Rojêke rojanê nîsana 1987î de seba ke ez wayîrê nê nameyî bivîna, ez dostêkî reyde firaya Şam, Ruknedîn. Ruknedîn berz o, sey koyêkî yo. Banî yewbînî ra şanayayî û têser o ameyê viraştene. Gama ke merdim cêr ra ewnîyeno înan ra banî taa heta sereyê koyî sey nêrdîwane aseyêne. “Ti ha na taxe vînenî, heta serê koyî zafaneya ci kurd ê.” vat dosto ke mi het de bî “Kurdî hertim xo rê cayanê wina berzan gênê!” Ma berzîye zî qisa ya, hetanî ke ma resayî kîşta keyeyê Osman Sebrî ez eraqî mîyan de mendbîya. Ma peyê berî de hebêk vindertî, ma eraqê xo pak kerd û badê ma da berî ro. Zaf nêşî peyayêkê kal û bejnkilmî ber akerd. No peya (mêrik), Osman Sebrî bî. Ma destê yewbînî toqe kerdî û bi hesreta serran yewbîn verare kerd. Gama ke ma destê xo givişnayî, bawer bikerê, destê Apoyî sey destanê xortêkê vîst serreyî zixm bîy. Bi no hawa xo da vernîya ma û ma berdî odaya xo ya mêmanan. Oda qij bîye yan zî mi rê qij ameye. Rafîstena oda di dîwan, masayêka qije û çend kursîyan ra pê amebî. Her çar dîwarî bi resiman amebîy xemilnayene. Resimanê dîwarî yê çarçewakerdîyan ra yew zî yê her hîrê lajanê ey bî. Badê ke mi çim zereyî ra çarna, êdî mi rîyê xo çarna ey ser. Bala mi tim hereket, qiseykerdiş û weriştiş û roniştişê ey ser o bîye. Axir mi odayêka qije de xo resnabî nê mêrikê pîl û bi nam û vengî.

— Ê Apo, ti senîn î, sihetê to senîn o?

Semedo ke goşê ey giran bîy, veng nêşî ci. Mi persê xo tekrar kerd:

— Apo Osman, ti senîn î, ti rehet î?

— Wilay hetê ganî ra ez kewta şîya û rehetî zî mi tu rey nêdîya. Kurdê binamus û rehetî? Sereyê ma hertim bela û teşxeleyan de yo. Dişmenê ma zî mar o, xo bi asanî dano ro ma mîyan û jehrê xo ma mîyan de vila keno. Key ke ma no maro fêlbaz kişt, o wext ma do rehet bibê… Xaftela (nişka ra) qiseyê xo birna, sey yew dilopa ke destê hîtî ra piqijnîyaya cayê xo ra erzîya verê berî û bi vengêkê berzî veng ro kênaya xo kerd:

— Kewêê, Kewêê! Ka ti mêmanan rê çayêk nênana ser kênaya mi!

Demeyêkê kilmî ra pey Kewê çayê ma ard. Ap Osmanî sênî dest ra girewte û ey bi xo çayê ma vila kerdî. Hîna ke cayê xo de ronênişt, se ke bizano ez do senî persan ci ra pers bikera, dest pê qiseykerdişî kerd:

— Rehetî? Ma rê rehetî çin a bawo! Dermanê rehetîya ma yewîya ma ya. La hezar heyf û mixabin ke ma nêbenê yew. Ma bîyê eşîre û bi sereyê eşîrtîye rayîr şonê. Ma vizêr çi bîy, ma ewro zî o yê. Ma bîyê peyayê [xulamê] şarî. Tayê ma zî bîyê peyayê ereban, tayê bîyê yê farisan û tayê zî bîyê yê tirkan. Vanê ma komunîst ê, la bi sereyê burjuwazî rayîr şonê. Qet wina beno? Ma do bi no hawa çi safî bikerê?

Gama ke qisey kerdêne, ge-ge hêrs bîyêne, weriştêne xo ser û reyna roniştêne. Qaso ke bi fek qisey kerdêne hende zî bi destan qisey kerdêne.

— Vanê ma komunîst ê, la bi ziwanê xo qisey nêkenê, nêwazenê qisey bikerê. Keyeyanê xo de, cinî û domananê xo reyde bi tirkî, bi erebkî û bi fariskî qisey kenê. La bi kurdkî qisey nêkenê, nêwazenê… Ma komunîstîye wina bena? Wey wele bi sereyê ma bo!

Herçiqas mi ci ra edebîyat û kulturî ser o persî pers kerdêne zî o ancîna agêrayêne sîyasetî ser.

— Eke ma xo rê nêbê, kes ma rê nêbeno û ma zî kesî rê nêbenê. Key ke ma bîy yew dest, o wext her kes do verê ma de bigêro. La kanê a roje? Nê ke a roje nêna, la do zaf bianco. Ganî ma zaf bixebitîyê, zaf xo bidejnê, heta ke ma resayî heqê xo. Ney, eke ma keyeyanê xo de ronişê, linganê xo berzê lingan ser û behsê azadîye bikerê, ma do hertim wina bindestê şarî bibê.

Çîyê ke mi vate û qiseyanê ey ra fehm kerdî, o yew nuştox û şaîrî ra wetêr (dotêr) têkoşer bî. Têkoşerêko bi serran bêqefilîyayîş xebitîyayo, gelek rey ameyo girewtene, îşkence û kuwayîşî werdê, şarê xo reyde hende cuya trajedîye vîyarnaya zî, o ancîna bi hêvîya Kurdîstanêkê Azadî ciwîyeno.

Ganî ma kurdî xo vîr ra nêkerê, vateyanê nê kalê mêrxas û bi rûmetî bikerê goşare û goşanê xo ra bikerê.

Kurmanckî ra: Mutlu Can

Çime: Kurdîstan Press (rojname), Nr: 28, Swêd, 11.12.1987, r. 13

Kurmancîya eşkerayîye sey komîsyonê amadekarî yê konferansî Leyla Kaymaz wende, Kirmanckîya ci zî Mehmet Şahinî wende.

Eşkerayî wina ya:

Amanco bingeyîn ê konferansê ma o bî ke ser statûya huqûqî ya kurdkî, sîyaset û polîtîkayê ziwanî, perwerdeyîyo bi ziwanê maye, rol komelî û stratejîyê ameyoxî yê ziwanê kurdkî, di mabênê akademî, sîyaset û sazgehanê komelî yê sivîlî de binyadê muzakere, hetkarî û fikirîne awan bikero. Konferans di rojî dewam kerd û hewt roniştişan ra pêk ame.

Di her roniştişe de sernameyê cîya ameyî erjnayiş. Her sername bi pers û persgirêkanê xo ame erjnayiş û tehlîlê çareserkerdişê problemê komelî yê ziwan û perwerdeyî ameyî cigêrayiş û di netîce de tespîtê zaf muhîmî ameyî kerdiş. Persgirêkê estbîyayeyî ameyî erjnayiş û pêşnîyarê çareserkerdişî yê şênberî vejîyayê werte.

Di wirdî rojanê konferansî de bi desan sazgeh û dezgeyê demokratîkan ra 550 delegeyî beşdar bî. 19 panelîstan bi babetanê xo yê cîyayan ra meqaleyî xo pêşkêş kerdî.

Konferansê Ziwanê Kurdkî de nê babetan sero erjnayîş virazîya;

• Statûya huqûqî ya kurdkî, rewşa estbîyaye û perspektîfê ameyoxî,

• Ziwanê maye û perwerdeyîya bi zafziwanî û zafzaravayî, stratejî û zehmetîyê aye

• Di pawitişê hişmendîya ziwanî de rolê kultur, huner û medya

• Bi tewirbîyayîşê komelê sivîl cerebnayîşê xurtkerdişê kurdkî (Di bikarardişê ziwanê kurdkî de tewirbîyayîşê însiyatîfê sivîlî)

• Di mabênê nifşan de sewqkerdişê kurdkî û stratejîyê dewam kerdene.

• Stratejî û polîtîkayê partî û rayberîyanê herêmî yê ziwanî

• Stratejî û polîtîkayê ziwanê kurdkî (Plan û dezgeyê ziwanî), muzakereyî ameyî kerdiş û qerarî ameyî girewtiş.

Konferansê ma de muhîmîya ziwanî yê seba şarî, komel û neteweyî ame erjnayiş. Ziwan tena sey amûrê eşkerayî nêro vînayiş. Ziwan merdimî keno merdim, şar û neteweyan keno wayîrê nasnameyî. Ziwan, vîr o pîl yê komelî yo. Babeta estbîyayîş û çînbîyayîşî ya. Hêmanê xo awakerdişê komelî yo. Estuna bingeyîn ê netewebîyayîşî yo. Seba şarê kurdî kilîtê statûya sîyasî, xobîyayîş û azadî yo. Ziwan mîrasê ko ganî yo ke vîr o tarîxî, erjê kulturî û roniştîbîyayîşan wextanê verênan ra geno û teslîmê ameyoxî keno. Bi nê babetî cuye bi mana keno û fîrazbîyayîş an zî nêzdîbîyayîşê ey garantî keno.

Şarê kurdî vera pêlê asîmîlasyonî xoverdayîşê ke tarîxî nîşan dayo û wayîrê ey qewet û îradeyî yo û eşkeno ke ê pêlî pûç bikero. Konferansê Ziwanê Kurdkî bi nê hiş û vîrê ziwanî goreyê amancanê xo pêk ame. seba xebatanê ziwanê kurdkî mîqyasî ameyî diyarkerdiş ke nê krîterî do bibê binyadê berzkerdişê prestîjê ziwanê kurdkî. Şixulnayişê ziwanê kurdkî, zey krîterêko esasî ê welatparêzîya kurdkî ame dîyar kerdene. Kurdkî sey mîqyasê temsîlê sîyasî ya şarê kurd û rayberîya cugehê kurdan ame pênasekerdiş.

Konferansê ma seba kar û barê ziwanî vîzyoneke diyar kerdo. Bînyadê nê vîzyonî no yo; do xebatê seba ziwanî çarçewaya pawitişî ra bivejîyê. Bi averberdiş û şuxulnayişê kurdkî sey hewldanêko awankar ê cuya neteweyî û demokratîk bêro ramitene.

Konferansê ma seba pawitiş, şuxulnayiş û averberdişê ziwanê kurdkî tay weznî û wasita sey statu, perwerdeyî bi ziwanê maye û sewqkerdişê ziwanî ya mabênê nifşan diyar kerd. Bi taybetî seba sewqkerdişê ziwanî ya mabênê nifşan, xurtkerdiş, cuyayîş û komelîkerdişê ziwanê kurdkî îmkanê muhîmî ameyî dîyar kerdene. Sey awankerdişê dibistanê xoser, dibistanên online, dibistanên gerok, verdibistan (kreş), akademî û weqfê ziwanî û hwd. ameyî binamekerdiş.

Konferansê ma hewldanê rayberîyanê herêmî seba pawitiş û averberdişê ziwanê kurdkî pozîtîf vîna yo û paştîdayena xo ya seba nê hewldanê înan wina vato.

Konferansê ma pawitiş, averberdiş û bikarardişê ziwanê kurdkî sey mîsyonêkê neteweyî pênase kerdo. Nê tena sazgehê ziwanî, pêro dînamîkê têgerayîşê kurdkî sey kerdoxê nê mîsyonî ameyî dîyar kerdene. Goreyê nê qerarî do pêro sazgeh, dezgeh, platform û dorûverê welatparêzî bi hawayêko şênber, plan û programê xo yên serrane yê derheqê ziwanê kurdkî de dîyar bikerê. Raporê xo yê xebatanê ziwanî bi raya pêroyî re pare bikerê. Seba teqîbkerdişê nê qerarê ke ameyê gîrewtiş û xurtkerdişê xebatanê ziwanê kurdkî do mekanîzmayek bero sazkerdiş.

Konferansê ma statûya kurdkî sey mîqyasa sereke yê çareserîya demokratîk pênase kerdo. Kilîtê prosesê Aştî û Komelê Demokratîk bi kilîtê statûya ziwanê kurdkî eşkeno bêro akerdiş. Naye ra, konferansê ma waşt ke rakerdişê astengîyanê vernîya statûya ziwanê kurdkî kerdo. Awankerdişê huqûqa ziwanê kurdkî seba şarê kurdî babeta sereke ya.

Muzakere seba awankerdişê statûya kurdkî û seba cuyayişê kurdkî babeta tewr muhîma. Do şaro kurdî seba averberdiş, pawitiş û şuxulnayişê kurdkî, yewîya tewr hîra saz bikero. Û seba nê zî do muzakereyekê zereyî bikero û gamanê muhîman seba ziwanê xo bierzê.

Pêşniyar û qerarê ke di netîceyê nê munaqaşe û erjnayişan de vejîyayê werte nê yê:

1. Ma azadîya Serek Ocalanî û têkoşîna ziwanî yewbinî ra cîya nêvînenê. Têkoşînê pawitiş, averberdiş û hîrakerdişê kurdkî, sey parseyê de têkoşînê bicaardişê azadîya fîzîkî ya Serek Ocalanî vînenê.

2. Şuxulnayişê ziwanê kurdkî krîterê temsîlê sîyasî yê şarê kurdî yo. Kam wazeno şarê kurdî temsîl bikero û şaristananê kurdan de rayberî bikero gere bi kurdkî bizano.

3. Hefteya 15ê Gulanî (Roşanê Ziwanê Kurdkî) do sey festîvalî bêro pîrozkerdiş. Di nê hewteyî de xeynî rewşê awarteyan tu programê ke bikewê vernîya 15ê Gulanî do nêrê viraştene.

4. Seba averberdişê û ganîkerdişê ziwanî do 2 serran re reyke konferans bêro viraştiş.

5. Seba ke sazgehê ziwanî binê yew sîwane de xebatê hempare bikerê, do Komîna Sazgehanê Ziwanê Kurdkî bêro awankerdiş.

6. Seba ke ziwanê kurdkî Kurdîstan de bibo ziwano yewin, pêro nûşteyê sazgehanê kurdan do bi kurdkî bêrê hedrekerdiş, eke hewceyî pê bibo ziwanê bînan kurdkî ra bêrê açarnayiş.

7. Seba sazîbîyayîş û domdarîya kar û baranê folklorî, bi paştgîrîya rayberîyanê herêman planî bêrê kerdene.

8. Heme sazgeh û dezgeyê welatparêzî seba xebatê ziwanî do butçeyekê abirnê.

9. Do pêro sazgehî seba xebatkaranê xo yê ke nêzanê bi kurdkî qisey bikerê, biwanê û binûsnê, goreyê asta înan ê zanayê ziwanî kargehê (atolyeyê) mûsnayişê kurdkî bêrê viraştene.

10. Do keyepelê fermî yê sazgehan, hesabê sazgehan ê medyaya dîjîtal û verwendê çapemenîyê vernî bi kurdkî bêrê weşanayiş. Eke hewce bo seba ziwanê bînan kurdkî ra bêrê açarnayiş.

11. Seba awankerdişê dibistanêko online xebate bêro destpêkerdiş.

12. Do seba kurdkîkerdişê peyzajî ya şaristanî (namê sazgeh, dezgeh, kuçe, park û hwd.) xebate bêro kerdiş.

13. Seba rayraberdişê xebata hempar û yewgirewte yê ziwanê kurdkî, do bi pêro dorûverê ke seba kurdkî xebitîyenê hewldaneke bêro destpêkerdiş.

14. Konferansê Ziwanê Kurdkî qerarê ke di Konferansê Rayberiyê Herêmî ke di 8 û 9ê hezîrana 2026 de seba dezgeyê ziwanê kurdkî gîrewtibî pozîtîf vînenê û paştgiriya xo dîyar kenê.

15. Seba ke zaravaya kurdkî ya kirmanckî (zazakî) binê tehlukeyê vinîbîyayîşî de ya û seba reyna bibo ziwanê cuyayişî, hewcedarî bi xebatanê plankerdeyî esta. Na çarçewa de sazgehê xoser (Weqf an zî Akademî) bêro sazkerdiş.

16. Konferansê Ziwanê Kurdkî de seba akerdişê qanalêke televîzyonî ke safî kulturî bo û qanalêke xoser a kirmanckî (zazakî) ame pêşniyar kerdiş û bi yew vengî ame qebûlkerdiş.

Pêro qerarê Konferansê Ziwanê Kurdkî bi yew vengîya delegasyonî ameyî qebûlkerdiş.

Seba mêmandarîya Şaredarîya Amedî ya Şaristanê Girdî, seba paştîdayena Şaredarîya Peyasî û Farqînî ma Sipasdar ê.

Seba komisyonê hedrekar ê konferansê ke temsîlkaranê sazgehanê ziwanî, sazgehê çapemenî, sazgehê kulturî, kede, rayberiyê heremî, sazgehê huqûqî û TJA’yî ra pê ameyî û mîyanê ahengî de bi kedêka zaf girde konferans rayra berd û bi netîce kerd, ma spasdar ê.

Seba pêro delegeyanê konferansî ke înan bi coş, sebr, qerardarî û baldarî beşdarê konferansî bî, ma înan rê spasdar ê.

KOMÎSYONO AMADEKAR Ê KONFERANSÊ ZIWANÊ KURDKÎ

03/07/2026

Goreyê raporî, tewr zêde merdişê gedeyan Riha de qewimîya. Riha de 18, Antalya de 16, Mereş û Îstanbul de zî 14-14 merdişê gedeyan qeyd bî.

Notê Zanyarîye de ame nîşankerdene ke panc aşmanê verênan ê 2026î de, sazgehanê pêroyîyan de yan zî sebebê kerdiş û îhmalê karmendanê pêroyîyan ra hedîseyan de tewr kêmî 46 gedeyî cuya xo ra bîyî. Goreyê naye, demê Çile-Gulane de 22 gedeyan wexto ke xizmetê weşîye girewtêne, 20 gedeyî demê xizmetê perwerdeyî de, 2 gedeyan wexto ke xizmetê mitaqeyî ra fayde girewtêne û 2 gedeyî zî çarçewaya xizmetanê îdareyê herêmkî de cuya xo ra bîyî.

Raporî de ame îfadekerdene ke seba ke dewlete berpirsîyarîya pawitişê heqê ciwîyayîşî nêard ca, panc aşmanê verênan de tewr kêmî 257 gedeyî cuya xo ra bîyî. Ame nîşankerdene ke nê merdişî ê waran de ke dewlete berpirsîyarî û çimdarîya xo nêardo ca, qewimîyayî.

Dataya derheqê merdişê gedeyan de ke çarçewaya îhmalê dewlete de ame nirxnayene, wina rêz bîye:

Panc aşmanê verênan de tewr kêmî 26 gedeyan dinyaya xo bedilnaye. Ame nîşankerdene ke beşêko muhîm ê hedîseyan de çekê agirinî ameyî xebitnayene û ame tekîdkerdene ke çekdarîya ferdî zî merdişê gedeyan de faktoranê dîyarkeran ra yo. Eynî demî de rîyê qezayan ra ke bi çekanê keye de kay kerdene qewimîyayî, tewr kêmî 8 gedeyî cuya xo ra bîyî.

Waranê akerdeyan ê bajaran û dewan de tewr kêmî 39 gedeyî cuya xo ra bîyî. Nê gedeyan ra 31ê ci, ke zafîya ci kanalanê awedayîşî yê DSÎ bîye, awbend, çem û awa ke tedbîrê emnîyetî yê lazimî tede nêameybî caardene, tede xeneqîyayî û cuya xo ra bîyî.

Ame qeydkerdene ke 11 gedeyan ra ke qezayanê keye de cuya xo ra bîyî, 8 ê ci seba ke pencera akerdeyan ra û balkonan ra kewtî, merdî.

Qetlîyamanê karî de tewr kêmî 27 gedeyî cuya xo ra bîyî. Ame nîşankerdene ke 21 gedeyan ra ke wextê karî de cuya xo ra bîy, 11ê ci sektorê citekarî û heywandarîye de, 3ê ci seba ke înşaatan de berzî ra kewtî û 1ê ci zî wexto ke ke warê meslekî de kar kerdêne, cuya xo ra bî. Ame îfadekerdene ke gedeyan ra ke cuya xo ra bîyî, tewr kêmî 2ê ci çarçewaya MESEMî (Merkezê Perwerdeyê Meslekî) de kar kerdêne.

Bilmezî hesabê xo yê medyaya sosyale ra bi sernameyê “Seba Rayaumûmî” beyanatêl weşana û da zanayîş ke roja 3ê temmuza 2026î de bi teblîgatêko fermî wezîfeyê ra ame girewtiş.

Bilmezî wîna va:

“Seba ke mi qerar da ke ez derheqê Kurdan, Elewîyan, heqanê ziwanî û kêmnetewan xebatan bikî û mi qirkerdişê Dêrsimî ser o kitab vet, ez wazîfe ra ameya girewtiş.”

Bilmezî qeraro ke wezîfeyê ey ra ame girewtiş sey “bêhuquqî, bêetîkî û sîyasî” name kerd û da zanayîş ke pîya bi avikatanê xo do prosesê huquqî bido dest pêkerdiş.

Perwerdeyî, hewza asnawe de ke Warê Mesîre yê Parkê Cuya Sosyale (Fidanlık) yê qezaya Yenîşehîrî de yo, pisporan reyde do bêrê dayeene. Çarçewaya bernameyê perwerdeyî de ke hewteyêk de di rojî do bêro kerdene û bi pêroyî aşmêk do dewam bikero, heme hacetê ke do lazimê înan bibê, hetê Şaredarîya ma ra bêpere do bêrê temînkerdene.

Île hem mîyanê cuya karî ya Amedî de hem zî mîyanê rêxistinanê komelanê sîvîlan de tesîrêko pîl verdaybî û sey "Xatûna Nevin" ameyêne zanayîş.

Nevin Île kam a?

Nevin Île serra 2022yî de bi qerarê pêroyî ameye weçînayîş û bîye sereka meclîsî ya cinîye ya verên ya tarîxê DTSOyî. Aye serranê dergan mîyanê DTSOyî de, tewr zaf zî Serekayîya Meclisê Cinîyan û Heyetê Cinîyan ê teşebuskarî yê TOBByî yê Amedî de seba peydaketdişê istîhdamê cinîyan xebatî kerdî.

Timê Cendirmeyan (SAK), AFAD, UMKE, 112 Acil Sağlık, îtfaîye û ekîbê ANDA pîya 3 rojî bî geyrayêne ey.

Netîceya xebatanê ekîban ra dima, tirmê Yanıkî cayo ke vîndî bibî ra 5 kîlometre dûrî ra ame vînayîş û seba muameleyanê otopsî wedarîya morg.

Derheqê hedîse de tehqîqat ame dest pêkerdiş.

Kilmvate

Na xebate de do kitaba Enwer Yılmazî Bena Hole hîkayeya Keskûsûre ser o hetê temaya bêedeletî ra bêro vindertene. Nuştox, hîkaye de mabeynê keyna û lajekan de bêedeletî ser o vindeno. Cuya rojane de zehmetîyê ke keynayî ancenê û têkilîya ekonomî û cuya şarî zî yena nirxnayene.

Kilîtçekuyî: Edebîyatê Zazakî, Hîkaye, Keskûsure, Bêedeletîye

Özet

Bu çalışma da Enwer Yılmaz’ın Bena Holekitabının Keskûsure adlı hikayesi adaletsizlik teması çerçevesinde ele alınacaktır. Yazar, hikaye de kız ve erkek çocuklarının arasında olan adaletsizliği ortaya koyar. Günlük yaşam da kız cocuklarının çektiği zorluk ve yaşam ile ekonomi arasındaki ilişkiyi yorumlamaktadır.

Anahtar Kelimeler: Zazaca Edebiyatı, Hikaye, Keskûsure, Adaletsizlik

Abstract

In this study, the story Keskûsure of Enwer Yılmaz's Bena Hole book will be discussed within the framework of the theme of injustice. In the story, the author reveals the injustice between boys and girls. It interprets the difficulties faced by girls in daily life and the relationship between life and economy.

Destpêk

Sey heme eseranê folklorîkan û Hîkayeyanê Zazakî de zî kultur û bawerîya şarî bi awayêk zelal xo danê mojnayene. Na hîkaye de zî babete yew bawerîya şarî de reyde destpêkena. Hîkaye, çarçoveya na bawerîya şarî de dewam kena. Temayê ma na xebate de çend bêedeletîye bibo zî na hîkaye de sey bawerîya şarî, cuya şarî, feqîrîye, zehmetîya cinîyan unsurî cayêk muhîm genê. Nê unsurî hetê nuştoxî ra hîkaye de karakterê Fatike û xeyalê Fatike ser o yenê newirnayene.

Ma zî do na xebate de hetê ca, wext, taybetmendîyê karakterî, serebûtê hîkaye hetê temaya bêedeletîye ra hîkayeya keskûsure analîz bikerê. Mîyanê komel de zehmetîyî ke cinî vînenê, mabeynê keyna û lajekan de bêedeletîye û têkilîya ekonomî û cuya şarî karekterê hîkaye ser o do bêro nirxnayene.

1. Karakterê Hîkaye, Ekonomî û Bawerîya Şarî

Na hîkaye de karakterê sereke de Fatike ca gena. Fatike keynaya ke 10 serre ya. Serebûtê hîkayeyî dewêka Dara Hênî de de vîyarenê. Wextan ra wextê payîzî yo. Nameyê hîkaye ra zî merdim eşkeno texmîn bikero ke wextê payîzî yo. Çunke zafane keskûsûrî mewsîmê payîzî de vecîyenê. Fatike wazena ke bi kayan û kaykilan kay bikero. Xora hîkaye bi kaykerdişê Fatike û gozan reyde destpêkena. Seba ke rewşa ekonomîya keyeyê Fatike weş nîyo, kaykilê Fatike hema-hema qet çin ê yê. Wextêk Fatike maya xo ra kaykilan wazena, maya Fatike zî no wextî de fikirîyena ke Fatike bi kayan kay bikero do pantorê aye bidirîye. Weyta de ma fehm kenê ke ekonomîya keyeyî cuya rojaneyî de gedan ser o bandorêka xişine ronaya. Na rewşe, hîkaye de waştişanê Fatike û fikranê maya Fatike ser o ameyo nawitene. Polê bînî ra Fatike maya xo ra seba ke pê kay bikero bebikan wazena la cewabê maya Fatike “… ti hinî bena pîl delala mi. Fek bebekan ra verade. … Ti hinî bîya 10 serrî. Ha ti vînena karê ma çiqas zaf û zehmet o. … haydê şo rîyê xo bişuwe û ma dima şirê hêga”(Yılmaz, 2018:9). beno. Weyta de zî reyna mabeynê ekonomî û cuya şarî de têkilî ameya ronayene. Çend Fatike bebikan û bi bebikan reyde kaykerdiş biwazo zî cewabê maya Fatike kar û xebatê hêgayî beno.

Eseranê edebîyan de kultur û bawerîyê şarî cayêk muhîm genê. Nê unsurî, cuya şarî, erjê şarî, fikr û xeyelanê şarî nawnenê. Ma eşkenê vacê eserê edebî, nasnameyê kulturê şarî sey yew neynikî nîşan danê. Bawerîyê şarî zî nê unsuran ra yew cure yê. Na hîkaye de zî derheqê keskûsûre de yew bawerîya şarî yena vatene. Mîyanê komelî de zehmetîya cinîbîyayîşî, çarçoveya bawerîya keskûsûre de ameyo şîrovekerdene. Na zehmetîye zî hetê nuştoxî ra bi karakterê Fatike wendoxan rê ameyo nawitene. Hîkaye de Fatike keskûsûre vînena û bi baldarî keskûsûre nîyadana. A game de yew kokime veng da Fatike dana. Na kokime Naca Sebîla bena. Hîkaye de hetê Naca Sebîla ra Fatike rê derheqê keskûsûre de yew bawerîye yena vatene. Bawerîye,“Eke yew kêna bieşka bînê aye ra bivîyara bena lajek”(Yılmaz, 2018:14).bena. Goreyê bawerîye kêna ya ke binê keskûsûre ra bivîyara lajek bena ya. Goştarîkerdişê na bawerîye ra dima Fatike wazena ke biba lajek. Çunke goreyê hîkaye lajekî her tim keyneyan ra hîna zaf rehet ê û waştişê lajekan hîna asan ca yenê. “-Ney, ney dayê. Çira pîyê mi her tim birayanê mi rê erebeyan ano. Ez zana dayê ez zana. Şima birayan ra hîna zaf hes kenê”(Yılmaz, 2018:9-10). Nuştox bi no tewir yew mûniteyî wazeno zehmetîya ke cinî vînenê wendoxan rê binawno.

2. Hîkaye de Temaya Bêedeletîye

Hîkaye de temaya bêedeletîye hema-hema destpêka hîkaye de xo nawnena. Bi vatişanê Fatike ra na rewşe dîyar bena. “Dayê ti nêverdana ez xo rê kay zî bikera. Ha Fatikê ha Fatikê… Seke bê mi tutê to çin ê”(Yılmaz, 2018:8). Weyta de Fatike birayanê xo qest kena. Nuştox bi nê çekuyan mabeynê keyna û lajekan ra mûniteyê hîkayeyî hêdî-hêdî nîşan dano. Dewamê hîkaye de vatişê Fatike mesajê nuştoxî pêt kenê. “Şima birayan ra hîna zaf heskenê. Ma kêna yî aye ra bêqîmet ê. Ma ancax şima rê kar kenê. La lajî wina nîyî. Ma hem karê zereyî hem karê teberî kenê…”(Yılmaz, 2018:10). Nuştox bi nê vatişanê karakterê hîkaye zehmetîya ke cinî vînenê ano ziwan. Karê heywanan, karê keyeyî û karê hêga de zî cinî xebitîyenê. Lajekî tena karê teberî kenê, ser o kênayî karê lajekan zî kenê. Wer viraştiş, cilanê lajekan şutiş zî karê cinîyan o. Seba na bêedeletîye ra Fatike îsyan kena û wazena biba lajek.

Fatike bawerîya ke derheqê keskûsûre de bander bena, edî peya nê xeyalî de şona. Fatike no fikrê xo Naca Sebîla ra vana la Naca Sebîla wazena Fatike no fikrî ra bigîro û Fatike ra wazena ke biwano û biba yew doktore. La Fatike verba bêedeletîye no xeyalê xo her tim fikirîyena. No xeyalê xo embazanê xo reyde zî pare kena. Tayê embazê aye no fikrê ecêp bivînî zî tayê embazî zî sey ye fikirîyaynê û Fatik rê heq dayîne. Rojan ra yew roj seba xeyalanê Fatike roja ke musaît virazîyeno. Varanê payîzî ra dima keskûsûre vecîyena û Fatike destpêkena hetê keskûsûre vazdana. Gelekî ca şona la tarî beno û keskûsûre orte ra vindî bena. Fatike yaban de tena manena û venganê yebanî ra tersena. Keye û dewijê Fatike pêro pîya a şewe aye gêrenê la Fatike nêvînenê. Hîkaye de dewijî seba keskûsûre “mûndîya Hz Fatma” vanê û mabeynê xo de vanê Fatike mûndîya Hz Fatma dima şîya. Rojê bîne akewtişê rojî ra dima cîrananê keyeyê Fatike ra Osman ca vîneno û gêno beno dewe. Fatike çend keskûsûre nêbireso zî reyna zî wazena rojêk keskûsûre bivîno û aye ra vaco “Ti zaf dûrî ya keskûsûre zaf. Ez hema qijkek a. Halê mi çino ke ez to dima bêra” (Yılmaz, 2018:21).

Peynîye

Nuştox na hîkayeya xo de wazeno zehmetîya cinîyan karakterê hîkaye Fatike ser o wendoxan rê binawno. No nawitiş zî bi yew xeyalo zor û zehmetî reyde beno. Mabeynê keyna û lajekan de mûniteyê bêedeletîye karê rojaneyî ser o ameyo dayene. Seba na bêedeletîye ra karakterê serekeyê hîkaye îsyan kena û seba ke na bêedeletîye orte ra wedarîyo xo dekena mîyanê xeteran. Nuştox, zehmetîya ke cinî vînenê verde derheqê ekonomîya dewe ra zî zanayîşan dano. Weyta de ma fehm kenê ke ekonomîya yew komelî cuya şarî ser o zaf tesîrdar a. Nuştox no mefhumî zaf weş xebitnayo. Fatike wextêk kaykilan wazena, maya aye dirîyayîşê pantoranê Fatike fikirîyena.

Nîhal Atsiz (1905-1975) tirkperestêko qert o. Lacê xo Yaxmurî rê sey wesîyetnameyî na mektube nuşta:

Biko Yaxmur!

Ewro emrê to tam bîyo serrêk û nêm. Mi wesîyetname temam kerd, ez ser gêna. Ez ey sey yadîgarêkê semîmîyî to rê verdana. Goş bide nesîhetê mi ser, bibe tirkêko baş.

Komunîzm seba ma meslekêko dişmen o. Naye rind bizane. Cihudî dişmenê nimiteyî yê heme milletan ê. Rusî, Çînijî, Ecemî, Yunanî dişmenê ma yê verênî yê.

Bulgarî, Almanî, Îtalyanî, Îngilizî, Fransizî, Erebî, Sirbî, Xirvatî, Îspanyolî, Portekîzî, Romanî dişmenê ma yê neweyî yê

Japonî, Efxanî, Amerîkayijî dişmenê ma yê vernîrojan ê.

Armenîyî, Kurdî, Çerkezî, Abxazayî, Boşnakî, Arnawudî, Pomakî, Lazî, Lezgîyî, Gurcîyî, Çeçenî dişmenê ma yê zerreyî yê.

Seba ke hende dişmenan de pêro bidê, xo rind amade bike.

Homa têverê to bo!

Nîhal Atsiz

4ê gulane 1941

Nîhal Atsizî qalê Zazayan nêkerdo.

Çira?

Zazayan dişmen nêvîneno ya kurdan ser ra hesibneno?

Yildizî da zanayîş ke wezîfeyê înan yo pîl paştgîrîya neqilkerdişê Zazakî yo seba neslanê neweyan o, dîqet ant serê muhîmîya qiseykerdişê Zazakî yê bi tutan. Yildizî va ke: “Eleqeyo ke seba ‘Estarê Tarî’ ame mojnayîş nîşan da ke tutê ma seba ziwanê xo çendêk eleqedar ê. Ma bi nê motivasyonî projeyê ‘Tij’î kerd hadre.”

Merdim se biko? Yan zî senîn biko? Çi yî? Beno ke wendişî… Nê ra serran ra verê, “To be or not to be” vato şaîrî. Heme mesele na ya. Nê rojanê ke êdî qiymetê çîyêk bîlhesa ê wendiş û musayîşî nêmendo de beno ke merdim bi vengêkê hîna berzî na reye wina vajo “wendiş yan zî nêwendiş” beno ke nika zî meseleya girane na ya. Çike hema ra zî derdê ma yo gird “estbîyayîş yan zî çinbîyayîşê” ma yo. Çike hema ra zî derdê ma yo gird manadayîşê na dinya û ruh û şexsîyetê xo dima gêrayîş o. Qet nêbo xo ver dayîş o. Çike beno ke na dinyaya ma de êdî qiymetê nê persan zî nêmendo. Labelê reyna zî ma, ê ke hema ra zî bawerîya xo bi wendişî anê; ma, ê ke hema ra zî hemverê wendişî de hêvîyêka înan esta, ma çi biwanê û senîn biwanê. Çike seranser yew edebîyatê dinya ewro verê linganê ma de rakerde yo. Û her serre kitab û nuştoxê neweyî, neweyî û neweyî… Û ê ke xora kar û barê înan derûdormeyê wendiş û nuştişî de yo; do senînhewa wendişanê alternatîfan bikê? Coka demêko ez seba xo, bîlhesa wendişê romanan de goreyê planêk şona. Demêko ez tena mabênê refê klasîkanê modernan yê fransizan de şina û yena.

Tayê nuştoxan ra tena yew kitab ê tayêne hîna vêşî û wina ez şîya dekewta mîyanê dinyaya nuştoxanê fransizan. Înan ra yew André Maurois (1885-1967) û romanê ey “Climats” (Mewsîmî) bî. Belê no roman ewro hema ra zî derheqê mefhûmê eşqî de romanêko zaf tesîrdar o. Û seke seba mi, Mauroisî ra tena wendişê nê romanî bes bî. Seke mi waşt Maurois tena bi nê kitabê xo hişê mi de û dinyaya mi de bimano coka ez nêewnîyaya kitabêkê eyê bînî ra. Mi nê refê xo de romanê Manuel Benguiguiyê (1976-) “Un collectionneur allemand” (Koleksîyonkero Alman) dî. No romano kilm beno ke cîya û newe bî labelê mi hende zî ci ra hes nêkerd. Reya verêne bî ke mi Manuel Benguigui wendêne û mi ser o hende tesîrêko gird nêverda ke ez bikewa kitabanê eyê bînan dima, coka “Koleksîyonkero Alman” wina tena mend ê refi mîyan de.

***

Nê refi de nuştoxêko bîn zî Louis-Ferdinand Céline (1894-1961) bî. Bi nê şekilîya ez dekewta mîyanê dunyaya Célineî ke hetê ziwan û uslûbî ra goreyê dewrê xo edebîyatê fransizan mîyan de şorişêk kerdîbî. Labelê hetêk ra zî no uslûbê eyo ke ziwanê kuçayî yew reye de dekerdîbî mîyanê dunyaya edebîye zaf zêde ameybî rexnekerdene. Verê cû mi “Voyage au bout de la nuit” (Ver bi Peynîya Şewe Seyahat) wend. No roman serra 1932î de reya verêne çap beno û tayê kesî romanî zaf ecibnenê tayê zî rexneyêko gird kenê. Karakterê nuştox Célineî zî mîyanê dinyaya edebîye de zaf problematik o. Çike dewrê şerê II. yê cîhanî de ey eşkera paştî daya nazîyan. Coka mecbûr mendo ke fransa ra biremo, Danîmarka de zindan de mendo û ceza girewta. Labelê ewro hema-hema seserrêk ra dima romanê ey eksê karakterê nuştoxê xo bi heme îhtîşam û serkewtebîyayîşê xo hemverê ma de yê. Esasê xo de derûdormeyê nameyê Célineî de ma reyna dekewenê mîyanê rexneyanê “nuştoxî” û “înan ra cîya serbixo berhemê înan”. Seke ma vînenê û wext mojneno ma ke çîyo eslî metnî bi xo yê û ê eşkenê xeliqnayoxanê xo zî bikişê û mîyanê dinyaya edebî de bibê kanonîk û cayê xo pêt bikê. Romanê Célineî rasta zî seba nê fikrî nimûneyê zaf rastekîn û balkêş ê. Belê ewro Céline bi xo û ê fikrê ey seba ma çîyêk îzeh nêkenê û nameyê ey ser o sey şerm û cirmêkê girdî mendê. Labelê romanê ey mîyanê tarîxê romanî de cayê xo yê mustesnayî hema ra zî pawenê û hêvîya wendoxanê xo yê. Badê “Ver bi Peynîya Şewe Seyahat”î mi na reye “Mort à crédit » (Mergo Bideynî) wend. No roman zî helbet qasê ê verênî serkewte bî û seke dewamê romanê eyê verênî yo. Labelê tahm û ê şokê verênî helbet nêdano. Labelê no roman zî heman ruhî ra, heman bêcayî ra, provakatîfî ra welidîyayo. Badê ke nê romanî qedêneno Céline hevalêkê xo rê wina nuseno : « Paragrafo peyên mi nika qedêna, yanî no îşkence. Eke no kar êdî mi rê xenî-xenî pereyan nêaro ez do êdî qet nênusa, na reye tayê mendîbî ke ez geber biba. » Belê yew romano ke esasê xo de romanê ê bêkes, bêwar û bêcayan bibo helbet do prosesê nuştişê ci zî sey mergî bibo. Tewr peynî mi « Entretiens avec le Professeur Y » (Profesor Y î Reyde Qiseykerdiş ) wend. No roman seke hetêk ra zî xo seveknayîşê, mudafa kerdişê Céline yê nuştoxê «Ver bi Peynîya Şewe Seyahat » û « Mergo Bideyn »î bibo. Bi nê şekilîya raywanîya min û Celineî qedîya. Ez hêvî kena ke cuya mi de reyna wext bibo ke ez nê romanan reyna biwana.

***

Mi demêk seba xebatêk tayê wendişê antropolojîk û folklorîkî kerdê. Û helbet rayerê mi ame resa antropolog Lévi Straussî. Û uca ra zî Claude Lévi Strauss (1908-2009) o nuştoxê “Tristes Tropiques”î (Tropîkê/Donenceyê Xemgînî). Nê kitabî de (ke merdim nêeşkeno sey tewirêk name biko. Merdim, roman vajo roman nîyo, labelê epîk û destanêko zaf tesîrdaro ke bi ziwanêkê edebîyî sewîyeya metnêkê edebî yê tewr berzî de ameyo nuştene) ma tecrubeyanê antropologêkê bi tecrubeyo ke warî de, hema-hema her cayê dinya ra gêrayo vînenê. Labelê na reye tena bi perspektîfê zanyarêk ney bi zerrîzîzî û detayanê edebîyatnasêk. Û ma reyna vînenê ke kamcîn leteyê dinya de beno wa bibo, kamcîn dewrî de, kamcîn sewîyeya ‘medenîyetî’ de bibo wa bibo ruhê hempar yê însanetî her ca de sey pê yo. O ruho ke hezar bi hezar serrano “Gilgamişî” ra, “Odysseia” ra nat sey xo yo û heman deyîre û hîkaye ma rê vano.

***

Kifşkerdiş û wendişêko zaf bi zewq yê nê refi zî wendişê trîlojîyê “Jean-Christophe”yê Romain Rollandî (1866-1944) bî. Serra 1904î de Rolland dest bi nuştişê nê trîlojîyî keno û serra 1912î de qedîneno. Serra 1915î de zî Akademîya Nobelî, Xelata Edebîyatî ya Nobelî dano Romain Rollandî. Îzehetê înan zî wina yo “Seba ke, îdealîzmo berz yê metnanê eyê edebîyan û wexto ke o tayê însananê cîya bi cîyayan teswîr keno wayîrê hîsdarî û fehmkerdişî û eşqê heqîqî yo”. No trîlojî seke nameyê ci ra zî aseno derheqê cuya karakterê serekeyî Jean-Christopheyî de yo. O zi sey pî û bawkalê xo beno muzisyenêk. Labelê Christophe hema domanîya xo ra wayîrê yew ruhê taybetî yo ke ey pî û bawkalî ra cîya keno. Û beno ke bi saya nê ruhî û hemverê muzîk û cuye de bengînîya ey, ey kena muzîsyenêko bi name û veng. Labelê no roman tena derheqê raywanîya cuye û muzîkê Christopheyî de nîyo. Hetêk ra zî pergalê komelê burzuwazîyî û dinyaya fikir û hunerî ser o zî tesîrê înan yo dirîyî mojneno ra. Wendişê nê trîlojîyî sey hewnêkê gedetî, sey realîzmê seserra xo, zerrîzîzî, bengînî, înad û provakatîfîya yew muzîsyenî yan zî yew gedeyî yo ke wexta ke ma şahidê îxtîyarî û mergê ey zî benê o xirs û hewesê eyî yo hemverê cuye de hema ra zî ganî û teza yo.

***

Mi mabênê tarîxê (21-24. 11. 2025)î de dest bi cîldo verên yê “Keyeyê Thibaultîyan” yê Roger Martin du Gardî (1881-1958) kerdo û qedînayo. Çar rojan mîyan de mi cîldo verên yo 653 rîpelî wendo û qedênayo. Hem zî 21ê aşme de mi romanêko kurmancî qedênayo û wina dest bi nê romanî kerdo û 24ê aşme de zî mi dest bi helbestanê Walt Whitmanî kerdo. Yew aşma ke hewesê wendişî vêşî-vêşî mi de virazîyayo. Badê Jean-Christopheyî, adapteyê nê trîlojîyî bîyayîş biney zehmet bî labelê no cîldo verên yê “Keyeyê Thibaultîyan” zaf lez herikîya û şî.

Par ra yo yew rêza wendişêk hişê mi de bî. Bi çend serrî yo mi waştêne ez reyna “Cevdet Beg û Lajê Ey” yê Orhan Pamukî biwana. Labelê badê hende serran reyna nê romanî wendişî ra ver mi waştêne ez “Keyeyê Buddenbrookîyan”ê Thomas Mannî verê cû biwana û dima dest bi “Cevdet Beg û Lajanê Ci bika. Çike seke yeno zanayene wexto ke Pamukî romanê xo nuşto tesîrê nê romanî ey ser o zaf bîyo û her di zî wina romanê keyeyêk ê. Mi par, tarîxê (21-28. 12. 2024)î de, “Keyeyê Buddenbrookîyan” wend, belê roman ezametêk bî. Labelê o wext zaf kar û bar û wendişê cîyayî dekewtê mîyan û mi “Cevdet Bey û Lajê Ey” nêwend. Coka refê minê fransizkî mîyan ra “Keyeyê Thibaultîyan” wendiş seba mi zaf muhîm bî û seke do bi nê trîlojîyî o sîlsîleyê romananê keyeyêk/aîle temam bibîyêne. Çend rojî badê qedîyayîşê cîldê verênî yê “Keyeyê Thibaultîyan” mi dest bi “Cevdet Beg û Lajanê Ey” kerd, (29.11.2025-12.12.2025). Belê peyên de, badê serran mi roman reyna wend hem zî çend romananê bînanê ke seke birayê ey bî reyde.

Labelê hema trîlojîyê “Keyeyê Thibaultîyan” temam nêbîbî. Cîldo verêno ke mi çar rojan de temam kerdîbî ra vîst rojî dima 15î Aralikê 2025î de mi dest bi cîldê dîyinî kerd. Labelê ê mabênî de mi dest bi nuştişê novellayêk kerd; çend çîyê bînî yê ke nê terzî ra zaf cîya bî wendê; mi keyeyê xo bar kerd û welhasil yew trîlojîyo ke esasê xo de aîdê wendişanê serra 2025î bî nêmcet mend û na reye seke sey barêk, sey gureyêkê nêmcetî û mendeyî resa serra 2026î. Beno ke coka cîldo dîyin hem zaf giran şî û hem zî seke romanêk ra vêşî bi melumat û fikranê verê destpêkerdişê ê şerê xidar yê dinya de xeniqîyabî. Axirî êdî ver bi peynîya romanî ez biney ci rê germin bîya û 18ê Sibate de mi cîldo dîyin zî qedîna. Gelo seba ke hende çî dekewtê werte, konsantre û hewesê mi hemverê romanî de remabî yan zî rasta zî no roman mîyanê teferuatan de xeniqîyabî û hecmê xo yê “romanbîyayîşî” yanî bi vatişêkê zaf sadeyî ma rê “hîkayeyêk vatişî” vindî kerdîbî. Yanî sey “Koyo Efsunin” yê Thomas Mannî û “Şewê Weba” yê Orhan Pamukî ke mi tahmê romanî înan ra nêgirewtîbî û seke seba xatirê nuştoxanê înan yê girdan mi ê wendîbî.

Nayîk o badê tayê temaşekerdişan û romananê adapteyanê sînema vizêrî ez reyna agêraya cîldo hîrêyinê Trîlojîyî. Belê hema tena mi se rîpelî wend labelê o atmosferê romanêk, yanî o atmosferê cîldê verênî reyna apey de ameyo seke. Û heyf ke badê seserrêk, ez nê cîldî xeberanê şerêkî mîyan de wanena. Seke nê serran mîyan de însanetî heme o wehşet û rijnayîşê însanetî hêdî-hêdî xo vîr ra kerdo. Belê beno ke seba nê, seba na hafizaya kolektîfe, seba erj û hîsanê hemparan yê însanetî edebîyat esto û baş o ke esto. Roger Martin du Gardî bi nê trîlojîyê xo yê ruhê hempar yê însanetî serra 1937î de Xelata Edebîyatî ya Nobelî girewt.

Serkomîser Oçumelov, bi poltoyê xo yo qalind, destê ey de yew pakêt, mîyanê bazarî ra vîyartêne. Peyê ey ra zî yew polîso porsûr, destê ey dekerde engura ke binêna ver dest ronabî ser amêne. Her ca bêveng bi… Cayê bazarî de kesêk çin bi. Berê dikanan û meyxaneyanê qijkekan eynî sey fekanê veyşanan hetanî peynî akerde bî. Dikan û meyxaneyê qijkekî xemgîn-xemgîm rehma homayî pawitênê. Orte de yew tek parsker zî nêasîyêne.

A game vengê yewî ame goşanê Oçumelovî.

“Hero to gaz kerd ha, dê bê tîya kutiko pîs! Bitepişnênê Domanên, veramedênê! Hînî gazkerdiş serbest nîyo no welat de. Bitepişnên! Uff!”

Yew vengo sey lawayîşê kutukêk ame eşnawitiş. Oçumelov bi baldarî ewnîya cayo ke veng ci ra yeno ra. Wexto ke Oçumelovî awir de o het nê çîyî dîyî: Dorûverê baxçeyê tuccarê keresteyan Pîçugînî de yew kutik bi hîrê linganê xo bi vazdayîş ha yeno. Peyê ey ra zî yew keso ke îşligo hîra dayo xo ra, goşakê yelegê ey akerde û bîyo kuz bi vazdayîş yeno. Merdim seke lengêne. Senî resa kutikî pey ra boça kutikî girewt xo destan. Kutik reyna lawa. Yew veng ame eşnawitiş ‘Veramede!’ Kesê ke seke hema hewn ra haye nêbîyî demêko kilm de ameyî pêser. Dorûverê baxçeyê keresteyan bibi pirr merdimî. Qelebalixêko pîl amebi pêser.

Yew polîso ke ame verê qelebalixî xo bi xo va “Wina aseno ke yewêk sûkunetê şarî îxlal keno.’

Oçumelovî awirêk da qelebalix û giran-giran verê xo şa qelebalixî ser. Wexto ke ame verê baxçeyê keresteyan çimê ey ginayî merdimo yelegino ke amebi gerrekerdiş. Merdimî destê xo yo raşt hewanabi û mawitêne qelebalixo ke ey ser o amebi pêser. Seke kutikî ra vatêne ‘Ti vînenî ez se kena to kutiko rezil!” Merdimî deste xo yo gonin sey îşaretê zaferî mawitênê qelebalixî ra. Oçumelov nê merdimi baş nas kerdêne. Bojîyo sipî, zincderg û cinsê Borzoy terse ver recifyayêne. Çimanê ey ra terse û poşmanî asîyêne.

Wexto ke Oçumelov mîyanê qelebalixî ra ver bi kutikî şîyêne vengê xo kerd berz û va “Tîya de se beno, Çi karê şima esto tîya de. Şima qey ameyî pêser? Heyyy, to çira destê xo hewanayo? O veng binêna ver kamî ra vejîya?

Ewil yew vengê kuxayîşî ame û dima ra vengê Karyukînî ame: “Ezîzê mi, ez xo rê rayîr ra şîyêne. Ez semedê karê xo yê keresteyan şîyêne verê Mîtrî Mîtrîçî. La no çîyo bilenet vejîya mi ver û gaz da engişta mi. Hunerê mi hunerêko zehmetin o û ez bi engiştananê xo hunere xo vejena orte. Ganî wayîrê nê kutikî tezmînat bido mi. Beno ke ez nêeşkî yew hewte na engişta xo bileqnî. Gelo qanûn vano ke ganî ma vera heywananê haran sereyê xo ronê? Eke kutikê her kesî merdiman gaz bikero se beno?”

Oçumelov çend rey têdima kuxa. Rîyê xo kerd tirş û va:

“Himmmm…Belê bele!”de biewnênê mi ra…. No kutik kam o? Ez gereke ey rê nêverdî. Gereke ez nîşanê înan bidî ke, merdim kutikê xo wina veradaye nêverdeno! Ez gereke bimusnî înan ke merdim gereke qanûnan nêpelixno. Hînî wext ameyo ke ma ceza bidê kesanê ke qanûnan peygoş kenê.! Eke no kutik yê kam qeşmerî yo ganî bêro cezakerdiş. Gereke ez bumusnî înan ke ganî merdim heywananê xo bi hewayo veradaye nêverdeno kuçeyan.” Oçumelovî venga polîsê bînî da û ey ra waşt wa wayîrê kutikî ca bikero û ceza bido ey. Ancî Oçumelovî waşt wa kutik zî bêro îmhakerdiş. Goreyê ey beno ke kutik qudiz û gerrin o. Vengê xo kerd berz û wina dewam kerd “Ez şima ra vana. No kutik yê kamî yo?”

Mîyanê qelebalixî ra yew veng berz bi. “Seke ez zana no kutik, kutilê General Jîgolovî yo”

Oçumelov “To va yê general Jîgalovî yo? Himmm… Eldirîn hela ardim bike ez nê paltoyê xo vejî… Off, yaw hewa zî zêde ra germin bîyo. Varanêko germin varayo.” Wexto ke Oçumelovî wina va ewnîya Karyutînî ra:

“Ez kena nêkena çîyêk fehm nêkena. Senî beno ke no kutik to gaz kerdo? Senî beno ke kutikî xo resna engişta to? No kutik hema zaf qijkek o, la ti yewêko qerase yî. Belkî yew mix şîyo engişta to ro. Belkî ti seba ke tezminat bigîrî zûran kenî. Ez merdimanê sey şimayan baş nas kena! Şima hîlekar ê û sey şeytanan ê.”

Polîso bîn zî destek da Oçumelovî “Beno ke kutikî dir yarî kerd û semedo ke yarî bikero cixarayê xo zinca ey ser o hona kerd. Û heywanî zî xo pawit û gişta ey gaz kerd. Hem no Kuryukîn her tim wina ehmeq o.”

Kuryukîn binê vateyanê polîsî de nêmend û qêra ey ser

“Şaşîyo ehmeq zûrî meke! To pê çimanê xo dî mi wina kerd. Ti qey îftîra kenî mi. Serkomîser Oçumelov merdimêko biaqil o û elbet zano kam zûrî keno kam raşt vano. Eke ez zûrî kena wa mehkema cezaya mi bido mi. Qanûn de ca dîyo ci. Heme merdimi seypê yê. Yê mi zî birayê min o polis esto. Wa xebera şima bibo…”

“ Ez minaqeşe nêwazena.!”

Polîs xo bi xo xorîn-xorîn fikrîya û seke çîyêk ame ey vîr û va “Ney, ney no kutik, kutikê Generalî nîyo. Kutikê Generalî yo ke maneno nê kutikî çin o. Kutikê ey pêro cinsê kutikanê seydvanan ê.”

“Ti baş zanî”

“E, ez baş zana.”

“Seke ti heqdar î! Kutikê Generalî pêro kutikê erjîyaye yê. Heme zî way ê. Hele biewnêne ney ra. No kutik senî gerrin o. Bêruçik û pîs o. Însanî winasî yew kutikî se kenî ez nêzana. Eke wina yew kutik Moskova û Petersbuk de bêro vînayîş şima zanê se beno? Ca de yeno îmhakerdiş. Biewne mi ra Kuryukîn, ti dewaya xo de heqdar î. Ez to ra vana, peyê nê karî merverde! Ca de dewaya tezmînatî ake. Wayîrê nê kutikî kam o wa şerme de bimano û hêna-hêna wina yew çî nêkero.”

La tem a viste de yewêk mîyanê qelebalixî ra qêra

“Ez yeqîn kena ke no kutik, kutikê Generalî yo.”

Serkomîsero ke eşnawit kutik, kutikê Generalî yo ca de mîyanê areqî de mend.

“Himmm! Hela ardim bikerêne ez paltoyê xo vejî. Yew vayêko pîs ame. Serdinî ver heme leşa mi recefîyena. Nê kutikî bigêrêne, berênê keyeyê Genaralî. Keyeyê Generalî ra vajêne hela no kutik, kutikê şima yo yan ney? La înan ra vajêne eke yê înan o wa hînî nêverdê teber. Beno ke kutikêko qîmetin o. Û beno ke tay heywanî cixarayê xo zinca ey ser o hona bikerê. Eke nê merdimi sey heywanî wina çîyan bikerê cayêk de wina kutikê weşî nêmanenê. Kutikî heywanê nazik ê. Heey! ti; o deste xo hewa ra bîyare war. Serehuşk! No heme qebehatê to yo.!”

“Hele biewne, emirberê Generalî hê yenê. Hela ma înan rê pers bike. Heey Prokhor hela bê tîya! Heey ez kamî ra vana bê tîya.! No kutik, kutikê şima yo?”

“Ney willahî. Mi heyatê xo de wina yew kutik nêdîyo û ma çi rey wina yew kutik wey nêkerdo.”

Oçumelov “O wext îcab nêkeno ke ma hîna zêde şi ser. No kutik bêwayîr û veradaye yo. Gelo îcab keno ma tîya de hîna zêde bimane û na mesela ser o qisey bikê? Eldîrîn ez ha to ra vana! Hanî to ra vana, no kutik, kutikêko veradaye yo. Ti hema çi vindenî? Nê kutikî berênê îmha bikerênê û wa na mesela zî tîya de biqefilyo.”

Prakhorî reyna va “No kutik, kutikê ma nîyo. No kutik, kutikê birayê Gerenalî yo. Birayê Generalî çend rojî verê cû ameyo tîya. Generalê ma winasî kutikan ra hes nêkeno. La birayê ey nê kutikarn ra hes keno”

“Çii? Birayê Generalî ameyo? Mi fehm kerd. Demekî Viladimîr Îvanîç ameyo tîya?

Oçumelov bi eşnawitişê na xebere zaf bibi keyfweş û qêra. Gonî amey rîyê ey û dest bi huyayîş kerd. “Hele biewne ci ra! Demekî ameyo û xebera mi nêbîya. Gelo tîya de hînî timî maneno yan ney?

“Bele eynî wina yo. Hînî her tim tîya de maneno birayê Generalî.”

Oçumelovo ke zaf bibi keyfweş vengê xo kerd berz.

“Weyy gidî wey! Mi zaf waştêne o bivînî. Werrekna mi o bidîyêne. Demekî kutik, kutikê ey o. Ez zaf bîya keyfweş. De nê kutikî tîya ra berênê. Hela biwenênê ci çiqas zî şirîn o no kutik. Gelo no kutiko qijkek senî gaz dano enqişta yewî ro. Hah hah haa? Bê tîya kutiko delalî. Senî zî recifyeno. Senî weş laweno. Homa senî wina çîyanê weşan dano na dinya. Wey homayo!!! No kutik çiqas şirîn o.

Prokhorî zî venga kutikî da û o şa xo ver şi. Qelebalixo ke amebi pêser giran-giran vila bîyêne û her kes şîyêne karê xo ser. Her kes pê Kuryukînî huyayêne.

Oçumelovî paltoyê xo pişt xo ya, ewnîya Kurykîn va “Ti vînenî senîn a.” û mîyanê bazarî ra rada şi”

Çarnayîş: Enwer Yılmaz

Çalakîya ke hewteyê 1110 de ameye kerdene xeylê pawitoxê heqan tewrê ci bîyî û fotografê kesanê vînîbîyayeyan û vilîkî ameyî kiriştene.

Çalakîye de aqibetê babîyê çar domanan Hasan Gulunayî yo ke hetê polîsan ra ameynê teqîpkerdene û 20ê temmuza 1992yî de gama ke keyeyê xo ra şîyênî cayê karî ame destbendkerdene û ame destbendkerdene û vînîkerdene, ame persayene.

30 hezar nanê verênî yê ke fabrîka de ameyî berhemardene, tewr verê Baglar Dörtyol, Berê Koyî, Seyrantepe, Ninova, Cadeyê Sakarya û Huzurevlerî, nuqteyanê vilakerdişî yê dîyarkerdeyan de bêpere vila bîyî. Berhemê Nanê Şarî yê ke tehmkerdişê xo yê verênî hetê hemwelatîyan ra ame kerdene, rojanê ameyoxan de akerdişê fermî yê fabrîka ra dima do biresê şarî.

Prosesê perwerdeyî de kursîyerî, pê ceribnayîşê teknîkanê cîya-cîyayan dîzaynanê orîjînalan hazir kenê, tecrubeyê berhemardişî qezenc kenê û qabîlîyetanê destan aver benê. Atolyeya ke bi beşdarîya 30 cinîyan ame bicaardene, amanc kena ke cinî qabîlîyetanê xo ser o berhemardiş qezenc bikerê û bieşkê bikerê erjê ekonomîkî.

Ömer Faruk Özçelîko ke giran birîndar bi, nêweşxane de bi pêro mudaxaleyan zî nêxelesîya û weşîya xo vîndî kerde.

Derheqê qeza de tehqîqato ke ame dest pêkerdiş dewam keno.

Etîk beşê ke hîra û têgehê ke mûhpem o. Sewbîna ke etîk beşê ke hîra û têgehê ke mûhpem o; zaf teorîyî, quramî, rêbazî estê. Ma heme teorî, quram û rêbazan ser o nê vinderenê. Bi goreyê fikrê ma çar rêbazê etîk yê bingehînî estê. Ma do nuşteya xo nê çar rêbazanê bingehîyan ser o înşa bikere. Seba ke ma rêbazanê etîk bi teferuat analîz bikere, tayê agahî yî lazim ê. Ma do ewela nê agahîyan ser o vindere. Beno ke nuşte de taye vateyê bêrê dorna kerdene. Mi bexişnayene.

Ma bi persan dest pê bikera. Ganî însan senî biciwîyo? Başî û xirabî çi yê? Yew exlaqo raştikên û exlaqo xelet senî ciya beno? Etîk serebût û çalakîyanê exlaqî de manaya yew ziwanê exlaqî ser o analîzan dano etud kerdene.[1] Fikirê etîkî yew fikiro şexsî yo. Xebata ke etîkî ser o yena kerdene, yew xebata şexsî ya. Xebatanê etîkî ser o zî yew fikiro hempar çin o. Hokê ewnîyayîşê yê cîya-cîya est ê. Derheqê etîkî de metod û rayê cîya-cîya est ê. Her fîlozof goreyê fikirê xo hoka ewnîyayîşê xo awan kerda. No semed ra yo ke zanist, munaqeşe, şirove, rexne, ray û metodê etîkî zî şexsî yê.

Tarîxê felsefe de, derheqê babetanê etîk û eqlaqî de pers, hoka ewnîyayîşî, pênas, taybetmendî, pers û cewab, ray û metodê cîya-cîya est ê. Tarîxê felsefe kehen û verên o. Nê tarîxê kehen û verênî de felsefe dewrê entîkî ra sey zanistê dîsîplînî bi yew hawayo formê sîstematîkî dest pê kerdo.[2] Sey yew binbeşê felsefe yê qedîmî etîk zî yew hawayo sîstematîk no dewr de dest pê kerdo. Goreyê fîlozof, çime, pers û cewab, dem û wext, ray û metodan na çekuye cîya-cîya yena pênas kerdene[3]. Na nuşte de bi hawayo hîra taybetmendîyanê hoka ewnîyayîşê nê metodan ra ameyo behs kerdene. Belê derheqê mefhûmê etîkî de hetê muhtewa ra, hetê pênasî ra, hetê taybetmendî ra, hetê çimeyî ra, hetê persî ra, hetê cewabî ra, hetê xebatan ra, hetê munaqeşeyî ra, hetê şiroveyî ra, hetê rexneyî ra û hetê metodî ra yew fikiro pardar çin o.[4] Reyna zî tarîxa etîkî de rêbazê bingehînî estê. Na nuşte de bi goreyê hawayê ewnîyayîşê ke hîrayî taybetê nê rêbazan do bêro nuştene.

Bellê etîk de; tedayî ra, pênasî ra, taybetî ra, çimeyî ra, persan ra, ciwaban ra, xebatan ra, munaqeşeyan ra, şîroveyan ra, rexneyan ra û rêbazan ra hemparî yê ke çin yo. Babetê etîkî yê tetbîqî ciwîyayîşê rojane yê komelî de yew cayo hîra gênê. Her grûbe, her meslek, her gure, her kar goreyê xo qaydeyanê etîkî yê tetbîqî ra îstifade keno.[5]

Exlaq pratîk kerdişê etîkî yo û pratîkerdişê etîk bi haweyê ko tetbîqi yeno kerdene û bî teorîya etîkê tetbîqî ameyo namkerdene. Etîkê tetbîqî ser o zî munaqeşeyê ameyê kerdene û ciwîyayîşê rojane de alozîyê ke wejyenê meydan bi qeydeyê teorîya etîkê tetbîqî yenê careser kerdene. Babetê etîkê tetbîqî ciwîyayîşê komelê rojane de cayê ke zêdeyîn gênê. Her grûbe, her mesleke, her gure, her kar goreyê xo qaîdeyanê etîkê tetbîqî ra feydedar beno.[6] Etîkê tetbîqî goreyê grûb, meslek, gure, karan yeno name kerdene. Etîkê tetbîqî sey bîyoetîk, etîkê heywanan, etîkê derdorî, etîkê komelî, etîkê polîtîkî, etîkê huqukî, etîkê karî, etîkê meslekî yenê name kerdene.

Seserra 21ine de pêroyîya rojawanî, ewropa û amerîka bitaybetî tirkîya de warê akademî de etîkî ser o munaqeşeyê hemdemî dewam kenê. Netîceyê nê munaqeşeyan de hema zî derheqê etîkî yew fikiro hempar nêvirazîyayo. Goreyê fikirê fîlozofan metodê cîya-cîya, teori, uslûbê nezerî virazîyayê. Bi nê hawayî reyde termê etîkî binê nê tesîranê cîya-cîya de mendo.[7] Heme dinya de derheqê etîkî de xebatê cigêrayiş û nirxnayişî yenê kerdene. Bi açarnayîş reyde nê xebatî heme dinya ra vila benê. Ma zî seba na xebate nê xebatanê açarnayîşî ra îstifade kerdo.

Seke ma cor de zî îfade kerdbi, derheqê etîkî de xebatê cigêrayîş û nirxnayîşî yenê kerdene. Nê xebatî zî bi açarnayîşî reyde dinya ra vila benê. Seba na xebate ma nê xebatan ra îstifade kerd. Fred Feldman derheqê problemê etîk û exlaqî wina vano; ma ser çi biqewimîyê nê pêro benê babetê etîk û exlaqî. Nê bîyayîşî zî ma kenê wayîrê zanayîş û fikiranê akerdeyan. Eke manaya çekûya etîkî bêro kerdene, yeno vînayene ke na mana tena bi sereyê xo bes nîya. Çunke hetê na manaya etîkî de ganî çekuya exlaqî zî bîyera zanayene û mana kerdene. Goreyê tayê fîlozofan etîk, warê felsefe de cigêrayîşê felsefeya exlaqî yo. La exlaq çi yo?[8] Gelo exlaq yew fikir o? Yan zî exlaq yew dezgeh o? Beno ke yew menzûmê qaydeyan bo. Fred Feldman çekuya exlaqî sey yew term ney sey yew name pênas keno û çekuya exlaqî bi mefhûmê sifetî reyde têkildar vîneno. Fred Feldman çekuya exlaqî ney, hukmê exlaqî, çalakîyê exlaqî, peymeyê exlaqî, qaydeyê exlaqî şuxulneno. Hukmê exlaqî cîya keno û taybetmendîyê hukmê exlaqî hukmanê bînan ra cîya vîneno. Çunke hukmê exlaqî termê erje yan zî îfadeyê erje yê. Yanî hukmê exlaqî; rastî, xeletî, başî, xirabî, zorî îfade kenê[9]. Hukmê exlaqî seba heme kesan sey yew mana erje îfade nêkenê; goreyê kes û komelan nê hukmê exlaqî vurîyenê.

I.Kant objeyê felsefeya pratîkî mefhûmê praksîsî name keno û bi etîkî reyde têkildar keno. Seserra 18ine de I. Kantî xebatê xo yê etîkî yê xoser bi metodê fezîletî dayê şuxulnayene. Rastikênkerdişê yew cuya rastî, çalakîyanê rastikênan ê zanistî ser o xebatê muhîmî kerdê. Tarîxê felsefe û etîkî de I.Kant yew cayo xoser de ca gêno. Çunke I.Kantî hem felsefe de hem zî etîkî de rayîrê neweyî akerdê. I.Kantî tarîxê etîkî ser o yew cigêrayîşo xoser kerdo. Bingeyê etîkî metodê fezîletî ra girewto û yew metodo newe awan kerdo.[10] Nê cigêrayîşan ra pey metodê xo yê xoser awan kerdo. Goreyê ferasetê I.Kantî cuye de fezîleto tewr muhîm waştişê azad û qaydeyê azadî yo. Mefhûmê etîkî yê muhîmî yê I.Kantî, rexne, aqil, xasî, waştiş, azadî, qaydeyî, anomî û maksîmî yê. I.Kant persê azadî çi ya? persayo. I.Kant cewabê nê persî zî bi xo dayo. Goreyê I.Kantî azadî yew fikir, yew îdea yo û kokê nê îdeayî zî sey yew aqilê xalîsî nîşan dayo. Cuye de îdeayê azadî, bi qaydeyê exlaqî reyde yenê pratîk kerdene.[11] Exlak kokê xo îdeayê azadî ra gêno.

I.Kantî, aqilê xalîs û aqilê teorîkî têvernayê û îfade kerdo ke aqilê teorîkî antînomîyan ra (pêkewtişan) virazîya yo. Aqilo teorîk, xo antînomîyan ser o awan keno û dualîtan virazeno. Dualîteyî zî yew çî nêdanê fehm kerdene. Goreyê I.Kantî dinya de erja çalakîya yew subjeyî bi peymeyê maksîmî yê nê hîrê fermananê bêşert û mercan reyde yeno fehm kerdene. Peymeyê exlaqî senînîya waştişî ya başî reyde têkildar o.

B.Spinoza fîlozofo xosere û herrî muhîm yê felsefeyê seserra 17in ra yo.[12] B.Spinoza, taqîpkarê R.Descartesî, hemdemkarê G.W.Leibnizî yo. Eserê R.Descartesî yê bi name Prensîbê Felsefeyî (Principia Philosophiae) ser o yew şiroveyê geometrîkî kerdo û eserê xo yê Etica nuşt o[13]. B.Spinoza sey yew fîlozofo panteîst yeno nas kerdene. Bikilmî panteizm sey seveknayîşê yewbîyayîşê Homayî yê têdeyî yan zî yewbîyayîşê Homa û kosmosî yeno pênas kerdene. Bingeyê panteîzmê B. Spinoza yewkerdişê materyalîzm û spîrîtûalîzmî yo[14]. Felsefeya dînî de fîlozofê panteîstî zaf ê. La panteîzmê B. Spinozayî panteîzmê fîlozofanê bînan ra cîya yo. Na cîyayîya B. Spinozayî sey yew uslûbê xoserî yo. Goreyê neqlkerdişê Hilmi Ziya Ülkenî, sîstemê fîlozofê Îslamî Îbn Arabî û sîstemê B.Spînoza yew şekilo pêroyî yewbînî menenê la netîce de yewbînî ra cîya benê.[15] Çunke tasawufî de fikirê ene’l heq yan zî wehdet-î wucud yew cayo muhîm gêno, no fikir zî meneno fikirê panteîzmî. Kitabê B.Spînoza Etîka, rasterast mefhûmê etîkî ser de nîyo. La nê kitabî de B.Spinoza sîstemê xo yê felsefeya etîkî awan kerdo.

Hetê açarnayox Y.Gurur Sev ra kitabê Aristotalesî yê bi name Etîko Pîl/Fezîletî û Xuyê Xirabî[16] ziwanê tirkî ra ameyo açarnayene. Ma seba na xebate nê kitabî ra zî îstifade kerd. Arîsto dewrê entîkî de seba fikirê felsefe yew cayo muhîm gêno. Arîstoyî problemê etîkî de metodê Platonî şuxulneno. Çunke Arîsto, şagirdê Platonî yo. Labelê Arîsto bi rexnekerdişê sîstemê felsefeya Platonî reyde sîstemê felsefeya xo awan kerdo. Hetê metodî ra Arîsto zî metodê fezîletî şuxulnayo, metodê xo de muhîmî daya zanistîya fezîletî ser. Arîsto etîkî ser o eserê xoserî nuştê. Esero bi name Etîko Pîl (Magna Moralta) nê eseran ra yew o. Arîstoyî tarîxê etîkî de yew rayîro newe akerdo û mefhûmê etîkî ser o eserê xoserî nuştê. Mefhûmê etîkî ser de yew tesîro muhîm verdayo. No tesîro ke yeno behs kerdene seba xebatanê etîkî yê rojane zî vîyartbar o. Arîstoyî fikiranê etîkî yê verênan ser o heme metod, qaydeyê zanistî, ekolî analîz kerdê û yê rexne kerdê. Kêmaneyê înan nîşan dayê û înan ser de fikirê xo yê xoserî yê derheqê etîkî tetbîq kerdê. Arîstoyî etîkî sey yew beşo xoser awan kerdo. Derheqê metodê fezîletî de melumatî dayê. Fezîletî bi xuyan, xuyî zî bi xuyê ruhan pênas kerdê. Arîstoyî dima ra fezîletî binê nê di beşan de tesnîf kerdo: Fezîletê fikirîyayîşî (dianoetika aretai), fezîletê karakterî (ethikaî aretai) yan zî fezîletê etîkî.[17] Goreyê ferasetê Arîstoyî, fezîletê fikirîyayîşî (dianoetika aretai) mîyanê deman de tecrubeyan reyde aver yenê û perwerdeyî ra virazîyenê. Fezîletê karakterî (ethikaî aretai) yan zî fezîletê etîkî yew musayîşê dergûdila reyde virazîyenê, manaya xo ya xuy û karakterî ethosî ra gênê. Manaya etîkî ya tewr kehene xuy û karakteran de pêresena. Xuy û karakterî taybetmendîyanê kesan de peyda virazîyenê. O semed ra yo ke manaya etîkî yena manaya xuy û karakterê kesan. Goreyê Arîstoyî fezîletê karakterî(ethikaî aretai) yan zî fezîletê etîkî yeno manaya xuy û karakterê kesan. Kesî bezraya nê xuy û karakteranê xo, verênanê xo ra ra gênê, nê zî serebûtanê însanî de limite yê. Nê xuy û karakterî yew musayişo derg û dila de nesilîyenê. Fezîletê karakterî(ethikaî aretai) yan zî fezîletê etîkî seba yew cuya başe, yew edaletê şexsî û yew çalakîya raştî xuy û karakterî yew musayişo derg û dila de virazîyenê. Nê fikirê Arîstoyî perwerdkerdişê etîkî de yew cayo muhîm gêno. Çunke goreyê Arîstoyî, fezîletê etîkî perwerdeyî reyde aver şino û kesê ke perwerdeyê etîkî gênê benê kesê bifezîletî. Seke nê melumat û cigêrayîşan ra zî yeno vînayene hetê muhtewa, tedeyî, pênas, taybetmendî, metodî ra, qayde û teorîyanê etîkî de yew fikiro hempar çin o. Her yew cigêrayox, nuştox yan zî fîlozofî hetê muhtewa, tedeyî, pênas, taybetmendî, metod, qayde û teorîyan ser o cigêrayîşê cîya-cîya kerdê.

Nê malûmatî sewbîna etudkerdişê muhtewaya metodanê etîkî yo. Goreyê xebatanê felsefe, tarîxê etîkî yê umûmî de çar metod, teorî û awirê bingeyinî ameyê qebul kerdene. Nê qebulkerdişî de yew şekilê tarîxî perspektîfê averşîyayîşê fikirê etîkî ca girewto. Na xebate de perspektîfê ma bi yew metodê sîstematîkî reyde mîyanê tarîxî de etudkerdişê etîk û metodanê etîkî yo. Sewbîna zî averşîyayîşê etîkî de etudkerdişê muhtewaya metodanê etîkî yo. Ma do rêbazê etîk yo bingehîyan ra bextîyarî û şahî ser o dewam bikera.

[1] Muastafa Hünkaroğlu, Etîk Kodlar, İhtîlaf Teorisi, KDY Yayınları, İstanbul, 2022 r. 36.

[2] Ahmet Arslan, Felsefeye Giriş, BB101 Yayınalar, Ankara, 2017, r. 39.

[3] Bedia Akarsu, Ahlak Öğretileri, Remzi Katbevi,İstanbul,1982, r. 29.

[4]Ahmet Cevizcî, Etik- Aklak Felsefesi, Say Yyaınları,İstanbul, 2024, r. 56.

[5] Murat Omay, Çağdaş Etik Tartışmaları, Vakıf Bank Yayınları,İstanbul, 2023 r. 39.

[6] Omay, Çağdaş Etik Tartışmaları, r. 68.

[7] Omay, Çağdaş Etik Tartışmaları, r. 92.

[8] Fred Feldman Etîk Nedîr, Fol Yayınları, 2023, r. 15.

[9] Feldman, Etîk Nedîr, r. 25.

[10]I. Kant, Ethıca- Etik Üzerine Dersler,Fol Yayınaları, 2023, r. 20.

[11] I. Kant, Ethıca- Etik Üzerine Dersler, r. 157.

[12] B. Spinoza, Etika, Doğubatı Yayınaları, Ankara,2024, r. 15.

[13] B. Spinoza, Etika, r. 9.

[14] B. Spinoza, Etika, r. 9.

[15] B. Spinoza, Etika, r. 10.

[16] Y. Gurur Sev, Magna Moralta, Erdemler ve Kötü Huylar, Pınhan Yayıncılık, İstanbul, 2022.

[17] Sev, Magna Moralta, Erdemler ve Kötü Huylar, r. 11.

şakirê bedîh

kewê gozel

şakir lacê bedîh'o

bedîh lacê mihê zîli yo

Eşîra zîli ra yî

bi vateyî birayî yî tefîq'î

Bawkal û bapîrê yin herêma (mintiqe) Rewan

dewa Qerqa di cuwîyenî

Dewa Qerqa nizdîya koyê elegez'î ya

Serra 1917 ra pey kalikî şakiro mihê zîli

keyeyî xo erşaweno elajgir'î dewa topraqqalî

la o hewt serî ûca maneno badî yeno

Hewt gedeyî mihê zîli estbî

Xalit, ûsif, Emer, Bedîh, Xatê, îsmaîl, Tewrat,

dat'î sakiro yî Xalit wextê xo di o zî dengbêjo ki namdar bîyo hema çewres serre yo rehmet keno,

Şakiro serra 1931(kimlik di 1936)dewa topraqqalî de maya xwu ra beno,

Way û brayî şakiro'y inî

SELÎM, SALIH, ŞAKİR, SEÎD, ALİYA, TEFÎQ, FAÎQ,

SIDÎQ,MİHEMED, XALİD, NAÎLE, SUWEYLA,

pîyê şakiro'yî bedîh keye yî xo beno cemalvêrdî

(dewa cemalvêrdî deşta ıntabê

ıntab verî ko'yî Qertewîn'î ya,

deşta Dutax'î ra vanî ıntab

Dutax' navçeyî agirî'yî yo)

wexto ki bedîh şonu cemalvêrdî

gedeyî bedîh selîm, Salih, şakir, û seîd,bîyî

şakiro o xext 5-6 serre beno

gedeyî û ciwaney şakiro dewa cemalvêrdî di vêrena

Şakiro hema 6-7 serre yo

sakiro û brayî ci saih bi monikî damaçêy pîyî xo

gînî tede kaykenî salih yarîra varnîya damaçî tadonu şakir û piranonu damaçe teqeno

kursî rî guneno lingay kursî çeneyî şakir gunena çeneyî yî dirbetin beno

Gule sêneyî yî kûweno û tede maneno

benî Dr tedawî kenî başbeno

la heta peynîya emrê xo zî bi aya dirbetini kuxuyayni,

Dewa cemalvêrdî bena destpêka dengbêjîya şakiro

dewa cemalvêrdî di sewbîna dengbêjî namdar zî estbî Evdalê zeynikê û Bedîhê çavşûşe

Evdalê zeynikê zî dewa cemalvêrdî di ameyo dinya

Şakiro deyeronî xo vernî di

Bedîhê çavşûşe ra museno

wexto ki şevbêrk benî Bedîhê çavşûşe şakiro yî beno cemheto klaman pê dano vatiş

Şakiro 10 serre ra heta 18-19 serre yî ya xo

sey şagirtî Bedîhê çavşûşe

bonderî esas û qeydeyî dengbêjî yî beno

na seran di pîyî sakiro yî wazeno ki sakiro kar û xebata keyeyî biko

la şakir goş nêdonu kar û xebata keyeyî

mezgî xo dano deyer klam û dengbêjî ser

o tim û tim şonu dengbêj Bedîhê çavşûşe het,

Şakiro hinî dengbêjanî namdaran geyreno

wazeno bibo namdar,

na bênete di sakiro zerî gîno aşiqî yew keyna beno

esmera şûkrî

şakiro deyera esmera şûkrî virazeno vano

bi na klami şakiro nam dano hinî yeno şinasnayiş

esmer bi yewnîra zewecîna

hinî namê klamo beno esmer namê keynekonî bîno beno esmer û bi veng û sewtî şakiro yî ra yenî qîrayîş,

badî zewaca esmeri

şakiro yewna keynek bi namê Dîlber'i ra heskeno

dîlberi remneno 17 serre beno tede zewecîno

2 serrî zewacê yî serra vêreno

Bi pî û birayanî xo keyeyî xo barkenî benî

Qereyazî dewa gazbêl'i

çend serr badî barkenî şonî dewa çixirxan'a corîn(Jor)

badî reyna barkenî şonî milazgir, dewa toraqa

La rêyna ageyrenî Gazbêl'i,

serra 1960 di bi waştenî pî yî

bi kulfetkî keyeyî xo benî edene heta 1966 i

edene mehleya mîrzaçelebî manenî

reyî ewilî vengî xo 1962-63 di teyp di qeyd keno

la çi heyf ki o qeyd hema nameyo veynayiş

reya didîni edenedi zewecîno

1966 di agêreno şino mûş

heta 1968 mîyanî mûşî û dewa mûşî ewran'di maneno,1968 di agêreno Qereyazî

nameyî dengbêj şakiro hinî heme cayonî

Kurdistonî de vecîno û yeno şinasnayiş

1971 di şonu Almanya çend mengî uca de maneno

badî reyna şonu yeno,

Şakiro reyna koçber beno

ina rey Barkeno şonu enqere

2 serrî enqeredi manano la uca debar nêkeno

Barkeno şonu îzmîr

hîri serrî zî îzmîr di cuwîyeno

serra 1996 di îzmîr di şonu rehmet

Mezelê ci altintax de yo.

Ewro 30 serrî yo ki ma şakiro vindî kerdo

Homay rehma xo pêbikero...

Kurmancî ra açarnayîşî zazakî

munzur can

05/062026...

çavkanî (kaynak)

ANATOLOJİYA

DENGBÊJAN

DENGBÊJ ŞAKİRO...

Mehkeme qerar da ke na ceza vîst teqsît bo.

Wekîlê torinanê Şêx Seîdî Avukat Ensar Fırat, hesabê xo yê X ra beyanatêk da û va ke ê do her wext vera hêrişanê ke xatîraya Şêx Seîdî yenê ekrdene micadele bikerê.

Goktaş, 2ê Temuze de wexto ke teberê welatî ra agerayêne, Teyaragehê Îstanbulî de ame girewtiş û ey berdî Merkezê Emnîyetî yê Îstanbulî. Goktaşo ke emnîyet de îfadeyê xo da, şewêk uca de mend.

Komedyen Deniz Goktaş Adliyeya Çağlayanî de zî îfade da dozgerîye. Dozgerî bi waştişê tewqîfkerdişî şawîya dadgeh. Dadgehî zî bi sûcdarîya ke “heqaretê serekkomarî kerdo” û “ercê dînî qij mojnayo” qerarê tewqîfkerdişê Deniz Goktaşî da.

Forumê Aştî û Azadîye hetê Enstîtuya kurdî ya Amedî û Şaredarîya Bajarê Girdî yê Amedî ra ame organîzekerdiş,

Amed de siba wesîleyê Roşanê Ziwanê Kurdî ra bi nameyê “Rayîr û metodê ganîkerdişê ziwananê ke binê tehluke de yê” forumêk virazîya.

Na komxebate, hetê Enstîtuyê Kurdkî ya Amedî ra sey hîrê roniştişan amey hedrekerdene.

Roniştişo dîyin de babeta “Dezgehkîkerdişê Kirmanckî” amey munaqeşakerdene û Ehmedê Bira sey qalîkerdox û Nesîb Gultekîn sey moderator ca girewt.

*Na xebere bi destekê madî yê Sefaretxaneyê Almanya yê Anqara, çarçeweya 'Projeyê Xurtkerdişê Dezgehanê Medyaya Herêmî yê bi Wasitaya Mentorîya Mîyanneteweyîye û Vurnayîşê Dîjîtalî' de ameya amadekerdene, mesuldarîya muhtewayî aîdê dezgehê ma ya."