Wexto ke ma embazan reyde kom benê ma xo rê tereqnenê û qisey kenê, mijar ra mijar erzîyenê. Sey teyrane ma ge xo danê ser yew qîlî ge ma xo danê ser yew gilî ge zî ma xo danê serê hênîyanê awe û ma leq leq kenê. Roja ke mi xo şinasnayo ra heta eyro qiseyanê ma de eke ma bêrê serê şarê Kurdî timûtim tarîx ra yew deje, nika ra yew pênêameyîş û ameyox ra bêhêvîtî qisey bena. No bîyo sey yew efsaneyî, ziwan ra ziwan gêyreno. Sereyê ma de sey yew daxî, mêzgê ma de sey yew deqî yo. Çi wextî şarê ma ra yew cemat kom bibo û qisey bikero îlla ziwanê xo erzeno yew dejê şarê ma û peynî de zî yew xayîntiya reşe vejeno teber. Ma ge ge bi nê xayîntîyan şermezar zî benê feqet herkes zî na xayîntîye xo ra dur dano. Mîyanê çareyê ma de sey morê şermezarîye na vateya xirabi hertim est a. Kurdê Sunnî sucdarîye erzenê Elewîyan, Elewî erzenê komînîstan, komînîstî erzenê tarîqatan, tarîqatî erzenê cematan, cematî erzenê bêcematan, bêcemaatî erzenê pîlan, pîlî suc erzenê qijan welhasilî ne yew sucdarîye qebul keno ne zî sucdar vejîyeno meydan. Herkes bi nê qisêyan beno xayîn çunke çerxe tadîyena. Ecêba ma kurdî raşta ra xayîn ê?

Ez serê na mesela de fikirîyaya ecêba kurdî xaînî yan tayê kesî yan zî tayê qisimê însananê ke wazenê ma wina bifikir no fikir dekenê mîyanê ma. Hîşê ma dekerê têmîyan û ma peynîheval verdê. Hende bîyo ke neyarê ma hiş bîyê ma xo bi xo xaîntîya xo qisey kenê. Badê mi xo ra va ke "ecêba ma raşta ra xaînî yan zî na ma mîyan de yew zûra çarçetal a ha gêyrena." Ma sênî fehm kenê ma çi yê? Ez xo rê ewnîyaya cuya ma ya sosyale ra, ewnîyaya dîrokê ma ra, ewnîyaya rewşê ma yê pêameyîşî ra. Raşta ra zî ma pêameyîşî ra gelek dûrî feqet no zî seba xayîntiyê yew şarî bes nîyo. Yewna şare sey ma ez vana qey çin yo û çîyê ke şarê ma dîyo yewna şarî bidîyêne belkî nika dîrok zî ey xo vîrra kerdbi. Ver bi herban, qirkerdişan, talanan, surgunan, asîmîlasyonan de reyna zî bi giloverkî nizdîyê 50 milyon kurd est ê. No zî goreyê her milet nîyo. Wa zafîyê ma yew kîşt de bo ma reyna bêrê serê meselayê xo yê "Kurdî xayînê yan ney?"

Xayîn goreyê kamî ra xayîn goreyê çi ra xayîn. Xayîn goreyê ferhengê TDK ra manaya, o ke xiyanet keno, o ke nîyetê ci xirabo, o ke zirardayîşî, xemgînkerdişî û xirabîkerdişî ra keyf gêno yo. Xiyanet zî manaya, dest eştişê miqedesî, xirabî kerdiş de ya. Êyê ke nê her di çekuyan dekenê vîyeyê ma, ma sucdar vînenê û ma ra vanê şima xayînê û na xayîntîye kenê binê hîşê ma Tirk ê, Îranij û Ereb ê. Tewr zaf zî Tirkî wina vanê û wina vînenê. Eslê xo de serê na manaya xayîntî ra ma biewnî ma vînenê ke nê hîrî heme milet zî xayîntîya xasi kenê bima. Labelê ma eyro serê Tirkan de vindere.

Hema sereyê awanbîyayîşê Tirkîya ra ma biger û ma tek bi tek bimarne hela kam xayîn o.

1)Wextê herbê ûmumîyê yewin ra heta pêynîyê awankerdişê Tirkîya ra Kurdan paşt da Dewletê Osmanîyan û dewleta newe ya Tirkîya. Badê ziwanê Kurdan bi qedexe, şaristanê înan vêyşayê, mal û milkê înan talan bi, kurdî surgun bîyê. Qey yewî nêva tirkan wina kerdo û tirkî xayîn ê?

2) Tirkan dewletê Osmanîyan rijna Xelîfe û şêxulîslam surgun kerdê. Xelîfe û Şêxulîslam kuçanê şarî de yew halo pêrîşan de ganê xo da. Qey yewî nêva tirkan dest eşt miqedesî, îslam hewana ê dîn ra vêjîyayê, ê xayîn ê?

3) Tirkan kultur û tarîxê dewlete û xisûsî zî yê Kurdan heme bedilna. Heme miletê ke Tirkîya de bî bîyê nezan û cahîl. Qey yewî nêva tirkan ver bi Kurdan û miletanê bînan de hedê xo vîyarna, tirkî xayîn ê?

4) Tirkan nasnameyê xo ra û yê însanan ra zî çekuya îslamî hewana(qestê mi muslumanî ney ney îcab nêkeno nasnameyê însano nemusluman de îslam binuso) herunda îslamî de demokrasî û laîklîk ard. Qey yewî nêva tirkan Homayî ra rîyê xo tada, tirkî xayîn ê?

5) Tirkan va ma herunda camêrdanê xo ma camêrdanê bezreyî/toximî teber ra bîyarê. Yanî cinî û keynêyê xo milatanê bînan rê pêşkêş kerdê. Qey yewî nêva tirkan namus û heyayê xo roto, tirkî bîyê deyus û xayîn ê?

6) înan melayî û şêxî darde kerdê, ûmumxaneyî akerdê, Quranê pîrozî qedexe kerd. Qey yewî nêva tirkî xayîn ê?

7) Înan Ezan rê tehemul nêkerd ezan kerd tirkî. Kurdî rê tehemul nêkerd va: "tirkî qisey bike zaf qisey bike." Qîmê înan nêbi koyan ra zî nuşt "çi weş êyê rê ke vano ez tirk a." Qey yewî nêva heme ziwanî ayetê Homayî yê tirkî ayetê Homayî înkar kenê, xayînetê Homayî kenê?

8) Tirkan sade Kurdî ne Lazî, Çerkezî, Tatarî, Ermenîyî heme xo mîyan de xemênayê, ziwanê înan qedêna. Qey yewî nêva tirkan heme miletî asîmîle kerdê, ê xayîn ê?

9) Îslam hewana bes nêbi neyartîya xidare kerd bi muslumanan. Heta înan demokrasî zî girewt ey zî qetil kerd. Qey yewî nêva tirkî ne Homayî rê benê ne zî milet rê?

10) 1960î de derbeyo tewr verênî reyna tirkan kerd bi Ednan Menderesî û tayê însanî îdam kerdê. Qey yewî nêva tirkî xayîn ê?

11) 1971î de hukumat da îstîfakerdiş û îradeyê milete nêdî. Qey yewî nêva tirkî zorbe yê?

12) Êyê ke 1980î de reyna yew derbeyêko hema zî têsîrê ey est ê û însanî sey mêşinan kerdê hepsan biîşkenceyan dayê kiştişî Tirk ê. Reyna yewî nêva Tirkî xayîn ê.

13) 1997 de reyna hukumet bizorî ameyî îstîfakerdiş seba ke nêzana ekonomî îdare bikerê enflasyon pêl eştêne serê yewbînan reyna zî yewî nêva Tirkî xayîn ê.

14) Serranê 1900 ra heta eyro faîlî mechulî bi destê Dewleta Xorîne yê Tirkiya yenê kerdiş. Qey yewî nêva tirkî qetilkerdox ê?

15) Feto Tirk bi û derbeyê xo de însanê ke kiştê tirk, o ya ke Fetoyî kerd mîyanê dewlete Tirk bi. Qey yewî nêva nê tirkan keyeyê ma paymal kerdo?

Ma eşkenê bi seyan çî bimarne ke Tirkan xayîntî kerda bi dewlete, bi milete û bi neteweyanê bînan labelê kes nêvêjîyayo nêvato Tirkî xayîn ê. Qey ma xo sey yew mileta xayîne bivîne. Nê fikrî heme binhîşê ma de sey qodî qeyd kerdê nê dagirkerdoxan. Ma goreyê biratî ra biewnî înan îxanet kerdo bima. Ziwanê ma qedexe kerdo. Kulturê ma vînd kerdo. Bi hezaran însanê ma bixayîntî kiştê. Ma goreyê dewlete ra biewnî heme derbeyî, dexfikê Ergenekonî, Planê derbeyî yê Balyozî, faîlî mechulî înan mîyanê îxanet de kerdê bi nê însanan. Ma goreyê Îslame ra biewnî înan Xîlafet hewana, xelîfe û şêxulîslam surgun kerd, Qur'an û ezan qedexe kerd, camî û mendereseyî padayê, alfabeyê verînî hewana milete yew şewe de kerd zir cahîl û herunda înan de Demokrasî ard. Ûmumxaneyî, fabrîqayê reqîyî, qumarxaneyî, zulumxaneyî û xayînxaneyî înan akerdê. O ke ma ra vano şima xayîn ê wa bi zano ke xayîn zî ê yê, zalim zî ê yê.

Bi kilmî mîyanê her milet de xayînî est ê û mîyanê her milet de ehlê wijdanî zî est ê. Sênî ke yew milet bi çend heb xayînan nêbena xayîn yew milet bi yew di rindîyê xo zî nêbena hewl. Êyê ke wazenê ma dekê neyarê ma nê fikran dekenê aqilê miletê ma. No fikir plan û pirojeyê dewlete û yê însananê kîndaran o. Ma kurdî zî ganî bidîqet û biaqil hereket biker seba ameyoxê xo. Hêvî hertim wa dermanê ma yê xoverdayîşî bo.

21.02.2024

Adıyaman

Semsûr (n)

Besni

Bêsnî

Çelikhan

Çêlikan (n)

Gerger

Aldûş (n)

Gölbaşı

Serê Golan (n)

Kahta

Kolik (n)

Samsat

Semsat (n)

Sincik

Tut

Seyîdxan Kurij serrê 1960 de dewê Çewlîgî Kur de ameyo dinya. Goreyê vateyî dadîyê ey, o yan aşmê êlule de yan zi aşmê çirî de ameyo dinya. Kur, yew dewê koyî ya, ha bin yew koyî de ya. Seyîdxanî mektebo verên Kur de wend. 1950 ra pey mekteb amebi dewê Kur. Ey mektebo mîyanin (Ortaokul) û Lise zî Xarpêt de wendî. Beynatey serranî 1980 û 1984 de ey Bursa de Fakulteyî muhendisey de qisimî makina wend. Seyîdxan yew serr Amed-Şenkuş de Barajî Karakaya de sey muhendîsî makina xebitîya. O cuwa pey şi Almanya û Almanya de destcikerd kirdkî nuşt. O serrê 1991 ra nat Almanya de almanki û kurdî (kurmancî û kirdkî) bernameyanê radyo virazeno. Pa bernameyanê radyo ya ey dest bi nustişî zi kerd. Heta nika ey folklorê kirdkî ra sanikî, meseleyî, fiqreyî, fablî, vateyê verênan arêdayî. Ey kîtabî Peter Lerq,Ahmet Sayî û Antoine de Saint tadayî kirdkî.

Seyîdxan Kurij, bi tirkî almankî û kurdî (kurmanckî û kirdkî) roportajan virazeno û nuşteyan zi nuseno. Nuşteyî Seyîdxan Kurijî rojnameyanî Azadî, Dengê Azadî, Ronahî, Hêvî, Jîyana Nû, Roja Teze, Roj, Welat, Özgür Gündem û kovaranî Armanc, Çira, Nûdem, Medya Güneşî, Bîr, Nûbihar, Zend û Vate û xelîyek malpêranî Înternet di neşir biyî û benî. O nêzdî di serî rojnameyî “Peyma Kurd” de endamî redeaksîyon û mesulî beşî kirkdî bi. Peyama Kurd rojnameyek hefteyî bi û bi kurmancî, soranî u kirdkîAlmanya de çapbînî.Seyîdxan Kurij serrê 1997 ra nat pa 15-20 ambazan a bi kirdkî kovara kulturî Vate zî vecenî. O serra 2022 ra nat Çarpel Medya de bi nameyê “Vîr û Vate” yew bernameyê kultur û ziwanî û bi nameyê “Tarîx û Komel” yew bernameyê tarîxî virazeno.Seyîdxan bi taybetî serewedartişî 1925 (Serewedartişî Şeyh Seîd) û Yadîn Mehmûd Ebas (Yado) sero xebat kerda. Ey no derheq de zaf roportaj viraştî û xebatê cigêrayiş kerda.

Seyîdxan babîyî yew kêna û yew lajî yo.

Weysel Yildizhan: Merheba Mamosta, seba ke to wesenayîşê ma qebul kerd û ma nika roportaj kenê, ma zaf sipas kenê Mamosta. Ma destpêk de tayê qala to û xebatanê to kerdî Mamosta. Sey persêko klasîk, gelo nê xebatan de motîvasyonê to çî yo? Çi bî sebeb ke to tena qiseykerdoxê ziwanê xo nêmendî, to qeleme girewte dest yan zî mîkrofon girewt xo ver?

Seyîdxan Kurij: Ṣima zanî, ez nesla 1978 ra ya. Nesla ma zaf polîtîk bîye. Ez hema mektebo mîyanen de bîya, ez polîtkaya alaqadar bîya. 1980 ra vero alaqaya mi bi hereketa kurd rê bîye. Ma zanayenê netewe çî ya û ṣertanê netewebîyayiṣ ra yew zî ziwan o. Semedo ke yew ṣar, yew netewe asîmîle nêbo, çînbîyayiṣ ra bixelisîyo, gani wayirê ziwan, kultur û tarîxî xo vecîyo. Ziwan vînd bibo, kultur û tarîx zî beno vînd. Yanî çîko tor muhîm ziwan o. Celadet Bedirxan vano, "Seba yew neteweya çîyê tor mihîmî dîn û ziwan ê. Seba ke dînê kurdan û yê kolonyalîstan yew o, tena kurdan dest de ziwan maneno”. Mi zî bi no fîkîra her wext weṣt ke ez waranê ziwanî, kulturî û tarîxî de miletê xo rê xizmet bikerî. Belka wendoxan rê sey arogantîye bêro, la ez zaf samîmîya, mi sey yew însano wende, xo mesûl dîy kê ziwanê xo rê xizmet bikerî. Ma mîyan de zaf kêm însan bîye ke wayîrê wina îmkanan bîye. Ez heta 12 serra xo dew de bîya pîl. Cuwa pey zî qet dew ra û ṣarê mi ra alaqaya mi nêbirîyay. Mi ziwanê xo baṣ zanayeni, kulturê xo nas kerdeni. Pero bîn ra kulturê ṣaristanî (Kent Kültürü) zî nas kerdeni. Mi unîversîte wendibi, ez amebîya almanya. Tîya de ṣertê mi baṣ bîye. Nê ṣertan de ez mecbur bîya ke ṣarê xo rê xizmet bikerî. No wezîfê mi bi.

Mi seranê mektebo mîyanen ranat zaf wendenî, mi edebîyat ra hes kerdenî. La welat de ṣartê mi yê nuṣtiṣ nêbi. Ez 1988 ameya almanya. Tîya de mi dîy ke taye kovaran de kirdkî nuṣteyî yenê neṣir kerdiṣ. Mi vere cû nê nuṣteyî wendî. Seke mi cor de zî nuṣt, mi her wext waṣt ke ez sey yew entelektuel ṣarê xo rê xizmet bikerî.

Helbet mi zanayeni ke no çax de yew ziwan tena bi qalkerdiṣ nêṣkeno biciwîyo û fonksîyonel bo. Tena bi beyntarê ma de qalkerdiṣî ziwan nêxelisyeno. Seba ke yew ziwan xo verd bero, fonksîyonel bo, ganî heme waranê heyat de bêro ṣoxilnayiṣ.

Mi vere cû mîkrofon girewt xo dest. 1991 de Radyoya bajarî ya Duisburg (Radyo DU) waṣt ke dest bi weṣanê zaf ziwanî bikerî. Ma zî waṣt na firsat kar bîyarimi. Bi no gaye ma yew kom awan kerd û serra 1991 de platformê Burgerfunk de dest bi vilakerdişê yew programî radyo kerd. Ma radyo de hem kurdkî (kurmancî û kirdkî) hem zî almankî program viraştêni. Qisimî kirdkî mi hedre kerdêni. Mi metnî kirdkî nuştênî û mi û dadîya qicanê mi (Leyla) wendenê. Mi welat de qet zazakî nênuştibi û nêwendibi. Mi tiya de dest pê wendişî û nuştişî zazakî kerd. Ma sey grûb 4-5 serrî no programê radyoyî ramna û cuwa pey mi teyna hende 12 serrî no program viraşt. Nameyî programî ma “Vengê Kurdan li Duîsburgê” bi. Ez texmîn kena no tarîx de zazakî programê radyoyî yo verên o. Beno ke cuwa vero yew di program virazîyayî, la wina perîyodîk nêbî.

Seke mi cor de nuṣt, mi verî kirdkî xeberî nuştenî û roportajî viraştenî. Derheqê tarîhî de, derheqê edebîyatî de, nuṣteyî nuṣtenî û radyo de wendenî.

Bernameyê Radyoyî tena bajarê Duîsburg û dormareyê Duisburg de ameyenê goṣtarî kerden. Mi waṣt xebatê mi bi nuṣtekî bêrê neṣir kerden ke biresî zafê kurdan. Helbet o wext kirdkî zaf kêm ameyenê nuṣten. No ridra zî nê serran ma rê nuṣtiṣê kirdkî zaf muhîm bi. Mi waṣt hem wina ez nuṣtiṣê kirdkî bimusî û xo verd berî, hem zî ziwanê xo rê xizmet bikeri.

Wextî Gaxanî 1992 de mi bi nameyî “Kal Gaxan” yew nuşte nuşt û radyo de wend. Mi cuwa pey no nuşte rojnameyî “Welat” rê şawit, nuşte uca de neşir bi. O wext ra nat mi dest bi karî nuştişî kirdkî kerd. Mi hinî roportajî ke semedê radyoya viraşteni, ê rojname û kovaran rê zî şawitenî. Ez no derheq de bi şansa, çunke heme nuşteyî ke mi şawitêni ameyenê neşir kerden. Mi kurmancî zî derheqê cûye ṣaîranê klasîkî yê kurdande nuṣtenî û radyo de wendenî. Mi nê nuṣteyî zî rojnameyan rê ṣawitenî, ê ameyenê neṣir kerden.Roportaj û xeberî mizî kirdkî, kurmancî, tirkî rojname û kovaran de ameyenê neṣir kerden. Almankî roportaj û nuṣteyî mi zî kovara “Kurdistan Heute” de ameyenê neṣir kerden.

Mi no bernameyê radyo zî û roportajî zî bi motîvasyonê xizmet kerdiṣê ziwan û kulturî xo viraṣtî.

Wexto ke merdîm ewnîyeno xebatanê to yê nuştekî ra xebatê folklorîkî zaf ê. Gelo eserê to yê ke sey “Wayê Hot Birayûn” û “Filît û Gulîzar” to senî amade kerdî? Kesê ke nê warî de xebitîyenê pêşnîyazê to înan rê çi yo?

Seyîdxan Kurij: Raṣto mi bi folklor dest bi nuṣtiṣê kirdkî kerd. Ez bi kulturî kurdî bîya pîl. Ruhî mi bi kulturî kurdî amebi şekil kerdiş. Ez hema hema hemedeyiranî mintiqayê ma zana. Govendan de mi bi xo pa embazanî xo ya deyirî ezbere vatenî. Mi heme sanikî, meseleyî û destanî ma cematan de goştarî kerdî. Çunke apê mi dengbêj û çîrokvaj bi. O mintiqayê ma de meşhur yew çîrokvaj bi. Apê mi, babîyê mi, ema mi her wext ê sanikî vatenê. Mi qicitîya xo de destanê Xecê û Sîyabend, Mem û Zîn, Sanikê Dyebo Sûr, QeraEbas ûyb. zanayeni. Mi waṣteni ez înan binusî ke vîndbîyayiṣ ra bixelisî. Heta o wext dormareyê Çewlîg ra qet teba nêamebi nuṣtiṣ. Heke ma înan nênusi, hîn neslo newe înan nêzano. No ridra zî talûkeyê vîndbîyayiṣî na xezîna estbi.La ez Almanya de bîya, her wext îmkanê mi çin bîye ke ez sanikvajan goṣtarî bikerî û qeyd bikerî.

Yew emzayî mi esto, Mahmut Celayir, o rind yew resam o. Ey dadî xo de qisey kerdibi. Aye ra sanikî goştarî kerdibî û qaset de qeyd kerdibî.Nê hîre qasetî ey dayî mi. Ez nê sanikan sero xebitîyaya, mi nê sanikî nuştî û kovarê Armanc rê şawitî. Wina mi dest bi xebata folklorîk kerd. Ez çend seran de hê ṣîyenî welat. Mi radyo ra yew hacetê qeydkerdiṣî girewtibî, mi na hacet tede berdenî. Vere cû mi keyê xo ra destcikerd, mi Ema xo ya Qumrî, birayê xo Direh, vêva ma Cemîle, Xala xo Yildiz de qisey kerd, înan mi rê sanikî, deyirî, fikreyî, îdyomî, vateyê verênan vatenê, mi qeyd kerdenî. Cuwa pey, ez persayenî, kam ca de yew sanikvaj, deyîrbaz, merdimo zanaye, bibîyenî, ez ṣîyeni het, mi dayeni qiseykerden û qeyd kerdenî.

Heme materyal ke mi qeyd kerdî, ez cuwa pey sero xebitîyaya. Mi nê sanikî, fikreyî, îdyomî, vateyê verênan bi kirdkî nuṣtî û cîya, cîya kovar û rojnameyenê kurdan de daye neṣir kerden.

Se ke ṣima zî zane kîtabê mino verên “Wayê Hot Birayûn”o. No kîtab de sanikî, fikreyî û deyirî estê. “Fîlît û Gulîzar” yew sanika, sey kîtabê qicanî, bi resiman ameyî neṣir kerden.

Mi nê heme sanikî û deyirî bi xo zî qicitîya xo de goṣtarî kerdibî. La ancî zî se ke mi cor de nuṣt, mi reyna sanikvajan ra goṣtarî kerdî û qeyd kerdî. Wexto ke ez cuwa pey sero xebitîyaya, mi midaxaleyê ziwan nêkerd, la helbet mi cumleyê goreyê gramer rêz kerdî. Mi ge-ge dîalog kerdî mîyan, yan zî dîyalog goreyê yew struktur rêz kerdî.

Kesê ke no ware de xebitîyenê ganî ṣîyerê mîyanê ṣarî, nê berheman çimeyanê înan ra bigerê. Heta mumkun bo yew sanik çend kesan ra goṣtarî bikerê û nê versîyonan bîyarê têhet hîna baṣ beno. Heke beyntarê versîyonan de zaf ferq çîn bo, merdim eṣkeno çend versîyonan ra yew dramatolojî awan bikero. La beyntarê versîyonan de ferq bibo,merdim eṣkeno cîya-cîya binuso. La gani merdim midaxaleyê ziwanî nêko. Çunke ziwan ho folklorê ṣarî de yo. Folklor seba ziwana yew xezîneya. Wexto ke her mintiqa de xebatê folklorîk bêrê kerden, hîna baṣ xezîneya ziwanê ma vecîyena orte.

Xebatanê to de yequnêko bîn zî xebatê ziwanî yê. To tena gramerî ser o ney tarîxê nusîyayîşê zazakî ser o xebatî kerdê û kitabî açarnayî. Gelo nê xebatî goreyê to tena dayîşşinasyanîşê zazayî yê yanî akademîk ê yan armancêko bîn zî esto tede? Mavajê ti bi xebatan şarî ra zî reaksîyonêko senîn gênê?

Seyîdxan Kurij:Mi kam ware de hewcetî dîya, mi hewl dayo ke ez o ware de xebat bikerî. Helbet heme xebatan de amanca yewin dayîşşinasyanîşê zazakî ya, yanî akademîk a. La belê ge-ge amancê bîn zî bîye. Sey mîsal ge-ge zazakî û zazayan ser o bi qestî tayê malumatê ṣaṣî ameyê vila kerden. Mi waṣt ez verba nê malumatanê ṣaṣan vecîyî. Ge-ge zî seba semîneran mi tarîxê nusîyayîşê zazakî ser o xebatî kerdî. Pero bîn ra tarîxê nusîyayîşê zazakî ser o bi almankî tayê xebatî estbî, semedo ke ez almankî zana, mi waṣt nê malumatan bide wendoxan zanayiṣ. Ge -ge tesaduf zî bîye. Sey mînak yew embaz (Harun Turgut) Swed ra amebi Almanya. Ma îtya de yew bîn naskerd. Yew roj ey almankî sey fotokopi çend pelê nuṣteyî dayê mi û mi ra va îtya de kirdkî û almankî ameyo nuṣtiṣ. Mi cuwa pey nê wendî. Nê kîtabî Peter Lerchî ra ameyebî kopya kerden. Yew perî pelan kirdkî, yew per almankî bi. Hem semedo ke nê kirdkî de metnê verên bîye, hem zî kesê ke Peter.A.J.Lerch tede qisey kerdibi, Çewligij bîye. Mi xo rê sey wezîfe dîy kê înan ser o bixebitî.Ṣima zanê nameyê kîtabê Karl Handk zî “Fekê Zazakî- Sorek û Kur” bi. Kur dewa min a, la mi qet nêeṣnawit bi ke yew alman ameyo dewa ma. Helbet no mi rê zaf balkeṣ ame. La wexto ke mi kitab wend, ez pê hesîyaya ke Oskan Mann nêameyo Kur, Xarpet de yew merdimê mi de qisey kerdo.

Çi heyf ke wina zaf wendoxê zazakî çîn ê, no ridra ma bes reaksîyon nêgenî. La ancî zî ez ge-ge wendoxan ra reaksîyonanê baṣan gena. Helbet nê reaksîyon mi motive kenê. Yew mudet cuwa vero Unîversiteyê Muṣî de yew akademîsyen derheqê xebatanê mi de xebata lîsanso berz viraṣt. Helbet ezzaf pey keyfweṣ bîya.

Mamosta ma to endamtîya Gruba Xebate ya Vateyî ra zî şinasnanê. Ti zî bi serran na grube de aktîf xebitîyenê. Wendoxê ma ez vano gruba Vateyî tay-zaf şinanenê labelê Seyîdxan Kurijî rê na grube çi îfade kena û o na grube senî şeno bido şinasnayîş? Ma wazenê çimê to de xebata standardîzasyonê zazakî çi îfade keno bizanê Mamosta.

Seyîdxan Kurij: Belê raṣto ez serre ra ha mîyanê Gruba Xebate ya Vateyî de. Mi vere cû goreyê zanayiṣê xo nuṣtenî. Çi heyf ke mîyane nuṣteyanî mi bi xo de ge-ge ortax termînolojî, ortax gramer, çîn bîye. Wexto ke 1997 de xebata “Grûba Xebate ya Vateyî” destcikerd, ma gam bi gam qaydeyî raştnuştişî yê ortax û termîlojîya ortax tesbît kerd. Mi hînî goreyê nê qaydeyan nuṣt. Beyntarê nuṣteyanê mi yê ewilîn û yê nê serranî peyênan de zaf ferq esto. Na rewṣ nê tena semedê mina, hema hema semedê heme nuṣtoxana wina ya. Mi rê “Grûba Xebate ya Vateyî” bî yew mekteb. No wina yew mektebo ke qet nêqedîno û ez nêwazena zî biqedîyo. Mi roja verên ra zaf bi keyfweṣîye na grub de ca girewto. Ez zaf zaf keyfweṣa ke heta nika mîyanê ma de yew çîko xirab nêbi. Taye embazî grub ra vecîyayî, la ê zî bê ṣer, bê koxe, bê zerṣkitiṣ, bi îradeyê xo grub ra vecîyayî. Ṣima zî zanî ke mîyanê grub de zaf hol yew aheng esto. Ma kombîyayiṣan pawenê ke ma embazanê xo bivînî. Ez “Grûba Xebate ya Vateyî” sey keyeyê xo vînena.

Wexto ke ma Ewropa de kirdkî nuştenî, ma hemeyan cîya cîya nuştenî. Her kesî sey bajarî xo, sey dewê xo nuştenî. Ma cîya cîya kovaran de nuştenî, la ma heme nuştoxan yewbîn şinasnayeni.

Sebebo ke kirdkî sero qet yew xebata îlmî nêameybî kerdiş û qaydeyî raştnuştişî ortax nêameybî tesbît kerdiş, her nuştox sey xo nuştênî. No rid ra wendoxanî yew mintiqa nûşteyî bi fekî mintiqaya bîn fam nikerdêni. Heta nuştoxan zi nuşteyî yew bînan zaf fam nikerdêni. Sey numûne Çolîgijan nuşteyî Dêrsimijan, Dêrsimijan nuşteyî Pîranijan fam nikerdêni.

Nayê sero verî Swêd de taye nuştox û roşnvîrî kurdan ameyî pêhet û nê probleman sero qisêkerd. Cuwa pey reya verên aşmê Tebax 1996 de Stockholm/Swêd de bi nameyî “ Kombîyayişî Kirmanckî/Kirdkî” yew kombîyayiş virazîya. No kombîyayiş de welatanî cîya-cîya ê Ewropa ra nêzdî pancês kesî hedre bîyî.

No kombîyayişî kirdkî yo verên de qerar gêrîya ke lehçeyî kirdkî sero xebatê raştnuştişî, gramerî, termînolojî û ferhengî bêro kerdiş. Armanca sereke yê na xebat standartîze kerdişî lehçeyî kirdkî bi. Kombîyayişî didin 28-31ê adare 1997 de virazîya. Kombîyayişî didin de bi pêşnîyarê tayê embazan qerar gêrîya ke yew kovara sade bi kirdkî bêro vilakerden. Netîceyê minaqaşayan de nameyî na kovar sey “Vate” ame tesbît kerden. Kovara yewin ya “Vate” Amnan 1997 de ameyî çapkerden.

Pêvajoya standartkerdişî bi ronesansa dest ci kerdo, la ziwan statîk nêyo. Rewşê ziwanî bi rewşê cemata girêdayîya. Se ke ma zanî her cemat hetê ekonomî, sîyasî û kulturî de her tim bedilîyeno, sey xo nêmaneno, aver şino. Ziwan ganî cewab bido na hewcetîya cematî. Her averşîyayişo ke warê polîtîkî, îlîmî û teknolojî de beno, ganî warê ziwanî de zî bibo. Ziwan dînamîk o.

Cemat çend aver şîyero ziwan zî na pêvajo de newe ra form geno. La na proses her welat de û goreye her ziwanî eynî nêya. Yanî pêvajoya standartkerdişê ziwanî nêqedîyena, ramena. Sey numûne almankî yew ziwano her heta averşîyaye yo, la ancî zî çend serran de yew rey ziwanî de reforman virazênê.

Çi ra standartkerdiş mûhîm o? Çunke encax bi yew ziwano miştereko standart ferdî yew milet pêro eşkenê yew bîn fehm bikerê. Ewro roj her ziwan ganî wayîrê qaydeyanî raştnuştişî yê ortax bo. Ziwan standart nêbo, yani hetî gramer, raştnuştiş û termînolojî de qaydeyî ortax çîn bî, bi no ziwan de eserî edebî nêyenî nuştiş, no ziwan tîcaret de, îlîm de, teknolojî de, medya de nêşkeno bêro şoxilnayiş. Ewro roj yew ziwano ke warê romanî, hîkayeyî û şîîrî de eseranî başan nêdo, medya de, tîcaret, îlîm û teknolojî de mîyero şoxilnayiş, o ziwan nêşkeno biciwîyo.

Standartkerdişî ziwanî muhîm yew mesele ya.Xebata ke no war de bena ganî goreye metodanî îlmî û goreye şert û mercanî ke milet te de ciwîyena, bêro kerdiş.Semedê roniştişî karî standartkerdişî û averşîyayişî ziwanî, mîyanî milet de vilabîyayişî nê ziwanî çend merhaleyî lazim î. Zimanzanayox Einar Haugen nuşteyî xo ke bi nameyî „ Zarava, Ziwan, Netewe” 1966 de nuşto, tîya de çar merhaleyan îşaret keno.Vîjnayişê Normî, Qodkerdişê şeklî, Xurt kerdişê şoxilnayişî, Qebulkerdişê cematî. Ziwano standart ganî hetî şar ra yanî o cemat ra bêro qebul kerden.

Mamosta seke wendoxê ma zî zanenê to hîkayeyî zî nuṣtê. Yew qisimê hîkayeyanê to bi nameyê “Grev” sey kîtab weṣanîyayî û yew qisim zî bi nameyê “dejê Nimiteyî” sey kîtab weṣanîyayî. To senî dest bi nuṣtiṣê hîkayeyan kerd û ti çi ra nusenî?

Seyîdxan Kurij: Zafê nuṣtoxanî kurd bi ṣîîr nuṣten dest bi nuṣtiṣî kerdo. La belê mi qet ṣîîr nênuṣt. Mi vere cû metnê folklorîk nuṣtî û roportaj viraṣtî, cigêrayiṣ viraṣtî û nuṣtî û peynîye de dest bi nuṣtiṣê hîkayeyan kerd. Mi naya pey nuṣtiṣê hîkayeyî ramna. Heta hinî mi giranê da nuṣtiṣê hîkaye. Ez çi ra nusena? Mi cuw avero zî nuṣtibi, mi edebîyat ra zaf heskerdenî. Mi zaf ṣîîr, hîkaye, roman wendenî. Goreyê vînayê mi çîyo ke merdim bi sayê fîlm, hîkaye û romanana musena, no çî mezg de zaf hol ca geno. Xo ra heme fîlm zî yew senaryo sero yenê awan kerden. Senaryo zî hîkayeya. Mesela ez cematî Fransa hîna zaf roman û hîkayeyanê Victor Hugo,Balzac,Emile Zola,Albert Camus, İlya Ehrenburg ra musaya. Cematî Rusya, Puşkin, Dostoyevski, Tolstoy, Çehov, Gogol, Gorki, Turgenyev, Mihaîl Ṣolohov ra musaya. Cematî Almanya Thoman Maan, Bertolt Brecht, Günter Grass,Heinrich Böll, Heinrich Heine ra musaya. Mi qirkerdiṣê Yahudîyan sero zaf kîtabî tarixî wende, la esas ez Hîkayeyanê Heinrich Böll`ra zaf mutesîr bîya. Ancî mi armînîyan sero zaf kîtabî wendî, la qet yew kîtab hende kîtabê Hîkayeyan yê Hamasdeğ“ Güvercinim Harput’ta Kaldı – Boruna Mi Harput de Mend” mi sero tesîr nêkerdo.

Ti wazenê temaya hîkayeyanê xo sero çî vaje? Esas amacê nuṣtenê hîkayeyan çi yo?

Seyîdxan Kurij:Esas mi weṣt ez zerrê xo bi edebîyat veng bikerî, xo bi edebîyat îfade bikerî. Çîko ez wazena bî însanana bar bikerî, ez bi rayîrê edebîyatî bar bikerî.Mi weṣt ez sosyolîyê cematî ma, orf û edetanî ṣarê ma, ṣartanê ciwiyayiṣê ṣarê ma, xeyalan û hevîyanê ṣarê ma bi edebîyat bîyarî ziwan.

Ez wexto ke embazana, bi taybetî zî emzayê xo Mahmut de sohbet kena, ma vînenê ke neslê ma zaf bedilîyayiṣê cematî, zaf ser û bin bîyayiṣê cematî ciwîyaya. Ma hema ṣartanê çaxo mîyanen ra ameyê çaxê zanayiṣî, çaxê computerî. Ez bîya 10-12 serre hema mi Radyo dîy, pîkap dîy, ewro telefonê mobîl estê, înternet esta. Ma bi gayan cit kerd, ma lekan kerdê xo linga, ma nêweṣî bi towikan vewr ser ra berdenê doktor. Mi 7 serrî bizêkvanê kerd. Ez ṣew tebera, ko de, kulavî mîyan de rakewta. Ma amnanan wareyan de bîy. Ewro ma Ewropa de ciwîyenê. Mi di darbeyê leṣkerî û ṣerê ṣarî (Halk savaṣi – iç savaṣ) dîy. Ma waṣt ez nê tecrubeyanê xo, no ser û bin bîyayiṣê cematî bidî neslo newe zanayiṣ. Ez naye tor hol eṣkayenî bi edebîyat, bi nuṣtiṣê hîkayeyan bîyarî ziwan.

Ez ge-ge tena wazena zerra xo veng bikerî û xeyalanê xo, waṣteyanê xo, vînayê xo, her çi ra vero zî hîsanê xo bi wendexana bar bikerî. Ez wazena bîbî wesîle ke însan empatî bikerê. Yanî rewṣa însananê bînanî sero bifikirî, însan yew bîn fehm bikerê. Çunke roja ma de însan zaf bîye egoîst, her kes tena xo fikirîyeno. Ez wazena bi hîkayeyanê xo bale wendoxan biancî cûye û derdanê însanaê bînanî sero û înan agahdar bikerî kê dinya de cûyê bînî zî estê.

Ez zaf qîmet dana vîro tarîxî. Polîtîkwan û teorîsyon Otto Bauer vano “Netew vîro kolektîf o”. Yanî tarîxî yew milet, yew vîro ortax awan keno. Kurdan de tarîxî 200 serranê peyênan, bi taybetî tarîxî 100 serranê peyenan zaf muhîm o. Semedo ke kurd nêṣkayê tarîxî xo binusî, dewletanê kolonyalîst no tarîx serobin kerdo, yanî xelet nuṣto, xelet dayo qicanê kurdanî zanayen. Çimki ma hemeyan mektebanê înan de wendo. Ma tarîxê xo mektebanê înan de musayî. Kurdanê bakûr rê serrê 1920 -1940 zaf muhîmî. Çi heyf ke heta nê serranê peyênan derheqê no wext de, derheqê qirkerdiṣê kurdan de zaf malumat, zaf belgeyî çîn bîye. Mi cuwa vero zî nuṣtibi ez bi goṣtarî kerdiṣê hedîseyê 1925 bîya pîl. No rid ra wexto ke mi firsend dîy, mi derheq de dest bi cigêrayiṣ kerd. Mi no derheq roportaj viraṣtî, nuṣteyê nuṣtî, la belê tesîre edebîyat hîna zaf o û hîna zaf mezgê însanan de maneno. No rid ra mi hedîseyê no wextî sero hîkayeyî nuṣtî. Nê hîkayeyan de esas hedîse raṣt o, la belê mi sey dramatolojî hîkayeyî awan kerdî. Mi xo ra zî zaf çî kerdo mîyanê hîkayeyan. Mi gore xeyalanê xo, goreyê waṣteyanê xo, hîkayeyî awan kerdî. Qehramanê hîkayeyan mi vîjnayî. Fîgurê tayê hîkayeyan kesê tarîxî bi zî, mi goreyê xo nê karekterî bedilnayî.

Ez hîkayeyanê xo de hîna zaf temayanê sosyal sero vindena. La belê hîkayeyan de qehreman estê, ez rewṣa ṣexsî yê nê qehremanan sero zî vindena. Ez hewl dana ke taybetîyê nê ṣexsan, psîkolojîya înan, tarîxê înan yê ṣexsî, hîsanê înan bîyarê verê çimanî wendoxan.

Ti xo mîyanê kam ekolê edebîyatî de vînenî?

Seyîdxan Kurij: Na tema zaf hîra ya. Hem dinya de, hem ma de zaf ekolê, yanî mektebê edebîyatî estê. Ma eṣkenê hereketê edebîyat zî vaje. Ez heme ekolan ra hes kena, hemeyan zî wanena. Tena bîlîm- kurgu û krîmînal zaf nêwanena. Wexto ke ma mekteb de wendenê, taye qalip estbîy. Ewro mi rê qalib muhîm nêyê û esas heme ekolî zî kewtê têmîyan. Ewro saf yew ekol zî zaf çîn o. Bi hereketê postmodern, ê qalibê modern ṣikîyayê. Mesela ma romana Oğuz Atay “Tutunamiyanlari” bikere mîyanê kam ekol?

La belê ancî zî raştîvîna (realîsma) sosyal ra hîna zaf heskena. Yanî hîkayeyê ke cemat ra, însan ra behs kenê, ginenê însan rê, germinêya erd û însan anê ziwan, înan ra heskena.

Kesê ke to teqîb kenê fîkrê to yê sîyasî û îdeolojîk zî zanenê Mamosta. Gelo Wexto ke merdim grubanê sîyasîyanê kurdan ser o bifikirîyo, nê grubî goreyê to seba zazakî çi senî bikerê? Çîyo ke heta ewro kerdo bes o yan pêşnîyazê to estê?

Seyîdxan Kurij:Ez yew fîgiro sîyasî nêya. Ez çi rey nêbîya endamê yew hereketa sîyasî û mi aktîv sîyaseto rojane nêkerdo. Ez nuṣteyanê sîyasî zî nênusena. Ez 1991 ra nat sey amator karê rojnamewanîye zî kena. No çarçeve de mi zaf roportajî viraṣtî. Mîyanê roportajan de zaf roportajê sîyasî zî estê. Mi zaf polîtîkwanan de roportaj viraṣtî. La goreyê vînayê xo, ez tîya de zî objektîv bîya. Helbet persan rê fîkrê mino sîyasî dîyar beno.

Wexto ez vana ez yew fîgiro sîyasî nêya, no nêno na mehna ke yew fîkrê mino îdeoljîk çîn o. Ez 1978 ra nat ha dormareyê tevgera netewî ya Kurdîstan de. O wext ra her çîyo ke kurdan û Kurdîstana giredayeyo mi zî alaqadar keno.

Ma bêmi grubanê sîyasîyanê kurdan sero.Mi zaf cay de vato, ez tîya de zî vaje. Kurdîstana Bakûr de hereketa netewî zaf îdeolojîk bî. Ma wexto ke ewnîyenê parçeyanê Kurdistan yê bînan ra û dinya ra, hereketê netewî hende îdeolojîk nêyê. Çunke na pers yew persa îdeolîk ra zaf, yew persa netewîya û heme netew alaqadar kena. Ne mumkuno ke heme ferdî yew netewe îdeolojîk sey yew bîn bifikîrî. Kurdîstana Bakûr de patîya sîyasî ya verên 1965 de ameya awan kerden, na patî ideolîk yew hereket nêya. La esas Kurdîstana Bakûr de hereketa sîyasî beyntarê serranê 1975 – 1980 de ṣekil girewto. Çi heyf ke no ṣekil girewtiṣî de esas faktor rewwa Kurdîstan ra zêd rewṣa dinya ya o wext a. Grube kurdan yê sîyasî goreyê cîyabîyayiṣê îdeolojîk yê dinya, yew bîn ra cîya bîye. No ridra minaqaṣayê mîyanê gruban goreyê hewcedarîyanê ṣarê Kurdîstanî nêbî, hîna zaf îdeolojîk bîye. O wext xebatê înan zî ziwan, kultur û tarîxê Kurdîstanî ra zaf meseleyanî îdeolîk sero bîye. Çi heyk ke grubanê sîyasîyanê kurdan binê tesîrî çepgiranê Tirkîya de mendî. No rid ra zî bi taybetî zaf ehemîyet nêda serewedartiṣanê kurdan. O wext zaf însanê ke nê serewedartiṣan de ca girewtibi hema ciwîyayen, la çi heyf ma înan de zaf alaqadar nêbi.

Pero bîn ra taye gruban vatenê, ma hê ṣoreṣ kenê, ziwan, kultur ,tarîx , sosyolojîya cemat zaf muhîm nêya. Ma ṣoreṣ viraṣt, manê meseleyan hal kenê. Mamosta Beṣikçi vano, „Ma seba sosyolojî û rewṣa aborî ya Kurdîstan yew anket amade kerdibî. Ma na anket ṣawit ṣaristananê Kurdîstanî. Yew gruba sîyasî yew bajar ra heme anketê ma postaxane ra tepîya ṣawitî. Înan vatibi, ma hê ṣoreṣ kenê, Beṣikçî ho çinaya mujil beno”.

Wexto ke ez wina vana helbet heme gruban qest nêkena. Ganî merdim neheqîye nêkero. Taye gruban hîna bi aqilo selîm hereket kerdenê. Nê gruban o wext zî warnê ziwan, kultur û tarîx de xizmet kerd. Helbet ma înan rê spardarî. Merdim ganî tîya de nameyê kovara „Tirej” bîyaro ziwan.

Helbet ez nêwazena neheqê zî bekrî nê gruban. Goreyê dîyalektîk ganî tahlîlo konkret yê ṣartanê konkret berô kerden. Ma bi ewnîyayiṣê ewro biewni o wext ra ma xelet kenê. Ma ganî ṣartanê o wext bîgeri çimanê xo vero. 1980`ra vero hereketa Kurdîstan bê tecrube bîye. Bes roṣnvîr, cigêrayox û nuwtox çîn bîye. Her çî ra vero welat de yew ṣerê ṣarî (Halk savaṣi – iç savaṣ) bi. Ma tersê merga ciwîyayeni, ma nêzanayeni gelo ma siba estê, çîn ê. Nê wartan de zazakî sero xebat kerden zor bi. La o wext zî eewro zî qet yew gruba sîyasî ya kurdan verba zazakî nêvecîyaya, nuṣtiṣ û vilabîyayiṣê zazakî rê asteng nêbîya.

Hereketa Netewî ya Kurdîstan Ewropa de yew ronesans ciwîyayî. Hinî hedi, hedî muhimîye ziwan , kultur û tarîx ameyê fem kerden. Cuwa vero zaf kêm bo zî taye kurdan de zî fîkrê „Yew milet, yew ziwan, yani yew lehçe estbî. La ewro teredarê nê fîkrî çîn ê. Ewro hema hema heme grubê kurdan yê sîyasî muhîmîye ziwan fem kenê û zaf lehçeyîye zî qebûl kenê.

Mi heta nika verba zazakî yew astengîye nêdîya. Helbet îmkanê nê gruban zaf nêyê, no ridra zî çîko ganî heta ewro bikerdenê, bes nêkerdo. Beno ke no ware de sere serdine zî kerda, yanî eṣto pey goṣanê xo. La esas mesulîyetê ha ma de. Ma zazakîqiseykerdox, zazakînuṣtox, roṣnvîr û sîyasetwanê ke zazakî qiseykenê, ganî wazîfeyê xo bîyarê ca.

Ganî heme grubê sîsayî miheqeq medyaya xo de ci bide zazakî, wazenî medyaya nuṣtekî bo, wazenî medyaya temawekerdiṣ (visuel) bo. Gani nêewnî ti ra gelo, yeno wenden,yeno temaṣe kerden, yan na. Ganî heme dezgeyan de, heme kombîyayiwan de zazakî bêro ṣoxilnayiṣ. Gani heme program, nuṣte, vilavok, dîyarkerdiṣanê çapamenî de ca bidê zazakî. Taye partî naye kenê, a gani heme grub nayê bikerî. Ma zazakîqiseykerdox ganî her platform de zazakî qisey bikerê.

Yewna warê xebatanê to nê serranê peyênan de Youtube yo Mamosta. Gelo wexto ke ti wazenê programêk virazê, prosesê nê programî senî beno? Tedeyîyê programan senî yenî belî kerdiş? Ma wazenê ti nê prosesî ra tay behs bikerê ke kesê ke wazenê nê warî de xebatan bikerê, destê înan de yew xerîta bivirazîyo.

Seyîdxan Kurij:Mi cuwa vero çend programê Televîzyonî vraṣtibî. Mi Çarpel Medya de 16 aṣme elul 2020`de dest bi yew bernameyo kirdkî kerd. Nameyê nê bernameyî „Vîr û Vate” yo. No bername her di heftê de yew rey yeno vila kerden. Formatê nê bernameyî ziwan û kultur o.

Ez no bername de ziwan , kultur, hûner, edebîyat û xebata roṣnvîrî sero misafiranê xo rê pîya sohbet kena. Formatê nê bernameyî ziwan û kultur o. Çi heyf ke na xebat kes mi rê ardim nêkeno. Heme çî ez bi xo hal kena. Ez ver cû memanêa /memanê xo tespît kena. Mêman de qisey kena, heke a / o zî musaît bo, ma wextê bernameyê tesbît kenê. Helbet ez derheqê misafira / misafirê xo de malumat arêdana, ez berhemanê ey wanena. Heke derheqê aye / ey çî ameyo nuṣtiṣ, yan zî vatiṣ, înan teqîb kena. Ez vere cû persanê xo hedre kena û vere^bernameyî, ma nê persan ser o sohbet kenê. Helbet program de zaf persê spontan zî vecîyenê orte. Ma bername heyatê misafiran ra veng, vîdeo û fotografan zî zîwan danê. Heke deyîrabaz bê, ma deyiranê înan zî neṣir kenê.

Ancî mi Çarpel Medya de 16 aṣme 28 sibat 2021`de dest bi yew bernameyo kirdkî kerd. Nameyê nê bernameyî “Tarîx û Komel” o. Nê bernameyî ez û M.Selîm Uzun pîya virazenê. Yew perîyodê nê bernameyî çîn o. No bername de ma bi misafiranê xo ya pîya tarîx, sosyolojî, sîyaset sero sohbet kenê. Mi rê vîro kolektîf zaf muhîm o. Ez wazena doletîkerdiṣê no vîr de barê mi zî bibo.

Ma no hedîseyanê tarîxî sero malumat danê û ṣexsîyetanê muhîm zî yad kenê. Ez no ware de zî yew kemanî vînena. Neslê neweyî zaf însana ke seba kurd û kurdîstana xebat kerda, înan nasnêkenê. Ma hewl dane ke nê ṣexsîyetan û tekoṣîna înan bidi nas kerden.

Ez nêwazena ṣîret bidî kesî, la merdim çi kar keno wa biko, ganî karê xo cîdî biko. Yani ked bido karê xo. Merdim kam tema sero biwazo yew bername virazo ganî a tema ser o cigêrayiş virazo, malumat top bikero û nê malumatan ser o bixebito. Yew zî ganî ma reytîng xo rê peymenêgiri. Çunke nê bernameyê benî yew belgeyo tarîxî, Youtube de manenê. Zaf însan mi ra vanê, "kes nê bernameyan temaṣa nêkeno. Ti çi ra virazenî?” La ez goṣ nêdana înan. Ez bieṣkî nê bernameyan virazî.

Mamosta, wareyêko bîn o ke ti bi serran hem tarîxê fekkî de hem zî nuştekî de ser o xebitîyenê qiyamê Şêx Seîd û têwgerê ey o. Gelo neslo verên û neslo nikayin mabên de ewnîyayîşê nê meseleyî de ferq virazîyayo yan ney? Eke ferq esto gelo no senîn o? Ganî merdim çi bikero?

Seyîdxan Kurij:Mi qicitîya xo de cematan de serewedartişî Şeyh Saîd, zulmî dewlet, qehremanê Yado, Sehdîn Telha û ê bînan ser o zaf hedîyê goştarî kerdibî.Înan ṣexsîyetê mi ser o, fîkrê mino sîyasî ser o tesîr kerdibi. Bi taybetî zî nê, ṣekil girewtiṣê weltaperîya mi ser o de zaf tesîrê serwedartiṣî 1925 esto. No rid ra wexto ke mi firsend dîy, mi meselayê Ṣêx Seîd û bi taybetî Yado sero xebat kerd. Mi Yado sero hem tirkî hem kirdkî yew nuṣteyo derg nuṣt da neṣir kerden. Meselaya Ṣêx Seîd sero zî mi yew nuṣteyo derg yê cigêrayiṣ nuṣt da neṣir kerden. Mi cuwa pey nê her di nuṣteyî û heme roportajî bi nameyê “ Vateyî Şahadan Hareketê Şeyh Seîd (bi tirk) da çap kerden (Weşanxaneyî Lîs, Dîyarbekîr, Çapê yewinî ,Gulane 2013, 240 rîpelî, Capê diyinî Nîsan 2015). No kîtab çend lawîkî ke Yado û embazenê ey sero ameyê vatiṣ zî estê.

Neṣir bîyayiṣê nê kîtabîya pey, mi bajaranê sey Hamburg, Munîh, Bottrop û cayanê bînan de derheqê n kîtab serê wedartiṣê 1925î de konferans dayî. Welat de zî Çewlîg û Xarpet de mi no derheq de semîner dayî.

Ez bêrî persa to. Bi nameyê “Dewlet û Hacetê Îdeolojîkî yê Dewlet” yew kîtabê Louis Althusser esto. Althusserîtya de rolê hegemonyaya Ideolojîk yê dewlet ser o vindeno. Goreyê mi çepgirîya Tirkîya na hegemonya ra nêxelisyaya. Mi cor de nuṣt seba ke hereketa kurd zî zaf îdeolojîk biye û binê tesîrî çepgirîya Tirkîya de bîye, 1980 ra vero kurdan zaf muhîmîye nêdayenê hereketa Ṣêx Seîd. Mesela mi o wext no serewedartiṣ sero qet teba nêwendibi. La Ewropa de no ware de zî kurdan bedilîyayî, muhîmîyê na hereket û hereketanê bînan yê Kurdîstan ferq kerd. No ware rolê kurdolojîya Sovyet zaf o. Swêd de kurdan destcikerd, xebatê kurdolojî yê Sovyet neṣir kerdî. Mi reya verên no derheq de yew kîtabî weṣanxaneyê "Roja Nû” wend. 1980 ra pey bi xebata roṣnvîranê kurd ewnîyayiṣê kadroyanê hereketa kurdîstan û wendoxanê kurd hetê pozîtîfa bedilîya. Merdim eṣkeno vajo ke roṣnvîranê kurdî hegemonyaya îdeolojîk ya dewlet (kemalîzm) ṣikit. Hetanê serranê 2000 î ewnîyayiṣê taye çepgiranê Tirkîya zî bedilîya. Ganî merdim nê roṣnvîran bi hurmet yad bikero. La çi heyf ke 2000 ra pey reyna Kemalîzm sey masum, sey ṣîrîn ameyî ramojnayiṣ. Tîya de reyna serreyê wendoxanî kurdan kewt temîyan. Mesela emserr TKP dîyarbekîr de heqaret kerd Ṣêx Seîd, la cîdî yew reaksîyon nêdî. Serranê 1990`de nê TKP , nê zî yewna yew hereket cesaret nêkerdenê, çîkô winasî bikero. Çunke yew beṣê kurdan wayîrê Cumhurîyetî vecîyenê, Cumhurîyetî sey yew modelo fîraz peṣkeṣ kenê, vanê ma girêdayê peymeyanê Cumhurrîyetê. Helbet tîya qesit T.C yo. Merdim nêṣkeno hem wayirê Cumhuriyetî vecîyo, hem zî wayîrê hereketa Ṣêx Seîd vecîyo.

La heyat de tena reṣ û sipye çîn o, hîna zaf rengê bîn estê. Pero bîn ranê serranê peyênan heme serewedartiṣanê kurdanî ser o zaf xebat ameyê kerden, zaf kîtab nusîyayê, zaf belgeyî vecîyayî orte. Helbet nê heme xebatî neslo newe sero tesîr kenê. Mi konferansanê xo de hol reaksîyon girewtî. Ez ewnîyayiṣê neslo nikayin sero nêṣkena zaf çî vaje. La helbet seba ke kurd wayîrê ewnîyayiṣo raṣt bîye (helbet tîya de rat îzafî yo), gani ma tarîxî xo rind bizani û ma nêbiewnîyayiṣê kolonîstan, bi aqlê kurdî biewnî tarîxî ra. Ganî no derheq de kîtab bêrê neṣir kerden, bernameyê televîzyon bêrê hedre kerden, fîlm bêrê anten, kayê tîyatroyî bêrê hedre kerden, heta fîlmê kartonî bêrê viraṣten. Ganî yew felsefeyê ma yo tarîxî bibo û heme hereketê sîyasî yê kurdan, dersê tarîxî bidî endamanê xo.

Wazena no derheq de yew cumle vaje, mesela Tirkîya de no yeno minaqaṣa kerden: Mustafa Kemal pêṣwerû yo, Ṣêx Seîd paṣwerû yo. No zaf xelet yew miqayese yo. Nê Ṣêx Seîd, nê zî yewna yew serekê kurdan Mustafa Kemal ra nêvato, to çira ankara de Cumhurrîyet îlan kerdo, ma yenê Ankara to ra îtîdar genê. Kurdan vato, midaxeleyê welatî ma nêke. Tîya de mesela pêṣwerîtîye - paṣwerîtîye nê ya. Çi heyf na mesela serreyê zafê wendoxanê kurdan de zî zelal nêya.

Mamosta ma bi xebatanê to sere berzê ke her persê xo de yewna warî ser o persê xo pers kenê. Seke wendoxê to zî zanenê kitabê ke to açarnayî zazakî zî estê. To heta ewro kamcîn kitabî açarnayî û ti seba açarnayîşî kitaban goreyê kamcin qistasan weçînenê?

Seyîdxan Kurij: Serranê 1980 de, mi bi nameyê “Bingöl Hikayeleri” yew kîtabî Ahmet say wendibi. Wexto ke bi no kîtab wend nê hîkayeyn mi sero zaf yew tesîro gird viraṣt. Yanî ez zaf binê tesîrî nê hîkayeyan de menda. Ez cuwa pey pê hesîyaya ke Ahmet Say nêzdîyê dewa ma de, “Guerîz”de malimê kerda. Xo ra cuwa pey mi sayê kovara “Türkîye Yazilari” ra Ahmet say baṣ nas kerd. Emzayê mi Mahmut Celayir Ankara yew nawitgehê resiman akerdibî û ey îtya de Ahmat Say ṣexsî nas kerdibi. Ahmet Say no kîtab cuwa pey bi nameyê “Güneṣin Savrulduğu Yerden” newe ra neṣir kerd. Mi waṣt ez nê hîkayeyan açarnî kirdkî, çunke mi wexto ke nê hîkayeyî wendî, ez zaf binê tesîrê înan de menda. Nê hîkayeyan de behsê rewṣa sosyolîk aborî û kulturê Çewlîg yê serranê 1960 bîyene. Qehramnê hîkayeyan însanê ma bî, behsa cûye însanaê ma ameyene kerden. No rid ra mi waṣt eznê kîtabî biçarnî ziwanê ma.

La mi gereka Ahmet Say`ra misade bigirewten, hem zî problemê neṣirkerden estbîy. Ez ṣîbîya Stutgart . zîyaretê Mahmut Celayir. Mi keke Mahmut rê behsê no projeyê xo kerd.Mahmut zî zaf keyf kerd. Mahmut ca de telefonê Ahmet say kerd û tede qiseykerd. Ahmet say zaf pê keyfwew bi. Mi zî uca de Ahmet say de qiseykerd. Ey va, “ mi ra yew sere berzeya ke no kîtab bi kirdkî bêro neṣir kerden, ti açarni kirdkî, ez dana neṣir kerden”.

Wina mi dest bi karê açarnayiṣê hîkayeyanê Ahmet say kerd. Mi cuwa pey zî zaf rey telefonê Ahmet say kerd, ma pîya qisey kerd. Ey serranê 1960`de herindê eskerey de 2-3 serrî Gurîz de malimê kerdibî. Ahmet Say Çewlîg ra û Çewlîgijan ra zaf heskedên. Ey çirey Çewlîg xo vîra nêkerd. Mi hîkayê tercume kerdî, bi însîyatîfê Ahmet Sayî no kîtab aṣmê Gulane 2013`de bi nameyê “Cayo ke Tîj ti ra bena vila” hetê Weşanxaneyî Evrensel ra Îstanbul de ame neṣir kerden.

Se ke ṣima zî zanê 2010 ra nat Tirkîye de kurdî (kurmancî, kirdkî) mekteban de sey dersa weçinîtayê amê qebûl kerden. Tayê rêxistinanî kurdan xebat kenê ke hîna zaf wendekar desa kurdî biweçînî. 2022`de zî tayê rexistinanê kurdan qampanya akerd û xebat kerd kê hîna wendekar dersa kurdî (kurmancî, kirdkî) biweçînî. Çarçeveyê na xebat semedê wendekarana tayê kîtab zî ameyê neṣir kerden û bedava ameyê vila kerden. Wayîrê Weşanxaneyî Hîvda Huseyîn Sîyamend mi ra rîca kerd ke ez kîtabê Preonso Qij açarnî kirdkî. Nayê sero mi no kîtab almankî ra tada kidkî û no zî hetê Weşanxaneyî Hîvda ra serra 2022 de, Îstanbul`de ame neṣir kerden. Semedo ke no kîtab heme dinya de sey kîtabê qican zaf meṣhur o, zaf yeno wenden û hetê edebîyata, hetê perwerdeya hol yew kitabo , mi no kîtab açarna kirdkî.

Ma na rey zî bêrê xebatanê to yê ferhengî ser. Gelo goreyê to ferheng çî yo Mamosta? Ma vînenê ke hem kitabê dersan de hem zî ferhengan de to hîna zaf sey ziwano dîyin almankî tercîh kerdo. Gelo almankî de xebatê ke derheqê zazakî de yê estê? Û nê xebatî hîna zaf çi ser o yê?

Seyîdxan Kurij:Bi xebata rêxistinanê kurdan30 serra zafêro ke Almanya de dibistanan dersa kurdî sey dersa weçînayî yena wendiṣ. No warê de hewcetîyê materyalî esta. Bi no minasebet mi no ware de çend xebatê ortax kerdî. Nê xebat nê yê:

Gencîneya Peyvên Bingehîn” na xebata bi almanî û kurdî (kurmanci-sorani zazakî) ameya hedre kerden, yê zazakî mi kerdo hedre.

“Bildwörterbuch in Deutsch- Kurmancî- Zazakî” , “Kîtabê Resiman bi Almankî-Kurmancî - Zazkî” Hasan Taskale / Seyîdxan Kurij,Taskale / Seyîdxan Kurij.

Wer bin Ich? “Ez kam a?”, Mehmet Tanrikulu, Munzur Çem, Seyîdxan Kurij.

Kurdisch Kirmanckî (zazakî) lernen (Almankî zazakî bimusi)

Zweisprachiges Arbeitsmaterila für die erste Klasse (Materyalo di ziwanî yê xebat semedê sinifa yewin a).

Märchenbuch – Çîrok- Deutsch kurdisches Märchenbuch, Komciwan, 2014, Deutschland.

Almanya de bi nameyê Komciwan yew rexistinê xortan – kênayan esto. No rexistin ge-ge semînerê hefteyî (Work- Shop) hedre kerdenê. Ancî wina yew semîner de mi çend rojî xebata nuṣtiṣî û taybetî arêkerdiṣ û nuṣtiṣê sanikanî sero ders da xortan -kênayan. Penîyê na xebatî de taye kesan sanikî nuṣtî. Nê sonîkî cuwa pey mi redekte kerdî û hetê Komciwan ra sey kîtab ameyê çap kerden.

Ancî kîtabê mino sanikan bi nameyê Märchen aus Kurdistan (Kurdistan ra sanikî) 2021 de Berlîn de ameyê çap kerden.Heme hîkayayê mi bi nameyê Geheime Schmerzen, (Dejê Nimiteyî) hetê Weşanxaneyî Tîr ra aṣmê tebax 2024 `de Berlin de ameyî çap kerden.

Mamosta to seba ke persê ma bêcewab nêverdayî û seba wendoxanê ma fikr û qalanê xo vatî ma sey keyepelê Zazakî News to rê zaf sipas kenê. Ma xebatanê to de serkewtiş wazenê, keyeyê to awan bo.

Seyîdxan Kurij: Spas kena, karî şima de serkewten wazena.

Nê serûn ê peyenû de dostenîya Netanyahu û Trumpî fekê keşî ra war ro nêginene. Her kesî hetê ra tahlîl ê berc û muhîmî kerdene. Tayîne vatene « sirrê Trumpî Netanyahûyî dest der ê, xapê eyî fîşto ra gape, Trump her vatena eyî keno ». Tayîne vatene « zamayê Trumpî », tayîne vatene « dosyayê Epsteînî », tayîne vatene « evanjelîzm…. ».

Qirr kerdena Gaza de Trumpî bê şart û qayd poşt dê ve/bi sîyasetê Netanyahuyî. Neyî kî dostenîya Trumpî ra poştî gurete, hondena cos bî, haq, hûqûk, qeyde û qanûn xo vîra kerd her ke şî honde qayde kut, bî har.

Hayleme û hurhurit, zing û tingîye û hengemeyê cengê Lubnan û Îranî de dostenîya nînû zonû rê bîye destan, ci rê bîye pelesenk…her kesî vatene “Netanyahu jê herî nîşto ro poştîya Trumpî, goşî ta dê gurete xo dest, kata ke çarnayî Trump o hetî ser sono”.

Bî bîvîneke aslê mesela jubîna wo. Esasen Trump kesodê famkor û xêx, bê ahlaq, bê fam û îzan, bê ar û edeb o. O ve xo vano ke heyat de, her kar û gure de teyna ju qistasê xo est o: menfaat, kare, fayda!

Peynîye de se bî? Tezelê Netanyahuyî kor bo! Seke Arabî vane “Kazîyeyî anha hen/winî nîbî”!*. Şerê Îranî je wastena Netanyahu û Trumpî rehet û qolay nîbî! Roz ve roz bî derg, zerar o sîyasî û îktîsadî da bi Trumpî.

Trumpî desinde dostenîya xo ca verde, Îranî de muzakere kerd. Hevalê xo Netanyahu raye ra ca verda. Lubnan de, Îran de… tehdît kerd, nîverda ke je vatena xo devam bikero. Netanyahu kerd gostarme û serevde, orte de verda. Îsraîl îzole bî, her ca de teşîr bî… Ê yê ke Trumpî ver de dest û payê xo gîredêne dare de vinetene pêro qalê îxaneta Trumpî kene, vanê Îsraîl tehluke de ro, tecrîd û teşhîr bîyo…

Se vajîme? Bîyo fênda dostenîya hesê birrî û dewijî. Vane rozê mordemê birr de nîyado ke morê puloşîyo vilê hesê birrî ro hama hama ke bixenekno! Mordem simşerê xo bar keno, dano piro, sarê morî çel keno erceno, hesî xelesneno.

Hesê birrî vano “to canê mi xelesna, ez nê xêrê to xo vîrî ra nîken endî ben dostê to, ben qulê çeverê/berê, to rê xizmete û dostenî ken”.

Dewiz kî vano “ez kî tek û teyna wo, ne dost, ne heval, kesê mi çîn o”, dostenîya heşî qewil keno.

Naskerdox û cîranî neyî ra vane “lawo, ti bom a, xêx a… dostenîya heşî çik a, neyî çê xo ra durî bifîye, sarê xo kî qeda û bela mefîye!”.

No gos nêdano nînû. Nîyetê nînû ra sik/şuphe keno vano “nê xêra mi nîwazene, mi rê dismenî kene. Mi rê zerrî têsanîye/hased kene!”. Zonaax û alimî ci ra vane “lawo vinde nîya/winî meke, însanî de dostenî bike, dostenîya hesî çik a” De! No gos ro keşî nîdano.

Rozê no hewna sono. Hesê birrî kî lewe de vindeno. Yekde ju vizike yena nîsena rîyê nê mêrîkî ra. Hesê birî ke lima xo dano we ke pirodo vizike remena sono. Faqat dima oncîya yena nîsena rîyê mordemî ra. Hes oncîya lima xo dano we rem keno. Vizike qe nîvindena oncîya yena nîsena rîyê mordemî ra. Reyê, di reye, hî reye…dano ra ve astê hesî. Hes qarîno, dormê/derûdorê xo de çîyê ke keno saye ke pira kuyo. Kemeradê hewle kuna ra dest. Vizike ke nîsena rîyê mordemî ra, hes kemere bar keno kûno vizike ra! Vizike kiseno dostê xo ra fîno durî! Faqat sarê dostî kî sikneno keno cirn a sure. Dostê xo kî ser o kiseno her çî keno delalî!

Hasilê kelamî, netîceyê meramî: dostenîya xêxî bar o, ejat o, cirm û zerar o, dismen o biaqil dostê xêxî ra rind o! Suî-zan dormê însanî de ju keladês o qeyîm o, nîverdano ke însan qesa raste, nasîhato rind bihesno!

*Aslê mesela henî/winî nîyo

*Keladês: dês o berc û hîra/sed

Her di saziyan beyanatêk weşana û beyanatê derheqê kampî de cêr de yo.

“Nuştoxo serkewte yê Amarîkaya Latîne Jorge Luis Borges yew seyah o ke sînoranê termanê sey hecim, zeman, heqîqet û şexsîyetî ke zêhnê însanî awan kenê ser o vindeno; Borges yew wendoxê kitaban bi ke sermayeyê însanîyetî yê felsefî, îlmî, mîtolojîkî û mîstîkî bi îhtîmam cîhanê xwu yê pêardişî de bica kerdê. Labelê Borges zêhnê xwu yo ke sey yew kitabxaneyê ebedî şixulîyeno de geyra û bi newe ra nuştişê hîkayeyê şexsîyetê xwu yê nuştoxîye gore dir eleqedar bi. Heme mewcûdatê xeyalî yê muhtemelî ke enê kitabxaneyî de yê dir dekewt miyanê kaya îcadkerdişişê cîhananê xeyalîyan û enê kayî bi venganeyê ke semedê ma hemîne bi nakokîyan û zaftewiran akerde yê, rişnayî kaxidî ser. Ceneqîyayiş û heyretê labîrentanê ci bi heme ecêbmendişanê xwu ewro hema zî zinde yê.

Ma niyet kerd ke Dêrsim de, ma bala xwu bidê cîhananê Borgesî yê zafhetinê asaye û nêasayeyan ser; bi nasnemeyan û ziwananê ci, bi tarîx û mîtanê ci, bi mexlûqan û sembolanê ci yê ke xwu bêminet danê dest la hende zî zanê xwu binimnê biwanê û ser o qisey bikerê.”

Wêjegeh Amed û Navenda Lêkolînan a Dêrsimê agahiyên li ser çalakiyê jî wiha parve kirin:

“Ma sey Wêjegeh Amed û Merkezê Cigeyrayişan yê Dêrsimî rojanê 3-4-5 Temûz 2026 de, Dêrsim de, çarçewaya kampê ma yê edebîyatî de bibo. Ma heme heskerdoxanê edebîyatî yê Dêrsimijan semedê programê xwu yê ke do seraserê roja 4ê temûzî dewam bikero kenê.”

Li gorî plana çalakiyê, bernameya 4ê Tîrmehê bi vî rengî ye:

15:00-16:30

Eynika Şikitî ya Kesayetî

Kerem Bakici- Ahmet Demîrel

Eke ma her çî bidîyêne ancî zî îhtîyacê ma bi vatiş biyêne? Alefê Borgesî ena perse perseno û bêcewab verdeno. A kureya qijeke ke odaya tarî ya binê nêrdewane de bereqîyena mucîze nîya, zayîat a. Çimkî keso ke vîneno, çiyo ke vîneno eke fam nêkero, temamê dinya destê ci ra semetîyena şina. Ma do Alefî tam zî ena nakokî ser ra biwanê. Keso ke bêpeynîtî qefelneno çi ra nêeşkeno vengê xwu bivîno?

17:00-18:30

Mexlûqê Hewnan yê Borgesî

Eylem Ata- Akın Yanardag- Yalçin Çakmak

Borgesî vateyo verîn yê Kitabê Mexlûqê Xeyalî de vano “Eke ma Prens Hamlet, nuqta, xêze, zemîn, hîpersethê n-dîmensîyonelî û hîpercîldî; heme termê umûmî yê sosyalî û belkî zî her yewê ma û îlahan zî daxil bikerdêne eşkayne wedaro.”

Borgesî kaxidî ser o nuştişê enê sernameyî dir seke jûyna cîhan mumkin kerdo. Seba ke wendoxî zî daxilê enê cîhanî bikero hereketanê tewr şinasî yê zêhnê însanî ra jûyî bikar ano: arêdayiş, cêmiyan ra vetiş û tesnîf kerdiş. Karakterê xeyalî û teswîrê ke metnanê folklorîkî, mîtolojîkî û edebîyatê kulturanê ciyayan ra vejîyenê vernîya ci, jû katalog de pêşkêş keno û dima zî îlawe keno vano “Jû kitabo winasî mecbûren kêmî maneno.” Û wendoxanê xwu dehwet keno ke “nameyê cinawiran”ê ke mintîqeyê înan de yê “raşt tehrîf bikerê û xisûsîyetanê înan ê tewr mişexesan” bişirawê. Belkî zî eno dehweto persa bingeyîne ya kitabî dano dest: Gelo nuştox raştikînî daxilê pêardeyî keno, yan oyo ke daxilê pêardeyî beno wendox o?

20:00-21:30

Dekewtiş Hewnanê Borgesî

Nesîmî Aday - Fatih Kok- Gonul Dalkuş - Ezgî Kaya- Lal Laleş

Gelo mimkun o ke merdim dekewo xeyalanê yew nuştoxî? Eyla eke eno nuştox Jorge Luis Borges bo ke misêwa sînoranê raştikînî û pêardeyî cayê înan ra hewelneno bo? Eno suhbet semedê cîhanê edebî yê Borgesî ke bi xeyalan, eynayan, labîrentan û edebîyatî mûnde jû dehwet o. Labelê ena rey amanc tenya famkerdişê Borgesî nîyo; cîhanê ke ey xeyal kerdê de xwu rê akerdişê yew cayî yo. Eger Borges ti biyêne, gelo senî fikirîyayne? Kamcîn hîkayeyî nuştêne? Kamcîn hewnî dîyêne? Muhîmtirê ci, eke Borges eyro bivejîyayne vernîya to, ey ti senî wendêne, to kamcîn karaktero pêarde de teswîr kerdêne? “Dekewtiş Xeyalanê Borgesî” yew raywanîya xeyalî pêşnîyaz keno ke sînorê mabeynê nuştoxî û wendoxî wedarîyenê, nasnameyî kewenê têmiyan û her raştameyiş yew metin ano meydan. Ena raywanî de Borges tenya yew nuştoxo ke analîz beno nîyo; tadiyeno beno jû fîguro ke ma xeyal keno, hetê ma ra yeno xeyaşkerdiş û belkî zî herinda ma de nusneno. Çimkî senî ke eseranê Borgesî de wina yo, tiya zî persa bingeyîne ena ya: Oyo ke hewn vîneno kam o, oyo ke zereyê hewnî de yo kam o, û ferqê mabeynê înan heqîqeten esto?

Netîceya xebatanê ekîban ra dima, tirmê Karabulutî sînorê Amedî de, cayo ke kewtbi awe ra 1,5 kîlometre dûrî de hetê ekîbanê îtfaîye û cendirmeyanê Amedî ra ame vînayîş. Tirmê ey seba muameleyanê otopsî wedarîya Saziya Sifata Edlî (ATK).

Derheqê hedîse de cigêrayîş dewam keno.

Şêx Saîd, serra 1865ê de dewa Kolhîserî ya qezayê Xinisê Erzirome de maya xo ra bîyo. Nameyê pîyê ey, Şêx Mahmûd Feyzî yo. Keyê (keyeyê) Şêx Seîdî, yew keyeyêko bi esl û namedar o. Keyê ey wextê Sultanê Osmanîyan de, Mûrato 4. de raştê gale yeno. Sultan; 1639 de, bawkalê Şêx Seîdî, Seyîd Haşîmîyî, qetl keno. Welatê kurdan; 1639 de bi Peymana Qesr-î Şîrînî, di parçey beno. Beno ke semedo ke Seyîd Haşîmî, na rewşe qebul nêkerda, coka qtil biyo.

Selselaya bawkalanê Şêx Sêîdî; sira reyde, Mella Haydar, Şêx Elî Septîyê Amedî, Şêx Mehmûd Feyzî yo. Şêx Mehmûd Feyzî; Pali ra şono dewa Kolhîsarî ya Qezayê Xinisî herîneno û na dewe de roşeno. Hewt lajê Şêx Mehmûd FeyzîyÎ benî. Nê lajê ey; Şêx Seîd, Şêx Bahaddîn, Şêx Dîyaddîn, Şêx Necmeddîn, Şêx Tahîr, Şêx Mehdî, û Şêx Abdurrahîm o.

Wefatê pîyê Şêx Seîdî dima, mesuleteya no keyê (keyeyê) pîlîy, Şêx Seîdî ser o manena. Keyê Şêx Seîdî , zaf dewlemend bi. Bi hezaran pesê înan bi û no pesê xo Erzirom ra berdnî hetan Mûsil, hetan Şam. No dem de, Şêx Seîdî; hem bazirganî kerdnî, hem zî merdiman reyde têkilîy organîze kerdnî. No semed ra heskerdoxê ey vêşî bî. Welat de, zaf merdimî tesîrê ey de mendnê. Cengê Cîhanî yê Yewine de, epey kurdî yenî koçkerdiş (koçkerdene). Dewleta Osmanîyan wazena ke, keyeyê Şêx Seîdî bido koçkerdiş. Ay wext semedo ke Şêx Seîd, qeymeqamî tehdît keno, semedo ke qeymeqam keyeyê şêx Seîdî ra terseno, têkilî (qariş) înan nêbeno.

Perwedeyîya Şêx Seîdî

Şêx Seîd; semedo ke, bonderê îlmê bibo, dest bi medresa keno. Mûş, Melazgîr, Xinis û Pali de perwerdeyîya xo temam keno. Şêx Seîd, merdimêko zana û biaqil bi. Semedê hêşyarî û têkoşêna netewî û dînê îslamî; dewe bi dewe geyreno, merdiman reyde qalî keno. Endamê “Cemîyeta Tealîya Kurdîstanî” beno. Rijnayişê Împaratorîya Osmanîyan dima, sazkerdodoxê Komara Tirkîya, vera kurdan nîyetê xo yê xirabinî nawnena. No semed ra Şêx Seîd, dest bi xebata xo keno.

Serra 1921ê de “Cemîyeta Tealîya Kurdîstanî” padîna, herinda ya de “Rêxistina Azadî” abena. Serekê na rêxistine, Cîbranij (Cîbranli) Albay Halît Beg o. Halît Beg, vistoreyê Şêx Seîdî yo. Cîbranli Halît Beg, dibistananê Abdulhamîdî de waneno û leşkerêko jîhatî bi. Hacî Mûsa Beg, Cîbranli Halît Beg, Hesenanli Halît û sewbîna merdimî, beşdarê “Rêxistina Azadî” benî. Mebûsê Bidlîse Yûsûf Zîya, peynîya amnanê 1923ê de, Şêx Seîdî reyde yew pêveynayîş kenî. No pêveynayîş de, fikrê xo yo rêxistinbîyayîş û serehewanayîşê kurdan anî ziwan. Semedo ke, tesîrê Şêx Seîdî, welatê ser o zaf o, dawetê “Rêxistina Azadî” beno. Endambîyayîşê “Rêxistina Azadî” dima lez dano xebatatanê xo. Semedo ke, şar hêşyar bo û têkoşîna (mücadeleye) azadî de ca bigêro, yew het ra dewe bi dewe geyreno, yewna het ra zî heskerdoxanê xo rê name raykeno.

Hedrekerdişê Serehewanayîşî

Endamê Cemîyete; mîyanê xo de, bi yew sîfre têkilî virazenî. Labelê yew ray şîfre şaş fam beno û Mustafa Kemal, hedrekerdişê nê serehewanayîşî ra xeberdar beno. Serekê “Rêxistina Azadî” Cîbranlî Halît Beg û Yûsûf Zîya, Rezbera (Citmenga)1924ê de yenî tewiştiş. Nê tewiştişê dima Serekîya “Rêxistina Azadî” Şêx Seîd keno.

Xanima Xo Reyde Qalkerdişo Peynî

Şêx Seîd hedreyê xo keno û wexto ke hima keyeyê xo ra nêvejîyayo Xanima ey, ey ra vana ke; “Ti ma kamî rê cavîyardanî şonî?” Vera nê persê de, yew cewabê xo yo tarîxî (dîrokî) de ina (wina) vano:

“Eke ez û çogana xo, ma tena manî zî ez ko têkoşîn (mücadele) bida.” Dima zî vano ke; ”Belê mi dest bi tekoşîn kerdo, tersonekî nişnî tekoşîn bikerî, nêweşî wa mi reyde nêrî. No rayîr, rayîrê tersonekan nîyo.”

No dem de, berpirsîyarê Hukmatê Tirkîya, xebere raykenî ke îfadeyê ey bigêrî. Labelê Şêx Seîd, nêşono îfade nêdano, 27ê Kanûne de Xinis ra şono Çabakçûre. Çarê Çeleyê 1925ê de şêx Seîd û epey lîderê kurdan, dewa Kirkane de yew kombîyayîş virazenî. Şêx Seîd; no kombîyayîşî dima, 12ê çeleyî de Çabakçûr de, 15ê çeleyî de Darahênîyî de, 21ê çeleyê de Licê de û 25ê çeleyê de Hêni de lîderanê kurdan reyde kombîyayîşî viraştî.

Şêx Seîd bi 250 merdimanê xo şono Pîran û mêmanê Şêx Abdurrahîmî beno. 250 merdimê Şêx Seîdî, se mêman keyanê pîranijan ra vila benî. Nê merdiman mîyan de çend hebî mehkûmî benî. Nê mehkûmî zî mêmanê keyê Behrîyê benî. Nê mehkumî wazenê ke Şêx Seîd înan rê wayîrey biko. Hukmat nê mehkuman bahane keno û bi komûtaneya Mûstafa Teymenî, yew yewineya leşkeran raykeno keyê Şêx Abdurrahîmî ser. Şêx Seîd nêwazeno ke nê mehkuman teslîmê leşkeran biko. No semed ra wazeno ke wazîyetê îdare biko. Û nê Teymenî ra vano ke; “Hetan ez ewta ya, ez nê merdiman teslîmê şima nêkena. Şêx Abdurrahîm zî semedo ke, Şêx Seîd keyê ey do, nêwazeno ke, nê mehkuman teslîmê leşkeran biko. Leşkerî (eskerî), gala (hêrişî) nê merdiman kenî. No semed ra beyntarê merdimanê Şêx Seîdî û nê leşkeran de pêrodayîş vejîno. No provoqasyon beno sebebê Serehewanayîşê Şêx Seîdî. Û Serehewayîş wextê xo ra vîyar, 13ê Sibata 1925î de dest pêkeno.

Dest Pêkerdişê Serehewanayîşî

Serehewanayîş, sereyê serra 1925ê de, heme cayê welatî de yew ray de dest pêkeno. Reîsê Eşîreta Hesenan, Albay Halît Beg, dormeyê Mûşê gêno. Eşîreta Cîbranî ra Hesen Beg, peynîya pêrodayîşî de, Xinisî gêno. Şêx Abdullah zî Gimgime gêno. Dima zî bi yew pêrodayîşo wirdêk, Erxenî û Maden zeft benî. Şêx Seîd, bi 7000 merdiman, şono qixîy û Gêlî ser. Dima Hêni, Lîce û Pîran zeft beno. 14ê Şibate de Dara Hênîyê bi temam dest kewena û ewta de Madenij Feqî Hesen valî beno. Darahênî, yew demo kilm de, paytextê kurdan îlan bena. Zeftkerdişê Çabakçûre dima, mintiqaya Harpûte zî dest kewta. Şêx Seîd, yew demo kilm de, eşîretanê der û dorê ra yew hêz gêno û hucumê Amede keno.

Hukmatê Tirkîya, dekewto endîşeyan, Derhal Sariqamiş ra Tumena 9. Erzirom ra, Tümena 8. Amed ra, tumena 7. Riha ra, Alaya Suwarîyan Mêrdîn ra, Wan ra zî tumena Suwarîyan û yewineya leşkeran reyde dekewtî hereket.

Farqîn û Beşîrî Hukmatê Tirkîya ra girîyayî. Dima Pali, Melazgêr kewto destê kurdan. Dima puturge û çemîşgezek zeft bîyî. Dima hêzê serhewanayîşî, verbê Amed şîyî. Hem Bakûr ra û hem zî başûr ra taarûzê Amede kerdo. Hêzê Şêx Seîdî, nê wirdî taarûzan de serkewtî. Berê Mêrdînê de binê erdî ra dekewtî şaristanê mîyan. No mîyan de, hêzê Yewineya Hukmatê Tirkîya, remayê şîyê dekewtî Qela Zerrîy. Kurdan, dest nabi depoyanê sîleh û cepilxaneyanê înan ser. Heme cayê Amede, hetê hêzanê Şêx Seîd ra ameybî girewtiş. No dem de, semedo ke, başûr ra bikewî zerreyê şaristan, fransizan leşkeranê tirkan rê rayîr akerd. No semed ra rayîr, hêzanê kurdan rê girîyaye bi. Tayê eşîretî zî şîy leşkeranê hukmatê het de ca girewt. Şêx Seîd bêçare mend û hêzê xo tepa ant. Şêx Seîd û imbazanê ey, nêt kerdbi kê şêrî Îran. Xebera Hukmatî, her deqa û sanîye înan ra bîya.

Hêzê Şêx Seîdî, bakûrê Darahênî de zaf zor de mend. Semedo ke verbê Îranê şêrî, ewta de yew cengo bi şîdet bîyo. Hêzê Şêx Seîdî, cepheyê hukmatê akerdo û hetan nizdîyê Gimgime şîyî. Labelê Hêzanê Hukmatî, rayna (reyna)hêzê Şêx Seîdî girewto çember. Şêx Seyîd, semedo ke no çember ra vejîyo, rayna yew hemle keno, labelê Şêx Seîd sernêkeweno, 15ê Nîsana 1925ê de, bi îxbarê bacanaxê ey, Zabît Kasimî, beyntarê Mûş û Gimgime de, pirdê Abdurrahmanê ser o, Şêx Seîd esîr keweno. Dima Şêx Seîd û imbazê ey raybenî Amed.

No mîyan de, Cîbranlî Halîd Beg û Yûsûf Zîya îdam benî. No îdam, moralê şerwanan herimneno. Peynî de fam beno ke, merdimo ke Dewlet rê muxbîrey keno, bacanaxê Şêx Seîdê Kaso yo. Şêx Seîd û imbazê ey 5ê Gulane de berdî Amed. Wexto ke mehkeme bîynî, xora qerar bellî bi. 28 Hezîrane1925 de Berê Koyê Amedî de, Şêx Seîd û 46 imbazê ey îdam bîyî.

Vateyê Şêx Seîdî yo Peynî

Bi kurdkî vano ke; “Ez nika ha no heyato fanî ra xatir wazena. Ez poşman nîya ke, şarê xo rê feda bena. Bes o ke tornê mi, vera dişmenan, mi şermizar nêkî.”

Ewta de nêtê ma, bêyarkerdişê bîrînan nîyo. Meqsedê ma tarîx ra yew ders girewtiş o. Verê zî îmha û înkar çare nêbi, eyro zî çare nîyo. Tek yew rayîr, rayîrê çareserî yo. No rayîr zî rayîrê dîyalogî yo.

Bi seyan gedeyan ke serrêk de branşanê cîya-cîyayan de perwerde girewt, pê performansanê xo yê soloyî zî vejîyayî sahne û qezencê xo yê hunerî ke girewtî, temaşekerdoxan reyde pare kerd. Çalakîye wend

Weşîya Celal Talebanî 17ê Kanûne 2012 de, badê ke Bexdad de gonî perra mezgê ey, xirab bîbî.

Badê ke demêko derg Almanya de ame tedawîkerdiş, 19ê Temmuza 2014 de ageyra Silêmanî, la seba tedawî newe ra şi Almanya. Mam Celal 3ê Teşrîna Verêne ya 2017 de, Berlîn de, 84 serrîya xo de wefat kerd. Mezelê ey nika Silêmanî de ya.

Celal Husamettîn Nurullah Talebanî serra 1933 de qezaya Koyê ya Hewlêrî de ame dinya. Serra 1946 de, hema 13 serrîya xo de, bi endamê komelêka nimitî ya wendekaranê Kurdan û dima tewrê yewîya wendekaran a Partîya Demokrate ya Kurdîstanî (PDK) bi.

18 serrîya xo de seba komîteya merkezî ya partîye ame weçînayîş.

Serra 1959 de Fakulteya Huqûqî ya Unîversîteya Bexdadî qedêna. Talebanî destpêkê Şorişê Êlule de wayîrê rolêko muhîm bi û sey kesêko nêzdîyê Mele Mistefa Barzanî ameyêne naskerdiş.

Serra 1975 de Şam ke paytextê Sûrîye yo de, bi çend embazanê xo Yewîya Nîştimanî ya Kurdîstanî (YNK) na ro û sey sekreterê pêroyî yê partîye ame weçînayîş.

Mam Celal, ke serranê 1970 û 1980 de Mucadeleyê Xelisîyayîşê Kurdan de rolêko muhîm kay kerd, serra 1986 de bi Îdrîs Barzanî reyde ronayîşê Cepheyê Pîlî yê Kurdî de rolêko sereke kay kerd.

Serra 1998 de bi mîyancîtîya Amerîka û Brîtanya, bi Pîyameyîşê Washingtonî herbê zereyî yê 4 serran qedêna.

Badê rijnayîşê rejîmê Sedamî serra 2003 de, bi endamê Meclîsê Demkî yê Rayraberdîşê Iraqî û nuştişê Qanûnê Bingeyênî yê Iraqî de rolêko muhîm kay kerd.

Celal Talebanî 6ê Nîsane 2005 de sey Serekkomarê Iraqî ame weçînayîş û tarîxê Iraqî de reya verêne Kurdêk no meqam girewt. Talebanî heta serra 2014î nê meqamî ser o mend.

Badê wefatê ey, Herêma Kurdîstanî de 7 rojî û seranserê Iraqî de zî 3 rojî tazîyeya neteweyî amey îlankerdiş. Mam Celal Goristanê Dabeşanî yê Silêmanî de ameyo definkerdiş.

Celal Talebanî bi Hero Îbrahîm Ehmed reyde zewijîyaye bi û di lajê ey ê bi nameyê Qubad û Bafel estê. Bafel Talebanî nika Serekê YNKyî yo û Qubad Talebanî zî Hetkarê Serekwezîrê Herêma Kurdîstanî yo.

Daşinasnayîşê kitabî de wîna ameyo nuştene.

“Ti Payîza Şîya” yew romano pastoral o. Bi nê xususîyetê xo zazakî de romano verîn o. Hediseyê romanî cuya koçeran ser o yê. Heşt keyeyî omidê xo erzenî paştîya xo û semedê nanê xo kuwenî rayîr. Emrê înan koyanê welat de vîyarto. Koyan de pes weye kenî û ware de xeyman de manenî. Tay dewijî zî nêwazenî koçerî bêrî ware û inan rehet veranêdanî. Cuya wareyî çetin a. Koçerî yew heta mîyanê zehmet de ewnîyenî gureyê xo ra û yew heta zî vera tay dewijan mucadele kenî.
Hediseyo sereke yê romanî heskerdişê Wisif û Asme yo. Yew roja amnanî binî qorçiyêr de yewbînî vînenî. Zerr kuwenî yewbînan. Wisif koçer o, Asme şaristanan de bîya pîl. Qeder înan binî qorçiyêr de ano yewca. Şima no roman de xo ware de hîs kenî û tewrê koçeran ware de cuyenî, xeyal, hevî û eşqê Wisif û Asme wanenî. Wisif û Asme seba resayişê yewbînanî xeyalanê xo dima şenî.
Mucadeleyê koçeran, eşqê Wisif û Asme pey yew ziwano zelal û edebî ameyo nuştiş. Roman de tabiat, cografya, nameyê cayan û îdyomî zaf rind ameyî şuxulnayiş. Heto bîn ra roman de derheqê kulturê wareyî de sere ra heta peynî heme çî esto.

şîyo yewca ki çend kesî ha roniştêy u qisêy kenî,

mi xo nizdî înan kerd

Ez ewnîyayu ki ez têdini şinasneno

mi silam û merheba da yini

Mi va ez eşkeno şima bigoştaro?

înan va keremki bê roşi,

ez ronişto

mi va ki

ez şima hemini şinasneno

va de vaci ma kamî?

ti kotîra ma şinasnênî?

mi va!

no şêx seîdo,

xalit begê cibirî yo,

salih begê hêni yo,

qazî mihemedo,

m mistefa berzanîyo,

seyîd rizayo,

evdilmecîd'o,

yado,yo,

Zarîfe xanima

Leyla qasim' a

eyşeşan'a

keso/a ki şima şinaşnenî têdi uca de bî

mi yew bi yew namê înan va,

Zaf kêfî înan ame u cemhetî xo romit

Her yew qalê wextî xo kenî,

Ez zî dest dano sênêy xwuro u sere leqneno

Ê hewnînî yewbînanra vanî

no xort zaf mara heskeno bewlîyo!

cemhetî înan qedîya

va ki ma warzenî

Yew vateni to esto vaci?

mi va ney vateni mi çiniyo

la ez şimara zaf heskeno

her serri şima ano vîrrî xo!

înan mira persayî

va ki ti kotîra yî?

Mi va amed,

Va ki ti keydi xwu di

bi kulfet û embazanê xwu di

kam ziwan qisêy kenî?

Mi va ki tirkî!!

Hema nişkera (xelfetra)

şêx seîd warişt pay u va

embazêni warzêni ma şêrî

no qebrax ma xapêneno

ma ra hesnêkêno

o zûrî keno,

seba ki şima ziwanê xo rî wayîr vecî

ma ganî xo kerd vinî,

reyna reyna

sûretonê ma

qiseyonê ma barmeke

U mevaci ez înanra heskeno,

ma rî heskerdişo zûra lazım nîyo

De warzi biteqezî şo.

çokî mi sist bî

zerêy mi teng bî

ez bermayo

mi va na çi weli bî mi xwu ser kerd

ez qomê xwu ra ataqyayo

bîyo sey biza zûngûrî

na het na wet şino yeno

na çi babetbî amê mi serî ser

terseno ki bê mezel bimano

Neway û hewt serrî'yo ki na hewnî

Veyneno

ez xo aqilyayo

Ki lacê mi vano

Baba kalk günaydın!!!!?

( Pî mi Warz sodiro)

29/06/2022

Munzur can...

Yew gede, heta ke dest bi mektebî keno, dinya bi ziwanê xo yê dayîke şinasneno, hîsanê xo bi ê ziwanî îfade keno û têkilîyanê xo yê komelkîyan bi ê ziwanî keno. Wexto ke no gede bi yewkî keweno yew dormeyo ke tede ziwanê ey qedexe yo û gerek bi ziwanêko bîn qisey bikero, yew şiknayîşêko pîl ciwîyeno.

No proses, gedeyî de eşkeno nê problemanê psîkolojîkan virazo

Hîsê bêqîymetîye: Ziwanê ey ê dayîke ke hetanî o çax pêroyê cuyê ey bi, mekteb de nêno qebulkerdiş û yeno redkerdiş. Na rewşe, gedeyî de eşkena hîsanê bêqîymetîye û şermî virazo.

Problemê têkilîronayîşî: Gedeyo ke nêeşkeno derdê xo bîyaro ziwan yan zî derdê malim û embazanê xo fam bikero, beno tuk tena û ancîyeno xo mîyan.

Zehmetîya musayîşî: Yew gede, gerek heman wext de hem ziwanêko newe bimuso, hem zî dersanê sey matematîk û fenî bi ê ziwanê neweyî fam bikero. No bar, serê wendekarî de zehmetîyêka pîle virazeno û potansiyelê ey ê serkewtişî şikneno, keweno.

Astengê verê heqê bingeyênî: Vitrînê “Dersa Weçînite”

Dewlete, vera nê tabloyê tarî de, sey çareserî “dersa Kurdkî ya weçînite” dana ma ver. La raştîye de, no tena yew vitrîn o. Perwerdeyo bi ziwanê dayîke, manaya ci a ya ke pêro dersî bi o ziwan bêrê dayîş. Hefte de di saetî dersa ziwanî, yew heqêko bingeyên ê perwerdeyî nêano ca; tena seba ke vengê muxalefetî bibirîyo, yew kay o. Ez nêvana, wa dersa weçînitî nêro weçînayîş. No yew heq o û gere şarê ma na derse ra îstîfade biko. Labelê gere ma biperse? Gelo çira dewlete ziwanê ma bi temamî serbest nêkena.

Zaf rey mekteban de bi bahaneyanê sey “wendekarî bes nîyê” yan zî “malim çin o” vernîya akerdişê nê dersan yeno girewtene û no heqo ke kêm o zî hetê îdarî ra yeno astengkerdene.

Çareserîye çi ya?

Çareserîya na mesele eşkera ya: Caardişê heqê perwerdeyî yê bi ziwanê dayîke. No heq, yew heqo bingeyîn ê merdiman o ke hetê pêro peymananê mîyanneteweyîyan (sey yê UNESCO û YN) ra ameyo naskerdiş. Yew gede, ancax û ancax bi ziwanê xo yê dayîke eşkeno yew perwerdeyo bitesîr bigîro û şexsîyetê xo bi hawayêko weş awan bikero.

Welatê ma de, seba ke komelêko demokratîk û seyyewbînî bêro awankerdiş, şerto verên naskerdişê heqanê kulturî û ziwanî yê pêro şaran o. Perwerdeyo bi ziwanê dayîke, lutfêk nîyo; yew heqo bingeyîn o ke nêno peygoşkerdiş.

Peynîye de, heta ke bi mîlyonan gedeyê Kurdan mecbur bê ke bi ziwanêko xerîb dest bi perwerdeyî bikerê, zengilê her serrgêra perwerdeyî do seba ameyoxê ziwan û kulturê ma sey yew alarmê tehlukeyî bicenîyo. Seba ke no zengil bibo vengê şahîye û umîdî, ganî têkoşînê seba perwerdeyê bi ziwanê dayîke her warê cuyî de bêteredut bêro domnayene.

No hamnan ez û maya xo, ma ver bi dewa xo şîyîne. Dewa ma girêdayeyê Liceyî û herêma pê zinarî de; mabenê Licey û Hezro de serê rayîrê Hezanî de ya. No semed ra ma Amed ra kewtbî rayir û dewa TilElo ra vîyartî û ver bi Licey şîyî. Gama ma resayî TirElo, ez nêeşkaya bi meraqê xo û mi maya xo ra manayê nameyê TirElo pers kerd. O wext ez pê hesîyaya ke nameyê dewa zîyara Şêx Elî ra yêno. Mi maya xo ra rîca kerd û aye zî hîkayeya TirEloyî da vîrê xo û dest pê kerd, mi rê qalê meselaya TirEloyî qalî kerde:

Verî tîya de yew axa bibî yo. Elî zî verê Axayî de qerwaş bîyo. Miqateyê keyeyê axayî bîyo, şîyo verê malê axayî, miqateyê kêyê axayî kerdo. Rojek axa qerar dano ke o şêro Hec. Hezirîya xo keno, şino Hec. Seba ke Elî zî verê destanê axayî de bîyo, qîymetê ci zêde bîyo. Axa dano piro şîno Hec. Axayî ra dima kar û barê keyî sey verî ameyo ramitiş. Rojêk xanima keyî esîdî pewjena. Venga Elî zî dana, vana wa bêro esîdî biwero. Verê Elî de xanima axayî zerra xo ancena û vana; axayî esîdî ra zehf hes kerdine, werêkna o zî tîya bibayîne. Elo zî xanima axayî ra wazeno ke aye esidî û nanê tenure bikero zereyê boxçikêke de û o axayê xo rê bero. Xanime zî vana qey Elî nêbîyo mird, hima veyşan û fedî keno werd biwazo, no semed ra axayê xo erzeno werte. Xanime gêna sehenêke esîdî û di nanan kena zereyê boxçîkêk, dana Elî û Elîyê to şino. Reyna rojêke, Elî yêno keye û xanima xo ra do wazeno, axayê mi Hec de bîyo têşan û zerra ci do waşto, de tikî do viraze, ez biberî bidî axayê xo. Xanime reyna vana qey zerra Elî şîya do, fedî ra axayê xo keno mehne. Xanime çîyêk nêvana û do virazena û dana Elî. Meseleya Elî û xanima axayî wina vîyarena, şina. Rojî şinê wextê ageyrayîşê axayî yêno. Elî reyna vaz dano yêno verê beryayê xanima axayî. Xanime ra vano ke hanîko axa ameyo û o zî şino vernîya axayî. Elî yêno serê girî. Gama reseno serê girî vîneno ke kerwanêko axa ha tede yo wet ra yêno. Çend dewijî zî serê girî de paweyê axa û dewijanê xo yî. Axa beno nêzdî, dewijî zî şinê vernîya înan û wazenî şêrê destê axayî. A viste de axa înan dano vindernayîşî û vano; meyerî destanê mi. Şêrî destê Elî. Elî, ewlîya yo. Hec de ameyo verê mi, mi rê werd û şimitişî ardî. O welîyê Homayî yo. Meyerî destanê mi, şêrî destê Elî.

Elî zî fehm keno ke sirê ci bîyo eşkera û dano piro vazdano remeno. Hetêke ra zî Homa rê dua keno ke erd biqeleşîyo û o zî dekewo. Bi emrê Homayî duayê ci benî qebul û erd qeleşêno, Elî zî tira şino war. Dewijan cayê erdraşîyayîşê Elî de yew mezel viraşto û tîya ra vato tirba Elî. La mîyanê serran de tirba Elî bîya TirElo û menda.

Maya mi ke na hîkaye mi rê qalî kerde, mi serê rîpelanê înternetî ra derheqê dewe de tayî wendişî kerdî. Gorê çimeyanê înternetî; nameyê dewe TirElo nîyo, Tilalo yo. Verî na dewe de bi nameyê Elî yew merdim ciwîyayo û hîkayeya mêrikî zî sey hîkayeya ke maya mi mi rê qalî kena ya. Nameyê zîyare zî zîyara Şêx Elî ya.

Hîkeyeya Şêx Elî manena hîkayeya Munzurî. Hîkayeya Munzurî herema mamekîye de yêna vatene. Munzur zî sey Elî verê destê axayêk de xebetkar bîyo. Axayê Munzurî zî şiyo Hec û Munzurî zî sey Elî axayê xo rê çîyan berdo, resnayo Hec. La peynîya hîkayeya Munzurî de destê Munzurî de şit beno. Munzur ameyîşê merdiman ra terseno û înan ra remeno. No remayîş de şitê destê Munzurî vera vera rişêno. Şit ça birişîyo uca ra awêka sipî peyda bena. Peynîye de zî awe Munzurî gêna û bena. Vanê seysipîyîya awa Munzurî şitê destê Munzur Babayî ra yêna. Munzur Baba û awa Munzurî seba elewîyanê mamekîye pîroz û taybet î.

Gama mi ferq kerd ke nê hrdî meseleyî manenî yewbînan, mi dest pê kerd, derheqê tarîxê dewa Tilaloyî de çend malumatî peyda kerdî. Gorê tayê îdîayan derûverê Amedî de dewê Elewîyanê Tirkmenan estî. Nê dewan ra çendîna bawerîya xo û neteweyê xo vurnayo bîyê kurdê sunnî. Dewa Tilalo zî nê dewan ra yew a. Mîyanê wextî de dewa Tilalo, bi tirkî dewa Karaağaç, vurîyaya û bîya kurd, bîya sunnî.

Beno ke derheqê seyyewbînîya nê di şexsîyetan cigêrayîşî virazîyî. O wext do seyyewbînîya nê hîkayeyan dahîna weş fehm bibo. Gelo seyyewbînîya hîkayeyanê Munzur û Tilalo çi îfade kena?

Serekê Komele Mehmet Kasim Firatî bala ant serê cuya Şêx Seîdî û rîpelanê tarîxî yê serra1925î û wina vat: “Na yewe xeylê feydeyê xo têkoşînê kurdan rê bi. Şêx Seîd Efendî, vera a qanûna serra 1925î ya ke estbîyayîş, ziwan û nasnameyê kurdan qedexe kerdêne, sere wedarna. Çunke înan vatêne ‘Ma kurd ê; cografya, welat, ziwan û aîdîyetê ma est ê.’ Înan vera sîstemê çinkerdişî sere wedarna û nê rayîrî de ganê xo feda kerd.”

‘Ma do bibê taqîbkerdoxê raşteqîn ê na dewa’

Dima ra metnê eşkerayî hetê Bawer Firatî ra ame wendene. Bawer Firatî dîyar kerd ke 29ê hezîrane tena roja vîrardişî nîya, roja newekerdîşê qewlê azadîye ya û vat: “Şêx Seîdî û embazê ey, wextêko tarî de, vera polîtîkayanê înkar û îmhakerdişî yê komare vengê xo yê azadîwaz berz kerd. Înan bi mal, milk û canê xo, binê şert û mercanê tewr giranan de, têkoşînêko bêhempa da. No mîras, ewro bîyo bingeyê têkoşînê heqanê merdiman, demokrasî û azadîya şarê ma.”

Eşkerayî bi nê vateyanê Şêx Seîdî qedîya: “Aşmîya cuya mi amey! Rayîrê şarê xo û bawerîya xo de fedakerdişê canî cayê poşmanîye nîyo. Peyê ma de mebermê û kêfê zaliman bi ma meyarê. Serewedaritişê ma hol fehm bikerê û azanê peyênan rê bi hawayêko raşt qal bikerê!”

Mesajê Hemsereka Pêroyî ya DBP’yî Çîgdem Kiliçgun Uçar wina yo: “Dardekerdişê Şêx Seîd û 46 hembazanê ey ser o 101 serrî derbas bîyî; mîrasê înan zerrîya nê erdan de cuya xo domneno. Dardekerdişê Şêx Seîd û embazanê ey eynî wextî de destpêkê polîtîkayanê îmha û înkarê seserrî yo ke ziwanê komelî, kultur û îradeyê kolektîfî hedef gêno. Ez vernîya vîrameyîşanê înan de ebe rêzdarî û hesrete vileyê xo çewt kena.”

‘Ê sey pêşenganê nemiran kewtî tarîxê şarê Kurdî’

Mesajê Hemserekê Pêroyî yê DBP’yî Keskîn Bayindîrî zî wina yo: “Ez Şêx Seîd û embazanê ey ê ke vera fehmê yewperest û înkarî bi ruhêko xoverdayox vindertî û sey pêşenganê nemiran kewtî tarixê şarê Kurdî, reyna bi rêz û minet ana xo vîr.

Sebebê ke Şêx Seîd û embazê ey berdî dardekerdiş, referansê bingehîn ê awankerdişê dewrê aştî û demokratîk ê ke ma ewro têkoşînê ci kenî. Labelê vera sîyasetê înkar û yewperestî wayîrvejîyayîşê têkoşînê çareserîya na seserre, wezîfeyêko tarixî yo. Rayîrê serkewtişê nê têkoşînî yo sereke zî; awankerdişê Yewîya Neteweyî ya Kurdan o û averberdişê sîyasetê demokratîkî yo. Bi nê hawayî ma eşkenî mîrasê Şêx Seîdan rê wayîr vejîyê û xeyalanê înan bîyarî ca. Bi rêz û minet…”

Beyanatê PWK wina yo :

Serekê Netewî yê Hereketa Netewî a Kurd a 1925î Şêx Seîd û 46 hevalê xwu 101 serr verî roja 29.06.1925 de, hetê Dewleta Tirkîya ra ameyê dardekerdiş.

Şêx Seîd û embazê xwu, hetê mehkemayêka korsane ra bi şeklêko bêhûqûqî û bi binpaykerdişê hûqûqê mîyanneteweyî, bi cezaya îdamî Berê Koyî yê Amedî de darde bîyê.
Dewleta Tirkîya heta nika zî cayê mezelê Şêx Seîd û hevalanê ey eşkera nêkerdo.

Dewleta Tirkîya, gereka semedê nê dardekerdişan şarê Kurdistanî ra uzrê xo biwaza û cayê mezelanê şehîdan eşkera bika.

Dewaya ke Şêx Seîd û embazanê xwu seba ci cuya xwu feda kerda, bi şehadetê sehezaran torinanê Şêx Seîdî, bi xebat û mucadeleyêko welatperwerane, ewro zî her çar perçeyê Kurdistanî de berdewam a.

Şêx Seîd û heme şehîdê dewaya azadîya Kurdistanî, sey 70 mîlyon Kurdanê cîhanî û heme Kurdistanijan, paweyê mijdanîya azadî û xoserîya Kurdistanî yê.

Bi her hawa serkewtiş û statuteyêko sîyasî her parçeyê Kurdistanî de, do ruhê şehîdanê ma şad biko.

Serrgêra înan a 101ine de ma Şêx Seîd û 46 hevalanê ey ê ke ey reyde ameybî dardekerdiş, Xalid Begê Cibrî, Yusuf Ziya Beg, Elî Riza Beg, Bahaddîn Beg, Faîk Beg, Mele Evdirrehmanê Şirnexî, Dr.Fuad û deshezaran merdimê ke demê serewedaritiş û serewedaritişî ra di serrî badê cû ameyê qetil kerdiş û heme şehîdanê Kurdistanî bi hurmet yad kenê.
29.06.2026

Buroyê Çapkerdiş yê Partîya Welatparêzanê Kurdîstanî (PWK)

Eşkerayîya ke hetê platformî ra amey dayîş de, wina ame vatiş: “No mîrasanê vîndîbîyeyan ê Feratî ra yew o. No dêro ke sey ê Ermenîyan yeno zanayene tarîxê ci qasê hîrê esran o. Demo ke gola awbendî ancîyena newe ra vejîyeno riyê erdî û bi dêsanê xo ke vera wextî xo ver danê, tarîxê Anadolî yê zafkultûrî ano vîrê ma. Na awanîya ke bi nameyê Mîyadunî zî yena şinasnayene, tena yew îbadetxane nîya; heman wext de yew mîrasêko muhîm o ke şahîdîya cîya-cîyayîya kulturî ya coğrafyaya Dêrsimî û hafizaya pîyakîye kena.”

Goreyê naye, her kes eşkeno namzedan bimojno û h namzedî zî eşkenî xo seba xelate pêşnîyaz bikê. Qeraro peyên ê derheqê wayîrê xelate de do hetê Heyetê Îdareyî yê Vakfê Kulturî yê Avesta ra bêra dayîş.

Xelata Rûmetî ya Avesta ya ke do her serre bi nameyê şexsîyetêko tarîxî yê cîya bêra dayîş, serra 2026î de bi merasîmêko do Dîyarbekir de bêro kerdiş, bêro eşkerakerdiş.

Seba kesê ke layîqê xelate amey vînayîş, do plaket, 100 hazar TL xelata pereyî û setêko taybetî yê kitaban ê derheqê gureyê ey de bêrê dayîş.

Pêşnîyazê namzedanê seba xelate, do heta roja 15ê êlula 2026î seba adresê avestaculture@gmail.com bêrê şawitiş.

No zî aşkereyîya Avesta yo

"Xelata Rûmetî ya Avesta

Weqfê Kulturî yê Avesta yo ke seba ke kulturê kurdan berdewam bikero û raver şoro, awan bîyo, 2026 ra tepîya, her serre do Xelata Rûmetî ya Avesta bidero. Ma wazenîme ke bi Xelata Rûmetî ya Avesta kesê ke seba seveknayîşê, raverşî- yayîşê û neqlkerdişê kulturê kurdan keda xo danê û her wareyî de bi behremanê xo yê fikrî tesîrê manayin û timî afirînenê, înan rûmetdar bikerîme. Hedefê na xelata o yo ke kesê ke wareyî kulturî de xebatanê cîya cîyayan kenê, bi ne xebatanê xo ma rê rayîr kenê ra, îlham danê, û berdewamîya mîrasê kul- turî yê Kurdî de keda xo danê, wa nê kesî bêrê naskerdene û vejîyerê meydan ke ma zî deynê xo yê vefayî bîyarîme ca.

Keyberê weqfê ma seba pêşnîyazê namzedan akerde yo. Her kes eşkeno namze- tan pêşnîyaz bikero û namzedî bi xo zî eşkenê xo pêşnîyaz bikerê. Qerarê peynîye yê tayînkerdişê wayîrê/a xelate zî hetê Heyetê Îdareyî yê Weqifê Kulturî yê Avesta ra bêro dayene. Xelate ke her serre bi nameyê şexsîyetêde tarîxî yê cîyayî bêro dayene, serra 2026 de aşma payîzî ya mîyanêne de, Dîyarbekîr de bi merasîm do teqdîmê wayîrê yewînî/ wayîra yewîne bibo. Seba keso/a ke layîqê xelate amo/a tayînkerdene: •Plaketê, •100.000 TL pere, •Setêde kitaban yê ke bi taybetî goreyê wareyê xebatî yê ey/aye ameye amede- kerdene, bêrê dayene. Pêşnîyazê namzedan hetanî 15ê aşma payîzî ya verênê ya 2026î eşkenê nê adresî ra: avestaculture@gmail.com bêrê ruşnayene/ şawitene. Weqifê Kulturî yê Avesta.

AVESTA KÜLTÜR VAKFI

WEQFA KULTURÎ YA AVESTA

AVESTA CULTURAL FOUNDATION

Mîyanê şarê ma de tewr-tewr edetê verînî estî. Çi veyveyan de çi tazîyeyen de... Nê edetî hezaran serrîyo ke verînan ra neqlê roja ma ya ewroyî bîyê.

Înan ra yew zî peyê kesê ke rehmet kerdê ra vilakerdişê helawe yo. Mîyanê şarê ma de wexto ke kesêk mireno semey xêrê ey helawe yena vilakerdiş. Na helawe zî pê destê cinîyan ra yena viraştiş û hetê wayîrê taziye ra yena vilakerdiş.

Qezaya Çolîgî Darayenî de zî no edetê vilakerdişê helawe esto. Darayenî de zî taziye hîrê roj a û roja peyine helawe yena vilakerdiş.

Nê rojan de Darayenî de, kesanê şinasîyanê Darayenî ra Zekî Doğan wefat kerdo. Semey ey zî baxçeyê kîyeyê ey de lênî ameyî ronayîş û helawe amey viraştiş.

Îkram Çağlar a ke vîst serrî yo ke tazîyeyan de xêrê x ora helawe virazena zî hînî Darayenî de sey weste yena qebulkerdiş.

Roja hîrêyîne ya tazîyeya Zekî Doğanî de unca a amey lên ser û helawe girna.

Helawe ardî, rûn û şekir ra virazîyena. Îkram Çağlar bi saetan lên ser o vindena û helawa xo virazena.

Helawa ke virazîyena roja hîrêyîne de verê werdî de mêmanan ra yena vilakerdiş.

Badê zî kesê ke yenê kîye înan ra yena vilakerdiş.

Bi no qayde semey keso ke merdo xêr yeno kerdiş û kesê ke helawe wenî zî ey rê dûayan kenî.

Na xebere bi destekê madî yê Sefaretxaneyê Almanya yê Anqara, çarçeweya 'Projeyê Xurtkerdişê Dezgehanê Medyaya Herêmî yê bi Wasitaya Mentorîya Mîyanneteweyîye û Vurnayîşê Dîjîtalî' de ameya amadekerdene, mesuldarîya muhtewayî aîdê dezgehê ma ya."

https://www.zazakinews.com/ca-bi-ca-1

Etîk-2

https://www.zazakinews.com/etik-2

Deza Amed

https://www.zazakinews.com/sex-seid-kam-o-2

Kekê Dr. Nûredîn Zaza, Dr. Ehmed Nafiz Beg kam o?

https://www.zazakinews.com/keke-dr-nuredin-zaza-dr-ehmed-nafiz-beg-kam-o

Şîrketê madenî dewanê ma ra çi wazenê?

https://www.zazakinews.com/sirkete-madeni-dewane-ma-ra-ci-wazene-2

Warza'y homa'y

https://www.zazakinews.com/warzay-homay

BAQÎ ALA...

https://www.zazakinews.com/baqi-ala

Hîri zûrî

https://www.zazakinews.com/hiri-zuri-1

Forumê Aştî û Azadîye hetê Enstîtuya kurdî ya Amedî û Şaredarîya Bajarê Girdî yê Amedî ra ame organîzekerdiş,

Amed de siba wesîleyê Roşanê Ziwanê Kurdî ra bi nameyê “Rayîr û metodê ganîkerdişê ziwananê ke binê tehluke de yê” forumêk virazîya.

Na komxebate, hetê Enstîtuyê Kurdkî ya Amedî ra sey hîrê roniştişan amey hedrekerdene.

Roniştişo dîyin de babeta “Dezgehkîkerdişê Kirmanckî” amey munaqeşakerdene û Ehmedê Bira sey qalîkerdox û Nesîb Gultekîn sey moderator ca girewt.

*Na xebere bi destekê madî yê Sefaretxaneyê Almanya yê Anqara, çarçeweya 'Projeyê Xurtkerdişê Dezgehanê Medyaya Herêmî yê bi Wasitaya Mentorîya Mîyanneteweyîye û Vurnayîşê Dîjîtalî' de ameya amadekerdene, mesuldarîya muhtewayî aîdê dezgehê ma ya."