe tena, bi goreyê zerrîya xo, bi goreyê hîsanê xo, bi goreyê kefê xo kuçeyanê Prag de geyraya. Mi kuçeyê Prag de panç şewî tena gerokî kerd.

Ewilî ez Prag ra xerîb, Prag mi ra xerîb ewnîyêne. Kuçeyê Prag mi rê xerîbî ameyêne. Xerîbî însanî heşyar kena. Însan xerîbî de xo tena hîs keno. Tenayî dordor rayana neweyan akena. Wexto ke însan xerîbî de tena maneno, welat yeno vîrê însanî. Vîr xo hişmendî de gandar keno. Eke nasnameyê şaristananê tarîxî tesîrê hîssan nê kerdayêne do xerîbî zerrîya însanî biwerdêne. Prag şaristanê ke tarîxî û însanî ser o tesîrdar bi. Ez hêdî-hêdî musaya kuçanê Prag e. Êdî kuçeyê Prag e mi rê xerîbî nêameyêne.

Wexto ke însan şino yew şaristano ke tarîxî, goşê însananê miraqdaran de vize-vize veng dano, însan vano qey no şaristan veng dano û vano ke, bêre mi bişinasnêne. Nê vengan ra heme goşê miraqdarî a kerdeyê. Însan Prag de wazeno hem goşanê xo hem zî çimanê xo weş akero. Şaristanê tarîxî zafziwanîye. Heme kesê miraqdarî zafziwanî yê nê şaristanan ra fam kenê. Çunku wextî, nasnameyê xo dêsê awanîyê nê şaristanan ra kendo û badêcû zî xo çinî kerdo. Wextê verê ziwanê xo dêsanê şaristanî ra çinî kerdo û vateyê wextê verê dêsanê awanîyan ra nexş biyê. Wextî bi xo zî çinî kerd o û heme demî têmiyan biyê. Zafziwanîye heme deman, demo nikayin de xo eşkera kerd o. Kuçe û dêsê Prag e nasnameyê heme wextan sipitêye xo û wextê ko tilsimin awan kerd o.

Eke însan verê ra derheqê nê şaristanan de wayirê malûmatan bo, na hîssî zêdeyîn xo dana qirqilnayene. Heme şaristanê tarîxî hina yê. Şaristanê tarîxî sey kesanê û şexsîyetê ênan esto. Nê şaristanê tarîxî wayirê nasname yê ke xosere yê. Wexto ke însan şino nê şaristanan, nê şaristanî wazenê ke hetê gerokanê xo ra bêrê şinasnayene. Prag zî nê şaristanan ra yew a.

Prag serra 1918in ra hetanî serra 1993ine paytextê Çekoslovakya yo. Çekya û Slovakya serra1993in de bi vateya Veradîyayîşo Qedîfe yî bi referandumê ke demoqratîkî yewbînî ra abiryaya yê. Prag, wayirê taye vateyanê namdaran a. Prag, serra 1968in de bi vateya Wesarê Prag e name biya. Serra 1989in de Praga bi Şoreşa Qedîfe ameya namekerdene. Prag mezgê mi de bi nameyê Franz Kafka ca girewt bi. Prag kêyê Franz Kafka yo. Kafka yî romanê xo yê Dewa, Şato, Bedilîyayîş, Milena rê Namayî, Notê Rojane yî Prag de nuşt bî. Nuşteyê Kafka yî de Prag şaristanê ko tilsimîn û lêl amey bi nuştene. Belê, Prag nika zî şaristanê ko tilsimîn bi; tilsimê hîrê deman yew nasname de xo nimitena bi û dordor xo awanîyanê tarîxîyan de xo eşkera kerdêne. La Prag şaristanê ke lêl nê bi; şewe Prage rojê Prag ra zêdeyîn roşnîye bî. Çirûskê Çemê Vîltava çimê merdimî roşnî ra dayêne girewtene. Çirûskê esteranê riyê asmênî û çirûskê Çemê Vîltava têmiyan biyêne, zerrîya merdîmî de kelacanê ke tilsiminî viraştêne. Prag çirûskê şaristanan a.

Prag şaristanê ko tarîxî û paytextê Çekya yo. Tarîxa sazgehî ya Prag e hetanî hezar û di sey serrî verê ra şino. Heşt sey serrî yo Prag ameya awan kerdene. Heşt sey serrî ra hetanî ewro zaf awanî, banî û bînayî estê. Sazgehî û nasname yê şaristanan de tesêrê tayê estîyanê xozayî esto. Nê estîyî şexsîyet û nasnameyê şaristanan ser o tesîrdar benê. Şexsîyet û nasnameyê Prag ser o Çemê Vîltava (Vltava nusyeno) tesîrdar biyo. Çemê Vîltava şaristanê Prage başûr ra ver bi vakur kerdo di leteyî. Vîltava başûr ra ver bi vakur herekyeno û rojhilat ra ver bi rojawan ageyrano. Badî ra Germanya da bi nameyê Çemê Elbe rijiyeno Deryayê Cemedê Vakurî. Çemê Vîltava rihê Çekya, zerrîya Prag o. Çemê Vîltava Çekya gandar, Prage şewqdar keno.

Çemê Vîltava sexsîyetê şaristanê Prage kifşkerdo. Vîltava zerrîya Prag a. Prag zî icûda Vîltava ya. Eke Dêrsim bê Mûnzûr, Amed bê Dijle nê beno se, Prag zî bê Vîltava nê bena. Wexto ke însan tenzîmkerdişê Çemê Vîltava ra ewnîyeno, bêwayirîya Çemê Mûnzurî û Çemê Dîjle jan dana zerrîya însanî. Çi ra? Nê wirdê çemê pîrozî şexsîyetê şaristananê xo ra durî mendê. Şaristan bi goreyê nê wirdê çeman nê, çemî bi goreyê şaristanan ameyê tanzîm kerdene. Mûzur ameyo vetasnayene. Dîjle zî şexsîyetê xo ra ameya durî kewtene.

Çemê Vîltava ser o bi nameyê Pirdê Charlesî yew pirdê ke tarîxî û namdar esto. No pird 516 metro yo û tena seba peyeyano. Heme dêsê pirdî bi heykelê xebatkaranê tarîxa xaçparêzan xemelnaya yo. Nêzdi ya heştay heykelan ca girewto. Pirdê Charlesî şewe zaf sixlet beno. Çunku roşniyê pirdî û dorûverê pirdî awa Çemê Vîltava ser o beriqîyêne, çimî kesan de çirisîyêne, riyê waştîyan ra şewqvirazneno û dorûverê xo ra şewle vila keno.

Şewa. Ez peya rayşîyayîş deya. Ez kuçeyanê Prag de êware-êware geyreno. Her ca roşnî yo. Rojhelat ra ver bi rojawan şino. Ez nika Pirdê Charlesî ser o ya. Pirdî ser o zaf sixletî esto. Bi hezaran însanî şinê û yenê. Telofonê destan yê mi nişka ra ceneno. Ez ewnîyeno ekranê telefonî ra. Welat ra yew embaz o. Ez xo ver bi goşeyê pirdî anceno, vindena û cenayişê telefonî akeno. Ma bi Zazakî destpêkerdişê qalan kenê. Wexto ke ez û no embaz teleefon de qal kenê, seka miyanê ma de pêameyîşê ke esto; ma her wext Zazakî ra ciya ziwan nêşuxulnenê. Ez telefon akeno û ma bi Zazakî galgale kenê. Çekya ra qal beno. Ez Prag ra qal keno. Pirdê Pirdê Charlesî ra qal beno. Franz Kafka ra qal beno. Galgala ma zî derg beno.

Wexto ke mi telefon de qal kerdêne yew kesê ke kîşta mi de vindert bi. Seke paveyê mi bi. Merdimê ko nêzdîya şêştî serre bi. Kesê ko kej bi. Porê yê sipî-kej bi. Erdîşê kilm bi. Çim kesk bi. Rî nerm bi. Şibyêne çekijan. No kes mi ra ewnîyêno, beşerîyayeno, heweno û mi goştaritnêno. Seka kesê ke şinasnaye ewnîyeno. Mi ge-ge telefon da qalîkerdişê xo ra dewam kerdêne, ge-ge zî çimê mi kesê ko ez goştaritnên de bî. Wexto ke qalîkerdişê mi qedya, nêkesî nişka ra destê xo derg kerd û vatêne;

-Dedza merheba. Ti Zaza yê? To Zazakî qisêkerdêne.

Mi zî leze ra destê xo derg kerd û;

-Merheba deza. Belê, ez Zaza ya. Kûrdo Zaza ya.

Wexto ke vate Kûrdo Zaza fekê mi ra vejîya bi; beşerîyayişê Xal Mihmedî vurîya bi, la destê xo dest mi ra vera nêda yê û zerrî ra destê mi destê xo de şedêna bi û nameyê xo vate:

-Dedza, namê mi Mihemed o.

Mi zî xo dayêne şinasnayene û name yê xo vate. La ez bikelecan biya. Mi çi ra vateyê xo bi Kûrdo Zaza dewam kerd bi? Wexto ke vateya diyine fekê mi ra vejîya bi, beşerîyayişê Xal Mihmedî vurîya bi. Mi rê zî vateya Kûrdo Zaza zî ecayîb amey bi. Gelo çi ra? Mi nêzanê ke no hesasîyet ça ra û çi ra ame vatene? Xal Mihemedî dewam kerd û vatêne:

-Qisûrê mi efo ke. Mi goş da qiseyê to dedza. Dedza to Zazakî yê weşe qisêkerdêne. Weşa mi şiye. Mi waşt kê to bişinasnaya dedza. To kam reyde qisê kerdêne dedza?

-Qisûr çinyo deza. To baş kerd. Ez kefweş biya. Mi welat ra embazê xo dir qisêkerdêne.

-Dedza embazê to çendin serrî yo?

Wexto ke Xal Mihemedî vatêne, to kam reyde qisê kerdêne dedza? û dedza embazê to çendin serrî yo? Mi nê persan ra xuy kerd û ez vinderto. Xal Mihemedî xuy kerdişê mi ra fam kerd bi û leze ra dewam kerd:

-Dedza mi şaş fam meke. Ez embazanê xo reyde Zazakî qisê nê kena. Embazê mi Zazakî zanê la Zazakî qisê nê kenê. Dadîya mi welat deya, dewe de cuyena. Ez tena dadîya xo reyde Zazakî qisê kena. Mi no semed ra ra persa. Bi raştî paytextê Çekya Prag de, Çemê Vîltava de, Pirdê Charlesî ser o qisêkerdişê Zazakî weşa mi şiye.

Paytextê Çekya Prag de, Çemê Vîltava Pirdê Charlesî ser o naskerdişê ma di Zazayan bi şik û xuy despêkerd. La weş dewam kerd. Xal Mihemedî vatêne:

-Dedza, ti wazeno ma cayê ke ronişê. Ti meymanê biyê. Sey ke ti Prag de newe û xerîbê.

-Beno Xal Mihemed. Raşto, ez Prag de neweya û xerîba.

-Dedza hîris û di serrî yo ez Prag deya. Ez serra 1994 de ameya Çekya. Ez hemwelatîyê Çekya yo. Eke ti wazenê ma şêrê cayê karê mi. Kargehê mi esto. Nêzdî yo. Panç deqîqe yî durî yo. Karê mi çîyê werdî û şimitişî se ro yo. Ez westayê kebabano. Kargeh qiciko la mi rê bes o.

Ma kuçeyê Prag de biyê di Zazayî û ver bi kargehê Xal Mihemedî peyayî kewtê raya ser. Ma hem şinê hem zî qisê kenê. Mi semedê ameyîyayişê Çekya Prag e, kar û gureyê xo, şaristanê xo, dewe û kêyê xo ser o malumatî dayêne. Xal Mihemdî zî dewa xo ra, wendişê xo ser o, ameyêyişê xoyê Çekya, zewacê xo ser o, hemwelatîya xoya Çekya ser o qisê kerdêne. Wexto ke ma xo ser o bi teferuat malumatî dayêne yewbînî, şik û xuyê zerre û mezgê ma vila biyê. Mîyanê ma de hêdî-hêdî sey di şinasnayeyê serran ra ver têkilîyê ke virazyêne. Mi hina hîs kerdêne. Ez û Xal Mihemed yew mintiqay ra bi. Beno ke ma aqreba bivejîyene. La ma zaf aver nêşî. Wexto ke ma resayê kargêhê Xal Mihemdî, Xal Mihemdî verê kêyberê kargehê xo de fetelya mi ser o û bi wirdê destan, zerrî ra ez vera re kerd a. Vatêne:

-Dedza Behrî ti bixeyr ameyê. Ti sere û çimanê mi ser ameyê. Ez bi şinasnayîşê to zaf keyfweş biya.

Mi zî weşiyê xo vatê. Xerîbî kesan leze ra nêzdîya yewbînî kena. Xal Mihemed şiye zereyê kargehî. Kargeh ra di lajekê keji, yew keyna qicika keje û yew cinîye ke pîle vejiyayê tever. Xal Mihemdî biziwanê Çekya înan ra çiyê ke vatêne. Nameyê mi ameyêne vatene. Fam biyêne ke Xal Mihemed mi dano şinasnayene. Her çarine yewbiyew nameyê xo vatêne û bi riyê ke beşerîyayene destê mi girewtêne. Badî ra yew kuncêkê kargehê vindetîye de masayê ke hadre biye. Malbata Xal Mihemedî masa bi wer û şimite xemelna. Ez û Xal Mihemed masa de roniştî. Wexto ke ma masa de roniştî şan bi, zergê şodirî ra ver ma masa ra rawuştê. Ma heme xoşeberî û galagalê xo bi Zazakî kerd bî. Reyna Xal Mihemdi vatêne dedza Behrî, mi zî vatêne deza Mihemed.

Xal Mihemdî şeştî û di serre yo xo, mi zî pancas û çar serrîyê xo masa ra herekna û veraday bî. Ma zaf çiyan ser o xoşeberî kerd bi. Ma heme hedîseyan ser o galagale kerd bi. Ez zaf keyfweş biyê bi ya. Xal Mihemed zî zaf bextîyar biye bî. Nîşaneyê zerqê tîjî ra, mi verê xo daybi otêla xo. Xal Mihemdî zî gereka kargeh de dest bî hadrekerdişê kebaban bi kerdayêne.

Ez senî ameya otêle nêzano. Sey mi fir day bi. Ez hem şenik biyo, hem bextîyar biyo û hem zî giranîya pancas û di serrîya mezgê xo ra veng biyê biya. Ez lez ra hewn ra şiya û diwês sietî hewn de menda. Wext çi ano însan nêzano. Mekan çi ano însan qet nêzano. Xerîbî çiya belo ni yo. Tenayî kengê tenayî ya belo ni yo. Kuçeyê Prag de yew Zaza mîyanê xerîbî ra, bi qisêkerdişê Zazakî ra biyêne di Zaza yê keyfweşî û bextîyarî. Prag reyna tilsimê xo şuxulna bi. Wexto ke ez ameya otêle xo, mi xobixo xo ra persêne; Xal Mihemed raşt bi ya xeyal bi? La toreyê destê mi her çi eşkera kerdêne. Tore de xelate Xal Mihemedî: Camî ser o nameyê kargehê û nameyê Xal Mihemedî nuşteyî estbî… Xoşebere yê Xal Mihemdî û şewa Prag e na nuşte heqkerdêne la na nuşte wendiş heqkerdêne yan nê kerdêne? Ez, a ye nêzano! Şima wendoxî zanê!

Goreyê melumato ke ame girewtiş, karkero bi nameyê Fatih Şakalar (35) înşaat ra kewt waro.

Bi xeberdayîşî ser o, ekîbê weşîye û polîsî ameyî sewqkerdişê cayê hedîseyî. Birîndaro ke ekîbanê weşîye mudaxaleyê verên cayê hedîseyî de kerd, pê ambulansî wedarîya Nêweşxaneyê Dewlete yê Dêrsimî. Fatih Şakalar, nêweşxane de merd.

Derheqê hedîseyî de zî tehqîqat ame destpêkerdiş.

Verê cû Amed de, bi taybetî demanê ke televîzyon û malzemeyê teknolojîkî ê bînî çin bî, şar şewanê xo pê dîwan û qiseykerdişanê dergan vîyarnaynê. Cîranî, merdimê nêzdîyî ameynê têhet, bi saetan qisey kerdênê, derdê xo vatênê, meseleyî vatênê. Ê serran de rayîrê têkilîya merdiman nê qiseykerdan ser o bîyêne û zemanêko weş bi.

La ewro bi telefon û înternetî heme çî bedilîya. Êdî merdimî zafane wextê xo ekranan ver yan zî telefon ser o vîyarnenê. Zaf kesî bi nê teknolojîyan kar kenê, pere qezenç kenê. Bi tesîrê şaristanîye, kulturê mehelleyanê verênan zaf kêmî bi. Merdimê nêzdîyî û grûbê şinasan yewbînan ra dûrî kewtî; her kes şi cayêkê bîn ê bajarî.

Bi nê vurîyayîşî reyde, kulturê meymandarîye zî bi wextî reyde vurîya. Bi taybetî ewro, merdimî yewbînan dir zafêr teber de, kafeyan de yan zî loqantan de yenê têhet. Zîyaretê keyeyan kêm bi. Keyeyê ke tutê înan estê, semedê înan şîyayîş û qebulkerdişê meymanan hîna zor bi.

Eslê xo de nê warî de sebebê sosyolojîkî, ekonomîkî û heta polîtîkî estê û ser o ma eşkenê zaf çîyan vaje. Bedilyayîşê komelî, şertê ekonomîkî û xuyê ciwîyayîşî kulturê meymandarîye ser o raşteraşt tesîr kenê.

La mi waşt ewro qalê yew vatişê zazakî ke vizêr mi goşdarit û rîyê mi de yew huyayîş viraşt, bikî.

Vizêr mi yew vatişê zazakî eşnawit:

"Saet des hînî bes."

No vate, meymanê ke zaf nuşenê ro, nêwazenê werzê, înan rê bi nazîkî la bi mizahî mesaj dano.

Beno ke wextê xo de zazayê ma, seba ke meymanê ke nêwazenê werzê, raşteraşt "êdî şo" vatiş ayb bîyo, înan winasî yew formulo aqilane dîyo. Raşta zî zaf aqilane û bi nezaketêka kulturî yew nêzdîbîyayîş o.

Eke rojêk şima zî wazenê mesajêk bidê meymanê ke nêwazenê werzê, şima eşkenê bi hewayêko şîrin û bi tebessûmêk vajê "saet des hînî bes".

Çekuyê kirmanckî yê ke ziwano rojane de zaf yenê gurenayene amey weçînitene û nê çekuyî goreye çend xusîsîyetan seba nuştişê kirmanckî amey weçînitene. Qerarê ke nê kombîyayîşan de bi no qede ameyê girewtene Kovara Vateyî de amey neşirkerdene. Nê kitabî de qerarê ke Grûba Xebata Vateyî derheqê rasnuştişê zazakîde girewtê estê. Kirmanckî-zazakî de babetê rasnuştişî yê ke munaqaşe bîyenê bi na xebate ameyê safî kerdene. Gama verêna ke seba rastnuştişê zazakî leza xo bîye, bi na xebate ameya eştene.

Şima eşkenê nê lînkî ser ra kitabî biwanê û zazakîya xo aver berê

Serekê veren ê Uruguayî José "Pepe" Mujica roja Sêşeme 13ê Gulane de 89 serrîya xo de şi heqîya xo ser.

Mujica de nêweşîya rîşa merdimwere estbî û paytextê Uruguayî Montevideo de merd. Mujicayî eşkera kerdbi ke semedê weşbîyayîşî do tedawî nêbo û tedawîya qansêrî red kerdbi.

Gerîlayê Tupamarosî bi

Gerîlayê Tupamarosî vera dîktatorî de micadele kerdêne. Mujica zî wextê xo de yew gerîlayê Tupamarosî bi. Mujica gerîlatîya bajarî kerdêne û 14 serrî hepisxane de mendbi.

Badê ke dîktatorî serra 1985 de rijîya, Mujica verî hukmat de sey Wezîrê Zîretî xebitîya û badê cû serra 2010 ra heta 2015 sey Serekomar wezîfe kerd.

Mujica wextê serekîya xo de reformê pîlî kerdbî.

Pepe eşkera kerd ke o do serranê xo yê peyênan cinîya xo reyde keyeyê xo yê Montevideo de bivîyarno. Mujica meaşê xo feqîran rê verda û wesîyet kerd ke wexto ke o merd ey kîşta kutikê xo de defin bikerê.

Kurdan seba pawitişê erd û welatê xo şarê Asûr û Aqadan dir zaf rey ceng kerd.

Dewrê qiralê Lolowanî ke 2800 serrî verî herêma Halman (Hîlwan) ra heta herêma Zêhawe pêro binê destê Lolowanan de bî. Sînorê dewleta înan, bajarê Silêmanîye, Sexan, Zêhawe, Şehrezûr û Kerkûk bi. Paytextê înan bajarê Zirnîye bîyo.

Dêrsim de nameyê yew eşîra Lolan esto.

Dewleta Lolo

Şarê Lollo dewletêka xurt û erjaye viraştibi. Na dewlete nêzdîyê hezar serrî dewam kerda. Serra 1800 verê Mîladî de Aqadî êrişî înan kenê û dest nanê erde înan ser. Wexto ke Gotî welatê Aqadîyan zeft kenê, şarê Lollo zî vera înan şer kenê û benê xoser. Loloyan dewleta xo sey dewleta Gotîyan zî name kerdêne.

Serra 1000 verê mîladî de Asûrî na rey êrişê welatê înan înan kenê. Qiralê înan Amutîs remeno qela (Pîrmigîlon) û Asûrî paytextê înan bajarê Zirnîye zeft kenê. Badê cû Asûrî mîyanê xo de pare kenê. Dewleta Asûrî tewr peynî hetê împeratorîya Medî ra amey zeftkerdiş.

Pazaran de gurenayîşê Kurdkî kêm o

Pazaranê dewan de zafbîyayîşê qiseykerdişê zafziwanî bale ancena, la tewrbîyayeyan ra se ra 48,6ê ci tirkî û kurmancî, se ra 21,8ê ci tena kurmancî, se ra 17,6ê ci tena tirkî xebitnenê. Ê kesê ke tirkî, kurmancî û zazakî pîya xebitnenê se ra 10,6 de mendî û ê kesê ke tena zazakî/kirmanckî qisey kenê zî tena se ra 15 ê.

Goreyê cigêrayîşî pazaran de mişteriyan ra se ra 70,4ê ci cinî yê.

Nuştoxo Firansiz Erwan Kerivelî 1992yî de Elewîtîye şinasneno. Nuştox dima Elewîyan û Elewîtîye nêzdîyî ra şinasneno û nika zî seba ke domanan rê behsê Elewîtîye bikero kitabêk nuşto. Îllustrasyonê kitabî hetê Pierre Frendoyî ra ameyê xêzkerdiş. Nuştox verî cû zî bi kitabê xo yê Berê Mîtrayî behsê kokanê Elewîtîye kerdibî. Erwan Kerivel vano, “Konferansanê xo de mi ferq kerd ke, dadî û babîyê Elewîyî vanê ma wexto ke domananê xo rê behsê bawerîya xo kenê, ma zehmetîyan ancenê. Mi zî waşt 17 babetanê Elewîtîye ser o kitabêk hedre bikerî. Kitabî de îllustrasyonî ca genê. Mi waşt domanê Elewîyan bawerîya xo bi babetanê bingeyînan keşf bikerê.”

Rençber Ezîz deyîrbazêkê Çolîgij bi.

Dewa Çiratsorê ya qezaya Qulpê ya Îdirî de xebatê qeydkerdişê mirçikan ke hetê Komelaya Bakurê Tebîetî ra yenê ramitene, dewam kenê.

Xebatan de ke heta nika hetê komele ra ameyê ramitene de, ame tesbitkerdene ke Cennetê Teyrikan ê Arasî de 316 tewirî û seranserê bajarî de zî 348 tewrî ciwîyenê.

Darkotko Kesk (Picus viridis) Îdir de kewt kadrajê Komelaya Bakurê Tebîetî.

Bi Darkotko Kesk, hûmara tewiranê teyrikan seranserê bajarî de resa 349 û hûmara tewiranê teyrikan ê Cennetê Teyrikan ê Arasî de zî resa 317.

Serekê Komelaya Bakurê Tebîetî Prof. Dr. Çagan Şekercîoglu eşkera kerd ke Cennetê Teyran ê Arasî dewlemendîyêka tebîetî ya û zaf muhim a.

Senî ke problemî miletê ma zaf û giran î o tewir problemî ziwanî ma zî zaf û giran î. Ziwanî ma zî sey miletê ma û sey welatî ma yew ziwano parçebîyaye yo. Problemî ziwanî ma problemî aleznaye yî.

Kurdkî yew ziwano kehen û zengîn o. Labelê miletê kurdî, sebebanî tarîxî û sîyasî ra heta ewro nieşka biba wayîrî yew ziwanîyo muşterek û standardî. Yew ziwano muşterek pê pêroyî kurdan yewbînan ra fehm bikerî, bieşkî pê yew ziwan biwanî û binusî, bêzehmetî yewbînan ra fehm bikerî.

Ez no xeberdayîşî xo de problemanî kurdkî ra tena yew problemî ser o vindena. No problem zî standardîzekerdişî ziwanî yo. Goreyê fikrî mi no problem bi heme lehçeyanî xo ya problemanî bingeyînan ê ziwanî ma ra yew problem o. La ez tîya de esasen lehçeyê kirdkî (zazakî) de meselê standardîzasyonî ser o vindena.

Ziwan de standardîzasyon hesas û nazîk yew mesele ya. Heta mi ra bîyero ez do yew çerçewa genel de na mesele ser o vinderî.

Her komel (cemat) hetî ekonomî, sîyasî û kulturî de aver şino. Ziwan zî no averşîyayîş ra nasîbî xo geno. Tarîxê her milet de ziwan yew prosesa (pêvajoya) dînamîk a. Komel çend aver şîyero ziwan zî na proses de newe ra form geno. La na proses her welat de û goreyê her ziwanî eynî nîya.

Tarîxê her ziwanî de cîya-cîya qonaxî (merheleyî) estî. Ziwan sere (destpêk) de ziwanî qalîkerdişî yo. Badî nuştişî ya her ziwan de yewna merhele dest pêkena. Yanî destpêkerdişî nuştişî ya pey yew prosesa newey yena. Çunku her çiqas ke binge û qaydey eynî bî zî ziwanî xeberdayîş û nuştişî yew nîyo. Ziwan de bi destpêkerdişî nuştişî prosesê standardîzasyonî zî dest pêkena.

Ziwan de standardîzasyon muhîm yew mesele ya. Xebatê standardîzekerdişî ziwanî keyfî yew xebat nîya. Yanî her kes nieşkeno goreyê fikr û waştê xo no kar bikero. No kar mesulîyet wazeno. Xebata ke no war de bena ganî goreyê metodanî îlmî û goreyê şert û mercanî mileta ke bi no ziwanî qisê kena bîyero kerdiş. Serkewtişî ney karî zî encax na xebat mîyanî şarî de amey qebul kerdiş û tatbîq kerdiş munkun o. Ney ra prosesê standardîzasyonî ziwanî hem yew prosesa îlmî hem zî yew prosesa pratîk (emelî) a.

No war de heta nika kurdan mîyan de yew xebata îlmî û akademîka ke çiman verd de bieyso niameya kerdiş. Nê serranî peyenan de hêdî- hêdî mesele yena fehm kerdiş û tayê cigêrayoxan (lêkolîneran) dest bi xebata winayin kerdo. La na xebat hema yew destpêk o. Heta muhîmey mesele hol (baş) fehm nêbo, heta no war de yew xebata derg nêbo, heta nuştox, wendox û milet mesele ciddî nêgirî, xebata ke standardîzekerdişî ziwan û lehçeyanî kurdkî ser o bena nêresena yew netîceyo pozîtîf.

No war de tecrubê ma kurdan çin o. Kurdan hema muhîmê standardîzasyonî ziwanî hol fehm zî nêkerda. Miletanî bînan se kerdo, problemî ziwanî xo senî çareser kerdî, standîzekerdişî ziwanî xo de çi metodî xebetnayî? Ma ganî (gey) nê miletan ra zî tecrube bigerî.

Goreyê fikrî mi kurdkî de lazim o merdim meselê standardîzasyonî di merhelan de bigero xo dest.

1) Kurdkî de standardîzasyon. Yanî kurdkî de xebata pîyeranizdîkerdişî lehçeyan

2) Her lehçe de standardîzasyon.

KURDKÎ DE STANDARDÎZASYON

Kurdkî de standardîzasyon (yanî beyntarê lehçeyanî kurdkî de nêzdîbîyayîş) yew demo derg û xebata pîle (girde) wazeno. Semedê ney zî ganî mîyanî kurdan de yew sîyaseto muşterek bibo. Tena yew sîyaseto muşterek zî bes nîyo, semedo ke no sîyaset serkewo, ganî dezge û sazgeyên netewî (milî) bibî, yan zî virazî.

No war de verî verînan merdim ganî muşterek yew alfabe ra dest pê bikero. Kurdî ewro wayîrî muşterek (ortax) yew alfabe nîy. Qayde û îmla de zî sey yewbînan nênusenî. Kurdkî de standardîzasyon ra ganî merdim “lehçeyanî (dîyalektanî) kurdkî ra yew ziwan viraştiş” fehm nêkero.

Yanî kurdan rê verê verênan yew alfabeya ortax lazim a. Na alfabe zî goreyê şert û mercanî miletê ma û goreyî halî dinya lazim o ke alfabeya latînkî ba. Wina nêbo mîyanî lehçeyanî kurdkî de nêzdîbîyayîş û tayê ortax qaydey ronayîş mumkun nîyo. Tersî ci çend wext şîyero ferqê ke mîyanî lehçeyanî kurdkî de estî do hîna zêde bibî. Miletê ma û welatî ma xora parçekerde yî. Mîyanî parçeyanî Kurdîstanî de û mîyanî miletê ma de xora hetî sîyasî, ekonomî, komelkî (cematkî), ziwan, kultur, orf û edetan de ferqê muhîm virazîyey. Nê ferqî do (ke) hîna bibî gird. Ortax alfabe îmkan û firsat dana ke her çar parçe ra kurdî zaf ra taynî bieşkî kitab, kovar, rojname û çi çîko çap beno biwanî û tera îstîfade bikerî. Hêdî-hêdî ke yewbînan ra fehm bikerî, ziwan û kultur de yewbînan ra bibî nêzdî. La şertanî ewro de sebebo ke kurdî Tirkîya nieşkenî nê çîyan bi alfabeya erebkî biwanî û kurdî parçeyanî bînan zî nieşkenî bi alfabeya latînkî biwanî, ziwan û kultur de nêzdîbîyayîş nivirazîyeno. Ney ra ez vana ke (goreyê fikrê mi) ewro faktora en pîle a ke prosesê pîyeranêzdîbîyayîşî lehçeyanî kurdkî ser o tesîr bikero muşterek yew alfabe ya. Yanî kurdkî de standardîzasyon verê verênan muşterek alfabe ra dest pê keno. Û goreyê fikrê mi tewrî kêmasîyanî xo zî alfabeya ke Mîr Celadet Bedirxanî bingeyî ci eşto eşkena kurdkî û pêro lehçeyanî kurdkî rê bibo yew binge.

Tayê merdiman meselê standardîzasyonî fehm nikerda yan zî nêwazenî fehm bikerî. Verocû ra heta ewro kurdan mîyan de meselê ziwanî de tayê fikr û sîyasetî xeletî estî. Ewro zî no war de mîyanî kurdan de hîrê fikrî estî:

1) Ê ke vanî wa lehçeyanî kurdkî ra yew lehçe bibo ziwano resmî/ ziwanî perwerdeyî.

2) Ê ke vanî lazim o ma ke çar lehçeyanî kurdkî ra yew ziwano muştereko milî virazî.

3) Ê ke vanî her çar lehçeyî kurdkî zî heqî xo esto ke xo aver berî, xo standard bikerî, mintiqa ke tede bi giranê yenî qalîkerdiş a mintiqa de wa bibî lehçeyê perwerdeyî, îdarî ûsn.

Zaf merdimî ewro zî wazenî lehçeyanî kurdkî ra yew lehçeyî bikerî ziwano netewî (milî). Goreyê tayênan kam lehçeya ke zaf averşîya wa a lehçe kurdan rê bibo yew ziwano muşterek. Goreyê tayênan zî kam lehçeya ke mîyanî kurdan de hîna zaf yena qalîkerdiş wa a lehçe biba ziwano muşterek. Yew demo derg, heta ca-ca ewro zî, zaf ziwanzanan û sîyasetmedaran vatên: “Lazim o ma çar lehçeyan ra yew ziwano muşterek û milî virazî.” Nê merdimî û no sîyaset xo rê prosesê miletbîyayîşî şaranî Ewropaya rojawanî yan zî tayê dewletanî Rojhelatî Mîyanênî nimûne genî. Goreyê înan yew welat/yew dewlet de yew ziwano milî/ yew ziwano resmî esto. Madem ke milet yew (tek) a ganî ziwan zî yew (tek) bo. Nêbeno yew milet xo mîyan de çend ziwanan yan zî çend lehçeyan bikero ziwananî îdareyî, perwerdekerdiş û edebîyatî. Alma- nya de Otto von Bismarckî, Îtalya de Makyawelî û sewbîna welatan de tayê îdarekerdoxan wina kerdo.

No yew fikr û sîyaseto xelet o. Ewro meselê ziwanî bi qeraranî sîyasî û bi zor (cebrî) hal nibena. Merdim mieşkeno bi qanûn û bi qeraran mesele hal bikero. Bêguman elaqê sîyaset û ziwanî yewbînan de esta. La meselê ziwanî bi xo bingeyî xo de yew mesela sîyasî nîya. Wayîrî ziwanî xo vejîyayîş û heqî averberdiş û xebetnayîşî ziwanî yew heqo însanî û tabîî yo. Merdim nieşkeno bi qanûn û qeraran nê yewna ziwan tercîh bikero nê zî ziwanî xo ca verdo. Çike wexto merdim mardê (daykê) xo ra beno wayîrî yew ziwanî yo.

Ziwano hol û ziwano xirab, ziwano biqîmet û ziwano bêqîymet, ziwano raşt û ziwano neraşt çin o. Qîymetî heme ziwanan seycîye yo. Her kesî rê ziwanî ey şîrin û qîmetin o. La ziwano averşîyaye û ziwano peymende, ziwano serdest û ziwano bindest, ziwano mîyannetewî û ziwano mehalî esto. Merdim ganî peyme û krîteranî tercîhkerdişî ziwanî hol bizano. Beno ke yew prosesa tabîî û demokratîk de yew cemat bi waşte û rizayê xo yewna ziwanî qebul bikero. La bi zor, şîddet û sîyaseto cebrî kes nieşkeno yew ziwano xerîb bido yew milet qebulkerdiş. No war de kurdî yew mîsala ke ha ma çiman verd de ya. Tirkan, ereban û eceman çend sed serrî yo ke bi zulm û zordarê xo nieşkey ziwanî miletê ma vîndî bikerî.

Se ke mi cor de zî vato, kurdî yew mileta bindest a, welatî kurdan yew welato kolonî (mustemleke) yo. Tarîxê miletê ma de şertanî zerî û teberî rîyar û îmkan nêdo ke kurdî sey miletanî bînan bibî wayîrî yew ziwano muşterek, standard û milî. Ewro zî miletê kurdî bi çend lehçeyan xo îfade kena. Na seat ra pey ma nieşkenî bi darê zorî nê lehçeyan ra yew lehçe miletê kurdî rê bikerî yew ziwano muşterek. Her lehçe ganî xo mîyan de xo standardîze bikero. No zî heqê her lehçeyî yo.

HER LEHÇE DE STANDARDÎZASYON

Kurdkî de çend lehçe (dîyalektî) û her lehçe de zì çend fekî (şîweyî) estî. Kurdîstanî Rojhilatî (Îran) de sorankî, kurmanckî û hewramkî; Kurdîstanî Başûrî (Irak) de kurmanckî, sorankî û hewramkî; Kurdîstanî Rojawanî (Sûrîye) de kurmanckî û Kurdîstanî Vakurî (Tirkîya) de kurmanckî û zazakî (kirmanckî) yenî xeberdayîş.

Goreyê prosesa ke miletê kurdî tede ya nê lehçeyan ra yew lehçe xoser o kurdan rê nêbîya yew ziwano muşterek. Ewro nê her çar lehçeyanî kurdkî de zî prosesê nuştişî û xo mîyan de prosesê standardîzebîyayîşî dest pêkerda. Her lehçe goreyê şert û îmkanan aver şino. Na yew rewşa (halo) defakto ya. Heqî her lehçeyî esto ke îlmî, edebî, îdarî, sîyasî, komelkî û her het a xo aver bero û xo standardîze bikero. Na yew prosesa milî û demokratîk a. Hetta mumkun o ganî kurdî ziwanî yewbînan (lehçeyanî kurdkî) bimusî (bander bibî), yewbînan ra feyde biveynî, ziwanî xo nêzdîyê yewbînan bikerî. Ma ganî firsat nêdî ke yew lehçe ser o neheqey û serdestê bîyora kerdiş, ma ganî ferq nêfinî mîyanî lehçeyanî kurdkî, ma ganî tu ziwan û lehçe bêqîymet nêvînî. Eksê ci ma ganî bîyayê nê lehçeyan kurdkî rê yew zengîney qebul bikerî. Kam lehçeya ke pey menda ma ganî dest bierzî ci û aya lehçe aver berî.

Zazakî (kirdkî) goreyê lehçeyanî bînan hîna erey dest bi nuştişî kerdo û no war de pey mendo. Ney ra zî xebata ke zazakî ser o bena muhîm a. Coka ez wazen xebata grûba Vate ya semedê standardîzekerdişî zazakî bidî sinasnayîş.

GRÛBA XEBATE YA VATEYÎ Û STANDARDÎZEKERDIŞÎ ZAZAKÎ

Xebatê “Grûba Xebate ya Vateyî” 1996 de dest pêkerd. Bi pêşnîyaz (teklîf) û însîyatîfî çend embazan çend welatanî Ewropa Rojawan ra ma davîst merdiman qerar da ke zazakî ser o dest bi yew xebata muşterek (ortax) bikerî. No semed a ma kombîyayîşo (civîna) verên 2- 4ê tebaxe 1996 de Stokholm de viraşt. Ma no kombîyayîş de rewş û prosesa ke zazakî tede yo û problemanî zazakî ser o derg û dila vindertî. Ma rasey yew netîce ke zazakî ewro yew dema tarîxî û nazîk de yo. Ê ke zazakî nusenî zafey ci bêmesulîyet hereket kenî û xebata ke bena bêserûber a. Manzara tam anarşîk yew manzara ya. Verê verênan ganî ma muşterek yew rîyar veynî, yew mutebaqat (konsensus) virazî, sere de ortax alfabe ra dest pêbikerî û hêdî-hêdî verba standardîzasyonî şîyerî. Semedê ney gureyî îhtîyacê ma vetişî yew kovar esto.

Xebatê ma û kovara Vate bi no hawa dest pêkerd. Vero ke kovara Vateyî vejîya ma di broşurî çap kerdî. Hûmara kovara Vateyî ya verên hamnan 1997 de vejîyay. Amanca sereke ya Grûba Xebate ya Vateyî û kovarê ma standardîzekerdişî lehçeyê ma zazakî (kirdkî) yo. Ma hûmara verên ya Vate de, sernuştê kovar de, standardîzekerdişî zazakî ser o wina nuştibi:

“Bêguman ma wazenê ke ziwanê xo standardîze bikerê labelê no kar rojê de yan zî aşmê (mengê) û serrê de nêbeno. No kar, him wexto derg him zî xebata zanaya û zafe wazeno. No semed ra eke ewro nuştoxê ma tena şîweya xo bizanê yan zî ebi şîweya xo binusê zî, ma ganî verra verra giranîyê bidî hetanê muşterekan, formanê raştan û rastnuştena (îmlaya) muştereke ser ke ma bişîyî (bieşkê) lehçeya xo standardîze bikerê. Semedê nê karê rê, ganî nuştoxî –hetta wendoxî zî- şîweyanê bînan zî bimusênê (bander bibênê). Ganî ma xo vîrê nêkerì ke kirmanckî kirmanckîya dewa ma û şaristanî ma tena nîya, dew û şaristanê bînî zî estê. Ganî ma winî binusî ke tena dewijê yan zî şaristanijê ma nê, kirmancê bînî zî bişîyî (bieşkê) nuşteyanê ma biwanê û fam bikê. Nuştena nuşteyanê inasarênan ewro asan nîya. Xora karê nuştoxî bi xo zî karêdo asan nîyo, kayê gedan nîyo.”

Belê, standardîzekerdişî kirdkî (zazakî) karêko rehet (asan) nîyo, no kar hem wextêko derg û dila, hem xebatêka zaf û giran, hem zî zanayeko hera û îlmî wazeno.

A roje ra heta ewro ma karî xo çend hetî ya dewam kerdo. Her serr yew yan zî di kombîyayîşî (civînî) viraştî. Heta nika ma 13 kombîyayîşî viraştî. Nê kombîyayîşî ma heta ewro teber de, welatanî Ewropa de, amey viraştiş. Na reya verên a ke ma no konferansî xo erdo azad de, yanî Kurdîstanî Başûrî de, virazenî.

Merdim eşkeno vajo ke karo ke ma nê kombîyayîşan de kerdo ekserîyet standardîzekerdişî ziwanî ser o yo. Ez wazena tîya de bi kilmkî xebata ke ma kerda (yanî karî standardîzasyonî ser o) bineyna hîra agadarî (malumat) bidî.

NAMEYÊ LEHÇEYÊ (DÎYALEKTÊ) MA

Seke mi cor de zî vato, zazakî mîyanî lehçeyanî kurdkî de hetî nuştiş û standardbîyayîşî de lehçeyo en peymende yo. Heta namê lehçeyê ma dahî yew nîyo. Şarî ma o ke zazakî qise keno ca û mintiqayan gore xo ra vano “kirmanc”, “kird”, “zaza”, “dimilî” û ziwanî xo ra zî vano “kirmanckî”, “kirdkî”, “zazakî”, “dimilkî”. Mavajî ke Dêrsim, Gimgim, Gêxi de şarî ma xo ra vano “kirmanc” û ziwanî xo ra vano “kirmanckî”. Çewlîg, Pali, Pîran de xo ra vanî “kird” û ziwanî xo ra vanî “kirdkî”. Şankuş, Çêrmûg, Sêwregi û sewbîna cayande zî xo ra vanî “dimilî”/ “dimlî” û ziwanî xo ra vanî “dimilî”/“dimlî”. Tayê cayan de zî xo ra vanî “zaza” û ziwanî xo ra vanî “zazakî”.

Tirkî û ecnebî (xerîbî) ma ra vanî “zaza” û ziwanî ma ra vanî “zazakî”. Senî ke ma tîya de zî vanî heta nika semedê şar û ziwanî ma ya hema yew nameyo muşterek bîle nêameyo tesbîtkerdiş. Heta merdim yew ziwan (yan zî lehçe) û şaro ke bi no ziwanî xo îfade keno name nikero, zehmet o ke merdim no ziwan de dest bi xebatê standardîzasyonî bikero. Coka ma kombîyayîşî xo yo 28-31ê adare 1997 de namê lehçeyê xo ser o no meyl tesbît kerd:

“Kurdê ke bi lehçeya ma qisey kenê ca ra ca xo ra vanê ‘kirmanc’, ‘kird’, ‘zaza’ yan zî ‘dimilî’/’dimlî’; lehçeya xo ra vanê ‘kirmanckî’, ‘kirdkî’, ‘zazakî’ yan zî ‘dimilkî’/‘dimilî’/‘dimlî’. Meylê kombîyayîşî nê çekuyan (kelîmeyan) ra ‘kirmanc’ û ‘kirmanckî’ ser o yo.”

Gelo çira şarî ma, yanî kurdê ke bi lehçeyê ma qisey kenî, ca ra ca xo ra vanî “kirmanc”, “kird”, “zaza” yan zî “dimilî”/“dimlî” û lehçeyê xo ra vanî “kirmanckî”, “kirdkî”, “zazakî” yan zî “dimilkî”? Ney ser o ganî merdim vindero, no war de cigêrayîş virazo (lêkolîn bikero).

MUŞTEREK (ORTAK) ALFABE

Ziwanî nuştişî de lazim o ke merdim standard yew form bixebetno. Wina nêbo ziwan nêbeno yew ziwano muşterek (standard). La çi heyf ke xebata ke heta ewro ameya kerdiş yew rayîro muşterek de nêbîya, goreyê yew ziwanîyo standardî gam nêama eştiş. Merdim eşkeno vajo ke mîyanî na xebata ke zazakî ser o ameya kerdiş de tena xebata Grûba Vateyî standard yew forme taqîb kerda. Nê bînan her kesî goreyî xo yew rîyar girewto, her kes yewna tewir nuseno, hema-hema her kes goreyê mintiqa xo –hetta goreyê fekî dewê xo- nuseno. Tam yew rewşa (halo) anarşîk hakîm a.

Bêguman bi no rîyar ra ziwan nêbeno yew ziwano standard. Ney ra xebata Grûba Vateyî yew gama tarîxî ya û wayîrî yew mîsyonî ya. Ma bawer kenî ke zazakî encax bi no metodo ke Grûba Vateyî taqîb kena eşkeno bibo yew ziwano standard. Bi no metodî encax pêroyê zazayan eşkeno yewbîn ra fehm bikero. Neslo ke ma dima yeno eşkeno bi yew alfabe, bi yew îmla, bi yew gramer, bi yew şeklî nuştişî çekuyan (kelîman) binuso û biwano. Bê ney sewbîna rîyar çin o.

Heta nika ma di çîyan de standardîzasyonî ser o xebitîyey.

1)Çekuyan û termînolojî de standardîzasyon

2)Rastnuştiş û gramer de standardîzasyon.

Sey nimûne nê babetan de tayê çîyê ke ma heta nika kerdî standard nê yî:

*Tesbîtkerdişî çekuyanî (kelîmanî) standardan û termînolojîyo newe,

*Kilmnuşteyî, bedelnayîşî vengan, sufîksî zafey,

*Nameyê hûmaran, rojan, aşman (mengan), mewsîman, hetan (cîhetan), behran, royan,

*Nameyê şaristanan (bajaran) û qezayanê Kurdîstanî,

*Nameyê qiteyan (kontînentan), welatan, dewletan û paytextê nînan, nameyê miletan û mensubanê miletan, nameyê ziwanan û lehçeyan, nameyê dînan, mezheban û terîqetan, nameyê taybetî yê şexsanî xerîban,

*Name, zemîr, sifet, îzafe, edat, bestox, kar (fîîl), tayê suffîksî, rengî, hûmarî ûsn.

ÇEKUYAN (KELÎMAN) Û TERMÎNOLOJÎ DE STANDARDÎZASYON

Ma heta nika hîrês kombîyayîşî viraştî. Nê kombîyayîşan de ma hem qaydeyanî rastnuştişî (îmla) hem her babet çekuyan (kelîman) û hem zî termînoljîyo modernî ser o xebitîyayî. No war de ma heta nika tayê gamî muhîmî eştî.

Grûba Xebate ya Vateyî de, bê çend cayan merdim eşkeno vajo ke heme mintiqayê ke tede kirmanckî (zazakî) yeno qalîkerdiş ra merdimî estî. Nê merdimî her yew bi serran o ke ziwanî ser o xebitênî. Her yew çend ziwanan zano. Heta nika hîrês kombîyayîşan de nê mintiqayanî cêrênan ra nê kesan ca girewto:

“Şukrî Atîk (Gimgim) (1), Saît Aydogmuş (Pîran) (1), Osman Aytar (Sêwregi) (2), Yildiray Beyazgul (Gimgim) (6), Aydin Bîngol (Gimgim) (7), Mûnzûr Çem (Dêrsim) (13), Hûmanê Çîyan (Depe) (2), Memo Darrêz (Bongilan) (3), Haydar Diljen (Sêwregi) (12), Nîhat Elî (Sêwregi) (3), J. Îhsan Espar (Pîran) (12), Nevzat Gedîk (Gimgim) (1), Huseyîn Girmit (Erzingan) (1), Cemîl Gundogan (Dêrsim) (3), Jerzan Jandîl (Gimgim) (6), Wisif Kaymak (Pîran) (8), Elîf Kiliç (Dêrsim) (2), Çeko Kocadag (Gimgim) 8), Huseyîn Kulu (Dêrsim) (5), Seyîdxan Kurij (Çewlîg) (9), M. Malmîsanij (Pîran) (13), Selîm Mûrat (Pali) (13), Hamdî Ozyurt (Gimgim) (4), Robîn Rewşen (Licê) (3), Kamer Soylemez (Dêrsim) (4), Mehmet Taş (Dêrsim) (8), Kazim Temurlenk (Dêrsim) (2), Harun Tur- gut (Pali) (3), Şukrî Urgun (Hêni) (9), Orhan Zoxpayij (Çewlîg) (1)

Seke aseno kesê ke kombîyayîşan de amade bîy nê qeza û bajaranê cîya-cîyayan ra yê: Bongilan, Çewlîg, Depe, Dêrsim, Erzingan, Gimgim, Hêni, Licê, Pali, Pîran, Sêwregi.” (Rastnuştişê Kirmanckî (Zazakî), r. 16-17)

Merdim eşkeno vajo ke heme mintiqayanê ke zazayî tede ciwîyênî ra merdimî mîyanî na xebat de ca genî. Yanî keda zaf kesan na xebate de esta. La bê nê kesanê ke ez tîya name ken û kewtî nê kombîyayîşan sewbîna zaf embazanî delalan zî na xebat de cayê xo girewto û ked daya. Ewro welat ra çend embazê ke no konferans de hazir î înan zî na xebat de zaf kedê xo esta. (…)

Ez wazen tîya de çend embazê ke kedê (emegê) înan na xebat de zaf a la nieşkey bîyorî no kombîyayîş înan zî tîya de name bikerî. (…)

Gelo her keso ke biwazo eşkeno (bese keno) bikewo nê kombîyayîşan? Ney, her kes nieşkeno. No war de tayê peymeyî (krîterî) ma estî. Bi kilmkî nê peymeyî nê yî:

*Grûba Xebate ya Vateyî wayîrî yew çarçewa genelî ya. Merdimo ke biwazo na xebat de ca bigero lazim o na çarçewa qebul bikero. Mavajî ke ortax alfabe, standardîzekerdişî ziwanî, qebulkerdiş û tetbîqkerdişî meylanî ortaxan û sewbîna çîyê bînî.

*Kirmanckî (zazakî) ser o zaf ra tayn ganî xebat bikero, yan zî bi yew rîyar ra na xebat rê ardim bikero,

*Na xebat de aktîf amade bibo, bi îstîqrar bîyero kombîyayîşan, kar û barî Grûba Xebate ya Vateyî de ca bigero,

*Ganî maddî û manevî fedakarê bikero. Çunku xebata Grûba Vateyî sere ra heta ewro yew xebata îdeal (voluntarily) a. Yanî waştiş, fedekarê û ziwanîxoraheskerdiş û xizmetkerdişî ser o ameya awankerdiş. Ma bi îmkananî xo yê şexsî û bi ardimî merdimanê ke zerra weş ra ma rê ardim kerdo dest bi na xebat kerdo û heta ewro ameyì.

Grûba Xebate ya Vateyî senî xebitîyena? Ez wazen no war de zî Grûba Vateyî bidî sinasnayîş. Grûba Xebate ya Vateyî wayîrî yew metodî xebate ya. No metod (usul) wina yo:

Ma her kombîyayîş de rojevê (gundemê) kombîyayîşo ke yeno tesbît kenî. Çend babetê ke ma wazenî ser o bixebitî ma kenî rêz. Her embaz yew babet geno. Her kes verê kombîyayîşî babeta ke ser o xebitîyo embazanî bînan rê şaweno (rusneno). Ma lîsteyî nê çekuyan (yan zî termînolojî, babet) embazê ke nînî/nieşkenî bîyerî kombîyayîş la xebata Grûba Vateyî de ca genî û hetta sewbîna embazan rê şawenî. Her kes goreyê îmkan û qewetî xo na babet ser o xo hazir keno yan zî pêşnîyazanî xo nuştekî resneno ma. Eke babet çekuyan (kelîmeyan) ser o bo (mavajî ke namê heywanan yan zî organanî merdiman) her kes lîstê çekuyan de formê mintiqa xo nuseno û embazanî bînan rê şaweno. No tewir (hawa) her kes verê kombîyayîşî formanî (vatişî) mintiqayanî bînan ra zî agahdar beno. Kombîyayîş de goreyê rêz ma yew bi yew nê çekuyan ser o fikrî xo vanî û pêro rêz kenî. Nê forman ra yew form sey forma standard danî vengdayîş û weçînenî. La formanî bînan zî ma nusenî.

Heta nika ma bi no metod a nêzdîyê çar hezarî çekuyê standardî tesbît kerdî. Ma nê çekuyî sey ferhengî di rey Îstanbul de çap kerdî. Kirmanckî (zazakî) de no ferheng sahayê xo de ferhengo verên o. No ferheng çekuyanî standardîzekerdeyan ra virazîyo. La versîyonî vatişî çekuyan ê heme mintiqayan zî tede esto. Yanî yew çekuye (kelîme) kam mintiqa de senî vajîyena heme şeklê vatiş û telafuzê na kelîme ameyê nuştiş. Sey numûne ma çekuyê “morcela” (yanî “morî”, yanî bi tirkî “karınca”) bigeri. Mîyanî şarî de nê formê çekuyê morcela estî:

Morcela, miclewri, mijlewri, mijloli, miclor, miclol, mijlor, mijlori, mijlowri, mijmewli, mîyercila, mocla, mojla, muejla, mojle, molcela, molcila, morcila, muercela, muerceli, mercueli, merjueli, morzela; mijlewreki, mijloki, milorçike, miloçike, muloçike, muleçike.

Semedo ke vîndî nêbî ma pêroyî nê forman ferheng de nuştî. La ma nînan ra yew form (morcela) sey yew çekuya standard girewta.

Ez çendna nimûnan bidî:

Çekuyê “yew” (yek): Na çekuye goreyê şîweyanî zazakî û goreyê mintiqayan mîyanî şarî ma de wina yena vatiş: “yew”, “yow”, “yo”, “jew”, “ju”, “jû”, “zu”, “zû”. Ma nê forman ra formê “yew”î sey forma standard girewta.

Çekuyê “çar”î (çar) zaf cayan de wina yena vatiş: “çar”, “çehar”, “çihar”, “çeher”, “çîyer”, “çer”, “çor”. Ma nê forman ra formê “çar”î sey forma standard girewta.

Çekuyê “hamnan”î mîyanî şarî ma de wina yena vatiş: “aminan”, “amna”, “amnan”, “emnû”, “emnûn”, “imnan”, “omno”, “omnon”, “ûmnû”, “ûmnûn”. Ma nê forman ra formê “hamnan”î sey forma standard girewta.

Eke semedê yew çî eynî mana de çend çekuyî (kelîmeyî) estî ma nê çekuyî pêro sey forma standard girewtî. Mavajî mana “pirnike” de sewbîna kok ra “vinî”, “zincî” û “kepuge” zî estî. Ma nê çekuyî zî sey çekuyî standardî girewtî.

(Şima biewnî “Ferhengê Tirkî-Kirmanckî (Zazakî)” ra şima ke metodî (usulî) karkerdişî ma hîna hol veynî. Ey ra ez nêwazen tîya de zaf nimûnanî bînan bidî.)

Ma viraştişî termînolojî de zî bi no metodî kar kenî. Bêguman viraştişî termînoljî hîna zehmet o. Çike zazakî de termînoljîyo modern zaf qels o. Ma yew bi yew çekuye ser o munaqeşe kenî. Her kes fikrî xo vano. Eke kirmanckî (kirdkî, zazakî, dimilkî) de bibo ma ey genî û kenî stan- dard. Eke ma zazakî de orîjînal yew çekuye niweynî o wext ma hêverê ewnîyenî lehçeyanî kurdkî yê bînan (kurmanckî, sorankî, hewramkî) û nê lehçeyan ra genî. Heta mumkun bo ma lehçeyanî kurdkî ra genî. Ney ra pey ma ewnîyenî fariskî û ziwananî eqreban û uca ra genî. Ey ra pey zî ma ewnîyenî ziwananî bînan.

Wexto ma yew çekuye, yew term yan zî yew qaydeyî ser o meylî kombîyayîşî tesbît kenî ma nê krîteran (peymeyan) ra hereket kenî:

*Çekuye kurdkî ya, yan zî ziwananî xerîban (erebkî, fariskî, tirkî ûsn) ra yena,

*Kokê (eslê) na çekuye ça ra yeno û senîn o,

*Çekuye deforme bîya yan nêbîya,

*Lehçeyanî bînan de na çekuye esta yan çin a, eke esta senî vacêna,

*Mîyanî şarî de çekuye hîna zaf (ekserîyet) senî vacêna, yanî kam forme hîna zaf yena xebitnayîş,

*Eke ma yew çekuya newê yan zî termo newe virazî mîyanî şarî de do bîyero qebul kerdiş?

Ma bi xo û kesê ke xebatê Grûba Vateyî referans qebul kenî bi nê formanî standardan nusenî û ma wazenî ewro ra pey her keso ke kirmanckî (zazakî) nuseno bi no hawa bi çekuyanî standardan binuso.

RASTNUŞTIŞ (ÎMLA) DE STANDARDÎZASYON

Heta nika ma hîna zaf çekuyan (kelîman) de standardîzasyon viraşto. Çekuyan de standardîzasyon nîsbeten rehet yew kar o. La rastnuştiş (îmla) û gramer de standardîzasyon hem yew karo zehmet o hem zî yew wexto derg wazeno. La tewrê zehmetîyê xo zî no war de, yanî rastnuştiş (îmla) de, ma epey xebat kerda. Xebata ke no war de ma kerda, yanî rastnuştiş (îmla) de standardîzasyon, ma sey yew kitabî 2005 de Îstanbul de daya çapkerdiş.

Ma heta nika rastnuştişî ser o zaf babetan de standardîzasyon viraşto. Ez nêwazen derg û dila behsê na xebat bikerî. Xora şima no kitabî (Rastuştişê Kirmanckî (Zazakî), Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2005) biwanî, şima do bi xo biweynî. Ez wazen tena di grûbanî zemîrê kesî (zemîrê şexsî) sey nimûne binusî.

Grûba Yewine

Forma standard………………. Formê bînî

ez………………………………. e

ti………………………………. to, tû, tu

o……………………………….. ew, aw, we, wi, ay, yo, yû, wo, û

a……………………………….. ya

ma………………………….. .. –

şima…………………………… sima

ê……………………………….. yê, yî, î

Grûba Dîyine

Forma standard………………. Formê bînî

mi……………………………… min

to………………………………. tû, tu

ey……………………………… yi, yê, hî, jey, ê, êy, êyî, ay

aye…………………………….. yê, ya, yay, aya, ay, a, ja

ma…………………………….. man

şima…………………………… şiman, sima

înan…………………………… yîn, yînî, yîne, jînî, îna, îne, înê, înû, aynan, eyna, ayno

Hem ferheng (ferhengî çekuyanî standardan) û hem no kitab (Rastnuştişê Kirmanckî (Zazakî)) hem karî nuştoxan hem zî wendoxan asan (rehet) keno. Çike heta nika nuştişî zazakî de qet yew rehbero winayin çin be.

STANDARDÎZEKERDIŞÎ K‹RMANCKÎ (ZAZAKÎ) DE ROLÊ KOVARA VATE

Kovara Vateyî heta nika 26 hûmarî vejîyaya. Hûmara verên hamnan 1997 de Stokholm de vejîyey. Hûmara yewin ra heta hûmarê vîstin hem Stokholm hem zî Îstanbul de çap bîn. Hûmara vîstin ra pey tena Îstanbul de çap bena. Vate, her hûmar hezar heb çap beno û hem Kurdîstan, hem zaf bajaranî Tirkîye ê ke zazayî tede estî û hem zî Ewropa de vila beno.

Kovara Vateyî, prosesa (pêvajoya) standardîzekerdişî zazakî de yew rolî xoyo gird esto. Grûba Xebate ya Vateyî û kovara Vateyî hem welat û hem teberî welatî de semedê wendoxan û nuştoxanî kirmanckî (zazakî) rê bîya yew rehber û referans û sey otorîte yena qebulkerdiş. Zafê kesan ê ke zazakî nusenî goreyê Grûba Xebate ya Vateyî nusenî. No zî semedê (qandê) Grûba Xebate ya Vateyî serkewtiş û serfîrazê ya. Xebata Grûba Vateyî hêdî-hêdî mîyanî kirmancan (zazan) de cayî xo gena. Ez bawer kena ke ewro ra pey na xebat ke semedê nuştiş û wendişî zazakî bibo yew binge. Xora kirmancî (zazayî) û kurdê ke ziwanî ser o xebitênî bi no çim a ewnîyenî na xebat ra.

Tîya de lazim o ez yew nuqta zelal bikerî. Ê kesano ke xeta Grûba Xebate ya Vateyî de dest pêkerdo nusenî standart yew form de nusenî. La Vateyî de tekstî folklorîkî, belgeyê tarîxî, eserî kehenî (sey mewlidan ûsn), roportajî, deyrî folklorîkî, sanikî û sey nê çîyan bi orîjînal formê (goreyê eslê) xo yenî çapkerdiş. Ma nê çîyanî winasîyan nêbedilnenî. Yanî nuşteyî winasî sey eslê xo vejîyenî.

Mîyanî wendox û nuştoxanî kovara Vateyî de welat û teberî welatî ra her kesîm ra û her emr de merdimî estî. Ciwanî û kokimî (emrinî), cinî û camêrdî, wende û nêwendeyî, dewij û bajarijî, mela û telebeyî, malim û esnafî ûsn.

Çend hûmaranî verênan de hema-hema pêroyê nuştan teberî welatî ra bi. Merdimano ke însîyatîfî Grûba Xebate ya Vateyî de ca girewtibi ê merdiman nuştên. Ma zaf waştên ke welat ra merdimî ma rê binusî. Ma pê çila geyrên nuşte û nuştoxanî welatî. O dem welat de rewşa (wazîyeto) sîyasî xirab bî. Ma zî hema xo nêresnabi wendox û nuştoxanî welatî. Kovara Vateyî de reng û boyê welatî kêmî bî. La hêvî û bawerîyê ma bî ke rojêk xebat û kovarê ma welat de binge bigero û şax bido. Ewro xebatê ma Kurdîstan de şax dayo û kovara Vateyî rê hepisxaneyan ra bigêr heta dewan ma rê zaf nuşteyî erjayeyî yenî. Semedo ke ma ca bidî nuşteyanî welatî ma zaf rey (gilangî) kovar de nuşteyanî xo nêvejenî (neşr nêkenî).

Ma sere de bi alfabeya ortax (muşterek) la her kesî bi şîweyê mintiqa xo nuştên. Ewro bê tekstanî folklorîk, eseranî kehenan, belgeyan, rop- ortajan ûsn heme nuşteyî Vateyî bi standard yew forme nusîyênî. Nuştoxî ma ê ke newe nusenî zî zor danî xo ke bi forma standard binusî. Kêmasîya ke bibo zî redaksîyonê Vateyî redakte keno. No war de beyntarê ma û nuştoxan de nika ra yew mutabeqet (konsensus) virazîyo. Bi kilmî xebatê ma û kovara Vateyî welat de zazakî rê bîy yew referans û platform.

Weşanxaneyî Vateyî 2003 de abi û heta serra 2006î şîyês kitabî kirmanckî (zazakî) vetî. Weşanxaneyî Vateyî, Îstanbul de yew cayo merkezî de (Taksîm de) buroyê xo esto.

PROSESA STANDARDÎZASYONÎ DE TAYÊ PROBLEM Û TEHLUKEYÎ

Bêguman xebata standardîzasyonî ziwanî de tayê problemî, zehmetî û rîskî (tehlukeyî) zî estî. Merdim ganî nînan veyno û aye gore xebat bikero. Merdim ganî prosesê standadîzekerdişî ziwanî de zaf bi îhtîyat bo û zaf dîqet bikero. Yew ziwan wexto ke prosesê qalîkerdişî ra kewno prosesê nuştişî o ziwan de standardîzasyon zî dest pêkeno. Eke merdim biwazo ziwan bibo yew ziwano muşterek (standard) ganî na proses ra vîyero. Wina nêbo, senî ke mi cor de zî bi mîsalan îzeh kerd, her kes fekî xo gore nuseno û yew dem ra pey herinda yew ziwanî de belkî çend ziwanî virazênî. Ney ra çend zehmet û rîskin beno wa bibo merdim mecbur o ke ziwan de standardîzasyon virazo.

Senî ke mi cor de vatibi ziwanî qalîkerdiş û nuştişî yewbîn ra zaf ferq kenî. Coka prosesê standardîzasyonî de ziwan zaf bedilîyeno. Zaf çîyan keno vîndî û zaf çîyanî neweyan geno. Ziwanî nuştişî de zaf formî kehenî ê mehellî wedarênî. Herinda nînan formî standardî neweyî genî. Eke yew ziwanî wextî xo de (tarîx de) firset û îmkan nêdîyo bibo ziwano nuşte (standard) şertanî ewroyîn de zaf zehmetîyê xo estî. To ke dest bi standardîzasyonî kerd seke ziwan bin ra bedilîyeno. Bi prosesê standardîzasyonî seke merdim newe ra yew ziwanî virazo. No tena kirmanckî (zazakî) de wina nîyo, her ziwan de wina yo. Coka prosesê standardîzasyonî yew prosesa hesas, nazik, tehlukeyin a.

Tayê merdimî na proses fehm nêkenî. Ney ra eciz benî, tersenî û zaf gilangî reaksîyon ramojnenî. Înan rê seke ziwanî xo vîndî bikerî o tewir yeno. Ma sey Grûba Xebate ya Vateyî, bi taybetî (xasseten) zî sey endamanê Redaksîyonê Kovara Vateyî, no reaksîyonî rê zaf benî muxatab. Zaf merdimî vanî “Lîya şima no ziwanî mayo weş û delal bin ra xerepnayo. No çi ziwano şima nusenî!” Kombîyayîşî dîyin de, yew embazî ma yarî (henek) kerd, va “Lîya çowres serrî yo ez vona ‘monga’, şima na ’monga’y ma yew qelem de kardi ‘manga’ ”. Raşt a, zaf çîy prosesê standardîzasyonî de bedilîyênî.

Xebatê ma yew xebata îdîal (voluntarily), şexsî yan zî grûbî ya. Û ser de zî teberî welatî de dest pêkerdo û hema tam nêresa mîyanî şarî ma. Îmkanî ma, dezgeh û sazgehî ma çin î. Nê binge, nê mekteb, nê kitabî, nê radyo, nê televîzyon, nê rojname esto. Ziwanî ma hema ra zî qedexe (yasax) yo. Resmîyet de yew ca de nîno qebulkerdiş. Muqabilî ney dişmen zaf xidar o, zulm û teda zaf a. Dişmenî şarî ma ziwanî xo rê kerdo xerîb. Mektebo verên ra heta unîversîte her çî bi tirkî yo. Bi tirkî radyo, televîzyon, rojname kewtî heta dewan. Dewijano ke rîy mektebî nêdîyo ê zî fîlman, xeberan, heme çî kanalanî tirkan de bi tirkî seyr û goşdarî kenî.

Gelo yew rewşa winasî de bi na xebata hududkerdê ma eşkenî prosesê standardîzasyonî bidî qebul kerdiş û bidî roniştiş? Ma ganî ney ser o hol bifikirî û zaf bi dîqet hereket bikerî.

No semed ra rojevê ma de zaf babetî muhîmî estî la ma vanî hema wext niamo û binge nivirazîyo ke me dest pê bikeri. Mavajî kar (fîîl) nê babetan ra yew babet a. Seke mi cor de zî va kirmanckî (zazakî) de çend şîweyî estî û mîyanî nê şîweyan de ferqî muhîmî estî. Ma nêwazenî zor bidî ziwanî, bêwext û bêbinge gamanî winasîyan bierzî. Çîyo ke ewro mumkun o û yeno qebulkerdiş ma nê çîyan ra dest pêkerdo. Ma bawer kenî ke no metod hîna hol û emnîyetin o. Standardîzasyonî ziwanî sey awankerdişî yew bîna nîyo ke merdim goreyê yew plan û projeyî na bîna virazeno. Standardîzasyonî ziwanî yew prosesa dînamîk a ke tarîxî, sîyasî, cografî, komelkî zaf faktorî na proses ser o tesîr kenî û merdim ganî hesabî nê faktoran bikero.

Ez hem hêvî ken û hem zî bawer ken ke Grûba Xebate ya Vateyî yew karo tarîxî kerdo û kena. Û no kar do bi no hawa (tewir) dewam bikero. Îhtîyacê ma bi ardim û piştgîrîyê şarî ma esta. Grûba Xebate ya Vateyî, 1996 ra nat seba nê hedefan ziwanê ma ser o xebitîyêna, wazena ewro ra pey zî goreyê îmkananê xo bixebitîyo.

Semedo ke no firsat dayo ma, di parçeyanî Kurdîstanî ra roşnvîran, ma û embazî ma yê hewramî, ma yewbînan dî û pîya no konferans viraşto, ez wazen Hukmatî Kurdîstanî yê Herêmî rê û bi taybetî Wezîrî Kulturî (Wezîrî Roşinbîrî) birêz Felekeddîn Kakayî rê û heme dezge û şexsîyetano ke ma rê ardim û piştgîrê kerda, no wesîle ya huzurî şima de pêrune rê sipasîyê xo îfade bikerî.

Çimeyê nuşteyî: Vate

1) Saete çend a?

Saete 1 a.

Saete yew a. (Saat bir.)

Saete 4 a.

Saete çar a. (Saat dört.)

Saete 7 a.

Saete hewt a. (Saat yedi.)

Saete 10 a.

Saete des a. (Saat on.)

Saete 12 a.

Saete diwês a. (Saat on iki.)

2) Saete çend a?

Saete 1.30 a.

Saete yew û nêm a. (Saat bir buçuk.)

Saete 4.30 a.

Saete çar û nêm a. (Saat dört buçuk.)

Saete 7.30 a.

Saete hewt û nêm a. (Saat yedi buçuk.)

Saete 10.30 a.

Saete des û nêm a. (Saat on buçuk.)

Saete 12.30 a.

Saete diwês û nêm a. (Saat on iki buçuk.)

3) Saete çend a?

Saete 1.15 a.

Saete yew û çarek a. (Saat biri çeyrek geçiyor.)

Saete yewî çarekêk vîyarena. (Saat biri çeyrek geçiyor.)

Saete 4.15 a.

Saete çar û çarek a. (Saat dörtü çeyrek geçiyor.)

Saete çarî çarekêk vîyarena. (Saat dörtü çeyrek geçiyor.)

Saete 7.15 a.

Saete hewt û çarek a. (Saat yediyi çeyrek geçiyor.)

Saete hewtî çarekêk vîyarena. (Saat yediyi çeyrek geçiyor.)

Saete 10.15 a.

Saete des û çarek a. (Saat onu çeyrek geçiyor.)

Saete desî çarekêk vîyarena. (Saat onu çeyrek geçiyor.)

Saete 12.15 a.

Saete diwês û çarek a. (Saat on ikiyi çeyrek geçiyor.)

Saete diwêsî çarekêk vîyarena. (Saat on ikiyi çeyrek geçiyor.)

4) Saete çend a?

Saete 9.20 a.

Saete newî vîst deqa vîyarena. (Saat dokuzu yirmi geçiyor.)

Saete new û vîst a. (Saat dokuz yirmi.)

Saete 6.16 a.

Saete şeşî şîyês deqa vîyarena. (Saat altıyı on altı dakika geçiyor.)

Saete şeş û şîyês a. (Saat altı on altı.)

Saete 11.40 a.

Saete yewendesî çewres deqa vîyarena. (Saat on biri kırk dakika geçiyor.)

Saete yewendes û çewres a. (Saat on bir kırk.)

Saete 12.10 a.

Saete diwêsî des deqa vîyarena. (Saat on ikiyi on dakika geçiyor.)

Saete diwês û des a. (Saat on iki on.)

Saete 10.12 a.

Saete desî diwês deqa vîyarena. (Saat onu on iki dakika geçiyor.)

Saete des û diwês a. (Saat on on iki.)

5) Saete çend a?

Saete 9.55 a.

Saete desî ra panc deqa menda. (Saat ona beş dakika var.)

Saete desî rê panc deqa wazena. (Saat ona beş dakika var.)

Saete desî ra panc deqa esta. (Saat ona beş dakika var.)

Saete 5.50 a.

Saete şeşî ra des deqa menda. (Saat altıya on dakika var.)

Saete şeşî rê des deqa wazena. (Saat altıya on dakika var.)

Saete şeşî ra des deqa esta. (Saat altıya on dakika var.)

Saete 1.45 a.

Saete dîyî ra pancês deqa menda. (Saat ikiye on beş dakika var.)

Saete dîyî ra çarek menda. (Saat ikiye çeyrek var.)

Saete dîyî rê pancês deqa wazena. (Saat ikiye on beş dakika var.)

Saete dîyî rê çarek wazena. (Saat ikiye çeyrek var.)

Saete dîyî ra pancês deqa esta. (Saat ikiye on beş dakika var.)

Saete 8.52 a.

Saete newî ra heşt deqa menda. (Saat dokuz sekiz dakika var.)

Saete newî rê heşt deqa wazena. (Saat dokuz sekiz dakika var.)

Saete newî ra heşt deqa esta. (Saat dokuz sekiz dakika var.)

Saete 7.42 a.

Saete heştî ra heştês deqa menda. (Saat sekize on sekiz dakika var.)

Saete heştî rê heştês deqa wazena. (Saat sekize on sekiz dakika var.)

Saete heştî ra heştês deqa esta. (Saat sekize on sekiz dakika var.)

saat: saete(m) / geçmek: vîyartene / kalmak: mendene / kaç: çend / yarım: nêm(n),nême(n) / tam: tam,-e / çeyrek: çarek

Ame dîyarkerdene ke bi nê qerarî goreyê Telîmatnameyê Partî hem Meclîsê Partî hem zî Komîteya Rayberîya Merkezî yê ke ameyê weçînitene, bi hewayêko fermî betal bîyê.

Bi xeberdayîşê keyeyî ra dima ekîbê cendirme û AFADî amey herêma qewimyayîşî. Ekîbê ke wextê şewe de resay uca, dest bi gureyê geyrayîşî kerd.

Ekîbî demêkê kilmî de resay uca, wextê sibayî saete dorê 05.00î de uca ke embazanê Metin Çağlayanî nîşan dabî, bine awe geyrayîş kerd. Bi na xebate ra dima tirmê lajê 13 serre ame vînayîş.

Cenazeyê Metin Çağlayanî, seba muameleyanê otopsî wedarîya morgê Nêweşxaneyê Dewlete yê Dara Hênî. Derheqê hedîse de tehqîqat ame destpêkerdiş.

Şabahatî seba ke ganê xo bixelisno, pê qol û lige xo xo pawit ke wa çîkê nêbo sereye ey. La onca zî her cayê x ora pê pencanê heşe û kudikanê aye birîndar bi.

Bi xeberdayîşê ey ra dima merdimê ey resay cayê qewimyayîşî. Bi xabardayîşî ra dima ekîbê weşîye amey uca û înan uca de mudaxaleyo verên kerd ey rê. Şabahat bi ambulansî wedarîya Nêweşxaneyê Dewlete yê Çolîgî û gureyê weşkerdişî dest pê kerd.

Îsoto ke emser newe ame çînayîş, kîlogramê ey 450 lîra ra ame rotiş. Na îsot ke sifreyan de tewr zaf werdî reyde yeno werdene, wayîrê pazarêko hîra yo. Welat de pêro marketan û sitanê roştîşî yê onlînî de zî roşîyeno û merdim şêno her bajarî ra nê îsotî bierîno.

Îsotê Çêrmûge o ke werdî reyde werdene ra wet, seba huşkkerdiş, pulbîber û reçelî zî yeno xebitnayîş, heta aşma kanûne viraştîşê ey dewam keno.

Besnik Hasî sey direktorê teknîkî yê neweyî yê Amedsporî dest bi wezîfeyî kerd û ey dir pîyameyîşê 2 serran ameye îmzakerdiş.

Besnik Hasî yo ke 54 serre de yo, karîyerê xo yê direktorîya teknîkî Anderlecht de dest pêkerd. Direktoro tecrubeyîn o ke temsîlkarê Belçîka ra dima Legê Varşova, Olympiakos, Al Raed, Al-Ahli û Mechelen de zî wezîfe kerd, tewr peyên zî reyna antrenorîya Anderlechtî kerde.

Haso ke kupanê Ewropa de zî wayîrê tecrubeyêko pîl o, seranserê karîyerê xo de cîya-cîya welatan de, kulûbanê sewîyeya berze de wezîfe kerd.

Peynîya Hewteyî / Hafta sonu:

şeme (n) / cumartesi

yewşeme (n) / pazar

Mîyanê Hewteyî / Hafta içi:

dişeme (n) / pazartesi

sêşeme (n) / salı

çarşeme (n) / çarşamba

panşeme (n) / perşembe

yene (n) / cuma

roje (m) / gün

hewte (n) / hafta

menge (m), aşme (m), ma (m) / ay (30 gün)

serre (m) / sene

Ez roja şeme/paşêne/sift şina dewe. (Ben cumartesi köye gidiyorum.)

Ma her îne/cume şinê sînema. (Biz her cuma sinemaya gideriz.)

Welat roja yewşeme/kîrye/bazar yeno. (Velat pazar günü geliyor.)

Ê peynîya hewteyî nêşinê gure. (Onlar hafta sonu işe gitmiyor.)

Gule, roja sêşeme nêşina kursa zazakî. (Gül, salı günü Zazaca kursuna gitmiyor.)

Ez roja yewşeme erey werzena. (Ben pazar günü geç kalkarım.)

yarın: meşte (n), siba (n)

bugün: ewro

dün: vizêr (n)

Siba, roja panşeme yo. (Yarın perşembedir.)

Ewro roja çarşeme yo. (Bugün çarşambadır.)

Ez vizêr şîya Semsûr. (Dün Adıyamana gittim.)

Mengî / Aylar

çele (n) / ocak

sibate (m), gucige (m) / şubat

adare (m) / mart

nîsane (m) / nisan

gulane (m) / mayıs

hezîrane (m) / haziran

temmuze (m) / temmuz

tebaxe (m) / ağustos

êlule (m) / eylül

teşrîna verêne (m) / ekim

teşrîna peyêne (m) / kasım

kanûne (m) / aralık

Rencber Ezîz serra 1955 de Çewlîk de dewa Wusfan (Aşağı Akpınar) de ameyo dinya. Hema ke yewserre beno çimanê ey de nêweşîya ke xidar peyda bena. Seba na nêweşîye ra herdi çimanê xo zî vindî keno, şewqa rojî ra bêpare maneno û Rencber debîyeno yew tarîtîya xorînî mîyane.

Badê korbîyayîşî Rencberî ra dima pîyê ey Hecî Fîlît hîna zaf ey reyde eleqedar beno. Rencber hetê hîsîyatê vengî ra zaf serkewte beno. Seba no taybetmendîyê ey ra pîyê Rencberî ey şiraweno medrese ke bibo hafizê Quranî. Rencber medrese de hema şenikîya xo de dest bi hafizî keno. Rojêk pîyê ey Renberî rê yew teyp erêneno. Rencber vengê Quranî na teyp de goştareno û bi no hewa dersanê xo ezber keno. Rencber, medresa ra teber wextanê xo yê venginan de zî suka Çewlîkî de taye embazanê xo reyde roşeno. Nê embazê ey sazî reyde mijûl benê û kilaman vanê. Rencber, tewr vernî hetê nê embazanê xo de sazî şirasneno.

Serra 1971 erdlerzê Çewlîkî de Rencber Ezîz maya xo vindî keno. Na serre seba ey giran vîyarena. Badê tehsîlkerdişê medreseya Çewlîkî Rencber seba ke îlmê xo bizêdno vera xo dano bajarê Stenbol. Stenbol de tahsîlê medrese rê dewam keno. No bajar de xeylê embazê ey benê û hetê sosyalî ra derûdormereyê ey hîra beno. Stenbol de zî hem tehsîlê medrese vîneno hem zî wazeno saz weş bander bibo. Rojêk bi sazê xo şono medrese la na hereketa ey reyde tehsîlê medreseya ey qedîyena. Qeydê medreseya ey birîyeno û medrese ra yeno qewirnayîş. Stenbol de taye cemîyetan de xebitîyeno. Nê cemîyetan ra yew Cemîyetê Koranê Şeş Noqtayî (Altı Nokta Körler Cemiyeti) beno. No cemîyet de hem wendiş û nuştiş bander beno hem zî taye fealîyetanê cemîyetî de ca gêno. No cemîyetî de taye wextan seba ke debara xo zî bivîno mabeynê Karaköy ü Kadıköy de mîyanê vapuran de xebitîyeno, maqbuzanê cemîyetî roşeno.

Wextêk nê karî keno rey-rey zî şarî rê derheqê rewşa sosyalî de zanayîşan dano. Seba nê faalîyetanê ey ra yeno binçimkerdiş û seba propagandaya komînîzmî ra ey rê 7 aşmi û 9 rojî cezaya hepisî yena dayene. Seba hepis, neheqîye û zordarîye ra serra 1978 de Tirkîya ra koç keno şono Almanya. No cayo newe de xo rê cuyêk newe awan keno. Ziwanê almankî bander beno û senet û hunerê xo rê dewam keno. Rencber Ezîz, koçbîyayîşê Almanyayî ra des serri dima serra 1988 de na rey dinya ra koç keno û şono dinya ya ebedî.

Rencber Ezîz peya xo de tena saz û kilamê xo verdayê. O hem kirdkî hem zî kurmanckî kilamî vatê. Kilamê ey zafane mîyanê cuya şarî ra bî. O eşqê welatê xo bi çimanê xo yê tarîyan ardê ziwan. Hesret û heskerdişê welatê ey her tim zerrîya ey de bi. Xora nameyê albuma ey zî “Hesreta Azadî” bena. Na albuma ey serra 2013 de hetê Medya Müzik ra ameya barkerdene. Na albüm de 13 kilamî estê. Xeyrê nê kilamanê ey, sewbî kilamê ey zî estê.

Derheqê Rencber Ezîzî û cuya ey de hetê Doğan Karasu ra kitabêk zî ameya nuştene. No kitab hetê weşanxaneyê vateyî ra, serra 2012 de ameya çapkerdene. Rencber Ezîz,nika qebrîstanê dewa xo, dewa Wusfan de meftun o. Nuşteyo ke kerreya mezelê ey ser o ameyo nuştiş bi kilmî cuya ey nîşan dano û zerrîya merdimî zîz keno. “Ey reywan vinde, mi 32 serrî rîyê roşnîye nêdî. Qîymetîya roşnîye bizane…”

Kilamê Rencber Ezîz î – Albuma Hesreta Azadî

1- Rencber Ezîz - Hemal Seyfo

2- Rencber Ezîz - Merheba

3- Rencber Ezîz – Îna Kênek Kûmca Ra Wa

4- Rencber Ezîz – Ez Nêweş a

5- Rencber Ezîz – Way Way Nînna

6- Rencber Ezîz – Bira Wo

7- Rencber Ezîz – Dilo Dilo

8- Rencber Ezîz – Nazewcim

9- Rencber Ezîz – Bîngol Şewitî

10- Rencber Ezîz – Lo Lo Bira

11- Rencber Ezîz – Lo Halê Min

12- Rencber Ezîz – Welatê Me Kurdistan e

13- Rencber Ezîz – Hesreta Azadî

Sewbîna Kilamê Ey

1- Rencber Ezîz – Dezawo

2- Rencber Ezîz – Çira Çira

3- Rencber Ezîz - Zirav

4- Rencber Ezîz – Şino Şino

5- Rencber Ezîz – Lorî Lorî

6- Rencber Ezîz – Derdo Giran Faşîzmo

7- Rencber Ezîz – Lê Nazê

8- Rencber Ezîz – Vur Dumana Gel İmana

9- Rencber Ezîz – Doktor Bey

10- Rencber Ezîz - Ateşli

11- Rencber Ezîz – Mavi Mavi Masmavi

Forumê Aştî û Azadîye hetê Enstîtuya kurdî ya Amedî û Şaredarîya Bajarê Girdî yê Amedî ra ame organîzekerdiş,

Amed de siba wesîleyê Roşanê Ziwanê Kurdî ra bi nameyê “Rayîr û metodê ganîkerdişê ziwananê ke binê tehluke de yê” forumêk virazîya.

Na komxebate, hetê Enstîtuyê Kurdkî ya Amedî ra sey hîrê roniştişan amey hedrekerdene.

Roniştişo dîyin de babeta “Dezgehkîkerdişê Kirmanckî” amey munaqeşakerdene û Ehmedê Bira sey qalîkerdox û Nesîb Gultekîn sey moderator ca girewt.

*Na xebere bi destekê madî yê Sefaretxaneyê Almanya yê Anqara, çarçeweya 'Projeyê Xurtkerdişê Dezgehanê Medyaya Herêmî yê bi Wasitaya Mentorîya Mîyanneteweyîye û Vurnayîşê Dîjîtalî' de ameya amadekerdene, mesuldarîya muhtewayî aîdê dezgehê ma ya."