Heqîqetî ser o qalkerdiş, gani tecrubeyêko kokdar û zanayarîyê ke xurte est bo. Çunku heqîqet erje ke taybeta. La bi goreyê mi gani na mewzû ser o zî qalkerdiş û nuşte zî bêro kerdene. Erje heqîqetî, bawerîyê şexsan û komelî nîşan danê.No nîşan dayene, nîzam û qaîdeyan ra yenê pê. Şexsî,kesayetê xo bawerîya erjanê heqîqetî ser o awan kenê.Komel zî şexsan ra yeno meydan û hemparîya şexsanê nêkomelî, erjanê nê komalî danê viraştene. Wextêko cuya komelî de yew mewzûyê ke qewîmîyena, yan zî yew persgiranîyê ke virazyeno, eke terefdarê na mewzûyepêameyîşêke ser o yewîtîyê ke nêkerê; vanê ma şonê heqîye, ma şonê şerîet. Nê vateyî cigêrayîş û waştişê heqî û heqîqetî yo. No ca de cuya Kurdan de yew dezgeyêko qedîm û bêfermî esto: Dezgehê Heqîye. Îdarekerdoxê nê dezgeyê qedîmî zî; pîl, pîr, rîsipî, rayber, şex, seyda û zanyarêKurdanê. Bi pêroyîn Kûrdî, bitaybetî Zazayî persgiranîyanêxoyê şexsî û komelî miyanê xo de, bi dezgeyê heqîye çareser kenê. No dezge ewro zî dewam keno la tesîrê yê kêm biyo.Benoke no dezgeyo qedîm û bêfermî, bi goreyê cuya yorojane û hewcedarîya rojaneya komelî û şexsan bêronewekerdene. No çareserkerdişê mewzûyanê mehelî/kom û heremî/komelî yo. Bi vateyo rojane zî, no dezge hem mehelîyo hem zî demokratîko. Çunku no dezge tena çareserkerdîşê persgiranîyan nîyo; eynî wextî de viraştişê hewcadarîya û waştişê başîyê rojane yê sexsan û komelî zîawankeno. Yanî çareserîya mewzûyanê her yew kom yan zî komelî cayê xo de, miyanê xo de viraştiş o. Gelo têkilîyê kemiyanê Heqîye û Raya Heqî de esto yan nê? No ca de malûmtê mi çin yo. La benoke cigêrayîş bêro kerdene.

Termê heqîqete ge-ge cayê termê raştî de yeno suxulnayene. Miyanê termanê heqîqetî û raştî de yew têkilîyê ke esto. La na têkilî ra yew hemmanayî nêvirazîyeno. Çunku heqîqet yew termê felsefe yo û sey taybetmendîyê ke zanayîşî yenopênaskerdene. Heqîqete seba her kesî eynî yo û tena yew etîkê raştikênî etîkê heqîqetan o. Termê heqîqetî yew manaya cîya, termê raştîye manaya yew mefhûmê cîya îfade keno. La tena manaya termê raştîye îfade nêkeno. Wexto ke termê raştî sey yew termê felsefa yeno şuxulnayene manaya heqîqetî îfade nêkeno; felsefa de manaya mentîqî îfade keno.Fikrê heqîqetî cuya heme însanan de ca gêno û kulturê heme komelan de esto. Eke kulterê ke de bingeha fikrê heqîqetî estbo; no fikîr tesîrê heme seheyanê cuya yê komelî û şexsankeno.

Vateyê verênî zî kultur, exlaq, erjanê dînî û dinyayî yê komelî îfade kenê. Merdimîye tena dinya yê ke fîzîkî de bi yew fikiro objektîf nêciwîyeno. Merdimîye eşkeno xo rayew dinyayê ke erjaye û manadar awan bikero. Sînorê însanî û kulturî yê merdimîye, dinya ya obje û estîyan zî tîya de de kifş beno. Nê sînorê merdimî bi melumatanê erjan û manakerdişê zanistan reyde yeno viraştene. No viraştiş yew awiro pêranayîş û temamkerdişî yê mana û erje dano merdimî. Seba ke însan estbîyayîşê xo dewam bikero, heyatê xo biciwîyo, lazim o ke dinyaya xo yew heqîqete ser o awan bikero. Awankerdişê na dinyaya heqîqetî bi fikir û hizirîyayîşê merdimî reyde beno. Însan yew mewcûdîyeto hîs û hizirî yo. Însan yew sîstemo hişmendî ra virazîyayo. Însan yew mewcûdîyetê biaqil û hîsî yo. Hişmendî û biaqilbîyayîşê însanî, taybetmendîyê însanî yê muhîman ra yê. Însan estbîyayîşê xo bi nê taybetmendîyanê reyde dewam keno.

Çekuya heqîqetî ge-ge zî herinda çekuya realîte de zî yena suxulnayene. No şuxulnayîş yew şuxulnayîşo raşt nîyo, yew şuxulnayîşo xelet o. Çekuya realîte tena yew çimeyê heqîqete îfade kena, çimeyê heqîqete yê şênberî nîşan dana. Çunke çekuya heqîqete yew termê felsefe ya, sey taybetmendîya zanistî yena pênas kerdene. Heqîqet, hukmê çimeyê realîte îfade kena la realîte tena nîya. Erja Heqîqeteerjanê tewr berze yê însanan ra yew erje ya. Zanayîşê heqîqete sey yew krîterê estbîyayîşî yê hêzê însanî yeno pênas kerdene. Seba na xebate termê heqîqetî sey çi yê hîssêînsanî yeno vînayene û qebul kerdene. Heqîqet hem yew estîya mentiqî ya hem zî yew estîyê ke metafîzîkî û ontolojîka.

Erje heqîqete yew erja merdimatî ya zî. Erje heqîqetî fikir, hîs, hişmendî û çalakîyanê şexsî û komelî ser de yew tesîro muhîm virazneno. Erje heqîqete ciwîyayîşê şexs û komelan ser o tesîrdar a. No tesîr sey yew tesîrê serebûtanê fîzîkî niyo. Serebûtî senî kerdişanê însanan ser o tesîr kenê, erja heqîqete zî wina hişmendî, çalakîya şexsî û komelî yê însanan ser o tesîr kena. La no tesîrkerdiş yew tesîrkerdişo objektîf nîyo, yew tesîrkerdişê metafîzîkî yo. Hîs û hizirîyayîşê însanî ser o yew tesîro nedîyar o.

Vateyê verên zî bi vîrê hemparî, tecrubeyê paydarî, erja kulturî ya hemparî, hêz û manaya kolektîfî, kokê hemparîyê yê eslî û tepşî, hîsê hemparî yê ciwîyayîşê kes û şarî reyde, erja etîkî ya heqîqete de ca gênê. Nê cagirewtişê vateyê verênan cêrî de ameyo analîz kerdene. Muhtewaya vateyê verênan de bi tayê cumle û vateyanê şenikan reyde yew manaya girde yena îfade kerdene. Vateyê verênan de yew hukm yeno îfade kerdene. Her vateyê verênî de yew hukm esto. Eke muhtewaya vateyê verênî de yew hukm çin bo, o wext o vate yan cimle sey vateyê verênî nêyeno hesibnayene. Vateyê verêna yê zazayan de, manayê erja heqîqetî zaf vateyê estê. Ma bi goreyê pênaskerdişê nê melumatan seba erja etîkî ya heqîqetî panç vateyê verênî weçînayê û îzah kerdê. Derheqê nê vateyanê verênan de şiroveyî ameyê kerdene û nê vateyan ser o erja etîkî ya heqîqete ameya nawitene.

Adir biku yo dehle, tern û wişk pîya siwêjîyeno (Ç11).Muhtewaya nê vateyî de sey çekuyanê şênberî adir, tern, huşk, dehle, pîya siwêjîyenê şeş çekuyî ca gênê. Vate bi sereyê xo; Adir biku yo dehle, tern û wişk pîya siwêjîyeno.Wexto ke no vate yeno vatene sey manaya verên û akerde yenê hesab kerdene. Yanî vateyo verên bi sereyê xo wayîrê manaya raşteraşte de yo. Manaya raşteraştîye manaya çekuyan a ferhengî ya. Wexto ke adir bikewo yew cayî her çî veşneno. Adir nêvano, no biveşo yan nêveşo. Adir çiyanê wişkan asan û yê ternan zî hêdî veşneno. Eke yew der yew mewzû, yew persgiranî bikewo yew cayî, yew kes yan zî yew welato ke baş û xirab cêra nêvejeno hemîne têreyde veşneno. Veşnayîşê adirî de yew dadmendîye est a, na zî yew heqîqete îfade kena. Ganî merdim na heqîqete sey yew erje qebul bikero. Xora eke heqîqete nêameyêne qebul kerdene no vatiş nêbîyêne vateyê verênan. Mefhûmê adirî awankerdişê medenîyetî de yew cayo muhîm gêno. Adir tarîxê ciwîyayîşî yê însanîyetî û cuya rojane ya însanan de zî sey yew estîya fîzîkî ney sey mefhûmê bawerîye yê pîrozî yew cayêko muhîm gêno. Merdim nê veşnayîşî bi hîsanê xo reyde muşahade keno. No muşahedekerdiş, yew heqîqete ya û na heqîqete verê çiman de ya. Qebulkerdişê na heqîqete yew erje yo.

Yew vateyê verênan esto, heme mintiqayan de û hetê heme zazayan ra yeno vatene; Her teyr bi ziwanê xo waneno. No vateyo verên nîşan dano ke her estî goreyê xoza, taybetmendî û eslê xo hereket keno û xo eşkera keno. Senî ke her teyr bi ziwanê xo waneno, her merdim zî bi vatiş, fikir û kerdişê xo kesayetîya xo nîşan dano. Merdim eşkeno taye çîyan wextê kê binimno, la bi demî ra heqîqeta êy bi ziwan û kerdişê êy eşkera bena. Cuya şarê Zazayan de, ziwan tena serişteyê raberdişî nîyo; ziwan eynî wext de nîşanê nasname, kultur û aidîyetî yo. Her mintiqa, her dewe û her komel bi vatiş û taybetmendîyanê xo kulturê xo dewam keno. No vateyo verên zî nîşan dano ke cîyayî ya ziwanî û kulturî şertêkê xozayî ya û her kes bi ziwanê xo, tecrubeyê xo û şeklê ciwîyayîşê xo heqîqeta nasnameya xo eşkera keno. Bi nê cîhetî ra, no vateyo verên erjê heqîqetî cuya şarî û şexsaneşkera keno. Çunku heqîqet tena şertê teberî de niyo; esl, xoza û nasnameya estîyan de zî esto. Senî ke teyr bi ziwanê xo yeno naskerdene, merdim û komel zî bi ziwan, kultur û kerdişê xo yeno naskerdîyenê. No vateyo verên, bi tecrubeyê cuya şarê Zazayan ra, qîmetê parastişê ziwan, nasname û heqîqeta kulturî zî eşkera keno.

Ma xebata M.Malmîsanîj ra zî îstifa kerde. Sey yew nimûne:Barût û adir yew ca di nebenî. No vateyo verênî de; barût û adir di estîyê duştmana yê, bi yewbînî reyde yew ca de nêbenê. Estîya adirî barutî teqnena, estîya barutî zî adirî varnena. Cuya de di estîyê ke duştê yewbînî yê yew ca de nêbenê û nakokî viraznenê. Nakokîye cuya yo komelkî de alozîyan awan kenê. Nakokî çimeyê tebîetî de eşkeraya estbîyayîş ya. Wexto ke cuya kesan yan zî komelî de çîyê nebaşî, çîyê eqsê yewbînî, çi yê xirab û negatîfî qewimîyenê yan dest pêkenê çi yê raştî, başî, pozîtîfî kewenê miyanê înan, gama adir keweno barutî heme çî pîya veşeno. Novateyê verênî de heqîqete sey yew erja etîkî ma rê yena nîşan dayene. Her yew vateyê verênî sey yew diskur, şîret û hîkmet tede estê. Fikir û felsefeya vateyê verênî yê xorînî ra dersa hişyarî yena girewtene.

Heme mewzûyê komelî û şexsî de no heqîqet yeno muşhadekerdene: Awe lêle ra dima zelalîya yena (Ç4). No vateyê verênî bi manaya xo erjê etîkî yê heqîqetî destek keno. Çunku her wext awe lêle hêdî-hêdî bena zelale. Awe sere de lêle bo zî wextê ke ra dima bena zelale. Vate tena serişteyeke cuya nîyo; belkî encamê tecrubeyanê komelî yo. Tedeyî yê êy însanî teşwîq keno ke di zîyanê rojane de bi prensîbên exlaqî hereket biko, berpirsiyarî, rêzgirewtiş, nîzamê komelî û şexsî biparêzo. No sebeb ra, no vateyo verênî têkilîya êy bi no erjê etîkî hem zî heta manayî hem zî heta pabesta ra raşt û qebulkerdîşî erjê heqîqetî yo. Yanî; No vateyo verên nîşan dano ke heqîqet, şertanê aloz û tarî ra dima eşkera beno. Wexto ke awe lêle dima zelal beno, şertanê ciwîyayîş de zî zurî, şik û alozî tim nêmane; encam de heqîqet vejîyeno meydan. No şert merdimî bander keno ke şertanê zor de zî hêvîya xo heqîqetî ra nêbirnê. Cuya şarê Zazayan de heme wextan no vateyo verên şertanê nîqaş, guman yan nîheqî de yeno vatene. Bawerîya ênan no bîya ke dem, şertan hîna zelal keno û heqîqet serraştî eşkera beno. O semed ra, merdim teşwîq bîyo ke verê qerar dayîşî bi sebr hereket biko û heqîqetê şertan ra wext bido. No tecrube şertêkê muhîm ê felsefeya ciwîyayîşê Zazayan a. Bi nê cîhetî ra, no vateyo verên erjê heqîqetî eşkera keno. Çunku heqîqet, her çiqas wextoke limite bimano zî, encam de eşkera beno. No vateyo verên nîşan dano ke raştî û heqîqet şertanê ciwîyayîşî de tim serkeftin qezenc kenê û şertanê tarî heta hetayî dewam nêkenê.

Awe cuya gandaran de cayêko zaf muhîm gêna. Çunku awe çimeyê cuya yena qebulkerdene. Eke awe çinêbo cuyaçinêbeno. Ça aw esta; uca zîl esto(Ç3). No vateyo verên bi maneya xo erjê etîkî yê heqîqetî destek keno. Vate tena serişteyeke cuya nîyo; belkî encamê tecrubeyanê komelî yo. Tedeyî ya êy însanî teşwîq keno ke di zîyanê rojane de bi prensîbên exlaqê heqîqetî hereket biko, berpirsiyarî, rêzgirewtîşê û heqîqetê nîzamê komelî û şexsî nîşandano. No sebeb ra, eynîkerdiş êy bi no erjê etîkî yê heqîqetî hem zî heta manayî hem zî heta pabesta ra raşt û qebulkerdîşê heqîqetî yo. Kamcin ca de awe estbo, no ca de gandarî zî esto. Gandarî bi awe zîldano. No vateyo verên nîşan dano ke heqîqetê xozayî şertêkê nêguherbar a. Gama ke cayêko awe esta, zîl û şînayî zî peyda beno, şertanê ciwîyayîş de zî her encamêk sedemê xo esto. No vateyo verên merdimî bander keno ke heqîqet ser o qanûn û nîzamê xozayî awan beno û şertanê bê sedem nêvirazneno. No vateyo verên eynî wext de nîşan dano ke merdim gereka şertan bi heqîqeta ênan qebul biko, sedem û encamê bîyayîşan binaso. Taye wextan şertêkê baş, şertêkê başê bînî pêyeno meydan; çunku her encamêk kokê xo esto. No şert, heqîqetê ciwîyayîşî bi awayê sade û mecazî îfade keno. Bi nê cîhetî ra, no vateyo verên erjê heqîqetî eşkera keno. Çunku heqîqet nîşan dano ke dinya goreyê qanûn û nîzamê xozayî hereket kena û her encamêk bi sedemê xo yeno meydan. Eke însan nê heqîqtî fam biko, şertanê ciwîyayîşî zî hîna raşt nirxneno.

Heqîqet cuya şarê Zazayan de tena yew mefhûmê felsefeyî nîya; o, bi tecrube, bawerî, aqil û vîrê hemparî yê şarî reyde şekil gêno. Vateyê verênî zî nê heqîqetan bi ziwanêko sade, xorîn û tesîrdar nesl ra neslê bînî ra resnenê. Nê vateyî nîşan danê ke heqîqet ge-ge bi tecrube, ge-ge bi xoza û ge-ge zî bi demî reyde eşkera bena. O semed ra, vateyê verênan tena mîrasê ziwanî nîyê; ê eynî wext de vîr, tecrube û felsefeya cuya şarê Zazayan ê. Parastişê nê vateyan, parastişê ziwan, kultur û heqîqeta cuya Zazayano zî.

Serra 2024î de dest bi wezîfeyî kerdibî

Memet Akkuş weçînayîşê herêmkî yê 31ê adara 2024î ra pey, pîya bi Hazal Arase ya ke DEM Partî ra sey Sereka Şaredarîya Agirî weçînîyabîye wezîfeyê Hemserekîya Şaredarîya Agirî kerdêne.

Qezeyanê bînan de 17 normê Kurmancî abîyê û 3 zî normê Zazakî abîyê.
Çende norman de xeletîye est a cayê normê Kurmancî de normê Zazakî abîyê û cayê normê Zazakî de zî normê Kurmancî abîyê.

Xeberdayîşî ser o polîs û ekîbê weşîye şawîyayî cayê qeza. Gedeyo ke giran birîndar bi, badê mudaxeleyo verêne wedarîya nêweşxane la heme mudaxeleyan ra pey nêame xelasnayîş û dinyaya xo bedilna.

Derheqê qeza de tehqîqat ame dest pêkerdene.

Hemserekê Pêroyî yê verên yê Partîya Demokratîke ya Şaran (HDP) Selahattin Demirtaş o ke 10 serrîyo ke Hepisxaneyê Edirne tepşîyeno medyaya sosyal ser ra parekerdişêk kerd. Demirtaşî da zanayîş ke, Selçuk Mızraklı yo ke pîya yew hucre de manenê, cezaya xo temam kerdo û do serbest bimano.

Mızraklı do roja sêşeme tehliye bibo

Demirtaşî parekerdişê xo de nê vatî: "Dr. Adnan Selçuk Mızraklı, vera serekîya çar mengan ya Dîyarbekirî hewt serrîyo ke hepisxane mend, ey cezaya xo temam kerda û 8ê êlule roja sêşeme do tehliye bibo; o zanayêko zerrîpak o."

Demirtaşî behsê dewrê pîya mendena zindanî ya pîya bi Mızraklî kerd û wîna va:

“Nê panc serranê peyênan de ez emanetê ey bîya, o zî mi rê emanet bi. Şodirê roja sêşemeyî do tîya ra vejîyo, şan zî do Hewagehê Dîyarbekirî de bo. Nika ra emanetê şima yo."

No kitabo ke bi xusûsen herêma Çewlîgî ser o ameyo nuştiş û tede zanayîşê hîra yê cografî û tarîxî yê mintiqa estê.

Zanayîşê sîparîşî

Seba peydakerdişê nê kitabî, şima eşkenê bi nê rayîran Weqfa Îsmaîl Beşîkcî reyde têkilî ronê:

E-mail: info@ismailbesikcivakfi.org Telefon: +90 (541) 391 81 49

Weqfa Îsmaîl Beşîkcî ke sey weşanxaneyêk zî xizmet dano, warê cigêrayîşanê kurdkî heta nika xeylê kitabî çap kerdî.

No kitab do seba kesanê ke wazenê herêma Çewlîkî ser o zanayîşanê hîrayan û zanistî bigîrê, çimeyêko muhîm bo.

Şîîre, hunerê vateyan de serê heme çîyan, bi qaydeyanê xoser ê estetîk, hîsê zerrî, rîtm û xeyalan ra yena viraştiş. Şîîre, tekstê bînan ra hetê awanîya vateyî û manaya xo ra, hetê hîsê ziwanî, rîtm, bedewî û ahengê vengan ra tam cîya ya.

Wexto ke merdim tarîxê edebîyatê Kurdan ewnîyeno, vîneno ke çimeyê edebîyatê Kurdan, şîîre bi xo ya. Edebîyatê nuştekî yê Kurdan de, nameyê pîlî sey Baba Tahîrê Uryanî, Elîyê Herîrî, Mela Ehmedê Bateyî, Melayê Cizirî, Feqîyê Teyranî, Ehmedê Xanî û zafê bînî, şîîrê ke înan nuştê, cayêko zaf muhîm gênê. Labelê, yew edebîyat tena nuştene nîyo; eynî wext de destanê ke dewran bi dewran ameyê vatîş, efsaneyê ke vîran de zindî mendê, deyîrê ke zerrîyan ra vejyayî, û estanikê ke qedîm ra yenê, înan zî cayê xo yê xoser estê. Bi heman şêwaz, tarîxê edebîyatê Kurdan de, beynatê şaîranê nuştekî de, dengbêjî, deyîrbazî estanikvatoxî û xebatê înan ê fekkî zî bi qîmet ê. Çimkî, wexto ke hîna kulturo nuştekî çîn bî, heme hunerê edebî sey şêwazê fekkî vejîyayê meydan. Dima ke kulturo nuştekî bi hêz, nê hunerê fekkî zî ameyê qeydkerdiş. Bingeyê edebîyatê Kurdan ê nuştekî de, yew kulturo komelkî û yew edebîyatê fekkî zengîn esto. Edebîyatê Kurdan ê modernî zî nê çimeyan ra kok girewto û bi hêz bîyo. Na rewşe, seba heme lehçeyanê Kurdan, yani Zazakî, Kurmanckî û ê bînî, wina ya.

Di her edebîyat de, karê tewr zehmet û tewr nazik şîîr a, yanî şîîr nuştiş o. Şîîre de çîyo tewr verên û tewr muhîm no yo ke "şîîre" bi prensîbanê estetîk, hest, rîtm û xeyalan bêra nuştiş. Şîîre, tekstanê bînan ra hetê şeklê vateyî û manaya ra, hetê ziwan, rîtm, estetîkî û ahengê vengan ra cîya ya. Di şîîre de xeyal û metaforî cayêko xususî gênê. Xora bê înan, şîîre, şîîre nîya. Şîîre bi xeyal û metaforan yena nuştiş, vateyî zî kelemê dîwarê xeyalan ê. Çiqas ke tecrubeyê cuyaya şima zaf bo zî, eke vateyê şima qaydeyanê estetîkî de nêbê, çîyê ke şima nuştê, şîîre nêbenê. Çimkî şîîre de ganî yew melodî, yew rîtm û yew aheng bibo. Bêguman şîîre tena karê hestan nîya, labelê binê hukmê aqilî de zî nîya. Şîîre, wayîrê yew awanîya pîya-kewtî ya.

Kitabê Şîîran ê Zazakî: Xezîneyê Hunerî

Heta ewro edebîyatê Zazakî de zaf kitabê şîîran ameyê çapkerdiş. Cêr de nê kitabî sey yew lîsteyê rêzkerdî estê:

• Alî Şeker:
  • Hayleme “Kilama Vayî”, Îzmîr, 2011, 103 r.
  • Sîsperike, Weşanxaneyê Na, Îzmîr, 2016, 120 r.
• Akman Gedîk: Roj Ma de Şewle Dano, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2012, 40 r.
• Azad Dilêr: Dîyarbekiro Xopan o, Almanya, 1986, 60 r.
• Bazîd Cîhangîr: Zerrîya Min Kengula ya, Çewlîg, 2016, 80 r.
• Enwer Yılmaz: Warway, 2023, weşanxaneyê Nas
• Bedrîye Topaç:
  • Sebr, Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2013, 54 r.
  • Wextê Heskerdişî, Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2013, 72 r.
• Berfîn Jêle: Çimê Eşqî To Der o, Vejîyayîşê Pêrî, Îstanbul, 2013
• Burhan Beyazyildirim: Ez Bêkes o, Berdan Matbaacılık, Îstanbul, 2016, 72 r.
• Çetîn Satıcı:
  • Azebe, Weşanên Sî, Îstanbul, 2002, 112 r.
  • Roja Sîpîye, Weşanên Elma, Îstanbul, 2003, 83 r.
• Deniz Gündüz: Xapxapik, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2014, 40 r.
• Dilo Bargiran: Girêyo Kor, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2020, 70 r.
• Ercan Cengîz: Roj Marê Sa Wano, Tevn Yayınları, İstanbul, 2013, 168 r.
• Ezîz Gul: Dalpeya Cemedyeyên, Weşanxaneyê Aramî, Îstanbul, 2013, 42 r.
• Fahri Ergun:
  • Dêê Ha Dê, Weşanxaneyê Arya, Îstanbûl, 2015, 140 r.
  • Diz a Sêregi, Weşanên Arya, Îstanbul, 2010, 100 r.
  • Na Fin do Bibo, Weşanên Arya, Îstanbul, 2013, 120 r.
  • Ziwan Vînobose, Weşanên Arya, Îstanbul, 2012, 120 r.
• Fuat Dogan: Hesret, Weşanên Pêrî, Îstanbul, 2004, 64 r.
• Halîs Yurtsever:
  • Ez Kamîrê Biberbêne, Weşanên Veng, Îstanbul, 2007, 191 r.
  • Beso, Weşanên J & J, Dîyarbekir, 2016, 166 r.
• Îbrahîmê Xaşxaşe:
  • Aşme Zerde, Weşanxaneyê Famî, Îstanbul, 2020, 88 r.
  • Azad, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2023, 87 r.
• Îdrîs Yazar: Destê Zemanî, Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2018, 56 r.
• Îlhamî Sertkaya:
  • Min Hesretan de Mevirde: Meso, Den Haag-Hollan-da, 2002, 70 r.
  • Zerîya Min To de Mend, Weşanxana Afîşî-Medya, Hollanda, 2003, 72 r.
• Îlyas Gîzlîgol: Arîn rê Dêrî, Weşanxaneyê Arya, Îstanbûl, 2015, 100 r.
• J. Îhsan Espar:
  • Dilopê Zerrî, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2008, 56 r.
  • Berîyê Birîsimênî (komşîîrî), Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2020, 188 r.
  • Rengê Şewe Zerrîya Mi De, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2018, 74 r.
  • Sanikêka Heskerdişî, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2014, 53 r.
• Kemal Astare:
  • Gulistan, Can yayınları, İstanbul, 2006, 112 r.
  • Hazar Dengız ê Zerrê Mı de, Neşirxanê Berheme, Kista-Stockholm, 1991, 62 r.
• Malmîsanij: Herakleîtos, Weşanên Jîna Nû, Uppsala, 1988, 51 r.
• Mehdî Özsoy: Dîwan (Mem û Zîn), Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2014, 208 r.
• Mehmûd Arif Ayçîçeg: Ha Vaj Ha Vaj, Îstanbul, 2013, 80 r.
• Memê Koêkorta: Lawika Cirê Vacî, Çapxana Medya, Stockholm, 1997, 62 r.
• Mihanî Licokic: Axînê Min Welat, Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2014, 104 r.
• Mikaîl Aslan:
  • Hayig, Fam Yayınları, Îstanbul, 2013, 88 r.
  • Xayîs, Weşanxaneyê Aramî, Îstanbul, 2016, 72 r.
• Mikail Söylemez: Dormaleye Ma Dı, Weşanên Vîrî, Çewlîg, 2010, 56 r.
• Newzat Valêrî:
  • Dejê Nimiteyî, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2009, 80 r.
  • Wexto Vîndîbîyaye, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2016, 72 r.
• Pinar Yildiz:
  • Vateyê Zimistanî, Weşanên Avesta, Îstanbul, 2024, 136 r.
  • Vena, Weşanên Avesta, Îstanbul, 2019, 104 r.
• Qemerê Alî (Kamer Söylemez): Adir û Asme, Piya Kitaplığı, İstanbul, 1995, 71 r.
• Roşan Lezgîn: Dêsan de Sûretê Ma Nimite, Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2013, 64 r.
• Sînan Sütpak: Jûtenya, Weşanxaneyê Aramî, Îstanbul, 2016, 120 r.
• Wisiv Pîrbab: Derdê Hîris û Heştî, Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2013, 64 r.
• Wusenê Gestemerde: Xezala Koyê Bîngolî, Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2012, 103 r.
• Xecê (Hatîce Yilmaz): Hesret û Hêvîya Bêsînor, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2015, 47 r.
• Xidirê Başî: Gula Xizirî, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2012, 132 r.
• Zulkuf Kişanak: Delala Çimrengîne rê Qesîdeyî, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2007, 96 r.

Ena nuşte kîtabê Remezan Alanî de yew qisimê nuşteyîya ke yê Xelîl Xeyalî ya û serrê 1913 de kovara Rojî Kurd de weşanîyaya. Xelîl Xeyalî seba ke o wext şarê bajaran hetê ziwanî ra sist dîyê û xo serê dewijan de dîyo ena nuşte înan ser o nuşta. Eke eyro weş bibayne gelo bivatêne se?

Xelîl Xeyalî, kurdanê Bidlîs ra yo û 1864 de Mutkî de dadîya xo ra bîyo. Bidlîs de medresa wenda û badê şîyo îstanbul. O wexto îstanbul de kurdanê zanayan û roşnvîran bîyo ke gelek xebatê ey zî est ê. Sey komelaya kürt Teavun Cemîyetî, kürd Neşrî Maarif Cemîyetî, Kürdistan Tealî Cemîyetî de rolê awankerdoxî û karê muhîmî kerdî. Kovaranê kurdan de sey yew serekê aqil û fikrî nuşteyî nuştî. 1946 de îstanbul de wefat kerdo. (Allah rehmê xo bi ey bikero)

“Gelê şarê bajarî, ma û şima di dewêke de mîyanê eşîrêke de birayê yewbînan bî. Şînê ma, şayîyê ma, hewar û gazîyê ma yew bî, ma têdir weriştêne û roniştêne. Ma yewbînan de de'wayê pîlîtî û qijîtî nêkerdêne. Qijê ma yewbînan de gawanî û şiwanî kerdêne. Keyna û cinîyê ma têdir şîyêne bêrî û hênîyan.

Dewr û zemanî şima ma ra qerefna, şima şîyê bajaran, ma mendî di dewan. Çimê şima bajare de abî, şima bî wayîrmal, ma feqîr û belengaz mendî. Gama ke şima ziwanê şarê bajarî musayî dewijî û kurdîtî ra açarîyayî. (...)

Ey şarê bajarî, şima weş bizanê ke şima bê ma nêeşkenî, eke ma nêbi şima bi çi bajarê xo, qesrê xo, malê xo weye kenî? Bi ziwanzanîyêke şima terka miletê xo kerd û şima te'dayîya cinsê xo rewa dî, eke di kîtabê muslumantî de ameyo nuştiş, nîşanê ma dewijan bidêne, ma zî pê bihesî, gerre û gazîyan verade. Ney şima neheqî kenî bi ma, emrê Homayî nêanî ca. Bêrêne Homayî ra bitersêne, ma biratîya xo ra meerzêne.

Şima zanî ke ma, şima û babî û bapîrê şima nas kenî, şima ça ra ameyî, çi kes î, "şarê bajarî erdan ra zergûn nêbîyê, asmênan ra nêameyî, elbet hetê dewe ra ameyî. Hetê dewe de xeyjê kurdan ma kesî nêvînenî.(...)

Şima bîyê zana, ma nezan mendî, destê şima ra her çî yeno, destê ma ra çîyêk nêyeno. Di rayîrê Homayî de ey şarê bajarî, esl û bestê xo vîndî mekêne. Di mîyanê aleme de xo û ma caris mekêne.”

Xelîl Xeyalî, Gilî û Gazîn, Rojî Kurd 1913.

(Keşkûl, Remezan Alan)

Kurmancî ra açarnayox: Resul Yildirim

8 lîreyî gênê 180 lîreyî ra roşenê

Citkar Remezan Çelîkî da zanayîş ke firingîyê ke înan bi ercêko kêmî roşenê, badê bi erco berz yenê rotiş û va: "Ma yew kîlo firingî bi 8 lîreyan roşenê. Bazirganî gênê, kenê huşk û dima ra bi 140, 160 yan zî 180 lîreyan ra roşenê. Firingîyan kenê huşk û şawenê Ewropa û Rûsya."

Semedo ke merdim ziwanê xo de bieşko binuso ganî her çî ra ver alafabeyê ziwanê xo bizano.

Alfabeyê ma de 31 herfî estê. Heştê înan herfê vengînî yê 23 herfî zî herfê bêveng ê.

Alfabe

HERFÊ GIRDÎ/ BÜYÜK HARFLER

A B C Ç D E Ê F G H I Î J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z

Herfê hurdî / küçük harfler

a b c ç d e ê f g h i î j k l m n o p q r s ş t u û v w x y z

Herfê Venginî / Sesli harfler

a e ê î i û u o

Herfê Bêvengî / Sessiz harfler

b c ç d f g h j k l m n p q r s ş t v w x y z

Çar herfê ke alfabeya tirkî de estê la yê ma de çin yê: Ğğ, İ, ı, Öö, Üü

Kurdkî de herfa “i“ gama ke gird nusîyeno, sey alfabeya îngilîzkî bênuqta, sey “I“ nusîyeno.

Herfê ke alfabeya tirkî de çin ê la yê ma de estê zî nê yê: Êê, Îî, Qq, Ûû, Ww, Xx

Hadrekarîya maçî dewam kena

Amedsporo ke hewteyo hîrêyin de bi netîceya 2-1î Trabzonspor mexlub kerd, vera Kasımpaşayî hazirîyanê xo rê dewam keno. Kaykerê taximî Tesîsê Şehmus Özerî de antrenmananê xo kenê. Amedspor wazeno ke Stenbol ra zî bi serkewtiş ageyro.

Wesayît de 5 kesî estbîy; vajîya nînan ra yew kesî dinyaya xo bedilna û çar kesê birîndarî bi ambulans wedarîyay nêweşxane.

Derheqê qeza de tehqîqat ame dest pêkerdene.

Komele de bê xeberdayîşê îdarekaranê komele cigêrayîşa ame kerdene. Dîya zanayene ke polîsan kilîtê berê komele bedilna û kilît xo dir berd Mudirîya Şûbeyê TEMî.

Îdareyê komele ke saetanê serê sibayî de sereşti ferq kerd, no sey binpaykerdişê heqan name kerd û vat ê do derheqê nê qewimîyayîşan de pêhesnayîşê sûcî bikerê.

Seba proje û xebatan de ameyî têhet

Parlamentera AK Partîye hetê Hemsereka Şaredarîya Silîvanî ya DEM Partîye Sevim Biçici û rayedaranê şaredarîye ra ameye pêşwazîkerdene, bînaya şaredarîye de gêraye û derheqê xebatan de agahîye girewte.

Kombîyayîşo ke ofîsê Hemsereke Biçici de virazîya de derheqê meseleyanê qezaye de qalî bi. Kombîyayîş de endamê meclîsê şaredarîye zî amade bîy û rewşa nikayêne ya Silîvanî ameye ercnayene.

30 kesî beşdarê komxebate bîyî

Ziwannas, akademîsyen û cigêrayoxê warî yê ke endamê Grûba Xebate ya Vateyî yê, beşdarê kombîyayîşî bîyî. Komxebate de termê zazakî yê muzîkî do tede bêrê muzakerekerdene û 30 kesî ca gênê.

Xezîneya çekuyanê zazakî do bêro qeydkerdene

Mudirê Şûbeyê Pawitiş û Averberdişê Ziwanî Tahîr Baykuşakî dîyar kerd ke amancê kombîyayîşî arêdayîşê termanê muzîkî yê zazakî, erjnayîş çekuyanê mewcûdan û viraştişê termînolojîyêka hempar o.

Baykuşakî îfade kerd ke seba qeydkerdişê xezîneya çekuyanê zazakî ke mîyanê ziwananê binê talûkeyî de ca gêno û seba neqlkerdişê înan ê neslanê ameyoxan, xebatê termînolojîye muhîm ê.

Mîyanê yew rîyê pereyê 1 dolarî de portreyê Trumpî esto. Beşê corênî de nuşteyê ‘Liberty’ (Xoserîye), beşê cêrênî de zî serra ke xoserîya welatî ameya îlankerdiş û tarîxê ‘1776-2026’ yê ke sembolê serrgêra 250. ê, estê.

Rastê portreyê Trumpî de nuşteyê ‘IN GOD WE TRUST’ (Ma Homayî rê Bawer Kenî) nusîyayo. Nê pereyê metalî, badê ke ameyî vetene piyasa, mîyanê çend saetan de qedîyayî.

Sewbîna, badê seserre reya verêne yo ke portreyê serekêko ke gane (weş o) pereyê Amerîka de ca gîrewt.

Nê pereyê metalî yê 1 dolarî ke rengê zerrnînî de yê labelê mîyanê înan de zerrn çin o, 25 teneyê înan bi 61 dolarî, 100 teneyê înan zî bi 154,50 dolarî ameyî rotene.

Nameyê tayê kesanê ke ameyî giretiş wina yo: Sibel Kaya, Arzu Karaman, Rozerîn Kurt, Hasan Karsu, Yunus Emre Ergîn, Baran Çinar, Murat Sonmez, Mervan Konur.

Ame zanayîş ke kesê ke ameyê girewtiş berdê Mudirîya Polîsan ya Dîyarbekirî û uca yenê tepiştene.

Çend rojî verî semedê PKKyîyan ê ke pêrodayîş de şibî heqîya xo taziye ameybî ronayîş.

Ofîsê dozgerîye vîdyoya qiseykerdişê Davutoğluyî ke çar serran ra pey medyaya sosyale ser ra vila bîy ser o, qerar da ke wa tehqîqat abibo.

‘Ey Tirkîya pêşkêş kerd’

Davutoğluyî wina vatbi: "Mi eşkenê mîlyaranê xo bi mîlyaranê bînan ra zêde bikera, temamê sey ê wezîranê ke mi ra pey ameyî. Mi wezîranê xo ra vatbi ke qet pereyo ke bi rayanê nêheqan bi dest vîstî xerc mekerê; la înan no kerd. Înan dormeyê xo yo nêzdî dewlemend kerd. Ey zamayê xo sey wezîrî kerd wazîfedar. Ey Tirkîya pêşkêşî muteahîtan kerd."

Xeberdayîşî ser o hetê Mudirîya Mintiqa ya Daristanî ra mintiqa rê 6 erazozî, 2 wesayîtê mudaxeleya verêne, 3 pîqapî, 6 xebatkarê teknîkî, 10 memurê pawitişî û 45 karkerê daristanan ameyî şawitene. Zaf ekîbê itfaiye û cendirmeyan zî sewqê mintiqa bîy; ame zanayene ke seba hewnakerdişê adirî xebatî dewam kenê.

Çend vateyê verînan (1)

Wendiş: Enwer Yılmaz pic.twitter.com/HeAk8kc4HR

— Zazakî News (@zazaki_news) September 3, 2026

Forumê Aştî û Azadîye hetê Enstîtuya kurdî ya Amedî û Şaredarîya Bajarê Girdî yê Amedî ra ame organîzekerdiş,

Amed de siba wesîleyê Roşanê Ziwanê Kurdî ra bi nameyê “Rayîr û metodê ganîkerdişê ziwananê ke binê tehluke de yê” forumêk virazîya.

Na komxebate, hetê Enstîtuyê Kurdkî ya Amedî ra sey hîrê roniştişan amey hedrekerdene.

Roniştişo dîyin de babeta “Dezgehkîkerdişê Kirmanckî” amey munaqeşakerdene û Ehmedê Bira sey qalîkerdox û Nesîb Gultekîn sey moderator ca girewt.

*Na xebere bi destekê madî yê Sefaretxaneyê Almanya yê Anqara, çarçeweya 'Projeyê Xurtkerdişê Dezgehanê Medyaya Herêmî yê bi Wasitaya Mentorîya Mîyanneteweyîye û Vurnayîşê Dîjîtalî' de ameya amadekerdene, mesuldarîya muhtewayî aîdê dezgehê ma ya."