Tay semedê germê Dîyarbekirî vanê "Germê El Hawar" tay vanê "Germê El Hawar" El nîno manaya xo çi ya nêzana la El Hawar tem zî germê Dîyarbekirî îfade keno. Dîyarbekir her het ra şaristanêko weş o labelê germê ey ver merdim mabênê aşmanê Temûze-Tebaxe cara pêşeno.

Eki merdim nê rojan de şêro cayêk baş o. La ti şîyî zî encax 10-15 rojî. Ti mecburî ke peyser ageyrî cayê xo. Ez mîyanê nê aşmanê german de zaf bena teng. Ti xo bidî verê klîma ti benê nêweş ti nêdî ver germî ver pêşenê… Çîyo ke nê aşman de merdimî keno honik, keyfê merdimî ano, bineyke vayêko serdin û awêka serdine. Nê aşman de cara rojêka ma sey fim a.

"Ez rew ra warişta semedê şîyayîşê gureyî. Semedo ke ma semedê Zazakî Newsî buroyêk peyda nêkerd ez şina buroyêka hevalanê xo û uca de karê xo kena. Homa înan ra razî bo cayê înan honik o. Ma çaya xo, awa xo şimenê, nêmeroj nanê xo wenê. E bi xo zî Zaza yê coka ê zî hetkarî danê Zazakî Newsî û qayîlê wa Zazakî News karê xo rê dewam biko.

Ez ke şina buro sere de arayîya xo kena. Waykêka ma esta pakîya buro, viraştişê werdî û girênayîşê çaye dir eleqedar bena. Homa aye ra razî bo senî virazena ez nêzana ge-ge zî ma rê qehweyo serdin virazena.

Ewro ez şîya ke wayke va" Nanê ma nêmendo." Mi va "Çîke nêbeno ez şina ma rê hebêk gêna." Ez şîya ke nan bigîrî. Semedê mi zî baş bi, mi waştêne tay bo zî wa feydeyê mi bibo. Mi pawitoxê bîna ra pers kerd ke tîya de firine esta yan ney. Pawitoxî va, firine zaf durî ya encax ti eşkenê Marketî ra nan bigîrî. " Ez şîya verê Marketî la padaye bi. Yewêk teber de bi va, saetêk badê cû market abeno. Ez persaya nê zerran de qet nêbo Beqalêk esto ke ma xo rê nan bigîre pê arayîya xo bike. Hewa zî germ bi xora. Serê sibayî bi hema vaje 30-35 derece bi. Ez şîya verê yewna marketî o zî qefilnaye bi. Welhasil mi Beqalêk dî. Labelê padaye bi. Verê dikanî de keynekêk ronişte bî. Va, wayîrê ey şîyo firine nika yeno. Keyfê mi pê ame. Mi xo bi xo va, mêrik nika nano germin ano. Cara mi va qey boya ê nanê geriminî mi zincî ra ha şina war.

Mêrik pê texsîya xo ame. Ez ewnîya destê ey de poşêtêko qij. Mi nan pers kerd la va,” Ma de nan çin o. Ez şîya firine ra mi xo rê çorekî girewtî”. Ez peyarayîr ser de binê tîje de menda. Ewnîyena derdorê xo ra Beqalêko bîn çin o. Abîyayîşê firine rê zî hema nêm saete esto. Eke ez teber de hendê vinderî ez helîyena cara!

Neyse mi da piro ez ver bi bîna şîya. Ez veyşana zî. Tena mi o nano germino ke beqalî nêardbi xiyal kerdbi. La xiyalêko weş bi. Dêmekî ewro şansê mi çin o. Verê bîna de kutikêko gird estbi. Ez bineyke tersaya. Ewnîyaya tira o zî ewnîya mi ra. Ez ewnîya mi ra nêterseno mi rayîrê xo bedilna ez kişta petrolî ra agêraya. Petrol de yewêk erebaya xo şutêne. Awe bîye mi ro. Mi va belkî ozrê xo biwazo la sey herî bi. Şutişê ereba rê dewam kerd.

Ez şiya zereyê bîna kewta asansore. Mi gişta xo pana qata çarine ser. Asansore qata diyîne vindert. Ez zaf tersaya. Mi va, no germ de ez tîya de mirena! Axirî 5 deqa badê asansore xebitîya û vejîya qata çarine.

Mi zîl cena. Wayka ma ber akerd. Mi qet behsê nanî nêkerd. Rîyê yew nanî ra çi ame mi sere çi nêame. Ez fikrîyaya ke ez gere cewabêk bidî ci ke ez qey destveng ameya. Mi va hal mesela wîna ya, ma pê huyayî. Abla va, şikir ti sax silamet ameyî peyser.

Mi xo bi xo va, eke a roje çewt şêro, xirab dest pêbiko heta peynî-şewe wîna şina û ez a roje heta şan miqatê xo bîya"

1. Cayê bîyayîşî, wendiş û aîle

Wefatê Şêx Elîyê Paloyî ra pey, Şêx Mehmûdê lajê ey, Palo (Pale) ra koçê qeza Xinûsa Erzerûmî kerdo. Hewt lajê Şêx Mehmûdê Feyzî bîyê: Seîd, Behadîn, Dîyadîn, Necmedîn, Mehmed Tahir, Mehmed Mehdî û Ebdurehîm. Ebdurehîm, lajo qiçek ê Şêx Mehmûd Feyzî yo û “Serra 1897 de dewa Qolhîsar a Xinûsî de maya xo ra bîyo û nameyê maya ey zî Asîye Xanim a.”[1] Şêx Mehmûd Feyzî, ewca de dewêk erînaya, bi kar û barê weyekerdişê heywan û ticaretî ra meşxul bîyo û verê destpêkerdişê Şerê Umûmî, Qolhîsar de wefat kerdo.

Wexto ke Şerê Umûmî dest pê kerdo, peyderpey mintiqa Serhedî kewta binê hukmê Rûsya. Mesûlê hukûmet û walîyê wîlayetê Erzerum û Wanî, wazenê aîleyê gird ê kurdan bierşawê (birişê) dûrê mintiqa ke navbeynê înan û Rûsya de têkilîyêk peyda nêbo. Bi henzarana aîle û eşîrê kurdan mintiqa Serhedî ra vejenê teber, qewirnenê û her yewî raykenê ver bi yew cay ra. Zafê înan zî raykenê ver bi wîlayetanê rojawan ra. Goreyê nûstişê belgenameyan, eno hengame de pêro pêsero nizdî 600-700 henzar kurd mintiqa ra ameyo teberkerdiş û sirgûnkerdiş. Keyeyê Şêx Mehmûdî zî eno hengame de, Qolhîsar ra bar kerdo û şîyê Pîran. Ebdurehîm ewca de zewiciyeno. Halê dinya ke ver bi weşey ra şino û şer (lej) xelas beno, êdî Şêx Ebdurehîm ewca de meno û aîle ra ayê bînî rayêna agêrenê dewa Qolhîsarî.

Bawkalê yê Şêx Elîyê Paloyî, alimêko namdar ê Kurdistanî bîyo, Şêx Mewlana Xalidê Kurdî ra destûrê postnişînîya terîqatê Nexşebendî girewto û bi girêdayeyê xeta Mewlana Xalidî, dewa Çilsitûna Bismilî de yew tekkya û medreseya girde viraşta (awan kerda). Keyeyê înan verêna wayîrê medresa bîyê, kekoyê eyê Şêx Seîdî zî enê medresan de wendo û temamkerdişê wendene ra pey zî bîyo dersdarê medresa. Ebdurehîmê birayê Şêx Seîd Efendî zî, verê destê ey de bîyo gird, medresa de wendo û şagirtê Şêx Seîdî yo. Ey bi ziwanê erebî û wurdî lehçeyê kurdî; bi kirdkî û kurmancî weş zanayênê.

“Şêx Evdirehîm, Pîran de Medîna Xanima keyna Zilfî Axayî reyde zewiciyayo û êdî ewca de mando. Zewacê Şêx Ebdurehîm û Medîna Xanim ra hîrê lajî û di keynekî benê; Zilkîf, Mehmûd Feyzî, Şehabedîn, Şefîqa û Asîya.”[2] Şêx Ebdurehîm Pîran de mehela Çelebîyan de roniştê. O, di finî zewicyayo û nameyê cinîya didine Zuhra Xanim a. Goreyê vatişê Cîgerxwînî; “Şêx Ebdirehîm, bi wecê xo mêrdimê ko sîyatale (qemerî) bîyo. Rîyê ey darneyin û sey rengê kerreya (ssîya) kehêne bîyo. Mêrdim qirmiçikanê çaredê ey ra tersaynê. Difn û çareyê ey de reyeyê (damarê) mêrxasîye asaynê.”[3]

Hereketê millî yê serra 1925î, dewa Pîranî de û ca û wareyê roniştişê Şêx Ebdurehîmî de dest pê kerdo. No sebeb ra, yê/ey, sere ra hetanî peynî mîyanê hereketê millî û qewmî yê kurdan de ca girewto, bîyo yew serkirde û rêberê hereketê serewedarnayîşî.

2. Hereketê (têvgêrayîşê) serra 1925î

Verê destpêkerdişê enê beşî, wazena yew agahîye bida wendoxan; mexsed û çarçoveya ena meqela, raşteraşt cigêrayîş û analîzkerdişê hereketê 1925î nîyo, daşinasnayîşê portreya Şêx Ebdurehîmî ya. Ena çarçove de behsê têvgêrayîşê 1925î bîyo. Teşkîlatê hereketê serra 1925î, hetê Cemîyetê Îstiqlal û Îstihlasê Kurdistanî[4] yan zî bi nameyê xo yo bîn Komîteya Îstiqlala Kurdistanî[5] ra ameyo hazirkerdiş. Xalid Begê Cibran, serokê enê teşkîlatê îllegalî bî. Bi wesîteyê ajan û îstixbaratê mîyanê kurdan, agayîya hikûmet û mesûlanê Anqara, viraştiş û xebata teşkîlatî ra bîya. Depêştişê (tepêştişê) Xalid Begê Cibran û Yusif Zîyayê Bedlîsî ra pey, hedefê hikumatê Anqera, Şêx Seîd û Xalid Begê Hesenî bî. Eno derheq de şik û gumanê Şêx Seîdî raşt bîyê û yê zî waştênê ke gamî aver mintiqa Xinûsî ra dûrî kewo û verê xo bido cayêko pêbawar û seha xebata millî. Sereyê aşma Çileyo Vernî de qeza Tekman de bi hembazan û kadroyê mintiqa pêwa pêser benê, mişewireyê xo kenê û ewca ra verê xo danê ver bi Çan, Çebaxçûr, Gênc, Licê, Hêne û ewca ra zî resenê Pîran.

Ayê wextan Pîran, dewêka bi girêdayeyê nehiyeya Gêl bî û Gêl zî bi Arxenî ra girêdaye bî. Hedîseyê Pîranî de, Şêx Seîd bi hawayêko fiîlî mecbûr mend ke hereketî bido destpêkerdiş. Wexto ke hereketî dest pê kerd, goreyê mintiqa bi mintiqa serkirdeyê cepheyê lejî û qomîteyê înan ameyê destnîşankerdiş. “Şêx Evdirehîmê birayê Şêx Seîdî, mesûlê girewtiş û îdarekerdişê mintiqa Maden, Çêrmûg û Arxenî bî. Demeyêko kilm de enê qezayê vakurê Dîyarbekir ameyê xelaskerdiş. Ewcayan ra pey zî hedefê înan, gama verêne de, pêştişê dorûnorê şeharê Dîyarbekir bî û cira pey zî dekewtiş û girotişê mîyanê şeharî bî.”[6] Lejkerê kurdan rojê 7-8ê aşama Awdare de xo rayna ceribnenê ke bikewî mîyanê şeharê Dîyarbekir, grubêk lejkerî zî kiwenê mîyanê şeharî labelê nişênê bi serkewê û şehîd benê.

Eno hengame de Tirkîya, bi musadeyê Fransa lejkeranê xo Sûriya ser ra vêyarnena Mardîn û ewca ra zî resenê Dîyarbekir, tehkîmatê mîyanê şeharî û dorûnorê ey kenê xurt (qewt) û dest bi hucûmî kenê. Lejkerê kurdan mecbûr manenê ke xo pey ser biancê (kaşbikê).

Enê hedîseyî ra pey, Şêx Seîd û yew qismê heyetê xo pîya şinê hetê mintiqa Serhed û qeza Gimgima Mûşî. Êdî moralê lejkeranê kurdan herimiyeno, cephe de sistey peyda bena û navbeynê serkirdeyanê hereketî de munaqeşe dest pê keno. Yew qismê serkirdeyanê kurdan vanê ma bivêrê Îran û ewca de newe ra xo bide pê û lej dewam bikê, yewna qismê înan vano ma welatê xo ra nêvejî teber, verê xo bidê ver bi koyan, çend cayê stratejîk de pêser bibê û ewca ra lejê çetewarî dewam bikerê.

Eno hengame de, Bînbaşî Qasimo bêbextê bacanaxê Şêx Seîdî zî xebitiyeno ke ey bi dewlete bido tepêştiş. Bînbaşî Qasim bi hawayêko nimitikî raya şîyayîşê (îstiqametê) înan resneno qumandarê lejkerê Bedlîsî. Lejkerî Tirkan mintiqa Çarbihûra nizdî pirdê Amdurehman Paşayî de rayîrê înan birnenê û ewca de bi destek û ardimê Bînbaşî Qasimî, Şêx Seîd û tayê hembazê xo, 15ê aşma Nîsan de ameyê depêştiş (derdestkerdiş). Yew rojî verê depêştişê înan, Xalid Begê Cibran û Yusif Zîya Beg zî bi qerarê mehkema Dîwana Herbê Mexsûsa, 14ê Nîsan de hepisxaneyê Bedlîsî de ameyê înfazkerdiş.

Depêştena (tepêştena) Şêx Seîd û hemabazanê ey ra pey, Şêx Xiyasedîn, Şêx Mehdî û Şêx Selahedîn zî şîyê hetê Şêx Elîrizayê lajê Şêx Seîdî ke ay wext mintiqa eşîretanê Sîpkan, Hesenan û Zirkan de bîyo. Ewca de bi serkirde û serokeşîrê paştgêrî tevgêrayîşî pawa pêser benê, peynîya pêserbîyayîş û munaqeşan de, qerarê şîyayîşê ver bi Îranî yeno girewtene. Pêro pîya xo resnenê sînorî Îranî û mesûlanê dewlete ra musadeyê îlticakerdişê mîyanê Îranî wazenê. Vêrenê mîyanê Îranî û mesûlê dewleta Îranî pêrine yew baregahê lejkerî de pêser kenê. Navbeyana Şêx Elîrizayê mesûlê terafê kurdan û mesûlanê Îranî de, mesela teslîmkerdişê çek û sîlehan sero munaqeşeyêk beno û eno hengame de lejêk peyda beno, lejkerê Îranî bi çekandê xo yê giranan heme heta gulle înano varnenê. Peynîya lejî de, Şêx Dîyadîn û gelek lejkerê kurdan ameyê kiştiş, Şêx Xiyasedîn û Şêx Elîriza zî bîyê birîndar. Şêx Elîriza û hembazê eyê ke sax mendî, terafê dewleta Îranî ra yenê hepiskerdiş. Ewca de şeş aşmî (mangî) hepisxane de manenê û cira pey yenê serbestkerdiş û ewca ra verê xo danê ver bi cenûbê Kurdistanî.

Şêx Ebdurehîm û Şêx Mehdî zî, sey gelek welatperweranê kurdan vêrenê Binê Xete (Kurdistana Sûriya). Şêx Ebdurehîm wexto ke şino Binê Xete, ewca de wesêneno pey Cîgerxwînî ke ay wext dewa Tilşeîr de bîyo. “Cîgerxwîn ke mesajê Ebdurehîmî gêno, verê xo dano dewa Dugira Heco Axayî. Rayîrê dewa Dugire sero raştê yew otomobîle yeno ke mîyanê aye de Şêx Evdirehîm, Haco Axa û Emînê Ahmedî estbî. Ewca de yewbîne şinasnenê, Cîgerxwîn vano: Şêx Ebdurehîm kaleka Haco Axayî ra vejîya ame rîyê mi, berma û va, ‘Raşte vaje to bira û birazayê mi sax dîyê?’ Mi derg û dila cirê behsê vînayîş, hal û pergalê bira û birazayanê ey cirê kerd.”[7] Ayê ke şîyê cenûbê Kurdistanî, ewca de zî verê şonê Seyîd Tehayî vînenê û cira pey zî şonê Mûsil de benê ca û nişenê ro. “Şêx Mehdî 1926 de, Mûsil de Cemîyetê Îstiqlalî Kurdistanî de aktîf xebitiyayo û berpirsîyaranê nê organîzasyonî ra yew bîyo.”[8] Wexto ke binê Xete yanî Sûrîya Fransewî de xebata viraştena Xoybûn dest pê kerd, keyê Şêx Seîdî ra zî Şêx Elîriza û Şêx Mehdî xebate mîyan de ca gênê. Labelê bado mesela ard û coxrafiya Ermenîstan û Kurdistanî sero munaqeşe beno, eno munaqeşe de bi ayê hembazanê bînana pê nêkenê û Xoybûn ra abiryenê.

Dewleta Tirkîya serra 1928 de, seba sucdaranê Qanûnê Teqrîrê Sukûn, paştgêr û mesûlanê têvgêrayîşê 1925î, 9ê aşma Gulana 1928 de afûyêk îlan kerd. Bêguman çarçoveya sîyasetê derheqê kurdan de, mana vetiş û îlankerdişê efûyêka newa dîyar bî; dewleta Tirkîya waştênê ke bi îlankerdişê qanûnê efû, xasleten kurdê ke Binê Xete û Cenûbê Kurdistanî de xebata neteweyî dewam kerdê, înan bîyarê zerre û bigîrê binê kontrolê xo.

3. Efûya serra 1928î ra pey, agêrayîş û xoverodayîşo pasîf

Îlankerdişê efûya 1928î ra pey, keyê Şêx Seîd Efendî ra hema hema pêro agêrayî şîmalê Kurdistanî. Tenîya Şêx Selahedîn ewca de mendbî, O zî Bexdad de telabe bî û mektebê eskerî de wendena xo dewam kerdê. “Vejîyayîşê efûyî ra pey, Şêx Mehdî û birayê xo Şêx Evdirehîm zî agêrenê Kurdistanê Vakurî. Keyeyê xo benê mintiqaya Palî û Pîranî, uca de dewan de manenê. Şêx Mehdî dewa Wişkila de, Şêx Evdirehîm zî nizdîyê Koyê Sipî de, dewa Sêrîn de maneno.”[9] Dewe de debara xo, bi weyekerdişê pez û karê zîretî vêyarneno.

Şêx Ebdurehîm dewa Sêrîn de ca beno labelê ne halê mewcûdê ay wextî ra razî yo û ne zî bawereya ey bi efûya dewlete esta. O zano ke dewlete çi wext firset bivîno, do hesabê hereketê serra 1925î cira biperso. Eno tesawir û sebeb ra, daîmî dorûverê ey de 10-15 mêrdimê eyê çekdarî bînê. “Daîmî teber ra mêrdimî şînê û ameynê hetê Şêx Ebdurehîmî. Dewlete enê şîyayîş û ameyîşan ra nerehet bî û bi wesîteyê millîsanê mintiqa, gam bi game o taqîb kerdê û derheqê têkilîyanê ey de raport daynê Wehbî Begê midûrê nehîya Qerebegan. Peynî de bi qerarê Wehbî Begê midûrê nehîya û Yuzbaşî Xurşîd Begî, bi cendirmanê xo û millîsê ewcayî ra pêro pîya yew roj destê sibay fînenê dewa Sêrîne ser ke Şêx Ebdurehîmî tepêşî. Îne ke lûla çekan danê ver be keyî û dest bi hicûmê keyî kenê, Şêx Ebdurehîm û çekdarê hembazê ey zî kewenê mewzî û cewabê înan danê. Eno lej de çehar eskerî yenê kiştene, hîrê zî birîndar benê û serokê millîsan ra zî Mihemed Elî û Qera Elî yenê kiştene.”[10] Goreyê vatişê Faris Axayî, Gulana 1932 de, Şêx Ebdurehîm û di hembazê xo şinê Gomeyê Şekî keyê Mistefa Axayî, bi dewijana roniştî, teriqnenê û çay şimenê. Hewê de ewnîyenê ke eskeran dorûverê dewe pêşto, wazenê ke Şêx Ebdurehîmî tepêşî yan zî bikişê. Navbeynê înan û eskeran de lejêko tûnd beno û heta ver bi êrey dewam keno, feqet o mîyanê şerî ra vejîyeno û xelisyenê. Bînbaşî Tahsîn Beg heta dewa Xelefan înan taqîb keno labelê destveng agêreno.

Dewa Sêrîne, eynî wext ca û wareyê stareyê ayê kes û lejkeran bî ke têvgêrayîşê serra 1925î de remaybî koyan û teslîm nêbîbî. “Huso Zaza (Husên Axa) û hemabazê xo zî, enê kes û komeyana yew bî ke xo bi koyan girewt bî, teslîm nêbîbî. Zimistanê serra 1932yî zaf vewre varena û roj bi roj dereca serdî vêşî bena, ewnîyenê ke winî dewam biko pêro serdî ver ra qerisyenê. Eskerê tirkan zî înan dima yî û dewamî taqîbê înan kenê. Husên Axa û hembazê xo mecbûr manenê ke qiçek (leyîr) û cinîyan koyê Baxînî ra bîyarê cêr û biresnê dewa Sêrîne. Yenê nizdî dewe labelê bê xeberadayîşî nêşonê dewe mîyan, qasidêk raykenê hetê Şêx Ebdurehîmî, halê xo cirê vanê û vanê eskerê tirkan zî pey ra ma taqîb kenê, şopa ma biresnê dewe, mimkûno lej zî bibo. Şêx Ebdurehîm agêreno vano: Wa bêrê tiya, qiçek û cinîyê ma zî yê înan ra ercîyaye nîyê, çîyo ke heta eyro ma vato û kerdo, ma nişênê xo vîra bikê. Ma waşt û ma înan kaşkerdî mîyanê enê hereketî. Eger ma pêro pêwa ena vewre sero bimrê, qe nêbo yewî nişêno ma ra pey qisey biko.[11] Ay zimistan aîleyî pêro hetanê wesarî ewca de manenê û haya dewlete zî cira esta. Sereyê aşma Mardî ke belekî dekiwenê vewre, qumandarê mintiqa wazeno bi operasyonêko newe, ganî yan merde Şêx Ebdurehîm û hemazanê ey bitepêşo. Bi sîleha girane, esker û millîsî pîya dorûnorê dewe de mewzî gênê û dest bi lej kenê. Eno lej de zî millîs û cendirman ra new kesî kişîyenê, des û hîrê tenî birîndar benê, gelekê înan zî esîr gêriyenê, qumandar mecbûr maneno ke operasyonî bido vindarnayîş û eskeranê bînan zî pey ser kaş biko. Şêx Ebdurehîm enê lejî ra zî sax xelisyeno labelê ewca de Îbrahîmê mirêbayê ey kişiyeno û yew zî beno birîndar.[12]

Serra 1933 de Şêx Ebdurehîm ewnîyeno ke Sêrîne cirê nêbena war, ewca ra verê xo dano ver bi Xerabaya mezra dewa Qorcîge (Qorçike). “Xeraba, dewa cinîya Şêx Ebdurehîmî bî û waya pîla Sefer Axay bî, keyê vistewrandê yê zî ewca de bîyê. Zuhra Xanima cinîya xo ya bîne zî raykerdbî dewa Qorcîge. Mesafeyê navbeyên Xeraba û dewa Qorcîge goreyê nêm saetî bîyo. Lejê axirînê dewa Sêrîne ra pey, dorûnorê ey de gelek lejker û kurdperwerê ke kome bi kome koyana gêrayênê pêser bîbî. No sebeb ra vêşaneyê wext û cehda ey koyana vêrartê, labelê gege bi hembazandê xo ra pîya şînê dewe û ser dayênê keyê xo ro. Mîyanê hembazanê ey de vistewrê eyo Axa, Osman, Ubeydullah, Mihyedîn û Mehmed Sebrî Beg zî bînê. Agayîya serpirodayîş û şîyayîş eyê dewa Xiraba, bi hawayêk resaynê qeraqol û hetê Bînbaşî Hesen Husnî yê qumandarê eskerîya Pîranî ra ameynê zanayîş. Rojî wextê cewzerdan de rayêna bi hembazandê xo ra pîya yenê dewe, xebere rew resena qeraqolê Pîranî û qumandar bi eskerêko giran fîneno dewa Xeraba ser. Şew ra dorûverê dewe tepêşenê û destê sibay ke hewa biney roşin beno, verê sîleha xo danê dewe. Mehmed Axa ke xebera ameyîşê eskerî dano Şêx Ebdurehîmî, o cira vano biney awe bîyarê ez do desmajê xo bigîra û nimajê xo bika. Desmaj gêno, nimajê xo keno, çek û rextê xo girêdano û dûrbînê xo keno xo mil ke vejîyo teber, aya game yew xebere yena û vanê to rê yew laj bîyo. O vano bîyarê ez yê (cê) bivîna; lajekî cirê anê, gêno xo veradî, rîyê qiçekî ra ewnîyeno û nameyê Mehmûd Feyzî nana pa û verê xo dano mîyanê hêgayê xelî. Esker ke remayîşê ey veyneno, lejê navbênê wurdî terefan dest pê kerdo. Şêx Ebdurehîm û hembazê xo kiwenê mewzî verê mawîzerê xo dano mewzîya eskeran labelê nêwazeno esker bikişo. Mewzîya eskerî ra dûrî kiweno û Mehmed Axayî ra estorê xo yo Lêlan wazeno û vano ez şona ver bi Tilek ra, ti zî bê ewca. Mehmed Axa vano; ez ke resaya Tilek, ewnîyaya ke Şêx Ebdurehîm yew kerreyo girdî sero ronişto, mawîzerê xo kerdo xo veradî û fikiryeno. Agêra mi ra vat, birîna to esta yan nê? Mi jê ra va; nê çinî ya. Ey kêşa şalwarandê xo nawite mi ke şalwarî bîyê sey serradî. Ewca de agêra mi ra vat: Mehmed Axa êdî hikûmet rehetey nêdano mi, wayîreye bi qiçekan û cinîyan bike, lej kerdene ra vêşêr ma rê yew rayîr nêmendo. Operasyon ra pey ke Şêx Ebdurehîm mintiqa ra dûrî kiweno, esker kiweno mîyanê Xeraba, Medîne Xanima cinîya ey ya zaclane û qiçekanê aye tepêşenê û ewca ra zî şonê dewa Qorcîge, Zuhra Xanim û qiçekanê bînan zî gênê û xo reyde benê Pîran.[13] Ewca ra zî sirgûnê dewa Kirazlî ya qeza Şarkoya Edirne kenê.

Ena mesela ra pey Şêx Ebdurehîm, êdî bi yew gruba gird a lejkeranê kurdan pîya verê xo danê koyan, labelê mintiqa falîyet û hereketê înan zaf teng bîya, têvgêrayîşê înan çarçoveya xopawitene û xoverodayîşêko pasîf de yo. Ay wext sey gruba Şêx Ebdurehîmî, çend grubê bînî zî mintiqayê cîya cîya de çaçoveya xopawetene de xebata xo dewam kerdênê. Înana yew zî gruba Şêx Fexrîyê Bakorkî bî ke heta peynîya serra 1933 mintiqa Hevêdan de micadeleyê xo dewam kerdo. Mangê peyênê ena serre de, bi paştgêrîya milîsanê eşîrê Xiyan û Badikan, Şêx Fexrî bi 17 hembazanê xo pawa dewa Goderan de ameyê şehîdkerdiş. Şêx Ebdurehîm, mîyanê şarî de, bi leqaba “Şêrê Pîranî” ameyênê namekerdiş. Hedîseyê dewa Çelbîran û Şela Heydan zî, çarçoveya xo pawitişî de seba cezakerdişê millîsan bîyê. Bi eno hawa heta serra 1935î mintiqa de manenê, qolordî û alayîyê newe yê Tirkîya ke mintiqa de cayê xo kerd xurt, cira pey mecbûr manenê ke verê xo bidê Binê Xete, şirê Sûriya Fransewî.

4. Şêx Ebdurehîm, Xoybûn û hewara têvgêrayîşê Dêrsimî

Sernêkewtişê hereketê Şêx Seîd Efendî ra pey, vakurê Kurdistanî de yew pêla zilm û zordarîya dewleta Kemalîstan dest pê kerd; bi henzarana kurdî ameyê kiştiş, bi henzarana ameyê hepiskerdiş û xeniknayîş, bi seyana dewî ameyê veşnayîş û bi des henzarana aîleyê ameyê sirgûnkerdiş. Eno hengame de ayê ke şêna biremê, zafê înan verê xo da binê Xete û tayê zî şîyê başûrê Kurdistanî. Bira û lajê Şêx Seîdî Efendî zî daxil ayê rêberê sîyasî û roşinvîrê ke şîyê başûrê Kurdistanî, zafê înan mîyanê Cemîyetê Îstihlasê Kurdistanî de ca girewto. Ayê kadro û komeyê ke şîyê binê Xete (Sûriya Fransewî) zî, ewca de newe ra ameyê pêser û rojê 5ê aşma Teşrîna Ewela 1927 de, şeharê Behemdûnê Libnanî de bi nameyê Xoybûn yew teşkîlato newe sazkerd. “Goreyê neqilkerdişê Ahmedê Abdurehman Axayî, Şêx Elîriza yê lajê Şêx Seîdî û Fehmîyo Liceyij zî ke pîya hereket kerdê, mîyanê komîteya merkezî ya Xoybûn de bîyê. Serra 1927 ra heta 1932, Celadet Bedirxan serokê Xoybûn bîyo. Keyê Cemîl Paşayî ke serra 1929 de şîyê binê Xete, yên zî bi hawayêko aktîf kewtî mîyanê xebat û teşkîlatê Xoybûn. Serra 1934 ra heta 1939 Qedrî Cemîl Paşa bîyo mesûlê sîyasî yê teşkîlatî û serra 1939 ra heta 1946 zî Ekrem Cemîl Paşa bîyo mesûlê sîyasî yê teşkîlatê Xoybûne. [14]

Gama ke ma bala xo bidê arşîvanê Dewleta Cimhurîyetî winî dîyar beno ke wezîfedaranê dewleta Tirkîya bi hawayêko hesas xebata Xoybûn taqîb kerda û derheqê falîyet û kadroyê înan de bi seyana raportî hazir kerdî. Wexto ke hedîseyê Şêx Ebdurehîmî û hembazanê ey qewmiyeno, mesûlê sîyasî yê teşkîlatê Xoybûn, Qedrî Cemîl Paşa yo. Goreyê rojnameyê ayê wextî, “Ayên ke teberê hidudî ra eno hedîse hazir kerdo, Qedrî û Ekremê keyê Cemîl Paşa yî.”[15] Bêguman teşkîlatê Xoybûn terteleyê Dêrsimî taqîb kerdê, waştênê bi hawayêk xo biresnê Seyîd Rizayî, pêwa têkilîya înan bibo û paştgêrîya ey bikê. Goreyê raportê Wîlayetê Elazîzî, “Xoybûn seba naye rê serra 1934 de bi namebê Mehmed û Bogosî ya di qasidî raykerdî Dêrsim hetê Seyîd Rizayî.”[16] Enê wurdî kesî resayê ewca, Seyîd Riza zîyaret kerdo, biney pere û mektûbêk dayo ey, mîyanê eşîretana gêrayî û peynî de Seyîd Rizayî ra yew mektub girewto û agêrayê Heleb.

Wexta ke ma bala xo bidê xebat û teşkîlatê Xoybûne, rojê viraştişî ra heta peynî, bal û giranîya seha xebata enê teşkîlatî, vakurê Kurdistanî bîyo. Hereketê Agirî, bi paştgêrî û serkêşîya kadroyanê Xoybûn bîyo, cira pey serra 1934 de qasidî raykerdî Dêrsim û waşto ke destek û paştgêrî bidê hereketê Dêrsimî û Seyîd Rizayî. Hendê ke yeno zanayîş, seba destekkerdişê hereketê Dêrsimî di kom û grubî ameyê raykerdiş: gruba yewine, Şêx Ebdurehîm û hembazê xo bîyê ke 8ê Hezîrana 1937 de qeza Nisêbînî ra vêrartî mîyanê sînorî; gruba didin zî, “Bi goreyê nûştişê raportê humar 173 yê rojê 5/9/1937 Konsolxaneya Beyrûdî: Gruba Şêx Ebdurehîm ra pey, Xoybûn yewna grub raykerda mîyanê Tirkîya. 30ê aşma Tebaxe de, mêrdimanê Şêx Seîdî ra Mihemed, Ebdulkerîmo Mardînij, Osman, Kerîm û sewbî tayê kurdê bînî ke pêro pêsero 18 kes bî, Şam ra raykewtî şîyê Heleb û ewca ra şonê Azaz û do ewca ra zî bivêrê Tirkîya.”[17]

Her çiqas yew belge û programêk aye meydan de çinî bo zî, goreyê neqilkerdişê kitaba Feyzî Bîlgînî, Şêx Ebdurehîmî û hembazanê xo binê Xete de, bi destekê konsolxaneyê Îtalya, bi nameyê Partîya Îslamî ya Kurdistanî teşkîlatêko newe viraşto. No sebeb ra Fransa, Şêx Ebdurehîm û hembazanê ey sero zixtê xo kerdî vêşî, labelê Şêx Ebdurehîmî sereyê xo înan rê nêtewênayo û seba destpêkerdişê hereketêko newe, sereyê Hezîrana serra 1937î de verê xo dayo vakurê Kurdistanî.[18]

Behs û babeta cigêrayîş û meqala verê destê şima, gruba yewin a, ke sereyê ena grube de Şêx Ebdurehîm bîyo. Rojnameyanê ayê wextî de mexsedê ameyîşê înan winî ameyo neqilkerdiş; “Mexsedê ameyîşê înan; paştî dayîşê Seyîd Rizayê Dêrsimî yo û mintiqa Palo û Pîranî de newe ra viraştena teşkîlatî yo.”[19] “Verê ke ên/în dekewê mîyanê sînorê ma, di-hîrê finî pêser bîyê. Finî Sisîncar de keyê Mistefayî de û cira pey zî Helva de keyê Şêx Îbrahîmî de bi serokîya Şêx Ebdurehîmî ameyê pêser û pêwa qerar dayo ke dewa Hîmar ra dekewê mîyanê sînorî.”[20] “Şêx Mîsbeh jî dewa Hîmar de kewto mîyanê înan.”[21] Ayênê ke mîyanê ena grube de ca girewto, pêro zî binê Xete ra ameyî. “Verê ke bivêrê eno polê sînorî, Key Cemîl Paşayî ra Qedrî, Ekrem, Mehmed, Şêx Ebdurehîm û Sofî Seîdê mêrdimê ey, Husêno Stewrij, Hîlmîyo Mûşij, Hesen Axa, çeteyê Seyidxanî ra Selahedîn, Ebdulezîz, Şêx Îbrahîm û mêrdimê girêdayeyê cê pêro pîya Şam de pêser bîyê.”[22] Kombîyayîşê Şamî ra pey ameyê Heleb, ewca ra zî ameyê Qamîşlo. Nûstişê rojnameyê “Tan”î gore, “Seba (qandê) viraştena teşkîlatêko newe û xeripnayîşê asayîşê cenûbê welatê ma, komeyêk mêrdiman bi raya qaçaxî, Nisêbîn ra kewtî mîyanê erdê ma.”[23] Derheqê vêrartişê înan ê mîyanê sînorî de, rojnameyê ay wextê Tirkîya vanê, “Şewa 8ê Temûzî de, mintiqa Nisêbînî ra Şêx Ebdirehîmê birayê Şêx Seîdî, bi Şêx Mîsbehê birayê Şêx Fexrî, Cemîlê Seyda yê serkirdeyê hereketê Şêx Seîd, Husêno Stewrij û bi Zîyayo qaçax ra pîya vêrartî mîyanê sînorê ma.”[24]

Tarîxê bîyayîşê hedîseyan tesadûfî yo yan zî sewbî çî yo? Nêzana, labelê rastê pê ameyîşê di hedîseyanê muhîman zaf başlkêş o, rojo ke Şêx Ebdurehîm û hemazê xo seba hewara Dêrsimî vêrartî no polê sînorî, ayo roj yanî 9ê aşma Temûzî de Elîşêr Efendî, Dêrsim de bi emrê Rayberê xayînî û terefê Zeynelê Topî ra ameyo şehîdkerdiş.

Etiya de gerek agahîyêk sey yew notê vîrardişî bêro dîyarkerdiş, rojnameyê “Tan”ê ayê wextî de malûmatêko balkêş ameyo velakerdiş ke lazimo seba raştkerdiş û zelalkerdişê enê malûmatî; gerek cigêrayîşê hîna bi teferruat bêrê kerdiş. Goreyê nûstişê rojnameyî, “Verê ke eno çete bikewo mîyanê sînordê ma, Hîlmîyo Mûşij o ke bi xo zî mîyanê teşkîlatî de bîyo, hetê Cemîlê Seydayî ra ameyo kiştiş. Sebebê kiştişê ey zî, nûşteyê eyê aleyhê Şêx Seîdî de bîyê.”[25]

Rojnameyê tirkan enê lejker û komeyê welatperweranê kurdan, sey “çeteyêk” name kerdo û winî nûşto; “Mîyanê komeyê enê çetî de Ebdurehîmê birayê Şêx Seîdî, Şêx Mîsbehê birayê Şêx Fexrî, Cemîlê Seyda, Husêno Stewrij, Zîyayo Balikkesîrij û sewbî hembazê înan estî….”[26] Şêx Salihê Mîrqulîya, goreyê vatişê Yuzbaşî Zîyayî, înan ra nameyê tayine winî neqil keno: Şêx Ebdurehîmê birayê Şêx Seîd Efendî ke serokê înan bîyo, Cemîlê Seydayê keyê şêxanê Bokarkî, Selehedînê lajê Seyîdxanê Kerrî, Stewra Mardînî ra Elî Beg, Şêx Mîzbeh û Serreş.”[27]Ayê ke vêrartî mîyanê sînorî, pêro pîya bi hawayêko nimitîkî 9 rojan de rayîrê koyî ra ameyê, destê sibayî resayî dewa Selata Cêrên a Bismilî. Seba ke betilyayî û roj zî bîyo roşin, wazenê ewca de, verê çemî û mîyanê zil û gezî de biarisîyê, biney pîzeyê xo zî mirrd bikê û şewe ke bî tarî, rayêna raykewî û biresê mintiqa koyan.

Derheqê aşkerebîyayîş û kiştêşê înan de, vatişê şarê binkîyê ayê dewan û nûstişê rojnameyê Tirkî yê ayê wextî pê nêgênê. Goreyê nûştişê rojnameyî; “Şêx Ebdurehîm û hembazê xo, ewilî hetê yew dewijî ra ameyê vînayîş ke nameyê ey Nasuh bîyo û bi eslê xo şarê koçber ê Romanya bîyo. Zîyayo Balikkesîrijî bi wesîteyê enê dewijî, nameyê kesê mîyanê komî de, bi yew destnûştî ra pîya raykerdo hetê Heqî Begê midurê nehîya û qereqolê nizdî ewcayî.”[28]

Goreyê kilama dengbêj Sidîqê Kanîreşê, ayê kesê ke înan îxbarê kerdo; “Wusifê Rehîma, Emerê Koperî û Silêmanê Evdilqadirî[29] bîyê.” Wusifê Rehîma, muxtarê dewa Selata Cêrên o. Emerê Koperî dewa Selata Corên ra îxbarciyê dewlet o. Silêmanê Evdilqadirî zî, dewa Sînan ra yo û nizdî dewlet o. Goreyê vatiş û neqilkerdişê Yusuf Bozaslanî, Emerê Koperî verêna bi dewleta pîya hereket kerdo û wextê hereketê Şêx Seîdî (Efendî) de zî kar û wezîfeyê casûsîya dewlete kerdo.[30]

Şêx Salihê dewa Mîrqulîya, ke ay wext ciwanêko pancês (15) serre yo, bîyo şahide mesela û vano: “Wexto ke Şêx Ebdurehîm û hembazê xo, vêrê çemê Dîjle yê verê dewa Selata Cêrên ra vêrenê, muxtarê dewa Selate zî ke cira vatê Wisifê Rehîma, şew tarî ra warişto ke şiro erdê xo ser paleyî biko. Wisifê Rehîma ewnîyeno tayê mêrdimî çekdarî rayîrê amî yê verê dewe ra vêrenê şonê. Ayê komeyê çekdaran bala ey kaş keno û Wisifê Rehîma êdî nêşona paleyî, tifingê xo gêno, xo veradano rayîrî ser û hêdî hêdî taqîbê înan keno. Şêx Ebdurehîm û hembazê xo şonê heta nizdîyê dewa Selata Corêne. Êdî resenê erdo raşte û roj zî bineyêna bîyo roşin, xo mîyan de vanê eger ma dewam bikerê şarê dorûnorê enê dawan do ma bivînê. No sebeb ra ewca de, verê çemî de mîyanê vaş, zil û gezikan de xo nimnenê û ewca de biney rakiwenê. Vanê ke şew bî tarî, ma do rayna bi raykewê şorê. Haya înan bi Wisifê Rehîma çinî ya ke pey ra înan taqîb keno.

Wisifê Rehîma ewca ra verê xo dano dewa Selata Corêne û raşt şono keyê Emerê Koperî. Aya dewe de zî yew keye tena bînê û o zî keyê Emerê Koperî bîyo. Ey rê mesela pêro vano û Emer zî cira vano, de haydê ma şorê Selata Cêrêne, sewbî tayêna mêrdiman bigîrê hetê xo û şorê xebere bidê qeraqolî. Heta ke yên ameyê dewe resayê, Yuzbaşî Zîya yê mîyanê gruba Şêx Ebdurehîmî de verê înan şiyo dewa Selata Cêrêne. Dewijan ra vato ez Yuzbaşîyê Bismilî ya, eskerê mi verê çemî de yî, erzaqê ma qedyayo biney çîyê werî bidê ma. Êdî Emer û Wisif pîya şonê hetê Yuzbaşî. Emerê Koperî mêrdimê dewlete bîyo û daîm şînê Bismil amênê, Yuzbaşîyê Bismilî zî şinasnaynê. Emerê Koperî agêreno cira vano, lawo ez Yuzbaşî Bismilî şinasnena, ti ayo Yuzbaşî nîyê û ewca de yew şîlpa zî dano piro. Êdî Zîya xo aşkere keno, vano hal û mesela winî ya, enê mêrdimî pêro giragirî, cira yew Şêx Ebdurehîmê birayê Şêx Seîdî yo, serokê înan o û ayê bînî zî pêro hembazê ey yî. E zî yew mêrdimo zîrek û jêhatî yo sey to gêrena ke xebere bido qeraqolî û ha to rê nameyê înan zî. Ewca ra în û Zîya pîya şonê qeraqolê cendirman şîkayetê înan kenê, êdî eskerê Bismilî, Diyarbekir û Mardînê pêro verê xo danê ewca.”[31]

Vernî de cendirmeyê qeraqolê nehîya Sînan û qeza Bismilî, cira pey zî Dîyarbekir ra gelek esker ameyo. Esker û millîsê ayê dewan pêro pîya dorûverê ewcayan girewto, nizdî dewa Selata Cêrên û erdê dewa Mîrqulîya sero cayê ke tira vajiyeno Çolê Çetelî, Çemê Dirike û Kendalê Hesosijo, ewcayan de lej germ û gurr bîyo.

Nizdî dewa Mîrqulîya de lejê navbeynê înan û eskeran gurr bîyo, dest pê kerdişê lejî de zî Şêx Ebdurehîm ameyo kiştene. Derheqê hawayê kiştişê Şêx Ebdurehîmî û hembazanê ey de, Şêx Salihê Mîrqulîya winî vano: “Teqîna vernî erdê dewa Mîrqulîya sero bî û ewca de Şêx Ebdurehîm şehîd kewto, cayo ke Şêx Ebdurehîm kewt, ewca ra hembazê ey zî nayo pa û Wisifê Rehîma yê muxtarê dewa Selata Cêrêne bi estorê ey ra pîya kişt. Labelê ne dewlete û ne zî dewijan, nêzanayênê ke Şêx Ebdurehîm ameyo kiştiş û termê ey zî ewca de yo. Şehîd bîyayîşê Şêx Ebdurehîmî ra pey, hembazê ey mecbûr mendî ke termê ey ewca de veradê û raya xo dewam bikê. Texmînen nizdî 2 kîlometreyî şinê û resenê vaya awa birincî, Serreş[32] ewca de hemabazanê xo ra abiryeno û vay bi vaya awe ra xo resneno mîyanê hêgayê birincî (riz), xo ewca de nimneno. Hembazê ey rayîrê xo dewam kenê, qederê 2 kîlometreyê bînî zî şinê û gola awe resenê. Cendirmeyî bi çeka giran înan girêdanê labelê în (ên) qederê xo pawitişî ciwab danê. Ewca de Cemîlê Seydayî beno birîndar û birîna ey zî giran bîya. Cemîl hembazandê xo ra vano şima fek mi ra veradê, mi mepawê û rayîrê xo dewam bikê şirê. Cemîl ewca de xo mîyanê hêgayê xelî de nimneno. Hembazê ey nizdî hîrêna kîlometreyê şîyê û resyê taxeyê dewa Dirike. Ewca de êdî cendirmeyê ke heme heta ameyê, înan sero pêser benê û îne zî xo veradanê mîyanê hegayê xelî. Qumandarê alayîya cindirman emir dano vano, adir defînê hêgayê xelî. Cendirme adir nano pa, xeleyo wişk sey barûtî adir gêno, adir perreno cilanê înan zî û erd beno req û rût. Çiqas cendirmeyî ewca de estbî, pêro verê sîleha xo danê înan û sey varanî gulle piro varneno. Ewca de pêsero 7-8 kesî mîyanê adirî de vaşayî û ameyê kiştiş.

Ayo roj bi eno hawa vêrart. Înan ra Şêx Mîzbeh, Selehedînê lajê Seyidxanê Kerrî û Elî Begê Stewrijî heme hîrine xo verê çemî de nimit bî. Ke şewe bîye tarî, hem hîrê hemazî xo vera mîyanê çemê Elodîna danê, çem bi çem ver bi cor şinê û resenê nizdî dewa Zengilo. Navbeyna Elodîna û Zingilo de yew tilo (girro) wurdî esto, ewca de yew Başçawîş û di cendirmeyî verê înan birnenê. Lej beno û eno lej de Başçawîş Huram yeno kiştiş. Şêx Mîzbeh, Selehedîn û Elî Beg şinê mîyanê çemê Elodîna de xo binê yew gezike de nimnenê. Ewca de biney arisyenê û Şêx Mîzbeh înan ra vano weyta (enca) mintiqa ma ya, dewê ma yî, ez înan şinasnena, şira biewnîya ma yew rayîr bivînê û enca ra xelas bibê. Şêx Mîzbeh şino reseno dewa Heşter a Farqîne, keberê keyê yakîzayanê xo Abdulsemedî dano piro, derê keber akenê, gênê zerre. Şamîya xo weno, betilyawo, cira vanê apo ti keye de rakewe, ma keber zî to sero qefilnenê û serê sibayî şinê paleyî û êrey ke ma agêrayî, ma do îhtiyaceyê to temîn bikê û raykewe şo. Abdulsemed ke serê sibayî keye ra vejîyeno, raşt verê xo dano qereqolê Farqîne. Mesela Şêx Mîzbehî înan rê vano, qumandarê qereqolî bi 3-4 cindirmana gêno û yenê keberî ver. Abdulsemed veg dano Şêx Mîzbehî vano: Mîzbeh, to keyê xo zî xeripna û keyê mi zî xeripna. Eskeran dorûverê dewe giroto, ti teslîm nêbê în do dewe biveşnê. Mîzbeh vano: Çend eskerî estî? Abdulsemed vano: Zaf esker esto, sey hare û welle dorûverê dewe giroto. Şêx Mîzbehî xo hete vano, hema dewe veşnayîşî ra wa mi bitepêşî. Teslîm beno û ewnîyeno ke 3-4 çîyer eskerî ewca de estî. Agêreno vano: Lawo Abdulsemed ez ciwanmêrdê 3-4 eskeran bîya to eno hawa ker. Eskerî ewca de Şêx Mîzbehî tepêşenê, benê nizdî çemê Ambarî de kişenê û sereyê ey zî cirakenê. Xo ra kamcîn bikiştê sereyê înan cirakerdê, vatê: Ataturkî emir dayo, vato sereyê înan cira bikê û bîyarê.

Şêx Mîzbeh, lajê Şêx Nûredînê dedzayê Şêx Fexrîyê Bokarkî bî. Kiştena Şêx Mîzbehî ra pey, di kesî manenê; Silehedîn û Elî Bego Stewrij. Cayo ke Şêx Mîzbeh înan ra abiryayo, yew roj heta êrey ewca de manenê û ewnîyenê ke Şêx Mîzbeh nê ame, xo mîyan de vanê ma agêrê şorê binê Xete. Şewe ke bena tarî, cayê xo ra vejîyenê û sebebo ke rayîr nêzanê, ge milê çepî ser û ge milê raştî ser, ge aver û apey şinê û rayna ewnîyenê ke verê çemê Dîyarbekir de vejîyayî, roj epeyî berz bîyo. Ewnîyenê ke yew şiwane ewca de yo, şinê hetê şiwanî û cira nan wazenê. Şiwane vano willahî mi hete nan çinî yo, labelê dewa boverê çemî şima ra asena, nameyê ay dewe Qelacûk a. Wa şima ra yew tifingê xo bido hembazê xo û şirê dewe ra nan biwazê. Selehedîn vano Elî Beg ez şira, xo dano çem ro vêreno bover û şino verê keberê keyeyo verên, ewnîyeno ke yew extîyar verê dêsê keyî de nişto ro, selam dano bide û cira vano; apo ma rayan î û yewna hembazê mi zî seto, ma bîyê veyşan binay nan bidê ma. Extîyar cira ewnîyeno ke gomlekê ey sero şopa rext û qayîşê tifingî esta. Agêreno cira van: Law çi rayan-mayan, nanîko gomlekê to sero şopa rext û qayîşê tifingî esta, raşt vaje ti çi kare yî. Silehedîn êdî cira mesela vano û vano; apo ez kewta bextê to, ma rê ardim bikê ke ma vêrê binê Xete. Keye yo ke Selehedîn şîyo verê keberê înan, nameyê wayîrê keyî Husên bîyo, cira vatê Husênê Xelefî. Husên Xelefî, zamayê Emerê Koperî bîyo û tesadûfen ayo roj zî bekçîyê dewa Barava Tepa bi wezîfe ameyo Qelacûke. Husên bindest ra xeber erşaweno bekçî rê û vano ayê mehkûman ra yew nanîko etîya de yo, bê ey tepêşe. Bekçî yeno, lûla tifingî dano ver bi noqê Selehdînî û pêro pîya ey tepêşenê û di-hîrê kesan zî raykenê verê çemî ke bi zûrîya Elî Begî ra vajê, nan hadernayo û Selehedînî vato wa o zî bêro, ma nanê xo borê ke şew bî tarî ma do şima vêyarnê binê Xete. Bi eno hawa Elî Begê Stewrijî zî xapênenê anê ewca û wurdîn pîya pêra girêdanê û benê ver bi dewa Tepa Barave. Ewca ra zî verê înan danê Bismil û rayîr ra wurdîn pîya kişenê û sereyê înan zî cirakenê gênê benê.

Ma rayêna agêrê Cemîlê Seydayî ser, Cemîlî, xo nizdî dewa Perîşane verê gola awe û mîyanê zîyanî de nimit bî û bi gawanê dewe ra têkilî viraşta û cira nan û darûyê kurmancî waştbî û gawanî zî cirê ardîbî. Hîrê rojî têkilîya ey û gawanî bi eno hawa dewam kena û bado tayê dewijî pê hesîyenê û şonê şikayetê ey kenê. Vanê gawanê dewe qeraxê gole de yew mehkûmî weye keno. Enê şikayetî ra pey, rayêna cendirmeyî fînenê ewcayan ser, qumandar yew cendirme raykeno ke adir defîno hêgayê xelî mîyan. Cendirme ke estorê xo ra peya beno û adir nano pa, Cemîl qederê 50 mîtroyî cira dûrî, mîyanê zîyanî ra werzeno pay û nano pa cendirmî kişeno. Şono hewsarê estorî cê dest ra vejeno, tifingê ey zî gêno û siwarê estorî beno û verê ey dano ver bi corî ra. Cendirmeyî no pol û do pol sey varanî gulle piro varnenê labelê hîç yew zî piro nê gunyeno. Cemîl ewca ra xelisyeno labelê çi heyf ke cira ver, eskeran sereyê di tilikanê wurdî yê veracê de, di makînelîyê naybî ro, qet haya ey cira nêbena. Cemîl kiweno mesafeyê navbeynê wurdî makînelîyan, wurdî hatana zî bi ey ro rişnenê û Cemîl zî ewce kişyeno. Cenaza ey benê dewa Mîrqulîya û esker ewca de sereyê ey zî cira kenê û gênê benê.”[33] Verêna vajîyeno; kermê dare dar ra nêbo, dare pûç nêbena. Xulesa, ayê wextan derheqê hereketê kurdan de polîtîka dewleta Cimhurîyetî, bi kilmevatişêk winî bîya; mîyan kurdan de kamcîno ke şêno bibo sere, gerek sereyê ey cira bibo.

Vatiş û rêzikanê corênan de behsê şehîdbîyayîşê Şêx Ebdurehîmî bî, labelê ne qumandaranê eskeran û ne zî dewijan nêzanaynê ke Şêx Ebdurehîm ameyo kiştene û hema zî terrmê ey cayê lejî de yo. Hewteyêk ra pey dewijî raştê terrmê Şêx Ebdurehîmî yenê. Şêx Salihê Mîrqulîya ke bi xo şîyo serê terrmê ey û bado zî bi dewijana pîya cirê mezel viraşto, winî behsê tesbîtkerdiş û wedarnayîşê ceneza keno: “Ayê ke vernî de terrmê Şêx Ebdurehîmî dîyo, dewa Mîrqulîya ra Eloyê Xemê û Silêmanê Cewere bîyê. Silêmanê Cewere rênçberê Eloyê Xemê yo. Hedîseyî ra pey hewteyêk vêreno, esker pêro ewcayan terk kenê û êdî şarê ayê dewan dest bi kar û paleyî kenê. Eloyê Xemê zî seba wedarnayîşê ramiteyê xo şîyo erdî ser û wextê taştî Silêman ey rê taştî beno û texmînen 250 mîtro dûrî ra sey terrmê yew mêrdimî çîyêk kiweno verê çimanê ey û yeno mesela Eloyê Xeme ra vano. Wurdî pîya şonê ewnîyenê ke belê terrmê yew mêrdimî yo. Elo hema bi lezalez şono hetê Şêx Mihmedcanê Mîrqulîya. Mesela cirê vano û Şêx Mihemedcan agêreno lajê xo yê Salihî ra vano: Pîya şirê xeber bidê qeraqolî, wa siba ma rê manî nêgêrê û yew zirar nêbêro dewa ma rê. Dewijî pîya şinê qereqolê Selate û ayê ke înan mîyan de bi tirkî zano, tena Şêx Salih o. Şêx Salih onbaşîyê qereqolî ra mesela vano û o zî telefonê qumandarê Bismilî keno. Qumandar onbaşî ra vano, pîya şirê bewnînê, cê sero çi esto tesbît bikê, binûsê û bîyarê. Onbaşîyê qumandarê qeraqolî, di cendirman û wurdî dewijan gêno xo hete û pîya şinê Mîrqulîya û ewca ra zî do şirê terrmê kiştî ser. Şêx Mihemedcanê pîyê Şêx Salihî cira vano: Lawo Salih baş bala xo bide, eger sero yew cizdan-mizdan esto se ke bewnî nameyê ey çî yo?

Şêx Salih vano: Ma pîya şîyê ceneza ser, ez bi dîqet cira ewnîyaya; ciwanmêrêko bi rî bî, rîyê ey qederê di giştana derg bî, citeyêk şalwarê qebardînê giranî sero bî, citeyêk potînî zerdî ey pay de bîyê, şemlêka hemawî ya girane hetê ey de bî û hîrê çîyer gepê nanî zî mîyan de bî, yew gulle destê ey ro ginîya bî û yew zî vera qirike ro ginya bî û pey patike de vistbî teber. Germê hamnanî bî û biney zî karmî kewtbî birîne. Cendirman cilê ke pira bîyê, yew bi yew cira vetê û nûştênê; gomlek şalwar, potîn û gewreyê ey nûştî. Wexto ke gomlekê ey cira vet, binê gomlekî de yew êlek pira bî. Êlek bi karê Erzerûmî mendê, çewres qumçikî pa bî û firêzê zerdî sero bînê. Gişta ey de giştirîyêko bi qîmet û zerên bînê, kerd nêkerd nişêna giştirî gişta ey ra vejê. Cizdan soro nêvejîya labelê yew mohro sêmên vejîya ke mohr hîrê parsûyin bî û winî sey çerxî gêraynê, mohrî sero nûşteyê “Şêx Ebdurehîmê Palewî” bînê. Eşyayê ey pêro nayî pêser, ma girewt û ameyê. Mi ke behsê mohrî kerd û nûşteyê serê ey vat, pîyê mi dest pê kerd berma. Cimaet pêro cira ewnîya, heyret kerd û mat mendî. Pîyê mi biney nefes da û girot, rehet bî. Ciwanmêrdê ewcayî agêrayî cira vat: Şêxê mi xêr bo, ayo mêrdim kam o, qey ti ey şinasnenê? Pîyê mi agêra cemaetî ra vat: Lawo ayo merdim, Şêx Ebdurehîmê birayê Şêx Seîd Efendî yo.

Nasnameya ey ke aşkere bî, cendirmeyî rayêna agêrayî ameyê giştirîyê gişta ey vet û serê ey cira kerd, kerd mîyanê yew torbî û girot berd. Ke cendirmeyî ewca ra şîyê, pîyê mi dewijî pêser kerdî, kewt vernîya înan û ma şîyê bi yew merasîma dînî cenaza Şêx Ebdurehîmî nizdîyê rayîrê Bismilî de defn kerd û ameyê.”[34] Goreyê neqilkerdişê Uğur Mumcu: “Şêx Ebdurehîmî sero nûşte û nameyê derheqê Dêrsimî de zî ameyê vînayîş.”[35]

Hetê fermî û îdareyê dewlete ra ayê ke enê operasyonî de wezîfedar bîyê; “Kazım Demirerê wekîlê walîyê Dîyarbekir, Bînbaşî Hemdî yê qumandarê mefrezeyan, Yuzbaşî Hulûsî yê qumandarê bolika merkezî, Yuzbaşî Salihê qumandarê cendirmeyê Bismilî, Hakî Begê midurê nehîya Sînanî, Farukê qumandarê qeraqolê merkeza Dîyarbekir, Nasuhê koçber, cendirme û millîsê dewan wezîfe girewto.”[36]

Eno hedîse de babetêka zaf muhîm zî; ena grube pêro pîya çend kesî bîyê, înan ra çend kesî ameyê kiştiş, çend kesî mîyanê sapê xelî de veşayî û çend kesî xelas bîyê? Derheqê ciwabê enî persan de, reqamê cîya cîyayî yenê vatiş. Goreyê vatişê Şêx Salihê Mîrqulya; “Şêx Ebdurehîm û diwiyes (12) hembazê xo bîyê”[37], kilama dengbêj Sidîqê Kanîreş de zî, nameyê 13 kasan vêreno. Goreyê nûstişê Feyzî Bîlgînî lajê Şêx Ebdurehîmî, “Pêro pêsero 18 kesî bîyê û nameyê înan zî winî rêz keno: Şêx Ebdurehîm, Şêx Mîzbehê Farqînî, Licê ra Cemîlê Seyda, Licê ra Xalid Şerîf, dewa Têletîya Licê ra A. Samed, dewa Licê ra Mehmedê Xeto, Mûş ra Silehedînê Seyîdxanî, Mûş ra Hîlmî, Yuzbaşî Husêno Stewrij, Mardîn ra Yuzbaşî Elî Beg, Mardîn ra Yuzbaşî Mistefa, Serreşê Baxustanî, Palo ra Hesen Axa, Dêrsim ra Yuzbaşî Zîya (îxanetkar), Hecî Tayib, Silêmanê Selikê Barî û yewna kesê ke nameyê ey nîno zanayîş.”[38] Mehmûd Yeşîl kitaba xo de vano, “Şêx Ebdurehîm bi hemazanê xo ra 17 kesî Bîyê.”[39] Û nameyê enê kesan winî rêz keno: “Şêx Evdirehîmê birayê Şêx Seîd Efendî, Cemîlê Seyda, Hesen Axayê Pîranî, keyê Wisifê Seydoyî ra Silhedînê lajê Seyîdxanê Kerrî, Hîlmî Efendîyo Mûşij, Xalidê Şerîfî, Hecî Tayîb, Mehmedê Xatê, Evdilsemedê Licê, Şêx Mîsbehê Bokarkî, Silêmanê Salikî, Serreşê Baqustanî, Xelefê Mehmedî, Zîyayê Dêrsimî, Mistefa Beg, Elî Beg û Husên Beg. Heme hîrê kesê peyênî, verê serewedarnayîşê Şêx Seîd Efendî ordîya Tirkiya de Yuzbaşî bîyê û bi eslê xo mîranê Stewre ra yî.”[40] Goreyê vatişê Mele Yusifê Bamitnêya Licê; qeza Elmadaxî ya Anqera de, yew cimaetê dostê xo de bîyo meyman, ayê cimaetî mîyan de bi rutbeyê Yuzbaşî yew eskero rutbelî yo teqawid zî bîyo ke ay wext bi xo mîyanê hedîseyî de bîyo, Mele Yusifî ra vato hedîseyê Şêx Ebdurîhîmî de pêro pêsero çarês kesî bîyê, ma bi resmî ayê hedîsî ra vatê “14’ler hadisesi” yanî “hedîseyê 14 kesan”. Enê agahîyan ra winî dîyar beno ke pêro pêsero kesê mîyanê gruba Şêx Ebdurehîmî de bi îhtîmalêko gird 13-14 kesî bîyê. “Goreyê nûstişê rojnameyanê ayê wextî înan ra çehar kesî ameyê kiştiş û hîrê tenî zî remayî. Lejê dewa Selata Cêrên de, çawîş Faruq birîndar/dirfetin bîyo û yew cendirmeyê ma zî ameyo kiştene ke nameyê ey Zilkîf o.”[41] Peynîya yew lejo tûnd de “Ebdurehîm, Mîzbeh, Husêno Sawirij û Cemîlê Seydayî ameyê kiştiş, Zîya teslîm bîyo û hîrê kesê bînî zî remayî. Eyê ke ameyê kiştiş, înan sero bi çeka pêwa, beyanname, cizdanê huwîyetî û wesîqeyê rayaneye ameyê vînayîş.”[42] Goreyê vaten û zanayena mewcud, ena grube ra Yuzbaşî Zîya û Serreşê Baxustanî bi saxî xelisyayê. Yuzbaşî Zîya mêrdimê dewlet bîyo, wezîfeyê xo temam kerdo û ewca de bîyo teslîm. Eger rêjêk xatiratê ey bêrê çap(tebih)kerdiş, belkî bineyna mesela zelal bibo.

Serreş, pîyê rojnamegêr Dawid Baxustanî yo, aîleyê înan dewa Baxustana mintiqa Surgucî ra yo. Ez bi raya telefonî resaya Dawid Baxustanî yê lajê Serreşî, goreyê vatişê Dawidî, name û peynameyê raştin ê Serreşî, Mahmut Turğay o û Mardîn ra yo. “Serreş”, nameyo mahlas û leqaba ey bîya. Çi heyf ke Serreşî, derheqê hedîseyê serra 1937î de çîyêko bi nûşte xo ra pey nêverdayo. Goreyê vatişê Dawid Baxustanî, lejê 1937î de: Serreş çenedê xo ra birîndar bîyo û birîndareya ameyo tebîştiş. Dîyarbekir de mehkeme bîyo û peynîya mehkema de 101 ceza ey rê ameya birnayîş. 13 serrî hepisxaneyê Dîyarbekir de rakewto û cira pey bi hawayêk hepisxane ra remayo (1951), xo bi yew resnî reyde dêsê Îçqeleya Dîyarbekir ra veradayo cêr û bi nimitikî mîyanê bexçanê Hewselî ra xo resnayo mintiqa Pirdê Deskeberinî. Ewca ra çem bi çem şîyo ver bi cêr û cira pey zî xo resayo dewa Baxustanî û ewca ra zî şîyo Binê Xete (Sûriya). Binê Xete de bi nameyê Mihemed Elî ameyo şinasnayîş, heta efûya Ecevîtî ewca de mando û 1974 de agêrayo dewa xo û 1976 de ewca de dinya xo bedilnaya.”[43]

4.1. Yuzbaşî “Yıldırım Ziya” kam o?

Eger ma bişênê nasnameya Yuzbaşî Zîyayî raşt tesbît bikê, belkî agahîyê hîna newe û raştî vejî meydan, mesela bineyna zelal bibo. Vatişandê tayê çimeyanê kurdan gore Yuzbaşî Zîya; bi eslê xo kurdê Dêrsimî (Bedlîs, Meletî) yo, qumandarê qereqolêk bîyo, des-yewendes cendirmeyê xo kiştî û remayo şîyo Binê Xete. Ewca de mesela xo înan rê vata, bala kurdan kaşkerdo xo ser û kewto mîyanê teşkîlatê Xoybûn. Goreyê nûstişê rojnameyê Son Posta, Zîya “Balıkkesir”[44] ra yo. Seba teşkîlkerdişê ena grube, kombîyayîşo yewin şam de bîyo. “Zîya zî daxilê kombîyayîşê Şamî bîyo û Şêx Ebdurehîm, Şam de Zîyayî şinasnayo. Zîya, Şam ra raykenê Bahikî û ewca de demeyêk hetê Mehmedê Cemîl Paşayî de mendo.”[45] Ay wext hetê tayê welatperweranê kurdan ra, şik û gumanê derheqê Zîyayî de yenê vatiş labelê ena mewzu sero yew qeraro mutlaq û mişterek nêgêrîyeno û peynî de ey gênê xo mîyan. Vatişan gore wexto ke hema Helb de bîyê, sebe ke Zîya mîyanê grube de yo, nême ra vêşî kesî grub ra abiryenê û peyser şonê. Winî dîyar beno ke sey mesûlê grube Şêx Ebdurehîm, bi zerra xo ya safî ra derheqê Zîyayî de pozîtîf bîyo ke guman û îqazê hembazanê bînan xo çiman vera nêgirewto. Zîya bi zerwaştena xo kiweno mîyanê komeyê Şêx Ebdurehîm û hembazanê ey. Vano, ez mintiqa de xebitîyaya, rayîrê şîyayîş û ameyîşê ayê cayan weş şinasnena û wazena bi şima wa pîya biba. Zîya, hedîseyê 17ê menga Temûza serra 1937 de, beno teslîm û bi saxî xelas beno. Rol û nasameya ey, hedîseyê Bîsmilî ra pey, newe ra bîyo mewzuyê munaqaşî.

Goreyê nûstişê rojnameyê tirkan, “Yuzbaşî Zîya, şarê Balikkesîrî yo, Dîyarbekir de yew mehkema ey bîya, îdarekerdoxanê ayê wextan seba mehkema o bi trêna raykerdo ver bi şeharê Dîyarbekir labelê o stasyona Muslimye de bîyo peya û remayo Binê Xete (Sûriya).”[46] Yanî bi vatişê fermî yê ayê wextan, “Mêrdimêko qaçax bîyo.”[47]

Wexto ke ma sere ra heta peynî mesela bîyarê verê çimandê xo; şîyayîşê eyê Binê Xete, kewtişê mîyanê teşkîlatê Xoybûne, rol û têvgêrayîşê eyê mesela serra 1937î de, teslîm bîyayîş û cira pey zî efû kerdişê ey, bi ma dano dîyarkerdiş ke bi îhtimalêko gird, o verêna ajanê dewlete bîyo. “Nameyê eyo raştikên Yıdırım Ziya Belentepe yo, serra 1319 (1903) de Îzmît de maya xo ra bîyo, nameyê pîyê ey Mehmet Tenziloğlu yo.”[48] Bi pîlanêko xusûsî ameyo wezîfedarkerdiş û wezîfeyê xo de bi ser kewto. Seba çimgirewtiş û nimitşê nasnameya ey, nizdî yew serr û nêm ceza ey rê ameya birrnayîş û cira pey bi qanûnêko xusûsî[49] ceza ey hetê TBMM ra ameya efûkerdiş. Mazbateya Encûmenê Adlîye de derheqê efûya ceza “Yüzbaşi Yıldırım Ziya”yî de, sebebê efûkerdişê ceza ey winî ameyo nûstiş: “Miqabilê xizmetanê ke kerdî, ceza û suçê Yüzbaşi Yıldırım Ziyayî ameyê efûkerdiş. Hetê wekîlê Mudefaa Mîllî ra zî xizmetê wetenî yê mumaîleyhî bi şîfahî ameyê zikirkerdiş. Eno sebeb ra nameyo ke behsê ey beno layiqê efû yo.”[50] Qanûnê efûkerdişê Yıldırım Zîyayî ra pey, nizdî di serrî wezîfeyê xo dewam keno û rojê 9ê Qanûna Ewela 1940 de ey kenê teqwid.[51]

Xulesa; Şêx Ebdurehîm û hembazê xo, 8ê Temûza serra 1937î de, seba destekkerdişê Seyîd Rizayî û terteleyê Dêrsimî, newe ra viraştena teşkîlatê têvgêrayîşê nasyonalîst ê kurdan, bi paştgêrîya partîya Xoybûn, Sûrîya Fransewî ra bi yew komeyê hambazana pîya verê xo dayo vakurê Kurdistanî. Nisêbîn ra kewtî mîyanê sînorî û bi peya new rojan de resayê qeza Bismilî. Çi heyf ke ewca de bi îxbarê Yuzbaşî Zîya û muxtarê dewa Selata Cêrên û millîsê dewanê dorûverê ewcayî ameyê qetilkerdiş. Îtiraf û belgenameyê derheqê ey de bi ma danê zanayîş ke Zîya, verêna mêrdimê dewlete bîyo, şîyo binê Xete û kewto mîyanê welatperweranê kurdan, înan ra tayê bi xo dayê bawerkerdiş û peynî de bîyo sebebê qetilkerdişê înan. Ena mesela de, fikrê ayê kurdperwer û azayê teşkîlatî ke sere ra Yuzbaşî Zîya sey ajanê dewlete qebûlkerdê û nêwaştê o mîyanê komeyê înan de ca bigîro, raşt vejîyayê. Labelê fatûreyê xeletîye zaf giran bî, rîpelêko trajîk tarîxê ma yo sîyasî sero kerd vêşî.

Wexto ke ma enê bêj mesele û hedîseyê tarîxî yê kurdan sero xebitîyenê, xusûsîyetêko balkêş ê sîyasetê dewleta Tirkîya vejîyeno meydan; kamcîn serkirdeyê nasyonalîst ê kurdan kişenê, sereyê înan cira kenê. Sey ke eno hedîse de zî beno û qumandarî vanê: “Ataturkî emir dayo, vato sereyê înan cira bikê û bîyarê.” Bêguman yew mexsed û mesajê serecirakerdene, enê bêj kar û kerdişanê hov û xeyrî însanî esto, mesaj merdan rê nîyo ganîyan rê yo. Wazenê vajê ke şima kamcîn vera hikumdarîya ma sere wedarnê û bikewê yew rayîro winayên (hanasarên), peynîya şima zî winî (bi eno hawa) bena.

Zelalkerdişê enê bêj hedîseyê tarîxê ma yo nizdî, zaf muhîm o. Bêguman heta eyro eno derheq de tayê çî ameyê vatiş û nûstiş, feqet tede gelek venganey û kemaney estî. Gama ke ma bala xo bidê rojnameyê tirkî yê ayê wextan, winî aseno ke ena mesela zî bi manîpulasyon û ziwanêko xirab ameya nûstiş. Ez xebityaya ke bi eno nûşte û cigêrayîşê verê destê şima, bişêna bineyna roşnayî bida tayê hetê tarî yê hedîseyê qetilkerdişê enê komeyê nasyonalîstanê kurdan.

09.07.2021

* * *

Şêx Salihê* Kurê Şêx Mihemedcanê Mîrqulîya:

Hedîseya Şêx Ebdurehîm û Diwanzdeh Hevalên Wî

Gelî cemaetê, ez Şêx Salih im, Şêx Salihê Mîrqulya me, kurê Şêx Mihemedcan im. Ezê vê gavê hedîseyekê pirr kevn ji we re bibêjim, texmînen ji vir û 63 sal berê ev mesele çêbûye. Ezê heqîqeta vê meselê ji we re bibêjim baş guhê xwe bidinekê û baş guhdar bikin.

Şêx Ebdurehîmê birayê Şêx Seîd Efendî, bi tevî 12 hevalên xwe ve di 23yê Temûza sala 1937an de bi tevî gruba xwe re ku ji diwanzdeh kesan pêk dihat, ew û diwanzdeh kesên din pêra bûn, ji binîya Xetê bi hev ra dihatin. Li ba me gundê Seletê heye, du heb Selet hene; Seleta Jêrî û Seleta Jorî. Mîrqulîya jî gundê min e, Perîşanê jî gundek e û Dirikê jî gundek e. Çima min navê van gundan got, çimkî ev hedîse di nava van gundan de çêbû.

Şêx Ebdurehîm (Efendî) bi tevî hevalên xwe ve bi şev berî ku şeveq lêxe, li Seleta Jêrî di bihurê çemê Dîyarbekirê ra derbas dibin. Wê demê muxtarê Seletê, navê wî Wisifê Rehîmê ye. Wisifê Rehîmê, serê sibê bi şefeqê re radibe ku here çolê paleyî bike. Di wê gavê de Şêx Ebdurehîm jî bi tevî wan hevalên xwe di rêya ber gund re derbas dibine. Ew rê rêya giştî bû. Wisifê Rehîmê wan dibîne, bala xwe dide wan ku tev jî bi tiving in. Ew êdî naçe paleyîyê, radihêje tifinga xwe yê nêçîrê, xwe bera ser rê dide, taqîba wan dike û hêdî hêdî li pey wan diçe.

Şêx Ebdurehîm bi tevî hevalên xwe ve diçe heta texma Seleta Jorî, li wê derê di ber çem de girekî mezin heye û çemê Seletê jî di ber wî re derbas dibe. Ew li ber wî girî disekinin. Êdî hatine erdekî rast û roj bûye ronahî ku di rêya xwe de dewam bikin wê ji alîyê merivên der û dorê ve bêne dîtin. Ji ber vê, dibêjin em xwe di ber çem de li nav pel û zil û gezikan de hetanî êvarê veşêrin, di vir de bin û gava êvarê şev bû tarî emê dîsa rabin birêkevin herin. Haya wan ji Wisifê Rehîmê tune ye ku li pey wan e, wan taqîb dike. Vana xwe bera çem didin, di ber çem da cîyê xwe çê dikin û tê da radizin.

Wisifê Rehîmê jî, ji wê derê ve lêdixe diçe Seleta Jorî. Wê demê Seleta Jorî xerabe bû, tenê malek tê de hebû. Ewê ku li gund rudinişt jî Emerê Koperî bû, carna jî jê re digotin Emerê Mihemed. Wisifê Rehîmê ji Emerê Koperî re dibêje: Qefleyek zilamên bi tevî tiving di ber gundê me re derbas bûn, min jî wan taqîb kirîye hetanî ber çem hatine û li wê derê xwe bera çem dane, xwe di nav pelga û gîya û gezikan de veşartine û ez jî waye hatime ji te re dibêjim. Emerê Koperî jî dibêje: De ka rabe em herin Seleta Jêrîn, hinkî gundîyên din bi tevî tivingan rakin bînin û emê herine qereqolê haya wan jî pê bixin. Qereqol jî hema di jorê wan de bûye, haya wan jê tune bû ku li raserî wan e. Emer û Wisêfê Rehîmê bi hev re dîsa difetilin tên Seleta Jêrî, bala xwe didine ku di gund de telaşe heye, gundî li hev diçin tên. Evana diçin ba gundîyan dibêjin ev çi qelebalix e, qey şer çêbûye. Gundî dibêjin na wele, qumandarê cendirmeyên Bismilê hatîye, dibêje waye eskerê min li binîya Seletê li ber çem rûniştîye, hinek nan û man ji me re bidin hevûdinê ezê ji wan re bibim.

Emerê Koperî ji ber ku daîm diçû Bismil, qumandarê cendirmeyan nas dikir, dibêje de ka em herine balê. Diçin ba wî, Emero bala xwe didîyekê ku erê cil û rutbeya wî yên yuzbaşîyan ne, feqet ew ne qumandarê cendirmeyên Bismilê ye. Emero jê dipirse dibêje tu çi kesekî? Ew dibêje ez qumandarê cendirmeyên Bismilê me. Emero jî radibe şeqamekê lê dixe û dibêje tu ne qumandarê cendirmeyên Bismilê yî, herhal tu jî hevalê wan mehkûma yî ku xwe li ber çem veşartine. Ew qumandar (ku navê wî Zîya ye) vedigere ji Emero ra dibêje aferîn, ji xwe ez jî li çavvekirîyekî wekî te digerîyam, tu merivekî bi aqil û jîr î, ji xwe ez jî li yekî wek te digerîyam û wa ye ez rastî te hatim. Gotina te ye, ez ne qumandarê cendirmeyên Bismilê me, ez hevalê wan meriva me, ev mirivan jî tev kesê namdar in, min wan ji binîya Xetê hebo û hebo civandîye ba hevûdinê, îqna kirîye, min van 12 zilamên hanê bi xwe ra anîye ku ez wan bînim têxim nava gobeka Tirkîya û ez îxbara wan bikim belkî efûya min jî derkeve. Min jî di wextê xwe de sûc kiribû, ez jî reviyabûm çûbûm Sûrîyê, min ji Sûriyeyê van merivan anîn ku efûya min jî derkeve.

Emero vedigere ji wî re dibêje: Ev merivên bi te re kî ne, tu wan nas dikî? Ew dibêje: Yek jê Şêx Ebdurehîmê birayê Şêx Seîd Efendî ye, ew serokê gruba wan e, tev di bin destê wî de ne, giş bi girêdayî wî ne, mezinê wan e. Ê yek jî Cemîlê Seyda ye, zilamekî meşhûr e û ew ji Licê ye. Yek jî Selehedînê kurê Seyîdxan e, Seyîdxan ji alîyê Mûşê yekî meşhûr e. Yek ji wê jî, Elî Efendîyê Stewrê ye, ji wî re dibêjin Elî Begê Stewrê. Yek ji wê jî Şêx Mîzbeh e, ji Şêxên mala Bokarkê ye. Yek ji wê jî Serreş e, feqet navê wî çi ye ez nizanim. Welhasilê kelam bi vî awayî navê çend kesan ji Emero ra dibêje.

Emero bi tevî Wisifê Rehîmê û bi çend zilamên gundîyan ve wî digrin û tînin qereqolê. Cîyê ku Şêx Ebdurehîm û hevalên wî xwe lê veşartîye, qereqol jî li jora wî cihî ye û pênc cendirme tê de hene û onbaşîyekî jî qumandarê wan e. Ji onbaşî re dibêjin ev kes mehkûm e, weha weha gotîye, evanê ku pêre ne jî navê wan tev ev in. Onbaşîyê qereqolê telefonê qumandarê cendirmeyê Bismilê dike, navê wî qumandarî Salih Zekî Beg bû. Zalih Zekî Beg ji onbaşî re dibêje, vê gavê ezê telefonê Sînanê bikim, dê cendirmeyên Sînanê bi tevî bekçîyên xwe ve bêne alî we û ezê telefonê qumandarê alayîya Dîyarbekirê jî bikim û wan jî têxim hereketê, lêbelê bila haya we ji wan hebe, wan winda nekin, wan taqîb bikin. Qederekî derbas dibe, onbaşî bi tevî Emerê Koperî û muxtarê Seleta Jêrî ve, bi tevî cendirme û bekçîyên Sînanê ve, hêdîka tev bi hev re têne ser hafa kendal û gazî wan merivan dikin dibêjin: Teslîm bibin, hun teslîm nebin emê we tevan bikujin.

Evana giş razayî ne, li ser gazîkirinê ji xew radibin, bala xwe didin ku hawîrdorê wan esker e. Radibin ser xwe, ji ber çem derdikevin û berê xwe didin bi alîyê çîyayê jorî ve, di ber çem re dimeşin lêbelê tivingan nateqînin, texmînen bi qasî 3 km. diçin. Li wê derê hinek cendirmeyên din jî gihîştin wan, ji Bişêrîyê esker hat û wekî din jî esker hatin gihîştin wan. Şêx Ebdurehîm û hevalên xwe bi qasî 3-4 km. çûne, gihîştine mintiqa gundê Mîrqulîya. Li wê derê teqîn çêdibe û Şêx Ebdurehîm (Efendî) şehîd dikeve. Hevalên wî hinkî li ser disekinin ku hetanî teslîm bibe. Piştî şehîdbûnê, hevalên wî ji mecbûrî termê wî li wê derê dihêlin û diçin. Wextê ku Şêx Ebdurehîm tê kuştin, hevalên wî jî tifingê bera Wisifê Rehîmê yê muxtarê Seletê didin û wî li wê derê bi tevî hespê wî dikujin.

Evana rêya xwe dewam dikin lêbelê teqe li eskeran nakin, hebo û hebo tivingan ji bo parastina xwe davêjin. Ji cîyê şehîdkirina Şêx Ebdurehîm, texmînen 2 kîlometreyên din jî rê çûne. Gihîştine ber cuha avê, li wê derê birinc çandibûn, ew cuha avê jî ya ava birincê bû. Li wê derê bi navê Serreş hevalekî wan xwe davêje nav cuha avê, xwe di avê de ber dide heta ku dikeve nava birinc û xwe di nav birincê da vedişêre. Ew li wê derê maye, kesî wî nedîtin. Hevalên wî derbas bûn û qederê du kîlometreyên din jî çûn û gihîştin gola avê. Ev gol jî ava wê ji wan newalên gundê Perîşanê tê. Gavanê gund jî dewarên xwe dianî li ser wê golê av dida. Cemîlê Seyda li wê derê birîndar dibe, birîna wî giran bûye û ji hevalên xwe re dibêje ez hew dikarim bi we re werim, hun herin, dev ji min berdin, ezê xwe di nava genim de veşêrim. Hevalên wî birêdikevin, ji wê derê jî texmînen sê kîlometreyên din jî çûne.

Êdî li wê derê gelek esker gihîştin deverê (mintiqê), alayîya Diyarbekir û Mêrdînê bi tevî qumandarên xwe ve bi gelek (erebeyên) cemseyan gihîştin wê derê, êdî esker û muhîmat pirr bû. Ew gihîştin texma gundê Dirikê û xwe xistine nav genim. Qumandarê alayîyê dibêje agir berdin genim, eskerekî agir berda genim û genimê hişk şewitî, agir bi cilê wan jî girt û ew li rastê man. Ew ku li rastê man, eskeran bi çekên giran li wan girêdan, weke ku tu bi bêran xwê biavêjî nava agir, ewqas sîleh teqîyan. Li wê derê pêre pêre 3-4 kes hatin kuştin, çar kes jî di nava genim de êdî ji hewla rihê xwe baz didin û agir jî bi cilê wan girtîye. Bi tevî cilê xwe yê agir xwe li gidîşan dixin û gidiş jî pêre dişewitin. Welhasil evana di nav geniman de hatin şewitandin.

Ew roj bi vî awayî derbas bû, şev kete erdê, bû tarî, ji wan merivan Şêx Mîzbeh, Selehedînê kurê Seyidxanê kerr û Elî Begê Stewrî, van her sêyan xwe veşartin, tarî keta erdê, xwe bera çemê Elodîna dan. Di nav wan gîya û gezan de geh bi alîyê rastê ve û geh bi alîyê çepê ve çûne, dawîyê berjor çûne û çûne gihîştine gundê Zengilo. Di navbera Elodîna û Zengilo de girek heye, li wê derê başçawîşek bi navê Huram û sê eskerên xwe hene, di navbera wan de pevçûn çêdibe û başçawîş li wê derê tê kuştin û eskerên wî jî xwe didin alîyekî, Şêx Mîzbeh, Selehedîn û Elî Begê Stewrê derbas bidin diçin nav çemê Elodîna, di nav çem de xwe di binê dirîyekê wekî çadirê de vedişêrin. Qederê Yek-du saetan li wê derê bîna xwe vedidin. Şêx Mîzbeh dibêje wan her du hevalên xwe, hun di binê vê dirîyê de bimînin, ev der mintiqa min e, tev gundê me ne, min nas dikin. Ezê derkevim binêrim ku esker tune be, ezê gazîyê we jî bikim, werim emê herin bigîjin gundekî û emê xelas bibin. Şêx Mîzbeh dertê, hevalên xwe li wê derê dihêle û diçe.

Şêx Mîzbeh li nêzîkê Farqînê bi şev xwe digehîne gundê Heşterê, li wê derê bi navê Abdulsemed zilamek heye, kurxaltîyê Şêx Mîzbeh tê, diçe li derîyê wî dixe, derî vedikin ku Şêx Mîzbeh e. Xêrhatina wî dikin. Şêx Mîzbeh dibêje, ez birçî me, hem betilî me û hem jî xew ji min çûye. Nan didinê, bi têr nanê xwe dixwe û cîya jê re datînin. Dibêjin, de tu li vê derê razê û serê sibê jî emê biçin paleyîya xwe bikin, haya kesî ji te tune ye, tuyê li vê derê bimînî heta êvarê ku êvarê tarî bû tuyê lêxî biçî. Ew jî bi kurê xaltîya xwe bawer dike, malûme betilîye, sîleha xwe jî datîne wê derê û bi serbestî dikeve nav cîyê xwe û radizê. Abdulsemed jî dertê derve, derî li ser wî kilît dike û rast diçe Farqînê li ba qumandarê cendirmeyan. Dibêje, wa ye Şêx Mîzbeh eşqîya ye, hatîye mala min, di xew da ye, min derî li ser wî kilît kirîye û werin wî bigrin. Qumandarê cendirmeyan bi tevî 4-5 cendirmeyan ve têne Heşterê û davêjin ser malê, wî ji xew radikin. Abdulsemed gazî dike dibêje: “Mîzbeh, te mala min xera kir û te ya xwe jî xera kir. Tu dengê xwe bikî û tifingê jî biteqînî, temamê hawîrdorê gund tije esker bûye, wê gund jî bişewitînin, gerek tu teslîm bibî. Şêx Mîzbeh jî nizane ku qumandarê cindirmeyan tenê bi 4-5 cendirmeyan ve hatîye, naxwaze zirarê bidê gund, teslîm dibe. Dibêje bila ji rûyê min zirar negîje gund. Çawa ku wî girtine, birine bi alîyê çemê Embarê, li wê derê wî dikujin û serê wî jî jêdikin. Ji xwe kîjanê ku bihate kuştin, digotin Ataturk emir daye, gotîye serê wan jêkin û bînin. Mesela Şêx Mîzbeh jî li wê derê qedîya.

Em îcar bêne ser wan her du hevalên wî yên ku Şêx Mîzbeh wan di hundirê diriyan de hişt, terka wan kir û çû. Em bêne ser van her du hevalên din ên Şêx Mîzbeh; Elî Begê Stewrê û Selehedînê kurê Seyîdxanê kerr. Ew jî demekî li benda Şêx Mîzbeh dimînin lêbelê ji wî xeber nayê. Şev bi ser wan re tê, ji binê dirîyê der tên, wê mintiqê jî nas nakin, vir de diçin û wê de diçin, xerîb in, nizanin wê bi ku ve herin. Ro li wan dide, dibe roj, ro tê çêlekdan û tesadufen di ber çemê Dîyarbekirê de dertên. Ro jî hinkî kişyaye, wê çaxê şivan jî pezê xwe anîye ser delava av dide. Ew her du diçin ba wî şivanî, dibêjine şivan: Wellahî em ji birçîna ketine, nan bi te re hebe, tu hinek nan bidî me baş e. Şivan dibêje: Welle heyran nan bi mi re tune ye, lê hun dibînin li wê alîyê avê gund heye, navê gund jî Qelacuxê ye. Yek ji we her duyan sîlehê xwe deynin vê derê û yê din jî herin gund ji xwe re nan bînin, werin. Selehedîn dibêje Elî Begê: De tu vê derê di nava gezika de rûnê, ji te re tifinga min û rextê min bila li ba te bin, ezê herime gund ji me ra hinek nan bînim. Selehedîn li ava çemê dide, hevîn bû û ava çem jî hindik bûye, jê derbas dibe û diçe gund. Bala xwe dide ku zilamekî extîyar di ber dîwarê xwe de li ber sîyê rûniştîye, silavê li wî dike, aleykûm selam. Ewê xwedîyê malê jê dipirse dibêje tu çi kesekî, ji ku ve tê? Ew jî dibêje: Ez rêwî me, em birçî bûn, hevalekî min jî heye, xêra xwe hinek nan bidine me. Evê xwedîyê malê jî navê wî Husên bû ji wî re digotin Husênê Xelef. Xusênê Xelef jî, zavayê wî Emerê Koperî yê Seletê bû. Husênê Xelef ji wî re dibêje: Malxirab tu rêvîyê kê derî, tu jî herhal ji wan mehkûma yî, waye li ser gomlegê te şûna qayîşê rext heye. Selehedîn jî ji ber betilandin û birçîbûnê îdraq nake ku li ser gomlekê wî şûna rext xuya bike. Selehedîn dibêje: Apê ez di bextê te û Xwedê de me, tu me muhafeze bikî, me xelas bikî. Xwedîyê malê dibê de rûnê, rûdine, nan dixwaze û nan jî nadinê. Ew ro jî tesadufen ji Tepê, ji Tepa Barava, Tepê jî nahiye ye, ji wê derê ve jî bekçîyekî bi wezîfe hatîye wî gundî, li mala muxtar e. Bi dizî xeber didine bekçî, dibêjin yek ji wan mehkûma li ba mala min e, were wî bigre. Bekçî jî radike tivinga xwe û tê dibîne ku Selehedîn li wê derê rûniştîyê, hema berê tivinga xwe dide noqê wî û dibêje teslîm be. Selehedîn dibêje: Lawo wa ye ji xwe ez teslîm im, sîleh bi mi ra tüne ye. Selehedîn hinek xwe ber bi koşeyê xanî ve dikşîne ku gazî hevalê xwe bike, bêje Elî Beg ji xwe wa ye ez girtî me, li wan bixe belkî tu min xelas bikî, lê nahêlin. Wî digrin, du merivan jî dişînin ber çem li ew cîyê ku hevalê wî li wê derê ye, gazî Elî Beg dikin dibêjin: Waye hevalê te li gund e, tu jî sîlehên xwe li wir deyne, were nav gund, vê derê nan bixwin, bila bibe şev, emê we derbasê Binxetê bikin. Mexsûs wî dixapînin. Elî Beg jî dibêje qey bira wisa ye, tivingên xwe dixe binê gezikan, ew jî li çem dixe, derbasê wî alîyê avê dibe, diçe gund û dibîne ku wa ye Selehedîn girtine û wî jî digrin. Welhasilî herduyan bi hev ve girêdidin, wan dibin Tepa Barava, ji Tepê dibin ku wan bibine Bismil, bi rê de herduyan jî bi tivingê dikujin û serê herduyan jî jêdikin. Mesela van herduyan jî bi vî awayî çêbû.

Em îcar bêne ser Cemîlê Seyda. Pişt re du-sê roj derbas dibin, li binîya gundê Perîşanê goleke avê hebû, li wê derê hîna erdekî neçinî hebû, genim bû, Cemîlê Seyda jî bi birîndarî xwe di nav wî genimî de vaşartibû. Gavanê Perîşanê her ro dewarê xwe tîne ser wê avê, Cemîlê Seyda jî gazî gavan dike û welhasil ê ew û gavan hevûdinê dibînin. Cemîlê Seyda ji gavan ra dibêje: Lawo ji min ra hinek nan bîne û hinek jî wan dermanê kurmancî çêke bi xwe re bîne, ez birîndarim. Gavan jî qederê sê roja hem ji wî ra nan dianî û hem jî derman dianî birîna wî derman dikir. Qederê sê rojan kesek pê nahese, hem ji wî re nan dianî û hem jî derman dianî ji bo birîna wî. Piştî sê rojan merivekî qey bi rewşa gavan waqif bûye, çûye îxbara gavan kirîye, gotîye gavanê Perîşanê li qeraxê golê ji yekî mehkûm ra hem nan dibe û hem jî derman dibe. Ji nû ve alaya esker dora wî genimî girtin, qasê sê-çar helqeya li dora wî genimî girtin, zilam û jin, gazî temamê xelkê wan gundan jî kirin û gotin gerek hun tev bêne taqîba vî merivî bikin, em giş jî bi tevî eskeran çûn wê derê, ber genim. Qumandarê alayîyê ji yekî cendirmeyê siwarî ra got, agir bera genim bide. Cendirmeyê siwarî ji hespê xwe peya bû, hespê wî jî yekî boz bû, rûnişt bi kirbîtê agir bera genim da. Gava agir bi genim girt, Cemîlê Seyda jî texmînen bi qasê 50 mîtro dûrê wî, di nava ginim de bû, hema ji nav genim rabû ser xwe, tifing berda serê wî cendirmeyî, cendirme di cî da quliband. Cemîlê Seyda pir nîşancî bû, hê nehate kuştin heyfa xwe hilanî. Bazda çû ser termê cendirme, rahişt hevsarê hespê ji destê cendime derxist, tifinga wî jî girt û li hespê cendirme siwar bû, li nava wî eskerî qelibî, ajot û çû. Temamê vê alaya esker bi hev ra û bi sîlehên giran li wî girêdan. Bi emrê Rebê alemê yek gule jî lê neket, ji nava temamê van eskeran derbas bû, xelas bû, ji nav wan derket. Feqet li jorê du girê piçûk hebûn, li ser wan her yek giran du tivingê makînelî danîbûn, haya Cemîlê Seyda jê tunebû, ket nava van herdu makînelîyan, herduyan bi hev ra li wî girêdan û li wê derê ew jî kuştin. Cenazeyê Cemîlê Seyda û yê wî cendirmeyî jî bi hev re anîn meydana gundê Mîrqulîya, gundê me û li wê meydanê avêtin ser erdê, serê wî jî jêkirin. Ew jî bi vî awayî çû.

Texmînen 7-8 roj di ser meselê re derbas bû, gotin tev qedîyane, kes nemaye û esker jî paşve vekişîya. Heta wê hingê tu kesekî ji tirsa nediçû çolê û karê xwe nedikir. Piştî ku esker çû û êdî gundîyan jî dest bi karê xwe kirin. Yekî gundîyê me hebû, navê wî Elî bû, ji wî re digotin Eloyê Xemê. Macir bû, ji Serhedê hatîbû. Ew ro çû ku erdê xwe biçîne, rênçberekî wî jî hebû ji wî re digotin Silêmanê Cewerê. Wextê taştîyê, ew taştîya axayê xwe jê re dibe diçe û bala xwe dide ku di wê qeraxê de bi qasê 250 mîtro dûr ve tiştekî wek termekî li wê derê xuya dike. Ew jî vê yekê ji Eloyê Xemê re dibêje. Elo jî dibêje: De ka lawo em taştêya xwe bixwin û paşê herin binêrin ka çi ye. Taştêya xwe dixwe, bîna xwe jî dide û dibêje de ka em herin binêrin. Herdu bi hev re diçin lê mêze dikin ku cenazayek e û li erdê ye. Havîn e, germ e û kurm jî ketinê.

Ew Eloyê Xemê hema derhal dev ji karê xwe berdaye û hate malê, rast hate ba bavê min. Bavê min jî li eywanê rûniştîye û qefleyek zilam jî li dorê ne, ji bavê min ra got: Şêxê min, min cenazeyek li kêleka erdê xwe dîtîye, de ka tu dibêjî çi? Bavê min got: Lawo bila Şêx Salih jî bi we ra bê, herine qereqolê, xeberê bidine qereqolê bêjin wa ye cenazeyekî li wê derê heye, bila haya wan jî hebe û bila zerar ji gundê me ra neyê.

Ez (Şêx Salih) û Eloyê Xemê bi hev ra çûn qereqolê, qereqol nêzî me ye, li hafa Seletê ye, ji nav me, yê ku bi tirkî zanibû tenê ez bûm. Min bi tirkî ji onbaşîyê qumandarê qereqolê ra meselê got, onbaşî jî telefona qumandarê cendirmeyan kir, jê re got. Qumandarê cendirmeyan jî, gote onbaşî de herin, çi li ser wî cenazeyî hebe, temamê eşyayî wî tesbît bikin, binivsînin û wan eşyayên wî bigrin û werin. Du cendirme hatin, ez û zilamê gundîyê me jî em bi wan re çûn. Bavê min wê demê ji min re got: Şêx Salih dîqet bike, de ka ew cenaze ku cizdan-mizdan li ser wî hebe lê binêre, bê navê wî çîye.

Em çûne ser cenazeyê wî, me bala xwe dayekê; zilamekî bi sûret e, sûretê wî bi qandî du tilîya ye, şalwarekî qabardîn ê giran li ser wî ye, potîneke zer di lingê wî de ye, şemleke ji van şemlên hemawî li kêleka wî bû û sê-çar gep nan jî di nav de bû, guleyek li destê wî ketibû û yek jî ji pêşî ve li qirika wî ketibû û di paş sitûyê wî de avêtibû. Meriv texmîn dikir ku ew bi birîna qirika xwe miribû. Havîn bû, germ bû û hinek kurm jî ketibûn birînên wî. Evan cendirmeya cilê wî heb û heb jê kirin û nivîsandin; gomlekê wî nivîsandin, şalwarê wî nivîsandin, potîna wî nivîsandin, goreyên wî nivîsandin. Rengê potînên wî zer bû. Wextê ku gomlekê wî vekirin di binê gomlekê de yêlegekî karê Erzerumî, çil qumçikî yê firêzê zer lê bûn, gustîleke zêr a bi qîmet di pêçîya wî de bû, kirin nekirin gustîl ji pêçîya wî derneket. Eşyayê wî giş dan hev û me bi tevî cendirmeyan lêxist hatin. Cuzdan li ser wî derneket lê tenê mohrek zîv li ser wî derket, mora wî sê parsû bû û weha digerîya, li ser wê mohrê nivîsîbû “Şêx Ebdurehîmê Palewî”.

Gava min wisa got, bavê min girîya, ew zilamên kêleka wî jî heyret kirin. Bavê min hinek girîya, paşê hinek rehet bû, bîna wî derket. Zilamên wê derê ji wî pirsî gotin Şêxê min xêr bû, ew meriv kî bû, qey te nas dikir. Bavê min got: Lawo ew meriv Şêx Ebdurehîmê birayê Şêx Seîd Efendî ye.

Cendirme çûn, qederkî ma û me dî cendirme dîsa hatin, gotin qumandar emir daye gotîye herin bi kêrekê pêçîya wî jêkin û gustîla pêçîya wî derxin û serê wî jî jêkin bînin. Em bi xwe ra birin û em çûn. Cendirme newêribûn bi tenê herin ser cenazeyê wî. Anîn kêrikê danîn ser pêçîya wî ku jêkin, hîn kêrik negihîştibû pêçîya wî, gustîl ji xwe ber ji pêçîya wî hate xwarê. Gava gustîl ji ber xwe ve derket, ew cindirme tirsîyan, xofê li wan girt. Rahiştin gustîlê û pişt re serê wî jî jêkirin xistine torbeyekî û çûn, me lêxist em hatin.

Piştî ku cendirme çûn, bavê min gazî gundîyan kir, kefen anîn, bêr û qazmeyê xwe girtin, bavê min jî li pêşîya wan û me lêxist em çûn ser cenazeyê wî. Ew rêya ku li Mîrqulîya, ji gundê me diçe Sînanê, ji wê rê qederê 200-300 mîtroyî dûr ketîye. Bavê min got: Gornê wî di ber rê de emê bikolin, me cenazeyê wî ji wê derê anî û di ber rê de bi merasîmeke dînî defn kir û em hatin malê. Piştî ku em hatine malê, texmînen bi qederê hefteyek û deh ro derbas bûn yan nebûn, hinekan îxbara bavê min kirin û gotine: Şêx Mihemedcan cenazeye wî eşqîyayî bi merasîmeke dînî defin kiriye. Mifrezeyek cendirme bi 10-15 eskeran hatin bavê min girtin û bi peyatî dan pêşîya xwe û birin Bismil. Ez jî li pey bavê xwe bi wan re çûm, qaymeqamê Bismil dost û mirîdê bavê min bû, pirr jê hezdikir. Bavê min ji min re got: Şêx Salih siwarê hespê be zû here Bismil, xeberê bide qaymeqam, bila haya wî ji min hebe. Ez çûm cem qaymeqam, min jê re hal û meselê got. Wê demê dema sîyasetê bû, wextê Xelk Partîsî bû, heqîqeten jî eger qaymeqam mudaxele nekira, bavê min xelas nedibû, wê bavê min jî bikuştana. Dawa van camêran bi vî awayî bû, ji ruhê temamê wan şehîdan ra fatîhayekê bixwînin.

* Şêx Salih, sala 1922an ji dayik bûye û di sala 2006an de wefat kirîye. Di medresê de xwendîye û herweha mekteba seretayî ya Cumhurîyetê jî xwendîye. Dema ku ew hedîse çêbûye, ew ciwanekî 15-16 salî bûye û yek ji şahidê çêbûna bûyerê ye. Ev gotara wî, bi video, di roja 19.07.2000an de hatîye tomarkirin (qeydkirin).

[1] Feyzi Bilgin (Abdurrahimoğlu), Yakılan Şeyh, Ekovizyon Yayıncılık, 2006, r. 231

[2] Feyzi Bilgin (Abdurrahimoğlu), Yakılan Şeyh, Ekovizyon Yayıncılık, 2006, r. 231

[3] Cîgerxwîn, Jînenîgarîya Min, APEC, 1983, r. 177 (Ji arşîva Lutfî Baksî)

[4] Ahmet Süreyya Örgeevren, Şeyh Sait İsyanı ve Şark İstiklal Mahkemesi, Temel Yayınları, İstanbul, 2002, r. 221

[5] Îsmaîl Heqî Şaweys, Komîteya Îstîklala Kurdistan, Kovara Bîr, Hejmar: 2, Havîn, 2005, r. 35

[6] Martîn Van Bruinessen, Ağa Şeyh Ve Devlet (Kürdistan’ın Sosyal ve Politik Örgütlenmesi), Özge Yayınları, r. 357

[7] Cîgerxwîn, Jînenîgarîya Min, APEC, 1983, r. 177 (Ji arşîva Lutfî Baksî)

[8] Malmîsanij, Şêx Mehdî (Şêx Meydî), Vate, nr. 3 (23) Zimistan 2004, r. 51

[9] Malmîsanij, Şêx Mehdî (Şêx Meydî), Vate, nr. 3 (23) Zimistan 2004, r. 54

[10] Feyzi Bilgin (Abdurrahimoğlu), Yakılan Şeyh, Ekovizyon Yayıncılık, 2006, r. 239

[11] Feyzi Bilgin (Abdurrahimoğlu), Yakılan Şeyh, Ekovizyon Yayıncılık, 2006, r. 240-241

[12] Feyzi Bilgin (Abdurrahimoğlu), Yakılan Şeyh, Ekovizyon Yayıncılık, 2006, r. 240-241

[13] Feyzi Bilgin (Abdurrahimoğlu), Yakılan Şeyh, Ekovizyon Yayıncılık, 2006, r. 247-248

[14] Rohat Alakom, Xoybûn Örgütü ve Ağrı Ayaklanması, Avesta Yayınları, 1998, İstanbul, r. 36

[15] Tan, 18 Temmuz 1937, s. 11

[16] BCA, T.C. Dahiliye Vekaleti Eminiyet İşleri Umum Müdürlüğü, 12/12/1934

[17] BCA, T.C. Dahiliye Vekaleti Eminiyet İşleri Umum Müdürlüğü, 9/9/1937

“Başvekalet Yüksek Makamına

9/9/1937

1- Beyrut Konsolosluğundan alınan 5/9/937 günlü ve 173 sayılı yazıda: 30 Ağustos günü Mardinli Abdülkerim, Osman, Kerim, Şeyh Said’in akrabalarından Mehmed ve bazı diğer Kürtlerden mürekkep on sekiz kişilik yeni bir çetenin Hoybuncular tarafından Türkiye’ye gitmek üzere Şamdan Halebe sevkedildiği ve 2 Eylülde Ermeni Misis’in sürdüğü otokarla Halepten Azaza gittikleri muhtelif menbalardan haber alındığı bildirilmiştir…”

[18] Feyzi Bilgin (Abdurrahimoğlu), Yakılan Şeyh, Ekovizyon Yayıncılık, 2006, r. 263

[19] Son Posta, 18 Temmuz 1937, s. 3

[20] Son Telgraf, 18 Temmuz 1937, s. 1

[21] Tan, 18 Temmuz 1937, s. 11

[22] Tan, 18 Temmuz 1937, s. 11

[23] Son Posta, 18 Temmuz 1937, s. 3

[24] Son Telgraf, 18 Temmuz 1937, s. 1

[25] Tan, 18 Temmuz 1937, s. 11, Haber, 18 Temmuz 1937, s. 4

[26] Son Posta, 18 Temmuz 1937, s. 3

[27] Şêx Salihê Mîrqulîyan (1922-2006), qeydê videoyî, 19.07.2000

[28] Son Posta, 18 Temmuz 1937, s. 3

[29] Silêmanê Evdilqadirî, lajê Evdilqadirê Hecî Reşîdî yo û ay wext dewa Sînan de roniştê. Vatişan gore eslê înan Mûş ra yo, Mûş ra ameyê ewca. Ewcayan de bîyê wayîrê erd û arazîyêk zaf zêde.

[30] Yusuf Bozaslan vano: “Ez şofêrê kamyon bîya û rojêk hetê Batmanî ra ameyênê Dîyarbekir; rayîrê sero yew kal raştê ma ame, mi ey girewt şofêrmehelî, mi ra va ez wazena şora Farqîn, nameyê mi zî Emer o û dewa Seleta Bismilî ra ya. Pers û şinasnayîşî ra pey, ey dest bi qisekerdişî kerd û mi ra vat: Ez wextê dest pê kerdişê hereketê Şêx Seîd Efendî de 30-35 serre bîya. Ay wextan dewa ma de hem postexane û hem zî qereqol bînê û rojêk midurê postexanî veng da mi, ez şîya hetê ey û mi ra vat: Ez wazena bi to reyde qisey bikerî. Winî aseno ke ti yew mêrdimo baş û maqûl î. Ti bi nimitikî ena dewe, dewê dorûverê encayan, heta bişênê se ke mîyanê qeza de, goşdarîya şarî bikê û bala xo bidê ke çi xeberî qisey benê, aleyhê hikûmetî de çi vajîyeno. Pêrine pêser bike û bê mi ra vaje ke ez to bi meaş ra girê bida. Mi bi vateyê ey kerd, xeber û malûmatê dorûverî resnayênê ey.

Cira pey, rojî midur û qumandarê qereqolî ez waşta û ez şîya hetê înan. Wurdîn pîya mi ra vat: Eskerê Şêx Seîdî ameyê heta nizdî dewanê Dîyarbekire û dorûverê şeharî girewto ablûqa. Ti û filan kes pîya şirê bikewê mîyanê înan, eger gama ke kewtî mîyanê şeharî, şima zî qefleyo verên de bi înan reyde bikewê şeharî mîyan. Şima ke kewtî mîyanê şeharî, hema dest bi talan û şikênayîşê keber û cemekanê dikanan bikê. Şima şêna se ke dest bifînê navran û tumananê cinîyan. Bizanê ayê ke karo winayên bikê tena şima hurdî nîyê, sey şima gelek kesê bînî zî estî labelê şima yewbin nêşinasnenê. Kar û wezîfeyê şima eno yo. Ma şîyê dewa Tileloyî de kewtî mîyanê lejkeranê şêx Seîdî.” (Amed Tîgrîs & Bakî Kaymak, Katibê Şêx Seîdî Fehmîyê Bîlal, Weşanxaneyê Apec-Tryck, İst. 2019, r. 96, 97)

[31] Şêx Salihê Mîrqulîya (1922-2006), qeydê videoyî, 19.07.2000

[32] Goreyê vateyê Kek Talat Înancî û neqilkerdişê şarê mintiqa: Derheqê Serreşî de meseleyêka balkêşe yena vatiş; vanê gama ke eskerê tirkan taqîbê înan kenê û şopa ey çarnenê, o mîyanê medrebê birincî ra vejîyawo û xo verê çemî de binê lema dirikêrî de, mîyanê pûş û palaxe de erd ra derg bîyo û xo ewca de limnayo (nimnayo). New des gamî nizdîyê ey de zî, di kesseyî pîya kay kenê, xo ver pê danê û vengê teqireqa înan zî ewcayan de vela beno. Velabîyayîşê teqireqa vengê kessan, tersêko gird cirê peyda keno; xo pîze de vano, nika eskerî ver bi vengê teqireqa kessan bêrê do mi bivînê. Aya game nefes piro peyseno, ereqêko cemedin dano teber, seba ke nêbêro vînayîş heta ke cira yena xo bi erd ra dusneno û zeliqneno. Ayo hîng de zî eskerî yenê ver bi vengî û ewnîyenê ke di-hîrê kesseyî xo ver pê danê û vengê teqireqe, ayê kessan ra vejîyeno. Eskerî ewca ra agêrenê pey ser şonê. Homay jê (yê) rê pê ano û eskerî ewca de ey nêvînenê. Bado ke eskerî ewca ra şinê, biney xewle beno, Serreş ewca ra vejîyeno û ayê hurdî kessan jî ewca de kişeno. Vanê ay mesela ra pey, Serreşî, heyatê xo de kam ca de yew kessa vînaya se ke, kessa ewca de kişta.

[33] Şêx Salihê Mîrqulîya (1922-2006), qeydê videoyî, 19.07.2000

[34] Şêx Salihê Mîrqulîya (1922-2006), qeydê videoyî, 19.07.2000

[35] Uğur Mumcu, Kürt-İslam Ayaklanması 1919-1925, Tekin Yayınevi, 1991, Ankara, r. 203. (Diyarbakır Valisi Cihat Ökmen’in Avni Doğana yazdığı 25 Ekim 1943 gün ve 1197 sayılı yazı).

[36] Tan, 18 Temmuz 1937, s. 11

[37] Şêx Salihê Mîrqulyan (1922-2006), qeydê videoyî, 19.07.2000

[38] Feyzi Bilgin (Abdurrahimoğlu), Yakılan Şeyh, Ekovizyon Yayıncılık, 2006, r. 264-265

[39] Mehmûd Yeşîl, Desteyek ji Çîroka Jiyan Min, Doz Yayınları, İstanbul, 2009, r. 56

[40] Mehmûd Yeşîl, Desteyek ji Çîroka Jiyan Min, Doz Yayınları, İstanbul, 2009, r. 56

[41] Son Posta, 18 Temmuz 1937, s. 3

[42] Haber, 18 Temmuz 1937, s. 4

[43] Dawid Baxustanî, 12.07.2021

[44] Son Posta, 18 Temmuz 1937, s. 3

[45] Tan, 18 Temmuz 1937, s. 11

[46] Son Telgraf, 18 Temmuz 1937, s. 2

[47] Son Telgraf, 18 Temmuz 1937, s. 1

[48] T. C. Resmî Gazete, Yüzbaşı Yıldırım Ziya Belentepe’nin mahkûm olduğu cezanın affı hakkında kanun,

Kanun no: 3532 Kabul tarihi: 29/6/1938, s.10303

[49] T. C. Resmî Gazete, Cumartesi 16 Temmuz 1938, Kanun No: 3532 Kabul tarihi: 29/6/1938

[50] T. B. M. M. Zabıt Ceridesi, Cild 26, s. 189.

“Yüzbaşı Yıldırım Ziya Belentepe’nin mahkûm olduğu cezanın affı hakkında Adliye encümeni mazbatası (5/69)

Adliye encümeni mazbatası

1. B. M. M. Adliye encümeni

Esas No. 5/69, Karar No. 67 , 28-VI- 1938

Yüksek Reisliğe

Yüzbaşı Yıldırım Ziya Belentepe tarafından takdim olunub Arzuhal encümenine havale edilen dilekçede yaptığı hizmetlere mukabil mahkûm bulunduğu ceza ile maznun (sanık) bulunduğu suçlarının affı istirham olunmuş ve Millî Müdafaa vekâletinden Arzuhal encümenine gönderilen iki kıta tezkerede ise mumaileyhin (adı geçenin) vatanî hizmetleri zikredilmiştir.

Arzuhal encümeni Millî Müdafaa vekâletinin cevabî tezkerelerine ve merbutatına (ekli ve bağlı şeyler) nazaran mumaileyhi Yüksek Meclisin affına mazhar olmağa lâyık görerek dahilî nizamnamenin 54ncü maddesi mucibince keyfiyeti bir mazbata ile Encümenimize inha etmiştir.

Adliye ve Millî Müdafaa vekillerinin huzurlarile yapılan tedkikat neticesinde Yıldırım Ziya Belentepe’nin Yedinci kolordu askerî mahkemesinin 130 esas ve 230 karar sayılı ve 20 ikinci kânun 1937 günlü karar ile bir sene altı ay ve 20 gün hapsine ve ordudan ihraç cezalarına mahkûm bulunduğu ve bu kararın katiyet kesbettiği (kazandığı) ve ölüme sebebiyet vermek ve yabancı memlekete kaçmak ve usulsüz şikâyette bulunmak suçlarından dolayı da hakkında takibat yapılmakta olduğu anlaşılmıştır.

Keyfiyet müzakere edilerek Millî Müdafaa vekâletinin tezkerelerindeki mucib sebbelere ve Millî Müdafaa vekilinin şifahî izahatına binaen Arzuhal encümeninin mumaileyhin affa lâyik olduğu yolundaki kanaatine Encümence de iştirak edilmiş ve bu babda bir kanun lâyihası tanzim olunmuştur.

Tanzim kılınan kanun lâyihası müstaceliyet teklif ile Umumî Heyetin tasvibine arzolunmak üzere Yüksek Reisliğe sunulur.”

“Adlîye Encümeninin Teklîfî

Yüzbaşı Yıldırım Ziya Belentepe’nin mahkûm olduğu cezanın affi hakkında kanun lâyihası

Madde 1 – İzmitli 319 doğumlu Mehmed Tenziloğlu Yüzbaşı Yıldırım Ziya Belentepenin mahkûm bulunduğu bir sene altı ay ve yirmi gün hapis ve ordudan ihraç cezası hukukî neticelere de şamil olmak üzere affedilmiştir.”

Başkan -Kabul edenler… Etmeyenler… Kabul edilmiştir.” (T. B. M. M. Zabıt Ceridesi, Cild 26, s. 189)

[51] BCA, 143 – 38 -19, P. Yzb. Yıldırım Ziya Belentepe’nin rahatsızlığı sebebiyle emekliye sevki, 09.12.1940

Çimeyê nuşteyî: Kovarabîr

Ez nika paweyê metroyêkî ya. Derûdormeyê mi laserê însanan o. Heme kes yew teqeze de yo. Roniştiş çin o, tim yew vazdayîş, tim yew kar tim yew şîyayîş de yê. Axir ke ez ewro rastê sandalîyê vengî ameya. La ge-ge yew kokim yan zî yew cinî, mi verî ra şonê, winasî yew rewşe de ez ca dana înan. Tewr verê ez zaf bander nêbîya, la nika ez bîya vergê rayîran. Tabela ra aseno ke panc deqayî mendê ke metroyê Mecîdîyekoyî bêro. Her deqa de însanî bene zêde. Kes tîya de yewbînî ra nêvano, merheba yan zî şodirbaş. Her kes mîyanê yew tenayî de yo.

Ez semede nê çîyanî ra Îstanbulî ra hes nêkena. Axir ke vengê metro durî ra yeno. Tewr verê vengê ey yeno badê zî hewayêko honik xo de ano. Metro ame verê ma. Tay yenê war, tayî zî nişenê metro. La no kar qet hêdî (giran) nîyo, tim teqeze yo. Naye ra zî, ez pay ra menda, çîyê nêbeno rayîrê mi dûrî nîyo. Ez ewnîyena derûdormeyê xo tewir-tewir însanî est ê. Yew game ra pey ez kewena xeyalanê xo. Welatê mi yeno mi vîr. Ez bena teyrêke û bi firayîş yew game de ez resena koyanê Welatê xo. Qehrê Welat tim zerrîya mi de yew vile akeno. Mezgê mi keweno têmîyan. Destê mi asinê metroyî de xo şidêneno. Her game însanî benê zêde, ez nêeşkena cif bîga. Çimanê mi ver de heme çîyî benê tarî. Badê ez eşnawena ke ez ameya dingê xo û ez xo erzena teber.

Çimanê mi ver de awa Welatî herîkîyena. Însanî eynî rewşe de bi vazdayîş vila bîy. Axir ke ez ameya xo, tikê mi cif girewt û ez rast bîya rayîrê xo ser. Çunke rayîr bi şîyayîş qedîyeno. Demêkî ra pey cinîyêka ameye mi het û va ke “ Afedersiniz; Nazım Hikmet Kültür Merkezi’ne nasıl gidebilirim?” Mi bi ewnayîşêko matmende ewnîya rîyê aye ra û wina cewab da: “ Özür dilerim bende buraların yabancısıyım!” (Bibexşnîn, ez zî xerîbê nê cayan a.)

Extîyarî û karkerê ke vera germîye kewenê mîyanê tengîye, yan şinê camîyan yan zî şinê parkanê ke tede darî zaf ê.

Mîyanê bajarî de wextê rojî bêvengîya xo paweno, şan zî tay bo zî honik beno cadeyî qalabaliq benî. Welatîyî werd û şimiteyanê xo gênî û şinê parkan. Tewr zaf qalabaliqî mîyanê Surî yo tarîxî de beno.

Dima ke xebere ameye wesnayîş, seba cayê bîyayîşî ekîbê polîsan û weşîye ameyî sewqkerdiş. Derheqê hedîse de tehqîqat dîya dest pêkerdiş. Vajîya ke camêrd Yekta Çetino vîst û di serre yo. Meyît, seba ke karê otopsîyî bêro kerdiş, şawîya morgê Sazgehê Tiba Adlîyî.

Seke zanîyeno tefûduman heta peynî nêdomîyeno; netîce de aramîye bena. Şero ke mîyanê komelan de qewimîyeno; rojêke qedîno. Kamcî şer bêpeynî bî ke? Tebîî nosyonê şerî zaf îzafî yo. Şero konvansîyonel, şero psîkolojîk, şero kulturkî, şero hîbrît û şero sinifkî. Heta ke têkilîya serdest-bindestî ramîna, şero sinifkî zî ramîno. Bi hezaran serrîyo ke no şer nêqedîno. Wina aseno ke heta peynîya dinya no şer do bidomîyo. Bîberonê kapîtalîzmî şer o; o ke nêbeno kapîtalîzm vêşan maneno. Na çarçewa de fîlozofo sosyalîst Jean Jaures nîya nuseno: "Senî ke hewrî zerreyê xo de şilîye seveknenê, kapîtalîzm zî şeran sevekneno".

Edebîyatkaro rûs Maksîm Gorkîyî zî derheqê têkoşînê sinifkî de analîzê balkêşî kerdbî. O nuseno ke "dinya de eslê xo de dide neteweyî est ê. Yew xizanî; o bîn dewlemendî". Êyê ke çarenusê merdimîye dîyar kenê, dewlemendî yê. Rojgerê ma destê sinifanê dewlemendan de sey "guda mîrî" ya. Goreyê menfaetanê xo guda mîrî anê benê û kay kenê. Semedê merdimîye azadîye serobinkerdişê nê pergalê kedwerî yo.

Kerga purtkerde

No pergalo yewperest, tedaker û cîyaker Tirkîya de zî est o. Tîya de zî dewlemendî yan sinifê serdestî est ê; komelî sey kerge purt kenê. Kerga ke nêna purtkerdene û rotene, birnenê. Eke na cografya de şer est o, mîyanê şaran û îtîqatan de dişmenîye est a, vera cinîyan şîdet û hêrişo cinsî est o, vera xoza talan est o; kerdoxê nînan o serekeyî bêşik sinifa ke hacetanê berardişî destê xo de tepişena ya. Hêz hertim destê wayîranê milkî de yo; ramitoxê wesayîtî hertim na sinif a. Coka heme persê viraşteyî yê esasî zî berhemê polîtîkaya na sinif a talanker o.

Serdestîya olîgarşî

Ewro ma rind zanê ke Tevgerê Kurdan têna hemverê îqtîdarê sîyasî nê, eynî dem hemverê olîgarşîyo ke wazeno ke na seserra nê welatî zî dîyar bikero. Xora seserra XX. bi destê olîgarşî amebî şekilkerdene. Komara Tirkîya de serdestîya komelî nê, serdestîya olîgarkan est bîye. Coka hende derbeyî (27ê Gulane, 12ê Adare, 12ê Êlule ûsn.) virazîyayî. Çike armanco bingeyî astengkerdişê bindestan (elewîyî, kurdî, kedkarî) bî. Olîgarşî nêwaştêne ke bindestî hemparê îqtîdarî bibê. Vera bindestan NATO'yî her tewr hetkarîya leşkerî dabî olîgarşîyê Tirkîya. Kes nêvajo ke derbeya 27ê Gulane bindestan rê aramîye arde. Mîsal Cemal Gurselo ke kerdoxê 27ê Gulane bî, derbe ra pey ame Amed û vat ke "Keso ke şima ra pers keno ti kurd a/î, tû bikerê rîyê ey/aye".

Demokrasî paratoner o

Îqtîdarê AKP-MHP'yî ewro temsîlkarê olîgarşî yo; îqtîdarê nê partîyan eslê xo de îqtîdarê holdîngan yanî burjuwazî yo. Dewlete rêxistina burjuwazî ya; na sinife rê xizmet kena. Tevgerê Kurdan nika masaya pêvînayîşî de dewlete nê, rêxistina burjuwazî reyde qisey kena. Armanc na seserre awankerdişê cuya azade û ameyoxê hemparî yo. Armanc newe ra sazkerdişê komar o; êdî komel hewcedarê demokrasî yo. Çike demokrasî hemverê her tewr defûman û bêtere yew paratonero ke komelî paweno yo. Heta nika na cografya de pêro şar, îtîqat û kamîyî “bêsîwane” bîyî. Naye ra dima ganî sîwane heme komelî vera roj, torge û şilîye bipawo.

Qanûno Bingeyî yo Newe

Seke zanîyeno Qanûnê Bingeyî yê 1921î bitaybetî hetê îradeyê herêmî xeylê aver û hemdem bî. Eke no qanûn biameyêne averberdene, eke herinda Qanûnê Bingeyî yê 1924î de ê 1921î biameyêne caardene; sere de kurdî pêro elewîyî, cinîyî û bindestî raştê cîyakerîye, qetlîyaman û şîdetî nêameyêne. Tarîxê komare tarîxê qirkerdişan nêbîyêne. Ma ewro muhtewaya Qanûnê Çarçewa qisey nêkerdêne. Netîce de se beno wa bibo; seba cuya heme şar, bawerî û kamîyan a hempare Qanûno Bingeyî yo Newe hewce keno.

Devlet Bahçelîyî da zanayîş ke Hemserekê Pêroyî yê HDP’yî yo verên Selahattîn Demîrtaş ke Hepisxaneyê Edirne de girewte yo bi rayîrê avûkatan mîyanê têkilî de yo û Demîrtaşî reyde têkilîyêka ey a hole est a. Sewbîna Bahçelî serê eşkerayîyanê verênan zî reyna dîyar kerd ke ganî Demîrtaş agêro keyeyê xo, Ahmet Turk û Ahmet Ozer ê ke cayê înan de qeyûm ameyo tayînkerdene, agêrê serê karê xo û waşt ke Serekê PKK Abdullah Ocalan zî heqê hêvî ra îstîfade bikero.

Devlet Bahçelîyî îfade kerd ke amancê înan o yo ke aramî Tirkîya û herême bêra ca.

Çewlîg cayî şêr û egîdona
ma çewlîg a xwu nêdonî
çimon zexelo meverdê çewlîgê ma
ma çewlîgê xo nêdonî

çewlîg ma rî deza ya
way û braya
Dat û xalza ya
Xal û xalza ya
ewro xezala birîndara
ma xezalê xo nêdonî
Çewlîg cayî şêr û egîdona
Ma ÇEWLÎG a xwu nêdonî

çimî dişmeno kor bibî
ko'yanî DARAHÊNÎ Ra bimanî
çim verdayî ÇEWLÎG'İ
Çewlîg zerê amed û dêrsima
Çewlîg gula kurdistonî ya
ÇEWLÎG cayî şêr û egîdona
Ma ÇEWLÎG a xwu nêdonî

koyê Çewlîgi şahîdê qehremon yado yî
Çewlîg çimî rençber ezîzî ya
fekê xwu yo gonîn
destonê xwu yo leymino
Çewlîg sera kaşkêni
Çewlîg cayî şêr û egîdona
Ma ÇEWLÎG a xwu nêdonî

bi fişk û fihêlo meyrê ma
zexelî û zûrî şima
Qîmetî şima ponc paxnotî yo
bîbikî şima biteqî
biteqezê şêrê welat ma ra
ÇEWLÎG cayî şêr û egîdona
Ma ÇEWLÎG a xwu nêdonî

ÇEWLÎG ra cêri DARAHÊNÎ yo
DARAHÊNÎ ra cêr Hêni û Dilb a
Ma têdi ZAZAYÎ MA têdi deza yî
ÇEWLÎG cayî şêr û egîdona
Ma ÇEWLÎG a xwu nêdonî
Ma ÇEWLÎG a xwu nêdonî
Ma ÇEWLÎG a xwu nêdonî

04/07/2026

Serdozgerîya Cumhurîyetî ya Ankara, derheqê tehqîqato ke vera Özgür Özel û Veli Ağbabayî de yeno rayberdiş de beyanat da.

Serdozgerîye da zanayîş ke derheqê Özel û Ağbabayî de çarçiweya sûcê rûşwetî de, bi waştişê wedarnayîşê parlamenterîya înan fezleke amade bîyo.

Ame vatiş ke fezlekeyê ke ameyî amadekerdiş, sewqê Wezareta Edaletî ameyê kerdiş.

Tehqîqat hetê Bûroyê Tehqîqatê Sûcanê Rêxistinkerdeyan yê serdozgerîye ra yeno rayberdiş.

Küçük bi sûcdarîya "bi hawayêko eşkere vilakerdişê melumatanê xapanokan yê seba şarî" û "şantajî" 30ê Temmuze de amebi destbendkerdiş, 1ê Tebaxe de zî amebi tewqîfkerdiş.

Sarıkaya yo ke mîyanê eynî tehqîqatî de vizêr (3ê Tebaxe) amebi destbendkerdiş, bi sûcdarîya "şantajî" û bi waştişê tewqîfkerdişî sewqê hakimîye ame kerdiş. Hakimîya cezayî ya sulhî qerar da ke Sarıkaya bêro tewqîfkerdiş.

Goreyê xebera ANKAî, amebi îdîakerdene ke hesabanê banka yê Sarîkayayî de transferê peran estbî û ame îfadekerdiş ke yew perçeyê nê transferan sewbîna dewrê hesabanê peranê krîptoyî ameyê kerdiş.

Trabzonsporo ke verê sezona newîye xebatanê transferî rê dewam keno, transferê Mohamed Salahî de resa netîceya weşe. Ame vatiş ke klubî netîceya munaqeşeyanê nimîteyan ke wextêko derg o rayberdêne, bi estareyo misirîj reyde werê ame.

Goreyê xabera T24î, pawîyêno ke transfer wextêko kilm de bi hawayêko resmî bêro eşkerakerdiş; hetê bînî ra ame nuştiş ke Salah do şanê 5ê Tebaxe de bêro Trabzon.

Goreyê agahiyan; mezraya Herbeqne ya ke girêdayeya dewa Cofitnê ya qezaya Licê de meseleya erdî ser mabênê keyeyanê Yılmaz û Mizrakli de munaqeşe vejîyeno û keyeyî bi çekan kewtê pê. Fîgen Barana ke hayîya aye pêrodayîş ra çinî ya, wexto ke mêrdêyê xo reyde mîyanê dewe ra bi wesayît vîyartêne, gule pirogina. Fîgen Barana ke bîye hedefa guleyan, cayê hedîse de cuya xo ra bîye.

Cipersayîş ame destpêkerdene

Hedîse ra dima tîmê cendirmeyan sewqê herêmî bîyî. Ame zanayene ke girêdayê hedîse de 7 kesî ameyê destbendkerdene. Cenazaya Fîgen Barane seba otopsî berde morga Sazgehê Tiba Edlî ya Amedî. Serdozgerîya Komare ya Licê derheqê hedîse de cipersayîş da destpêkerdene.

Bi kirmanckî/zazakî wendegehan de perwerde çin yo. Statu û resmîyetê ziwanê ma zî çin o. Ziwanê ma de metodê dayîşê dersan zî nê serranê peyênan de zafî bîyê. Heto bîn ra bi averşîyayîşê dîjîtal-teklonojî sey online yan zî medyaya sosyale ser ra zî dersî yenî parekerdiş.

Gelo no rayîr ser ra kesek eşkeno ziwanê xo bimuso û aver bero?

Ma na perse û persê bînî nuştox, cigêrayox û perwerdekar Mutlu Can o ke bi serrano hem ri bi ri hem zî bi online desanê zazakî dano reyde qisey kerd.

Ma nika persan û cewanê ke ey dayê şima reyde pare kenî.

Serranê peyênan de Facebook, Instagram, YouTube û TikTok de dersê kirmanckî/zazakî zêde bîyî. Şima nê averşîyayîşî senî erjnenî?

Bi mi dersê kirmanckî ney la çarçewaya pêroyî de muhtewayê bi kirmanckî (zazakî) zêde bîyê. La çend kanal yan hesabê ke înan ser ra dersê kirmanckî ênê dayene est ê tabî. Nê aktivîteyî pêro semedê ziwanê ma feydedar ê. Hetê bînî ra Înternet, platformê medyaya sosyale yew îmkano bêhempa yo ke bi taybetî zî ê ziwanê ke bê statu yê, şert û mercanê ziwananê fermîyan ra mehrum mendê/verdîyayê, bi înan berhem, bernameyan, muhtewayan ûsn. viraştene rê yew firsendo baş pêşkêş keno. Ganî ma ra her keso/a wende/wendeye medyaya sosyale de bi kirmanckî (zazakî) binuso. Muhtewayanê bi kirmanckîyan bivirazo, yan zî înan pare bikero. Nê platforman de her roje tena tek cumleya bi zazakî nuştene bîle muhîm o. Na cumle derheqê çîyî de bena wa bibo; edebî, felsefî, terorîk, kulturî, cuya komelkî, kulturî, dînî, cuya rojane, magazîn ser o bena ferq nêkeno, manaya xo ra dotêr (wetêr) yew mana îfade kena. Tena no helwêst bîle do merdimanê ma ser o tesîrêko baş bikero. Çunke qij yan pîl bê ferq nêkeno pêro aktîvîteyê winasîyî vera ziwanê xo yê dayîke xobawerîya (bi tirkî özgüven) şarê ma zêdnenê. Gama ke mi nê nuştêne, mi ewnîya zazakînewsî ra û tede xeberêka weş û balkêşe dîye. Spotê na xebere wina bî: “Şaredarîya Şaristanê Girdî ya Amedî, çarçiweya şaredarîya zafziwanî de, Merkezê Vengdayîşî yê ALO 153î de Zazakî zî îlawe kerd” Dê şima ser o bifikirê ke na game xobawerîya vera ziwanî yê zazayanê Dîyarbekirî ser o do senî hewa tesîr bikero. Netîce wazenê formatê dersan de bê, wazenê formatan yan zî konseptanê bînan de bê ferq nêkeno heme bêjê karê medyaya sosyale yê bi kirmanckî, hem hetê payramendiş û averşîyayîşê kirmanckî ra hem zî hetê vilabîyayîşê kirmanckîya standarde ra zaf girîng, tesîrdar û erjaye yê.

Medyaya sosyale de zaf kesî dersa zazakî danê. No çîyêko baş o yan zî problem o?

Bêguman eke meqsed ziwan û kulturê ma rê xizmet kerdene bo medyaya sosyale yew waro çalak, feydedar û bêsînor o. Se ke mi verê zî va ez hûmara dersan zêde nêvînena. Beno ke şima tayê muhtewaya ke armancê înan musayîşê zazakî rê xizmet o zî na çarçewa de hesibnenê. Bi goreyê mi êyê ke rasterast formatê derse de yê 3-4 heban ra zêde nîye. Tîya de çîyo muhîm hetê zaf kesan ra dîyayîşê dersan û viraştişê muhtewayan yê perwerdeyê kirmanckî nîyo. Muhîm nê tewir xebatî yanî xebatê musnayîş yan perwerdeyî ganî kesê ke ehîl ê, wayîrê lîyaqetî yê hetta eke mumkin o biney pedagojî ra zî hayîdar ê, hetê înan ra bêrê kerdene. Ha beno ke tayê kesî vajê “Ma ê ma bi seyan, bi hezaran mamostayê ma, pisporê ma est ê?” (Rast o, esas no bi xo xoser yew problemo gird o ke ganî ma ser o derg û dila krîtîkan bikerê û vajê qey (çirê) çin ê, la nika û tîya dora ey nîya.) La qet nêbo merdim bi xo zana/zanaye bibo ke bimusno ê bînan. Mavajê yew kes almankî baş nêzaneno, ma o do senî dersan bido? Ha, nîyet pak o, ez aye rê çîyê nêvana la no bes nîyo. Yew nêweşî bîyarê çimanê xo ver, eke kesêko nêzan xo bierzo orte û dermananê xelatan bido ê nêweşî, beno ke bibo sebebê mergê ey yan halêkê ey yê hîna giranî. Mentiqê ziwan zî na nimûne ra zaf dûrî nîyo. Eke çîyê xeletî (şaşî) milet mîyan de “sey rastî” vila bibê, telafîyê înan zaf zehmet beno. Ez bi xo hertim vana her babete ser o vana; çendîye ney senînîye muhîm a. Bi mi kar wa tay (şenik) bo, la baş bo. Hem berpirsîyarîya nê tewir karan giran a. Tabî na berpirsîyarîye ra ê kesê ke haya înan aye ra est a, seba înan muteber a. Helbet ke tena nê di nimuneyî nîyê, êyê ke nika nêameyî mi vîrî yan nêkewtê çimanê mi ver zî est ê muheqeq, la mesela Youtube ser ra dersê ke bi nameyê KIRMANCKÎ BIMUSE ke hetê Suzan Vejan Tatli ra dîyêne dersan rê, OnlineDersZazaki xebatanê musnayîşî yê amatoraneyan rê nimûneyê weş ê ke ez înan ecibnena (begem kena).

Gama ke kesêk dijital ser o goreyê fekê dewa xo dersa zazakî bido zirarê ci standardê ziwanî ser o senî beno?

Heme dinya de winî yo. Perwerdeyî de, ziwano standard esas êno girewtene, bi ey û perwerdeyê ziwanê standardî êno dayene. Fek senî ke nameyê xo ra zî dîyar (bellî) beno; fek o (bi tirkî ağız) o, vatişkî yo yanî şekil yan hawayê qiseykerdişî yo cayî (mehellî) yo. Mumkin nîyo ke ti her fekî de dersan bide, hem zî no îcab nêkeno. Xora amancê ziwanê standardî ziwanî de centralîzasyon o, formo muştereko ke pêro qiseykerdoxê ey bieşkê pê komunîkasyon, têkilî, dayîş-girewtiş, fealîyetê perwerdeyî, weşan û weşangerî ûêb. bikerê viraşten o.

Estbîyayîşê fekan semedê her ziwanî çîyêko tebîî yo. Ziwano standard fekan orte ra wenêdareno, çin nêkeno. Kesê ke wina fikirîyenê seba ke wayîrê malumatê rastî nîyê şaş fikirîyenê yan zî kesê ke na mesela manîpule kenê tesîrê înan de manenê. Nê îzahatê kilmî ra pey ez naye vaja: Ganî amancê ma yo bingeyên vilabîyayîşê ziwanê standardî bo. No nêno a mana ke keso ke wazeno fekê dewa xo, fekê herêma xo nêmuso. La hem hetê zanistî hem zî hete asanî ra ganî verê cû ziwano standard bêro musayene û musnayene. Aye ra kesê ke fekan de dersan danê xeletî kenê. Ha mavajê yew grûbe est a ke mensubê aye ziwanê standardî zanê, beno ke semedê a grûbe bi hawayo spesîfîk dersê fekê mintiqaya înan bêrê dayêne. Eksê ney yanî fekan de dersan dayene do çîyêko musbet nêbo û hetta zerar bido vilabîyayîşê ziwanê standardî zî. Ez zî nê ke tena ê mintiqaya xo Gimgimî heme fekan rê hesas a, wesla nêwazena tek çekuya yew fekî bîle vîndî biba. Xora ma mecbur nîyê ke hertim pê ziwanê standardî qisey bikerê. Ez ke şona dewa xo ez kî pê fekê ma (Kirmanckîya Gimgimî/Zonê Ma) qisey kena. Ez bi xo 2011î ra nata kursanê kirmanckî dana, yanî yew faelatê mino daîmî zî musnayîşê ziwanî yo. Çîyo ke ez tim dersanê xo de wendekaran/kursîyeran ra vana bi ey nuqte rona: Lazim o verê ziwano standard bêro musayene. Keso ke ziwanê standardî zano, ey rê musayena fekê herêma ey zaf asan (rehet) a. Kitab yan tekstê ke bi fekê mintiqaya ey/aye nusîyayê bi baldarî (dîqet) biwano, tena sayeyê înan de û xo bi xo bîle eşkeno sewîyeya cîdî de fekê mintiqaya xo bimuso. Rast o mabênê fekanê kirmanckî de, qiseykerdişê mintiqayan mîyan de zaf ferqî est ê la nê ferqî yan zî ez vaja cîyayîya fekan hema-hema %90 vurîyayîşê vengan ra teşkîl beno. Sey nimûne ma, ekmek’e tirkî rê mintiqayanê xo de vanê “nan, non, nûn”, standard de, yanî nuştişê muşterekî de formo rast “nan o” Vengî (nuştiş de herfî) bi hîrê şekilî vurîyenê, na nimûne yê yew şekilî ya, ez derg nêkera. Qismo bîn zî (%10) dewlemendîya (zengînîya) ma ya çekuyan nîşan dana ke a zî cîyayîya nameyan a. Mavajê xeta Dêrsimî de taş’a tirkî rê vanê “kemere (m), exlebê mintiqayanê bînan de zî vanê “kerra (m)”. Yan zî “pirnike (m), zincî (m), kepuge (m), vinî” nê çar nameyî zî muqabîlê “burun” yê tirkî yê. Axir şert û îmkanî sey serranê 1960î yan zî 70yî nîyê ewro zaf ferhengê ma yê dewlemendî yê matbu û dîjîtalî est ê. Merdim eşkeno nê çîyan zî înan ra bimuso û bizano.

Ewro ma eşkenî mîyanê kirmanckî de behsê standardêko muşterek ê nuştişî bikê? Yan zî hîna prosesê standartbîyayîşî dewam keno?

Ez peynîye ra dest pê bikera. Prosesê standarbîyayîşî ramena (domîyena). La çarçewaya bingeyênî de yanî sewîyeya ke semedê nuştiş û pêro çalakîyanê ke ê pê ziwanî benê rê îcab kena, a sewîye de qedîyayo. La esas hema nêqedîyayo. Standardîzasyonê ziwanan winî da da-vîst da-hîris serran de nêbeno, nêqedîyeno. Mesela bi mi çîyanê tewr muhîman ra yew zî fîîl (kar) ê, hema fîîlî nîyameyê standardîzekerdiş. Bê nînan xora standardîzasyonê ziwanan çi rey nêqedîyeno, no semedê heme ziwanan wina yo. Çunke ziwan û dewlete di mefhûmê dinamik ê. Organîzakerdişê înan, ancîna xonewekerdiş, modernîzekerdiş û aktualîzekerdişê înan do tim dewam bikero.

Helbet ke ma eşkenê vajê seba nuştişî ziwanê (kirmanckî/zazakî) ma yo muşterek yo standard est o. Ez nika pê ey nusena mesela. Xebata min a tezê masterî Bîblîyografyaya Kirmanckî (Zazakî) est a, sey kitab zî mi weşanaybî. Eke kes bala xo biverdo aye bivîno ke ziwanê ma yo standard virazîyayo û no ziwan cayê xo zî girewto. Senî girewto? Pêserîya nuştekî ya kirmanckî sewîyeya zaf-zaf berze de bi nê ziwanî yanî ziwano standardo ke hetê Grûba Xebate ya Vateyî ra tespît bîyo vejîyayo orte. No zî yew îspado objektîf o ke ma rê vilabîyayîşê ziwanê standardî musneno (mojneno).

Medyaya sosyale de babetê zazakî ke xelet yenî nuştiş yan zî xelet yenî sewqkerdiş, do senî ameyoxê ziwanî ser o tesîr bikerê?

Se ke ma zanê nuştiş sey vatişî yanî sey qiseykerdişî nîyo. Yê nuştişî tayê qaydeyê xo est ê. Temamê nê qaydeyan ra Rasnuştiş (Îmla) vajîyeno. Formanê rastan û înan bi qaydeyanê rastan nuştene şert o. Û no nê ke tena semedê kirmanckî yan kurmanckî (kirdaskî) semedê her ziwan û heme qiseykerdoxanê ey şert o. Gama ke ma nusenê ganî rastnuştişî rê dîqet bikerê. Tena nuştox, cigêrayox û mamostayê ma ney ganî kesê ke medyaya sosyale ser ra muhtewayan amade kenê û weşanenê meselaya rastnuştişî de zaf hesas bibê. Çunke nê yê ke mi vatî pêro semedê şarî model ê, nimûne yê; normal o ke şar viraştoxanê înan sey zana/zanaye hesibneno. No her komelî de wina yo. Milet nuştişê înan rast qebul keno û xo rê sey nimûne gêno. Aye ra mesulîyetê înan pîl o. Se ra çendê nê kadroyanê ma nê mesulîyetê xo ra hayîdar ê û goreyê naye gama ke nusenê yan programan ancenê bi baldarî hereket kenê ez nêzana la na mesela zaf-zaf muhîm a.

Heta ke kurdkî wayîrê yew statuyî bo, çîyê zarurî est ê ke ganî ma înan bîyarê ca. Şarê ma mîyan de vilabîyayîşê ziwanê standardî û tetbîqbîyayîşê Rastnuştişî çîyanê bingeyên û tewr muhîm ra yê. Aye ra rolê nê kesanê ke mi gama bîne ê hûmaritî zaf girîng o. Eke nê kesî ziwanî şaş binusê, hişê şarî, hişê ê kesanê ke newe kirmanckî musenê yan zî newe dest pêkerdo û ziwanê nuştişî musenê danê têmîyan ro. Hetê bînî ra çîyo nuştekî, çîyo vilabîyaye maneno, eke xeletîye vila bîye zaf zehmet o ke bêra rastkerdene. Bi kilmîye nuştiş yan yewna çî beno çi beno wa bibo nimûneyê başî tesîrê pozîtîf, yê xeletî zî tesîrê negatîfî kenê. Coka ma pê ziwanî kamcîn fealîyet kenê wa bikerê ganî ma verê verkan Rastnuştî rê dîqet bikerê. Çunke çi menfi çi musbet tesîrê ci do tena ewro ney ameyoxî de zî bivejîyê vernîya ma.

Gama ke dersê ziwanî hadre benê, ganî kamcîn çimeyan ra fayde bigîrîyo? Muhîmîya ferheng, gramer û xebatanê akademîkan çi ya?

Xebatê gramerî, ferhengî, xebatê akademîkî yê gramerî ke bi hawayo zanistî yan bi hawayo metodolîjîkî virazîyayê û virazîyenê seba ma zaf hewce kenê. Zaftewirîya mîsyonê nê xebatan est a. Verê verkan ma sayeyê nê xebatan de strukturê ziwanê xo, taybetmendîyanê ziwanê xo musenê, xezînaya çekuyanê ziwanê xo ra hayîdar benê. Ma her warê xebatan yê ziwan, kulturî û hunerkî de nînan ra îstîfade kenê. Tabî nînan ra yew zî amadekerdişê materyalanê dersan o. Seba ke yew dezgeyê perwerdeyî yê fermî yo ke otorîteya nê çîyan dest de ya çin o, her kes werzeno xo het ra kitabê gramerî nuseno, ferheng amade keno. No bi xo xora çîyêko anormal o. Mavajê dinya de her keso ke yew ziwanî zano yan ê ziwanî de wende yo, eşkeno kitabêkê gramerî/musnayîşî binuso. Ekstrem o yanî. La ma de nimûneyê ney tay nîyê. Ancîna ti ewnenî tayê xebatanê goya akademîkan ra heyret manenî. Ma muhtewa ra fek veradê, hetê qaydeyanê şeklîyan yê xebatêka akademekî ra bîle biqusur ê. Ez binê ci xêz kena û wina vana: Ganî mamosta yan zî kadroyê ma yê ke dersanê kirmanckî danê yan zî wazenê seba dersanê xo materyalan amade bikerê “nê tewir çimeyan” ra dûrî vinderê. Tabî xebatê ke pak ê, baş û cîdî yê zî est ê ke xora qesdê mi ê nîyê.

Ge-ge ez kursanê xo de zî rastê “nê tewir çimeyan” êna; vînena yew/e destê xo berz keno/a û vano/a filan kitabê gramerî mi het est o, yan mi kitabê bêvan kesî girewto. Gelo munasîb o ke ez sey çimeyê hetkarî ci ra îstîfade bikera? Ez vana keremê xo rê ê kitabî/kitaban yew cayê berzî ke domanî (gedeyî) do nêeşkê destê xo biresnê uca de ronê. Hawayo ke qutîyê dermanan ser o nusîyeno ha. Key ke kursê mi qedîya, o wext şima do weş fehm bikerê ke mi çira a roje wina vato. Xulasa kesê ke dersê ziwanî danê, ganî çimeyê ke na çarçewa de bixebitnê, înan weş nas bikerê. Eke pisporî yan zanayîşê înan naye rê qîm nêkero wa xo biresnê ê kesan ke na mana de ehîl ê, haya înan xebatanê gramerî, ferheng û xebatanê akademîkan yê cîdîyan ra est a. Wa înan ra hetkarî yan qet nêbo pêşnîyazan biwazê. Bê nînan rast û munasîb nîyo ke ez tîya de nameyanê çend kitaban yan zî yê nuştoxan/amadekerdoxanê înan bida.

Goreyê fikrê şima, amadekarê dersanê kirmanckî yê medyaya sosyale de ganî kamcîn prensîbanê bingeyênan bîgîrê verê çimanê xo?.

Ez bi çend madeyan rêz bikera;

1) Wa kes şaş fehm nêkero la kesê ke biwazê projeyanê winasîyan virazê verê her çîyî ganî kirmanckîya (zazakîya) standarde baş bizanê û zanayîşê xo ra, sewîyeya xo ra emîn bê ke wa bieşkê heqê nê karî bidê. Çunke hela ke dersanê kirmanckî dayene qelsîye (zeîfîye) qebul nêkeno.

2) Çi kitab çi kes çi dezgeh bo ganî çimeyanê rastan; pisporan; ehîlan ra îstîfade bikerê yan zî hetkarî biwazê.

3) Rastnuştiş zaf-zaf muhîm o, hetta vanê ya “xêza sûr a”, ganî rastnuştişî de zaf hesas bê. Merdim ke yew karî kerd biwazo nêwazo xeletî keno. No zaf normal o. Eke xeletîyê înan bibê, ganî dima ra înan bi hawayo ke mumkin o rast bikerê, bi îzahatan telafî bikerê.

4) Ganî tayê cîyayîyanê (ferqanê) mehellîyan yê bingeyênan yê kirmanckî neqil bikerê. Mavajê karan (fîîlan) ra yew nimûne: Tayê mintiqayan de “yorulmak”ê tirkî “betilîyayene” tayênan de zî “qefilîyayene” yo. Bestoxê “de” yê tirkî ma de hem “zî” yo hem “kî” yo. Tena nê nîyê, sewbîna varyant, qalib û qaydeyê kirmanckî yê lokalî/herêmkî est ê ke ganî ê zî sewîyeya bese de bêrê dayene. Hewce yo ke ehemîyet bidîyo nê xususî.

5) Çarçewaya ziwanî ra teber sey heme xebatan ganî îstîqrar û berdamîya nê xebatan zî est bo. Amadekarê projeyanê winasîyan ganî naye rê dîqet bikerê, ancîna heta ke destê înan ra bêro ganî bala xo baş bidê her detayê nê karan ser ke her hetî ra karê başî bivejîyê orte. Bêguman tena karê başî encamanê başan peyda kenê. Herhal keso ke eksê ci îdîa bikero çin o ke tena karê başî hêjayê teqdîrkerdişî yê û tena karê başî ameyoxî rê bimanê. Hem ma naye zî xo vîr ra nêkerê ke yewna fonksîyonê îndîrektî yê karanê başan, nimûneyanê rindan est o: Sewbîna kesî sayeyê înan de teşwîq û motîveyê xebatanê neweyan benê. Bi kilmîye goreyê mi ra kesê ke xebata ziwan û kulturî kenê ganî îdealîst bê û îdealîstane bifikirîye û têwbigêrê, la no zî her kesî ra nêno pawitene tabî.

Musnayîşê zazakî de perwerdeyo onlîne tesîrdar o yan zî perwerdeyo ri bi ri?

Bi mi mamostayê ke karê xo de baş ê, derse dayoxê ke pispor ê, seba înan ganî mabênê her dîyinan de zaf zêde ferq nêbo. Tabî no fikrê min o yanî ez bi xo mesela wina erjnena, la beno ke tayê kesî eksê ney bifikirîyê. La eke ma çimê kursîyeran yan zî wendoxan ra biewnîme eynî hewa nîyo. Tayê kesî est ê vanê mi rê perwerdeyê rî bi rî (klasik) hîna munasîb û baş o, hîna feydedar o. Ez atmosfere sinife de, rî bi rî hîna rehet musena. Tayê zî vanê mi rê ferq nêkeno mi rê her di alternatîfî zî benê. Tayê est ê ke ê zî vanê mi rê perwerdeyo onlîne beno. Eke onlîne bo ez hîna rehet bala xo dana ser yan adapteyê musayîşî bena. Helbet ke tayê faktorî weçînayîşê metodî yê wendekaran/kursîyeran ser o tesîr kenê. Eke ez çend nimûneyan bida; temenê (emrê) kursîyeran, taybetmendîyê kesîtîya înan, musayîşê ziwanî ser şîyayîşê înan, cîya-cîyayîya imkanê înan yê xo ciresnayîşê kursan ûsn. La no zî est o ke metodan ra teber sewîyeya pisporîya mamostayan, sewîyeya pedagojîke ya mamostayan, her tewir melzeme û materyalê ke dersan de ênê bikarardene zaftewirî û senînîya înan zî berdarîya fealîyetanê perwerdeyî ser o, netîceyan ser o tesîr kenê. Tabî seba ke sînoranê fîzîkîyan ra girêdaye nîyo her cayê welat, Tirkîya û dinya ra îmkanê beşdarîye dano, ancîna hetê demî ra obsîyonanê cîya-cîyayan pêşkêş keno; mavajê kesê ke bi rojan cayê xo yê karî de yê nêeşkenê şorê kursanê klasîkan û sewbîna sedeman ver perwerdeyo onlîne hîna zaf vejîyeno vernî û rewac o. Ganî tena hûmara kursanê rî bi rîyan ney yê onlîne zî zêde bê. La hêvîya mi na ya: Doman û ciwanê ma êdî serranê xo yê averşîyayan de û kursan ra ney demanê xo yê perwerdeyê verênî de û wendegehanê fermîyan ra kurdkî (kurmancî-zazakî) bimusê û pê ziwanê xo yê dayîke perwerde bibê.

Bi xususî seba ciwanan, ganî babetê medyaya sosyale senî bêrê amadekerdiş?

No pers, persêko zaf spesîfîk o, la ez eşkena wina vaja: Ciwananê dinya rê kamcîn babetî rewac ê, kamcîn muhtewayî trend ê, eleqe ancenê ganî ciwananê ma rê zî eynî babetan û konseptan de program, muhtewa û viraşteyî bêrê amade kerdêne. Goreyê mi ra kîşta ê bînanê ke mi ê cor ra vatî de yewna çîyo ke ganî îlahîm est bo yan zî bêro viraştene muhtewayê ke bale ancenê musayîşê ziwan, kultur, kamîye (nasname), tarîx û folklorê ma ser, tede nê babetan ser o êno vindertene yê. Qet şik çin o ke nê tewir muhtewayî do dazanayîş û hişmendkerdişê miletê ma rê xizmet bikerê. Ancîna se ke zanîyeno hem zereyê ma ra hem teberê ma ra tayê kes û derûdorî û peyayê ke bîyê haceta înan vejîyayê ke nê wazenê kamîya (nasnameyê) ma ser o, ziwan û kulturê ma ser o plananê xo yê qilêrinan (gemarinan) tetbîq bikerê. Ez winî fikirîyena ke hetê vernîgirewtişê propagandayan û falsîfîkasyonanê nê derûdoran ra zî do feydeyê nê muhtewayan bibo.

Goreyê şima, musnayîşê ziwanî de xeletîya tewr pîle ya ke yena kerdiş çi ya?

Ez nêeşkena xeletîya tewr pîle bi yew cumle îzah bikera: Aye ra;

1) Cîyayîya alfabeyan ya viraşte (sunî) ya. Senî ke şima zî zanê tayê derûdorê marjînalî est ê ke ê materyalanê dersan de û kursanê xo de herinda Alfabeya Kurdî de Alfabeya Jacobsonî ra bigîrê hetanî ê Şexsîyan alfabeyanê cîya-cîyayan xebitnenê.

2) Tayê zana, mamosta yan zî otorîteyê ma zî est ê ke qismêkê nînan verê standardîzasyonê kirmanckî de rol girewto la dima ra to dî senî ke yew ramitox/şofor derbazê şerîtê bînî bo, nînan zî o qayde meylê xo vurnayo û teşbîh de xeletîyê nêbo meşrebê xo gore qayde û formê (şekilê) standardî yê “hîna rastî” tesbît kerdê. Ancîna kesê ke binê sîya înan de yê, se ke înan xo rê sey murşîd qebul bikerê meylê înan tetbîq kenê û gama ke nusenê yan zî muhtewayan amade kenê goreyê meylê nê şexsîyetan nusenê. Qismêkê nînan zî hema-hema ke temamen fekê dewa xo esas genê û goreyê ey kitabanê derse amade kenê û dersan danê.

3) Tayê şexsîyet yan zî mamostayê ma zî est ê ke hîna înan bi xo meselaya ziwanê standardî hel nêkerda yan zî zanayîşê înan qîm nêkeno ke dersa ziwanî bidê kursan de mamostatîyê kenê.

4) Tayê kitabê dersan yê probleminî est ê ke nê yan bi destê ê kesan ke ziwanî ra baş fehm nêkenê ra amade bîye yan zî hetê kontrol, redaksîyon û wendişê peyênî ra prosesêkê cîdî ra nîyameyê vîyartene.

Nê her çar xususê ke mi vatî her yewê înan dereceyê xeletîya tewr pîle de seypê yê. Coka tîya de ez eynî rastîye bi hewayêkê bînî vaja: Eke fealîyetanê perwerdeyî de, xebatanê ziwan û kulturî de meyîl, metod û materyalê rast û zanistî nêrê xebitnayenê, ancîna eke nê fealîyetî hetê kadroyanê pisporan ra nêrê kerdene eşkera yo ke feydeyî ra zafêrî zerarê înan do bireso ma.

Ewro seba ciwîyayîşê zazakî îhtîyacîya tewr lezgîne çi ya? Hîna zaf kursî, hîna zaf weşanî yan zî mîyanê keyeyî de qiseykerdiş o?

Cuya rojaneyî de, kuçeyan de, keyeyan de, her warê cuye de pê kirmanckî (zazakî) qiseykerdiş îhtîyacîya ma ya tewr lezabez (acîl) a. Dima ra akerdişê kursan êno. Qasê zedêbîyayîşê înan zaftewirîya kursan zî zaf muhîm a. Mavajê îcab keno ke domanan rê cîya, êyê ke qiseykerdox ê la wende nîyê înan rê cîya, kesê ke hîç kirmanckî nêzanê înan rê cîya kursî bêrê akerdene. Ancîna sey kuluba qiseykerdişî, kuluba wendişî (edebîyatî), kuluba pisporîye, kursê perwerdekarîye, aktîvîteyê ziwanî yê şaxanê taybetan, performansê ganî yê bi zazakî, babetanê sey edebîyat, folklor, cuya sosyale, vatoxîya sanikan, tercume, kaykerdoxîye, spîkerîye, pêşkêşkarîye, dîksîyon ûsn. de organîzasyonê perwerdeyî bêrê viraştene.

Sey vateyo peyên heta ke ziwanê ma bibo wayîrê yew statuyî çîyê zerurî ke ganî ma înan bikerê tay nîyê. Û nînan ra tewr zaf kesê ke sey “kadroyê ma yê ziwan, kultur û akademîkî” name benê, dima ra mamosta û dezgeyê ma yê kulturî û kesê zanayî berpirsîyar (mesul) ê. Helbet ke qasê nînan her tewir fealîyatê weşan û weşangerî (weşanxane, kovar û rojnameyî, radyo û televîzyonî, keyepelî, program û muhtewayê ke YouTube û sewbînan kanalan û platformanê medyaya sosyale de benê ûêb. zaf hewce kenê. Axir no ziwan, ziwanê ma yo, ma rê mîrasê baw û kalan o. Bê ma kam do wayîrîye ro ziwanê ma bikero? Reyna ganî ma ney aqilê xo ra qet nêvejê: Heta ke ziwanê ma bibo wayîrê yew statuyî, o do ancax sayeyê bi hawayo pratîk wayîrvejîyayîşê ma de; sayeyê lebat, xebat û organîzasyonanê ma de estena xo muhafaze bikero.

Na xebere bi destekê madî yê Sefaretxaneyê Almanya yê Anqara, çarçeweya 'Projeyê Xurtkerdişê Dezgehanê Medyaya Herêmî yê bi Wasitaya Mentorîya Mîyanneteweyîye û Vurnayîşê Dîjîtalî' de ameya amadekerdene, mesuldarîya muhtewayî aîdê dezgehê ma ya."

Kargorîya teknolojîye ya DYA Future Industries, bi planê xo yê viraştîşê robotanê sey merdiman ê seba waranê cengî, bi mîyanê munaqeşeyan.

Goreyê xabera rojnameyê Independentî yo ke merkezê ey Londra de yo, şîrketa ke serra 2024î de ameya ronayîş; pîya bi otomasyonê fabrîkan û projeyanê girdan ê binawanîye, wazena robotanê ke "do cengê sibarojî raybiberê" zî bîresno. Ame vatiş ke qîmetê şîrkete teqriben bîyo yew mîlyar dolar.

NY û Dêra Katolîkan vera naye vejîyenê

Planê şîrkete yo seba resnayîşê robotanê eskerîye, mîyanê raya pêroyî ya mîyanwelatî de bî sebebê rexneyan.

Sekreterê Pêroyî yê Neteweyê Yewbîyayeyî António Guterresî tewr verî vatbi ke, ganî "robotê kiştoxî" yê ke bê fermanê merdiman qerarê kiştene danê, bi peymannameyêko mîyanwelatî bêrê qedexekerdiş. Dêra Katolîkan zî vera sîstemanê çekanê kîştoxan yê otonoman vejîyena.

"Eşkenê kişyayîşê sivîlan kêmî bikerê"

Şirîkê awankerê Future Industriesî Sankaet Pathakî zî rexneyî qebul nêkerdî û pawit ke robotê bi paştgîrîya zekayê sunîyî do sînoranê dewra sanayîye ya newe akerê.

Pathakî îfade kerd ke robotê sey merdiman ê ke do mîyanê waranê cengî de bêrê xebitnayene, şênê operasyonan bikerê; na zî vîndbîyayîşê sivîlan kêmî kena, weşîya eskeran pawena.

Pathakî da zanayîş ke ganî DYA na babet de pey de nêmana; ey îfade kerd ke Çîn û Rûsya robotê çekdaran yê sey merdiman û sîstemanê sey kutikanê robotan resnenê, coka zî ganî Washington zî wayîrê nê qabiliyetî bo.

Fîlîpelî Ehmed Hîlmî kîtabê xo yê Amak-ı Hayal de yew meclis roneno. Meclis de bi nameyê Beşerîyet yew ten est o ke wazeno verpersê persê xo bigêro. Persê ci wina ya ke hendê çîyê ke qewimîyenê û ganî goreyê înan ra însanî cuye ra nefret bikerdêne. Labelê hema zî seba çi cuye ra fek veranêdanî û kêyfweşî/Şayî Çî ya? Fîlîpelî Ehmed Hîlmî zî fekê kesanê dînî û dîrokîyan ra cewabê ey dano.

Cenabê Xelîl (Îbrahîm e.s.): kêyfweşî, xebitîyayîş, qezençkerdiş û qezencê xo mîyanê hemcînsanê xo de paykerdişo.

Cenabê Kelîm (Musa e.s.): kêyfweşî, nefsê xo Fîrewnê xirsî ra xelesnayîşo.

Cenabê Adem (Adem e.s.): kêyfweşî, xeberê şeytanê nêkerdiş û Hewa ra nêxapînayîşo.

Konfîçyûs: Yew tencereyê gêrma rizî de heme lezzetan pêardişo.

Zerdûşt: kêyfweşî, tarî de nêmendişo.

Brahma: Kêyfweşî? eksê zennê her kesî çi bo o yo.

Cenabê Mesîh (Îsa e.s.): Kêyfweşî, vîyarteyî vîrrakerdiş, nikayî xoş vînayîş, ameyoxî/pêşerojî nêfikirîyayîşo.

Xizir: Kêyfweşî, zerrîyê ke waştişê girdî nêkewenê ci de rey rey yew xeyalet o.

Buda: kêyfweşî, nameyanê weşanê hîçîye ra yew o.

Beşerîyet o ke persa Kêyfweşî çi ya? persayo yew halo ke aqilê ey têmîyan kewte û pêrîşan de gineno erd ro ke sey moderatorê meclise Hz. Muhemmed werzeno pay. Û xitabê ey keno vano:

Ey Beşerîyet! Kêyfweşî, cuye sênî ya, wina qebulkerdiş; giranîyanê ci ro rizaardiş û seba îslehkerdişê ci xebitîyayîşo.

Beşerîyet serê enê verpersî de werzeno û vano: Ey Fexrê Alem! O ke derdanê Beşerîyet fehm keno, dermanê ci dîyê têna ti yî.

Fîlîpelî Ehmed Hîlmî bi fekê Hz. Peyxemberî îfadeyê ke derheqê persa kêyfweşîye çi ya? de vatî, yew cuya kêyfweş û bi rûmete hîrê şertî ra girêdayî.

1. Cuye sênî ya wina qebulkerdiş;

2. Giranîyanê cuye ro rizaardiş;

3. Seba îslehkerdişê cuye xebitîyayîş.

Enê hîrê heme şertî, yew gazinî ke wazenê bidê fehmkerdiş ke cuye yew hemsencî ser o de awan bîya. Cuye ra pawiteyê/hêvîyê ma est î, çîyê ke do cuye bido ma est î. La cuye çîyo ke ma wazenê ney, îhtîyacîyê ma çi bibî înan dana ma.

03.08.2026

Tanrı'nın Gözbebeği İnsan/Şaban Ali Düzgün s.26-27

Dima ê sewqê mehkema, Erdal Beşîkçîoglu zî tede 40 kesî ameyî girewtiş û 14 kesî zî bi şertê kontrolê edlî serbest ameyî veradayîş

Pali'ra merheba,Amed Sûr'ra merheba,
pîro'ra merheba,Hêni'ra merheba,
AMED û Çewlîg ra merheba,
Dêrsim û Gimgim ra merheba,
Sêwreg û Gerger ra merheba,Çêrmûg û Licê ra merheba, Ma To rî merheba û Silamî erşawenî,
Ti veynenî bi homartiş Ma nêqedînî :))
yanî Ma zafî Çimê Ma Rara mendî
Ma omid kenî ki Gamek'i aver ti hepis ra veradîyî
Ti zaf kewtî keyeyî xwu û şarî xwu vîr'î
ma bi goştarîkerdişî vengî to û
wendişî kitabanî to zerîya xwu pêt kenî,
ma va kitabî!! yaw to yew kitabo zazakî nênûşt ha:)
Xizir'bo kitabo zazakî zaf bi to yeno.
keko'yo ercîyaye,
ma Dewic'î,
ma Cit'êrî,
ma Pale'yî,
ma xebatkarî,
ma sîyaset û sîyasetçîyo nêzanî û hesnêkenî
La ma to ra zaf heskerd,seba ki ti weş Qalî kenî nêy!
ti zanî sewbîna zî estî weş Qalkenî, Qamê yin zî to dergêra:) La ti têyna weş Qalî nêkenî ti Şar û Qewmî xwu ra heskenî, heskerdişî to seba Qewmî xwu heskerdişo viraşte nîyo, ma zî aya zerrê to ya Safî ra heskenî, heskerdişî to çawa safîyo ê ma zî safîyo,
Mesela têyna dekewtişî pêybero nîyo!
zaf kesî dekewtî pêybero,La pêyberî xwu
Qewmî xwu rî kerd serevde! Ti rocêki şarî xwu rî
nêkerd serevde û ti nêecizîyayî,
na bizani Qesebayî Qewmî to
seba to Qehro ver helesîna,
ti çend nêdî teber zî ma zanî ki, ti zî Qehrînî
ne şarî to ti fam kerdî,ne zî sewbîna kesan!
Delalî'yî ma fedakarî ma,ma to ra zazakî heskenî,
ma AMEDSPOR'ra zî heskenî La tayn ca danî ziwanê ma, ayra ma zî yinra tayn Gerazî:)
Yaw ma kotîra dekewtî mahazîn :))

Hinî bê,
keso ercîyaye û bi Qîmet hinî bê
Delalî'yî Qewmî xwu hinî bê
ti kewtî keyna'yonî xwu vîrî
ti kewtî DELAL Û DİLDA vîrî
ti kewtî MAY'( DAYİK) a xwu vîri
de bê Wa DAYİK'A SADÎYE to rî zerbet'o virazo
wa to rî Nan'î Patîla virazo,
Cayî to hepis û pêybero Nîyo,
Cayî to Mîyanî Qewmî to yo
ti kewtî Qewmî xwu vîrî û Qewmî to kewto to vîrî,
bênatêyî to û Qewmî to di bend esto
La ma zanî ki o bend Qanûnî Nîyo
heskerdişî Şarî, do NEQEB dekero ê bend'î
ti do vecîyî,Na xwu vîra Meki keko,
Şarî to ZAAF to ra heskeno,
wexto ki ma gede'yî bî Pîl'o ma ra persayni vatêni şima mi ra çend heskenî? Ma wirdî destî xwu akerdê virara xwu hera kerdêni ma vatêni ez hendek to ra heskeno, ma nika zî bi ruhî gedeyîya xwu destonî xwu akenî,virara xwu hera kenî û Qîrenî,
Ma hendeeeki to ra heskenî,
ti zanî Edetî ma zazayon di keso/a ki ma ci ra zaf hesbikî ma Nameyî înan kilm vanî,
ma Mehmed'o ra vanî mihem,
ma SİLHEDÎN'O ra zî vanî SİLHO, ayra ma to ra vanî SİLHO ti SİLHO yî ma yî, ti Roşnîya Çimî ma yî,
ti Delalî û Rayverî ma yî
ma to ra bi zazakî heskenî Ey SİLHO yî ma.
hîri hinzarî ponseyo şes rocîyo ma heznî'yî..

heskerdişî to dekewto vernîya heskerdişî pîyanz'î zî,
wa hinî sebo :)) ( tabî na yarî bî seba ki ti bihewî )
Heskerdiş û Hurmet seba to bo
rayver û roşnvîrî ma...

01/08/ 2026/
Munzur can:

Beno nêbeno. Wextê wextan de welatê pisîngan de xela yena. Xeylê pisîngî vêşanîye ver mirenê û êyê ke weş mendî zî, ê zî nêeşkenê xo ser vinderê çunke vêşanîye ver ra hal ra kewenê.

Merreyêk zî embazanê xo aqityaybî û rayîrê xo kerdbî vindî. Gêreno-gêreno betilîyeno, cayêk de rakeweno ke boya xo bigîro. Roja bîne çimanê xo akeno. Helaa çi bivîno! Mîyanê komêka pisîngan de yo. Merre zaf zaf terseno û xo bi xo vano, ‘roja ke ez bimira demek na roj a’

Merre tersan ver cayê xo de vindeno la ewnîyeno ke pisîngî qet xo têw nêdanê. Meraq keno bi baldarî ewnîyeno ke pisîngî zafane merdî û êyê ke ganî yê zî hal ra kewtî nêeşkenê wirzîyê pay. Merre dûrî ra ewnîyeno û pisîngêkî ra vano:

-Ero no çi yo ameyo şima ser?

Uca de xoneyêk est beno nameyê xo zî Reşbelek beno. Reşbelek axayê pisîngan beno. Cewabê merreyî o dano û vano:

-Qey ti nêzanê xela ameya?

Merre vano:

-Ney wile ez nêzana.

-Qey ti kamca ra yî?

-Ez Pîran ra ya.

-Qey şima het de xela çin a?

-Ney yaw xelaya çi xela-mela hetê ma de çin bî.

-Nameyê axayê şima çi yo?

-Meşkgirs axa.

-Wexto ke ti şîyî welatê xo axayê xo rê silamanê mi bike û ey rê behsê halê ma bike. Eke desturê ci est bibo ma wazenê bêrê welatê şima de bi birayî û dostîye pîya biciwîyê.

Merre agêreno yeno welatê xo û axayê xo rê behsê meseleya pisîngan keno. Naye ser axayê merreyan venga heme merreyan dano û înan ra vano:

-Embazê delalî! Seke şima zî zanê, pisîngî her tim dişmenê ma bîyî la nika welatê înan de xela est a. Nika zî ê ma ra wazenê ke bêrê tîya û ma pîya bi aştî û dostîye pîya biciwîyê.

Merreyî vanê:

-Ti hîna baş zanê axayê ma.

Meşkgirs axa, o merreyohetê pisîngan ra ameybî, ey ra vano ke:

-Şo pisîngan ra vaje ke Meşkgirs axa waştişê şima qebul kerdo.

Merre şino hetê pisîngan û pisîngan ra vano:

-Axayê ma şima qebul kerdî, de ka ma şêrê!

Zaf keyfê pisîngan yeno. Merre vernîya înan de pisîngî zî înan dima şinê ver bi welatê merreyan. Meşkgirs axa zî bi dawil û zirna pisîngan qebul keno. Aştîya xo kenê û pê kenê. Demêko derg pisîngî merreyan reyde ciwîyenê. Mirdîya xo wenê û xela zî xo vîr ra kenê. Reyna dest bi dişmentîya xo kenê û çend merreyan wenê. Merreyî kom benê û venga pisîngan danê, vanê:

-Ma ney qebul nêkenê! Ma do şima welatê xo rabivejê!!

Axayê pisîngan Reşbelek axa vano:

-Çend nezananê ma bêedebîye kerda! Ez rîca kena ke ma ef bikerê! Ez sond wena ke reyna do çîyêk winasên nêbo!

Axayê merreyan Meşkgirs axa vano:

-Na rey zî ma şima ef kenê. La na reya peyên a wa haya şima bibo!

Reşbelek Axa vano:

-Seba ke zerrîya ma weş biba, ma wazenê ke peymana aştîya xo newe bikê.

Merreyî naye zî qebul kenê û pîya şinê odayêk mîyan ke peymanê xo bikerê. La wexto ke heme pisîng û merreyî dekewenê zere, pisingêko qelew şino verê berî û berî tepîşeno padeno. Dima axayê pisîngan bi vengêko berz vano:

-Hemînan biwerê!! Yewî zî meverdê!!

Heme pisîngî hêrîşê merreyan kenê û hemînan kişenê. Tena merreyêko birîndar xo erzeno teber û bi vengêko berz qîreno vano:

-Dişmenê baw û kalan nêbeno dostê lajan!!

E-mail: Filit@gmx.de

Ez wazeno no nuşteyî xo de derheqî kirdan û tarîhî nuştişî kirdkî de agahdarî bidî. Herçî ra verî ganî ez nameyî no lehçeyî kurdî sero çend çîyan vacî.

Nameyî lehçeyî ma

Se ke yeno zanayiş mîyanî şarî ma de çend nameyî no lehçeyî kurdî estî. Ez kirdkî sey yew lehçeyî kurdî qebûl kena. No vînayê min o, no rid ra ez no nuşte de zi îna nûsena. Şarî ma yê Çolîg, Depi, Palî û Pîran no lehçe ra vanî “kirdkî” û sey milet zi xo ra vanî, “ Ma kird î”.Kirdî na mintiqa kurdê ke kurmancî qisêkenî, înan ra vanî “kurmanc”.

Şarî Dêrsim ziwanî xo ra vano “ kirmanckî” û sey milet zi vano “ Ma kirmancime”. Şarî Dêrsim kurmancî qisêkerdoxan ra vano “kirdas”.

Şarî Sêwregî û dormeyî zi ziwanî xo ra vano “dimilî”. Îta de zi kurmancî qisêkerdoxan ra vanî “kirdas”.

Şarî Gimgim ziwanî xo ra vano “zonê ma”, la zonê ma xo ser yew name nîyo. Çimkî herkes ziwanî xo ra vano “zone ma” yanî bi trikî “bizim dilimiz”.

Şaro bîn zi no lehçeyî ma ra vano “zazakî”. Na çekû ça ra ameya ez nezena, la ez zana ke hêna zaf tirk vanî Zazaca. Nê seranî peyênan bi taybetî xortî û yew qisim kird zi vanî “zazakî”. Ewropa de zi hîna zaf nameyî “zaza” yeno karardiş.

Şarî Modanî (Motkî) xo ra “kirmanc” yan zî “kurmanc”, ziwanî xo ra zî “dimilî” vanî.

Ez îta de wazena nayê vacî ke ziwanî kurdî têna kurmancî nîyo. Bakûrê Kurdistan û Tirkîye de tayê însan wext ke vanî “kurdî” tena kurmancî qest kenî. No xelat o, çiko kirdkî, kurmancî, soranî, goranî, hewremanî pîyer pîya benî kurdî. Yanî kurdî namêyi nê lehçeyan pîyerin pîya yo. Xo ra kurdî kurmancîqisêkerdox zi lehçeyî xo ra nivanî “ kurdî”, ê zi lehçeyî xo ra vanî “kurmancî” û sey milet zi xo ra vanî “Em kurmanc in”. Kurd û kurmanc yew nameyo ortax o.

Qalê “Kird” Sero

Semedo ke kurd yew dewlet nêbî û beyntarê înan de alaqa kêmî bîya, yew qala ke yew çend mintiqayan de yena karardiş, şarî mintiqayanî bînan fehm nekeno. Qalê “kird” û “kurd” eynî kok ra yenî. “Kird” tarîx de zî, ewro zî hetî cigêrayoxan ra ameya karardiş.

Coxrafyaya ke kird tede ciwîyayî tarîx de binî hukmî Hurrîyan, Mîtanîyan, Kasîtan , Akadan û şaranî bînan de menda. Xo ra înan ra zafê înan kalikî kurdan î.

Nameyî awankerdoxî dewletê Mîtannîyan qral Kirta yo.

Yew tableta Akkadîyan ke Îsayî ra vero (ÎV) 1400 ra menda de bi nameyî Qurtie yan zî Kurtie behsî yew dewleta koyî beno. Na dewlet beyntarê Mezopotamyaya corin û behrî Wanî de awan bîya. Yewna tabletê Babilîyan ke ÎV seserrey 6. ra menda de zî behsî mintiqaya Kardaka beno.

Heme tarîxnasî ke kokî kurdan sero vindenî behsî çekûyanî “kardu/karduxî”, “kurtie/qurtie”, “cyrtii”, kenî.

Sey mîsal, nuştoxanî yewnanî ra Polybe (Polibio) (M.V. 200) behsê “cyrtî”, Strabon behsê “kîrtî”, tarîxnaso romayî Tito Livio (M.V 54 – M.P. 17) behsê “Cirtei / Cirti” keno. Îta de akerdoyê ki nê qalî pîyer bi “kird” yan zi “kirdkî” ya eynî yî.

Demo nêzik de tayê çimeyanî nuştekî de zî qalê “kird” vîyarena. Se ke yeno zanayiş metno zazakî yo verên ziwanzanayî Rus Peter Lerch 1856 de Roslow de bi hîrê kesanî Sîwanijan de qisêkerdo û nuşto. Nê metnan ra yewî de axayî Nêribî Xelef Axa wina vano, “ Bewnî axaler! Ma şonî qewxe , metersî, eskerî Daqma Begî zaf û hema perû Tirk î, nêşenîma de qewxe bikî, ma pêrû canmirdî Kirdan î, mêrdeî eşîran î, metersî, ma ha şonî...”

Se ke tîya de aseno Xelef Axa xo û şarî xo sey “kird” name keno.

Ehmedê Xasî peynîyî Mewlidî xo de wina nûseno: “Temam bi viraştişî Mewlidî Kirdî bi yardimî Xaliqî û feyz û bereketî peyxamberî ma, sellelahu eleyhî we ela alîhî we sellem, bi destî Ehmedî Xasî Hezanicî di henzar û hîrê sey û şîyyes serrî de bi tarixî erebî.”

Hancî Ziya Gökalpo çêrmugij no derheq di îna nuseno: “Zazayî xo ra vûnî ‘kird’ û kurmancan ra zî vûnî ‘kürdasî’ yan zî ‘kirdasî

Kemal Badillîyo ruhayij zî îna nuseno: “Zazayî xo esil kurd hesibnenî, xo ra vûnî ‘kird’, kurdanî teberî xo ra, esas kurmancan ra zi vûnî ‘kirdasî’. Ê kirdasî mehnayi nimzvînayiş di kar ûnî, yanî ‘kürdüsmsü, kürtçük.”

Yew beyta ke murîdî Şêx Selahedîn Efendî vano wina ya, “Gelo Kirdo, rind bizonî”.

Şaîr û hozanî modern sey Rencber Ezîz, Şêx Mehdî (Mehdî Özsoy) û yê bîn zî qalê “kird” şoxilnenî.

Vateyanî verênan de û deyîranî şarî de zî qalê “kird” zaf vîyarena.

Qalê "Kirmanc" ser o

Qalê “kirmanc” û “kurmanc” eynî kok ra yenî. Seke ma verî zî nuştibi hîna zaf şarî Dêrsim ziwanî xo ra vano, “kirmanckî” û xo ra zî vano “kirmanc”. Zafî klamanî Dêrsimî de qalê “kirmanckî” yena şoxilnayiş.

Çend mîsalî:

“De bîye bîye, wela begê mi bîye / Hêfê mi yêno be Sey Uşênî / Haq zaneno reyîsê Kirmancîye ...”(Sey uşen û Sey Riza)

“Bira pêro dê, na qewxa aşîre nîya / Merevê kirmancî û zalimanê tirkna o... (Derê Laçî)

“Vacî vacî Bavayê ho sero vacî / Bavayê mi şîyo Xozat / Cêno padîşayena kirmancî..(Bava)

Zafê roportajanî Dêrsimijan de zî ê xo sey kirmanc, welatî xo sey Kirmancîye name kenî. La Elî Şer, Nurî Dêrsimî û serokî Dêrsimî yê bînan zî wexto ke behsî welatî xo kerdo, dewletanî xerîban rê nameyî şawitî, tîya welatî xo sey “Kurdîstan” name kerdo. Tîya de aseno ke şarî Dêrsim beyntarê Kirmancîyê û Kurdîstan de yew ferq nêvînenî.

Tarîxnas û şaîra kurd Mesture Xanımî Erdelanî kîtabî xo yî “ Tarîxî Kurdîstan” de qalê “kirmanc” sey “kirmanç” şoxilnayo.

Şaîr û fîlozofî kurd Ehmedê Xanî destanê Mem û Zîn de qalanî “kurmanc” û “kirmanc” cîya cîya cayan de, la eynî mehna de şoxilneno.

Kurdî ke kurmancî û soranî qisêkenî zî zaf cayan de ziwanî xo ra “kirmancî”, xo ra “kirmanc” vanî. Çunke sey telafuz beyntarê “kirmanc” û “kurmanc” de yew ferq çîn o.

Hem kurdî Kurdîstana Başûr, hem zî kurdî Kudîstana Rojhelat xo ra vanî “kirmanc”, ziwanî xo ra vanî “kirmancî”. Wek mîsal Behdînan, Çîyayî Kurd, Şirnaq û Heqarî de zî wina yo.

Se ke Martin van Bruinessen nuseno, E. B. Soan 1912’de yew kîtabî xo de nûseno ke hende 20 aşîret xo ra vanî “kirmanc”.

Qalê "Dimilî" ser o

Tarîxî de raya verên tarîxnas Ebu Hanîfe Dineverî (820 – 895) qalê Dimilî (Dunbulî) şoxilnaya. Ebu Hanîfe kîtabî xo yo Ensab`ul Ekrad (Nesebê Kurdan) de behsê dunbilîyan kerdo. Ebu Hanîfe Kitabu`n – Nebat de qalê yew dar keno ke nameyî aye Gendela (Gendar) o û nusenno ke na dar coxrafyayê Kurdîstan de hîna zaf dîyarî “Dunbulî” de esta.

Tarîxnas Mesûdî (896 – 956) dunbilîyan ra behs keno û nuseno ke ê Surîye de ciwîyenî.

Tarîxnas Zehebi (1274 – 1348) kîtabî xo yo bi nameyî “Muştebîhu’n–Nisbe – Nesebê Pêmanayeyî” de nuseno ke dunbulî yew eşîrê kurdan a û dormareyî Musil de ciwîyenî.

Zanayê tarîx û hedîs Ebû Tahir es-Silefi (1080 – 1180) kîtabî xo yo bi nameyî “Mu’cem’s–Sefer (Ferhengî Gêrayişî) de dersê hedîs de behsê seydayî xo Ridwan bin Îbrahîm bîn Memlân ed – Dunbulî el – Kurdî keno.

Selefî tîya de behsê yewna zanayî keno ke leqabî ey “Deylemî” yo. Tîya de eşkira beno ke “dunbulî” û “deylemî” di qalî cîya yî, yanî kokî qalê dunbulî”, “deylemî” ra nîna. La heme kesî ke behsê dunbulîyan kenî, înan kurd qebûl kenî.

Tarîxnasî seserrey 12. yê Cezîre Îbnul’l Ezraq, ‘El-Fariqî kîtabî xo yo “Tarihu Meyyafarkin û Amid” de qismî Merwanîyan de behsê yew serdar keno ke nameyî ey Abdurrahman bîn ebî’ l–Werd ed-Dunbulî yo.

Îbn Nuqta el-Hanbelî (1183 – 1231) kîtabî xo yo Tekmiletu`l – Îkmal de dunbulîyan ra sey yew qabîleyî kurdan behs keno û no qabîle ra behsî di zanayan keno. Nuştox nê her di zanayan sey Musilij dano sinasnayiş. No zî nîşan dano ke esas welatî dunbulîyan Musil o.

Hancî dîroknasî sey Subkî, Fadlullah Îbnul-Umerî Şehabuddîn Ehmed(1301-1349), Fîrûzabadî (1329 – 1414), tarîxnasî Memlukîyan Maqrîzî (1364 – 1442) dunbulîyan ra sey yew qabîleyî kurdan behs kenî.

Tarîxnasî kurd Şerefxan (1543 – 1603) Şerefname de nuseno ke “Dunbilî” yew eşîrê kurdan a û eslê xo Botan ra ya. Şerefname de derheqî beganî dunbilîyan de zî agahî esta.

Begê dunbilîyan ra Ebdurrezaq Xan Dunbulî 1850 de bi nameyî Tarîxê Denabîle (Tarîxê Dunbulîyan) yew kîtab nuşto. O tîya de kokî dunbilîyan resneno bermekîyan.

Ewlîya Çelebî (1611 – 1682) Seyehatname de hukimdarîya dunbulîyan ra û rojawanî gola Urmîye de Qela Dunbulîyan ra behs keno.

Defteranî Tehrîrî yê Osmanîyan de zî dunbulîyan ra sey yew qabîlîyî kurdan behs beno.

Seke cor de zî eşkira beno hema hema heme çimeyî tarîxî dunbulî(dimilîyan) sey yew qisimî kurdan qebûl kenî.

Qalê “Zaza” Sero

Tarîx de sey nameyî cayan, nameyo coxrafîk taye çimeyan de qalê zaza vîyarena.

Ma wazenî tîya de nînan ra çend mîsalan bidi. Bajarî Sumerîyan Marî de ÎV 3000 – 2500 nameyî yew mabedî Nînnî - Zaza bi. Marî nika sînorê Sûrîye de, rojawanî Firatî de bi nameyî Tell Herîr yew bajarêko antîk o. Eslê xo de Nînnî – Zaza yan zî Înnana – Zaza yew homayî Sumerîyan o.

Tewrat de zî Zaza sey neslê Yahûdayî ra lajî Yonatanî vîyareno.

Hetî koyê Mîhrabî de welatî Kirxî / Korxî de bi nameyî Zaza – Buha yew ca ra behs beno.

Kîabeyî Bîstunî de estûna yewin, paragrafî 19. û rêza 92. de bi nameyî Zazana cayêk ra behs beno. Goreyî behs kerdişî qralî Persan Darîus no ca serî rayîrî Babîlî de kiştê Firatî de yew şaristan o.

Dewrê îslamîyet de zî tayê nuştoxî sey Yaqût El – Hemawî (1179-1229), Îbnul – Esîr (1160-1234) û Nefîsî Zozan, Zûzan, Zewazan, Zûzan el-Ekrad (Zûzanê Kurdan) behsê yew coxrafya kenî. Na mintiqa rojhelatî Dîcle ra dest ci kena resena Cîzre.

Nika zî bi nameyî Zaza tayê cayî coxrafîk estî. Sey mîsal Erzingan û Erzirom – Çad û Sêwas - Zara de dewa Zazalar, Mîdyat de bi nameyî Zaza, Kurdîstana Başûrî de Zazan, Kurdîstana Rojhelat de mintiqaya Hewremîyan de Zaza Ra ( Rayîrî Zaza) û Qulê Zazî, cayî estî.

Tarîxo nêzdî de zaza sey nameyî eşîr zî ameyo şoxilnayiş. Sey mîsal Secereyî Qureyşan de nameyî talîban û eşîranî înan qeyd bîyo. Tîya de nameyî yew eşîr “Zaza” ya. No secere hetî Seyîd Kekilî ra texmînî seserra 13. de ameyo nuştiş.

Ewlîya Çelebî (1611 – 1682) Seyahatname de wexto ke eşîranî Çabaxçurî ra behs keno, behsê eşîra “Zaza” zî keno. Hancî Ewlîya Çelebî wexto ke behsê şarî Çolîg keno çekûyanî “Ekrad-i Zaza” (Kurdê Zazayî” û “Lîsan-î Zaza-î Ekrad” şoxilneno.

Tayê belgeyanî û Salnameyanî Wîlayetan yê Osmanîyan de behsê eşîretanî zaza û “lîsan –î Zaza-î Ekrad” beno. Tîya de zazayî sey kurd zazakî sey ziwanî kurdan ameyo qebûl kerdiş.

Nezaretî Maarîf semedê Mewludî Ehmedê Xasî wina nuseno, “ Zaza lîsanî üzere muharrer Kürdçe Mevlîd-î Şerif”

1900 de London de bi zazakî încîl çap bîyo.

Mustafa Kemal 21.08.1919 de yew telgrafî xo de çekûyê “Zaza denilen Kürtler” şoxilneno. Dr. Nurî Dêrsimî Zazayan mîyanî eşîranî Qoçgirî de hûmareno. M. Emîn Zekî Beg Zazayan mîyanî eşîranî kurdan de hûmareno. Goreyeê ey eşîra zaza rojhelatî Xarpetî de ciwîyenî û hendê henzar xaneyî. O behs keno ke hetî Sewregî de zî eşîreta zaza esta. Wina ayseno ke M.Emîn Zekî kurdanî ke kirdkî qisêkenî sey eşîretî zaza hesibneno.

Urdin de zî mîyanî kurdan de bi nameyî Zaza yew eşîr esta.

Seke tîya ra fehm beno zaza verî sey nameyî tayê cayan, cuwa pey sey nameyî eşîran ameyo şoxilnayiş. La nê seranî peyênan hetî miletanî bînan ra û tayê kurdan ra sey nameyî etnîkî zî yeno şoxilnayiş.

La esas dimilî û zaza hîna zaf sey nameyî eşîran, kird û kurmanc sey nameyî etnîkî yenî şoxilnayiş.

Cayê ke te de kirdkî yeno qisêkerdiş

Kidkî sey cografya hema hema têna Bakurî Kurdîstan de yeno qisêkerdiş. Tayê lehçeyî kurdanî “Şebek” zi kirdkî hesibnênî, la alaqayî lehçeyî Şebekan û kirdkî çîn o. Lehçeyî Şebekan hêna zaf hewremî ra nezdîyo.

Na mesela sero ez wazena yew serameyê xo binusî. Ma 2005 de semedî festîvalê “Gelawej” a şîbî Silemanîye. Myanî mêmanan de mamoste Mehemed Malmîsanij zi bi. Roşnvîranî Başûr re çend kesan va ke, “ Îta de Şebek estî, ê zi kirdkî qisêkenî”. Yew roj çend Şebekî amê otela Aşitî. Ma îta de pîya sohbet kerd. Mi çend kesan de roportaj viraştî. Mamoste Malmîsanij zi derheqî ziwan de înan de sohbet kerd. La ma dî ke sey pîyerî lehçe- yan myanî şebekî û kirdkî de alaqa esta, la eynî lehçe nîyî. Hancî ma sey “Grûba Xebatê Vateyî” 2006 de bi dawetê “Wezîrtîyê Karanî Kultur yê Kurdistan” şî Kurdistana Başûr. Îta de ma hem di roj pa Hewremanan alaqayî lehçeyan sero konferans viraşt, hem zi ma şî mintiqay Hewreman de dewan ra gerayî. Goreyî vînayê ma bênatê hewremanî û kirdkî de nêzdî ra alaqa esta, la nê wirdî cîya cîya lehçeyî.

Bakûrî Kurdistan de hema hema bajar ke homojen têna te de kirdkî yeno qisêkerdiş çîn o. Bajarî ke hêna zaf sey bajarî kirdkîqisêkerdoxan yenî zanayiş Çewlîg û Kalan (Tunceli) yî. Dêrsim yew mintiqaya hîra ya, no rid ra mi îta de Kalan nuşt. Goreyî cigêrayişi ma cayi ke te de kirdkî yeno qisêkerdiş nê yi: Navendî Çolîg û pîyerê navçeyan de. Zerrê bajarî û piyerê navçeyanî Kalan de. Zerrê bajarî Xarpêt û navçeyanî Xarpêt ra Pali, Depi, Maden, Kovanciyan, Qerebegûn û Sîvrîce de. Zerrê Amêd û navçeyanî Amed ra Licê, Pîran, Çermûg, Şenguş,Hazro, Hêni, Gel, Pasûr û Erxenî de. Navçeyanî Sewas ra Zara, Îmranli, Ulaş, Kangal, Hafîk, Divriĝi û Gürün de. Navçeyanî Erzirom ra Hinis, Aşqele, Tatos û Çat de. Zerrê Erzingan û navçeyanî Cimîno, Kemax, Manse (Mose,Çayirli) û Têrcan de. Gimgim, Sêwregî, Aldûş, Aksaray Ortakoy de. Ortakoy de 39 dewî kurd estî, înan ra 17-18 dewan di kirdkî yeno qisêkerdiş., Sason, Motkî di û tayê dewanî Poturge, Argûwan, Gumuşxane – Kelkît û Şîran, Sariz û navçeyê Erdexan Mernige (Göle), 2 dewî, Gundik û Gulîstan û Qarrs (yew dew- Lalogli) di yeno qisêkerdiş. Şarî nê dewan hetî Dêrsim ra şîyî Gimgim, Gimgim ra şîyî ûca.

Eşîrî ki hem kurmanckî hem kirdkî qisê kenî

Kurdîstan de zaf eşîr estî ki yew qisimî înan kirdkî qisê kenî, yew qisimî înan kurmanckî qisê kenî. Yan zî yew qisimî eşîr elewî yo, yew qisimo bîn sunî yo. Ez wazena îta de çend mîsalan bidî. Dêrsim di eşîranî girdan ra Şadî û Îzolî, Dêrsim di elewî yî, cayanî bînan yê Kurdîstan de sunî yî. Şikakî Dêrsim de ciwîyenî qismî înan elewî yî, qismî înan sunî yî. Hancî eşîrî alan, bextîyaran, mîlan Dêrsim de kurmancî qisê kenî û elewî yî, la Wan de, Agirî û Vîraşeher di, rojhelatî Kurdîstanî de kurmanckî qisê kenî û sunî yî. Heyderan Dêrsim de kirdkî qisêkenî û elewîyî, Wan de kurmancî qisêkenî û sunî yî, Başûrî Kurdîstan de soranî qisêkenî û sunî yî. Karsananî Dêrsim di Dêrsim di kirdkî, Depi û Gexi di kurmancî qisêkenî, Lolanî Dêrsim di kirdkî qisêkenî û elewî yî, Wan û Heqarî di kurmancî qisêkenî û elewî yî. Demenanî Dêrsim di kirdkî qisêkenî û elewî yî, Sewas di kurmancî qisêkenî , elewî yî û Wan de kurmancî qisêkenî û sunî yî. .

Eynî çî Çolîg û Pali di zî esto. Na mintiqa di mehna klasîk di eşîr zaf çin î. Hêna zaf cîya-cîya nameyî mintiqayan estî. Nê mintiqay zaf ray sey eşîr yenî zanayiş, la no raşt nîyo. Sey mîsal Çolîg di mintiqay Şîrnan di 9 dewî estî, la şarî na mintiqa yew êşîr ra nîyî. Şîrnan di hem şarî eşîrê bekran, hem şarî êşîrê reman hem zi şarî eşîrê zirikî ciwiyênî. Hancî mintiqaya Puex di eşîrî reman û alan estî, mintiqa Sencex di eşîrî bekran û reman estî. Pali de mintiqa Guevdere de cîya-cîya eşîr estî, sey hesenan, qubatan ûêb.

Nê eşîran ra reman Batman de zî estî û kurmanckî qisê kenî. Bênatê remanî Çolîg û remanî Batman de alaqa esto, ê şinî pîye yenî. Bekiran Kurdîstan de yew eşîra gird a. Wan di Tetwan de, Amed de zî estî û kurmanckî qisê kenî. Zirikî Muş, Lice û Erzirum de estî û kurmanckî qisêkenî. Hesenan dewê Guevderê Zuexpa de kirdkî qisêkenî hetî Serhat de kurmanckî qisêkenî. Qubatan dewê Xeylûn de kirdkî qisêkenî, Depi de kurmanckî qisêkenî.

Eşîra omerî Çewlîg – Bongîlan de kirdkî qisêkenî, hetî Mêrdîn de kurmancî qisêkenî.

Soreg de hetî Qerejdag de eşîra Nasî yew qisimî kirdkî qisêkenî, yew qisimî kurmancî qisêkenî.

Nê yenî na mehna ke kird, kurmanc û ê bîn yew milet o. Îna mîsal yew cay dinya de zî çin î. Dinya de yew eşîr çin a ke hem kurdkî, hem tirkî, hem kurdkî hem erebîk yan zî hem kurdkî hem fariskî qisê bikero.

Hereketa azadîya Kurdîstanî de rolî kirdan

Tarîx de beyntarê ereb, tirk , faris û kurdan de zaf pêrodayişî, zaf herbî bîy, la beyntarê beyntarê “kirdan” û kurdanî bînan, yanî “kurmanc”, “soran”, goran” û loran” yew pêrodayişî yew şêro nêbîyo. Eqsê nayê heme serewedaritişanê pîlan yê kurdan de, mavajî serewedaritişî Mela Selîm Efendî de (1914), serewedaritişê Qoçgirî de (1920), serewedaritişê Şêx Seîd Efendî de (1925) û serewedaritişê Dêrsimî de (1937-1938) kird beşdar bîyî. Mîyanê xebata neteweperwerîya kurdî ya sereyî seserra 20. de,kesî sey Kurdîzade Ahmed Ramîz, Faîq Bucak û Seîd Elçî neteweperwerî kurdî gelek namdar î. Şexsîyetanê sey Mela Selîm Efendî, Seyîd Riza, Faîq Bucak û Seîd Elçî dereceyê serektîye de Kurdîstanê Vakurî de doza neteweperwerîya kurdî rê serektîye kerda. Hewna, heme mucadeleyanê kurdayetîye yê nêmeyo peyên ê seserra 20. de û nika zî kurdê kirmancî mîyanê xebata sîyasî ya Kurdîstanî de hertim aktîf ê.

Ez zana no nuşte zaf bi derg, la îta de wazena zaf kilm hereketa azadîya Kurdîstanî de behsê rolî kurdan bikerî. Seserra vîstan di hema-hema pîyerê hereketanî kurdan de kirdan zaf yew rolo muhîm gureto. Sey mîsal, awankerdoxî rêxistina yewin a kurdan “Azm-i Kavi Cemiyeti” ra yew kirdanî Licê ra Kürdizade Ahmed Ramiz o. Ancî Xelîl Xeyalî, Tayîp Elî, roşnvîrî Koçgîrî û Dêrsim mîyanî hereketa kurd de aktîf bîy. Serekî serewedaritişî Bedlîs (1914) Mela Selîm kirdanî Çolîg ra yo. Serekanî serewedaritişî Koçgîri ra zafê înan kird bîy, la mîyan de kurmanc zî bîy. Hereketa Şeyh Seîd de kurmancî zî bîy, serekî sey Şêx Şerîf, Yado, Salîh Begê Henî ûêb kird zî bîy. Endamanî Xoybûn ra Dr. Nafîz Beg û Nûredîn Zaza, Yado û çend kesî bîn kird bîy. Yado û embazî (Yadî Mehmudî Ebas) bi wazîfedayişî “Hoybûn” yenî Kurdîstana Vakûr de pêrodayişî partîzanî rûmnenî. Mîyani embazanî ey de kurmancî zî estî. Dost û embazî Yado yo tewr nêzdî Sadîyê Telhê kurmanc o.

Serekî serewedaritişî Dêrsimî Sey Riza û êyê bînî kird (kirmanc) bîy, la înan het de roşnvîri sey Elî Şêr û Baytar Nurî bîy. Elî Şêr û Baytar Nurî sey şewirmend Sey Rizayî het de bîy, Sey Riza zaf bawerê xo înan ardên. Elî Şêr zî Baytar Nurî zî kurmanc bîy. Hereketa Koçgîrî de zî hem kirmanc hem zî kurmanc bîy, înan pîya semedî azadîya Kurdîstan a serewedarit. Wext ke şarî Koçgîrî waştê xo dayî hukmatî, o wext înan semedî pîyerê Kurdîstan a otonomî waşta. Înan nêvato, “Ma kurd nîyî, ma têna semedî kirmancana yan zî elewîyana heq wazenî.” Sey Riza Îngilîstan re mektub şaweno. O na mektuba xo de behsê Zîlan keno, behsê Agirî keno, behsê pîyerê kurdan keno û zaf akerde çekûyê “Kurdîstan” şoxilneno. Tayê îdîa kenî ke no name Baytar Nurî nuşto, la nika eşkera bi ke Seyîd Rizayî no name şawito konsolosxaneyî Îngilîstanî yê Trabzonî. Baytar Nurî o wext Surîye de bi. La Baytar Nurî zî îna yew mektub dawo fransizan.

1965 de Vakûrî Kurdîstanî de raya verên kurdan yew partîya siyasî awan kerd. Nameyî na partî Partîya Demokrata Kurdîstanê Tirkîya (PDKT) yo. Sereko verên yê PDKT kirdî Sêwregi Ebukat Faîk Bucak o. Kiştişî Faîk Bucak ra pey kirdî Çewlîg Seîd Elçî wazîfe dewr gêno. Ancî serekî Tirkîya di Partîya Demokrata Kurdîstanî Dr. Şîvan (Seîd Kirmizitoprak) kirdî (kirmancî) Dêrsimî yo

Tarîx de metnî verênî yê kirdkî

Goreyî zanayê ma teksto kirdkî raya vêrîn ziwan zanayê rus Peter.A.J .Lerch nuşto. Peter Lerch serrê 1856 de giredayê wîlayetê Smolonskî, Roslow de 3 Çolîgijan de qisê keno. Aqademiyî Qraliyet Peter Lerch şaweno îta ke o kurdan de qisê bikero, çimkî ey no aqademî de kurdî ser xebat kerdêni. Peter Lerch nê Çolîgijan de qisêkeno û înan re tayê sonikan û hîkayeyan geno. O nê nuşteyan cuwa pey bi nameyî "Kurdan û Keldaniyên Îranî yên Bakurî ser cigerayiş" sey kîtab çap keno.. Peter Lerq o wext nê tekstan bi yew alfabe ya husuî nûseno. Namê na Alfabe “Alfabeya lînguîstîk ya Lepsîus” ya. Raya verîn nuştox M. Malmîsanij nê tekstan taye bi alfabeya kurdî nuştî û 1985 de kovara Enstîtuya Kurdî “Hevî” de kerdî vila. Cuwa pey serranî 1990 de mi pîyerê nê tekstan çarnayî alfabeta kurdî û rojnameyî “Azadî” de kerdî vila.

Cuwa pey Wilhelm Streckers derheqî “Kuzîxan” (fekî Tujîk / Dersim) de taye not nuştî û nê nuşteyî hetî O. Blau ra ameyî neşir kerdiş (ZDMG, Cilt 16 (1862), R. 626f).

Friedrich Müller materyalî Peter Lerch esas girewto û gramerî zazakî sero xebat kerda û na xebatê xo bi nameyî “Zaza- Lehçeyî Ziwanî Kurdî” neşir kerda. (SWAW, phil.-hist.Kl.Cilt 48 (Viyana 1864), R.227 -245).

Se ke ayseno Friedrich Müller zazakî sey lehçeyî kurdî vîneno.

Strecker vano, tena Dersim de 7 diayelektî (fekî) zazakî estî.

Yew wezîfedarî dewleta Osmanî Mahmud Arîf yew mude (1874) Dersim de mendo. O şuphe keno ke zazakî kurdî nîyo, o vano, “ziwanî – zazakî” û îddîa keno ke beyntareyî zazakî û kurmancî de ferq estî.

Wilhelm Geiger zazakî sey yew lehçeyî kurdî hesibneno (G.Ir.Ph, Cilt 1,2 (1899), R. 388, Satir 14).

Albert v.Le Coq 1902 de Şam de bi nameyî Omar Ibnî Ali yew Çermugij de qisey keno. O no materyali xo bi nameyî “Metnî Kurdî” sey 2 qisim neşir keno (Berlin 1903). Qisimo yewin de tena zazakî yew mesela esta, na mesela bi herfanî erebî ameya nuştiş.

Se ke ayseno Albert v.Le Coq zazakî sey kurdî hesibneno.

Albert v.Le Coq xebatê xo ya kurmancî û zazakî şexsî neşir kerda. No ridra xeberê zaf cigerayoxan ti ra nêbîya. Xeberê O. Mann zî na xebat ra nêbîya.

Albrecht Wirth yew Çarekij (Tujîk) ra tayê çî qeyd kerdî û nayê dayî Josef Markwart. Markwart înan ra tena yew not neşir kerdo ( 1927).

E.B.Soane Goranî û zazakî dano têvero,(JRAS, 1921, R. 57 – 81).

Se ke zeno yanazış İranolog Oskar Mann 1906 de şîyo Sorek, Xarpet û Gexî de kirdkî biney materyal arêdayo. Mergî Oskar Mann’a pey Karl Hadank xebatê ey bi nameyî ‘Oskar Mann / Karl Hadank: “Mundarten der Zâzâ. Hauptsächlich aus Siwerek und Kor, Berlin 1932 – Siverek und Kor” sey kîtab neşir kerdo. Nameyî Kor “Kur” o û Kur dewê min a.

Oskar Mann nêameyo KUR , la Xarpet de bi nameyî “Hemîd Efendî” yew merdimî mi de qisey kerd. Oskar Mann materyalo folklorîk, taye sonikî, meseleyî, fikrayî û çîyî bînî neşir kerdî. Karl Hadank bi ardimî nê materyalî di fekenaî kirdkî sero xebat kerda.

Hetî Kurdan ra tekstî kirdkî yo vêrin Mela Ehmedê Xasî nuşto. Nameyî no kîtabî Ehmedê Xasî “Mewlidê Nebî” yo. No mewlid 1898 de nusîyawo, la 1899 de Amed de ameyo çap kerdiş. Melê Ehmedê Xasî çend şîîrî kirdkî zi nuştî, la nê şîîr neameyi çap kerdiş. Ehmedê Xasî 1863 de Hezan de dadî xo ra bîyo. Hezan ewro yew nahîyey Licî yo (Savat). Kalikî Ehmedê Xasî hetî Çolîg ra amebî Hezan. Goreyî taye çimeyan ê esle xo dewê Palî Xelûn ra yî. Ewro zi Xelûn de keyê Xasûn esto. Xelûn mintiqay Guevdere de yew dew a.

Kîtabo diyin hanci yew mewlid o. No mewlid 1903 de Usman Efendî yo Babic nuşto. Nameyî kitabî "Biyîşê Pêxemberî" yo. No Mewlid , 1933 de Celadet Alî Bedrixan Şam de bi herfanî erebkî çap kerd. Ûsman Efendî Sêwregij o. O miftîyê Sêwregî bi.

Nê di mewlidî raya verîn M.Malmîsanij çarnayî alfebaya latinî û 1985 de kovara Hevî (Hûmar 6) de çapkerdî. Cuwa pey nê wird mewlid zi çend ray Tirkiye de bi alfaba latinî ameyî çapkerdiş.

Edebîyato Modenr yê Kirdkî

Heta seranî 1960 ma raştî tekstanî kirdkî nînî. 1963 de Îstanbul de bi nameyî «Roja Newe» yew kovar çap bîy. Na kovar tene yew hûmar vêcîyay û na hûmar de, di tekstî kirdkî amê çap kerdiş. Înan ra yew mintiqay Çolîg ra yew derî ya, o bîn zi hatirayî yew kurdo surgun kerde yo. Cuwa pey 1975 de verî Ankara de bi namê "Özgürlük Yolu" (Rayerî Azadî) û dim ra rojnameyî "Roja Welat" û «Devrimci Demokrat Gençlik» de ge-ge kirdkî nuştê vecîyayî.

Özgürlük Yolu û Roja Welat de hêna zaf Munzur Çem tekstî kirdkî nuştî. 1979 de Îzmîr de bi nameyî "Tîrej" yew kovar veciyena. Her hûmarê na kovar de nuşteyî kirdkî zi çap benî. Îta de zi mesûlî kirdkî M. Malmîsanij o.

Ewropa de edebîyatî kirdkî

Ewropa de 1976 ra nat çend kovaranî kurdî de nuşteyî kirdkî ameyî neşir kerdiş. Nînan kovara verên ke nuşteyî kirdkî neşir kerdi. Raya verên kovara “Ronahî”(1976-78, Zurih/swisre) de metnî kirdkî ameyî çap kerdiş. Cuwa pey “Roja –Nû”(1979- 1990 Stockholm/Swed, “Dengê Komkar” (1979- Almanya) bi ardimî Federasyonî Komelanî Kurdîstan (KOMKAR) amênî neşir kerdiş de her wext metnî kirdkî zî neşir bînî. Ancî kovara “Armanc”(1979- Stockholm) de zî serranî heştaya pey her hûmar de yew ripel tenya kirdkî bi.

Cuntayî 12 Edar 1980 ra pey kadroyî kurdan vecîyenî Ewropa. Rêxistin, partî, komel û dezgehanî bînan yê kurdan Ewropa de zaf kovar û rojnameyî neşir kerdî. Tayê nê kovar û rojnameyan de metnî kidkî zî ameyî neşir kerdiş.

Enstituyî Kurd yê Paris 1985 ra nat bi nameyî „ Hêvî„(1985- Paris), Enstituyî Kurd yê Almanya bi nameyî “Mizgîn”(1986-Bonn) kovarî neşir kerdî, nê her di kovaran de zî kurmancî het de kirdkî zî nusîyayêni. Tîya de cayî “Hêvî” muhîm o, çunke hema hema nêmeyî çend kovaranî “Hêvî” kirdkî bi. Tîya metnanî folklorîkan het de, metnî edebî, cigêrayiş, gramatîk sero û tercumeyî zî neşir bîyêni.

Kovara Federasyonî Komeleyanî Kurd yê Swêd “ Berbang” de, kovaranî Yewbîyayê Nuştoxanî Kurd yê Swêd “Wan” û “Çira” de, kovar û rojnameyanî „Armanc“, „ Niştiman“ “Gaziya Welat”(1980 - Almanya), “Kurtuluş Yolu(1985-Almanya), Die Brücke”(1985 Almanya), “Kizil Yol”(1983-85- Fransa), “Berhem”(1988-90-Swêd), “Kürdistan Press”, “Berbang”, “Çarçira”, “Hêlîn”(1983-84), “Roja Nû”, “Niştiman”, “Demokrat”, “Heviya Gel”, “Bîrnebûn (1997)”, “Rewşen” û “Lêkolîn” de zî metnî kirdkî amênî neşir kerdiş.

Nê kovar û rojnameyanî de verî metnî folklorîk sey deyirî, sonikî neşir benî, la cuwa pey roportajî, şîîrî, hîkayeyî, derheqî raştnuştiş û gramerî kirdkî de û nuşteyî sîyasî zî yenî neşir kerdiş.

T.L. Todd 1985 di fekî Sêwregî sero gramatikê Zazaki (A Grammar of Dimili) bajarî Amerîka Michigan de çap kerd.

Ancî Ewropa de yew qisim kesî ke xo Kurd û lehçeyî kirdkî zi kurdî qebûl nekenî taye kovar çap kerdî. Tayê nê kovaran neyî: Ayre(1985-87), Pîya(1988-1992) Tija Sodirî(1995-2001), Kormışkan(1995.97), Ware(1992 – 2003), ZazaPress(2000-2005), Raa Zazaîstanî(1991), Vengê Şewq(1995),Vengê Zazaîstan(2000-2001), Zazakî(2008), Zerqê Ewroy(1990), Pîr(1994 -Almanya), Raştiye(1991-95), Desmala Sure(1991-94), Waxt(1990-91) û Çime(2005 – 2008). Nê kovarî hêna zaf sîyasî yî. Înan ra heme –hema yew zi seraser kirdkî nîya. Nê kovaran de nuşteyî siyasî- îdeolojîk tirkî yi, la tekstî folklorîk kirdkî yi. Yew hususîyetî nê kovaran zi na ya ke tekstan de qaîdeyî îmla û gramer çîn î. Her nuştox goreyî dewa xo nuseno. Heta ortax yew alfabe zi çîn a. Çimkî nê alfabeya kurdî qebûl nekenî, la înan zi heta nika yew alfabeya ortax ser piye nekerdo. Perbîn ra nê kovaran yew zi bi îstîkrar nêbîya. Encax yew çend hûmar amê çap kerdiş û edilyayî.

Beyntarê serranî 2005 û 2007 de bajarî Almanya Bonn de bi nameyî “Peyama Kurd” yew rojnameyo kurdî (kurmancî, soranî, kirdkî) neşir bi. No rojname de her daîm di ripelî kirdkî bi. Mesûlî qisimî kirdkî Seyîdxan Kurij bi. No rojname de xeberî rojane, roportaj , fikre, sonik û nuşteyî kirdkî amênî neşir kerdiş.

Ancî 2009 ra nat bajarî Almanya Koln de bi nameyî “Rûdaw“rojnameyo kurdî (kurmancî, soranî, kirdkî) neşir beno. No rojname de yew mude yew ripel kirdkî bi. Roşan Lezgîn no ripel hedre kerdêni.

Nê serranî peyênan rojnameyî “Özgür Politika” zî ca dano metnanî kirdkî.

1996 de kesî ke kirdkî nûsenî û xo kurd vînenî, Swêd de yew kombiyayiş viraşt. No kombiyayiş de Gruba Xebate ya Vateyî ame awan kerdiş. Na grûb 1997 ra pey bi nameyî „ VATE“ yew kovar vet. Kovara “Vate” bi alfabeya kurdî xo re esas girota û seraser kirdkî ya. Vate heta nika 39 hûmar ameya çap kerdiş.

Gruba Xebate ya Vateyî

Cuntaya leşkerî ya 1980` ya pey, zafê roşnvîr û qadroyî sîyasîyî kurd mecbur mendî vêcîyayi teberî welat. Nê roşnvîran teber de yew per ra kar û barî sîyasî rûmna, per bîn ra zi kultur, ziwan û tarîxî sero xebat kerd. Xo ra wext ke kes tarîxî miletanî bê dewlet ( sey arminî û cihû) biwano, kes vîneno ke înan zi no qede xebatî hîna zaf teberî welat de kerdî. Çunke zaf wext roşnvîrî miletanî bindestan nêşkenî welatî xo de biciwî û xebatê netewî bikerî. Semedî kurdana şart û şurtanî Ewropa zî vernî kar û barî kultur û ziwanî akerdên. Çunke îta de sey dewletanî kolonyalîstan ziwan û kulturî kurdan sero qeyd û bendî çîn bîy.

Roşnvîranî kurdan şartanî dîaspora ra hol fayde girewt û tîya de weşanxaneyî akerdî, kovar û rojnameyî vetî, tarîx, kultur û ziwanî kurdan sero kîtab çapkerdî. Enstîtuyî Kurd yê Parîs 1985 de bi nameyî “Kurmanckî” yew gruba xebat awan kerd. Na grûb 1985 ra nat her ser yew ray yena pîye het û yew hefte lehçeyî kurmanckî sero xebat kena. Netîceyî na xebat yew kovar de yenî vilakerdiş. Nameyî na kovar “Kurmanckî” ya. La heta 1996 lehçeyî kirdkî ser no qede yew xebat çîn bîy.

1990`ra pey hinî Tirkîye de zî kovar û rojnameyî kurdan ameynî vilakerdiş. Hem Ewropa de hem Tirkîye de zafê kovar û rojnameyanî kurdan de nuşteyî kirdkî zî ameyêni çapkerdiş.

Sebeb ke kirdkî sero qet yew xebata îlmî nêameybî kerdiş û qaydeyî raştnuştişî ortax nêameybî tesbît kerdiş, her nuştox sey xo nuştênî. No rid ra wendoxanî yew mintiqa nûşteyî bi fekî mintiqaya bîn fehm nikerdêni. Heta nuştoxan zi nuşteyî yew bînan zaf fehm nikerdêni. Sey numûne Çolîgijan nuşteyî Dêrsimijan, Dêrsimijan nuşteyî Pîranijan fehm nikerdêni.

Nayê sero verî Swêd de taye nuştox û roşnvîrî kurdan amê pêhet û nê probleman sero qisêkerd. Cuwa pey raya verên aşmê Tebax 1996 de Stockholm / Swêd de bi nameyî “ Kombîyayişî Kirmanckî/Kirdkî” yew kombîyayiş virazîya. No kombîyayiş de welatanî cîya – cîya ê Ewropa ra nêzdî pancîyes kesî hedre bîy.

No kombîyayişî Kirmanckî yo verên de qerar gêrîya ke lehçeyî kirdkî sero xebatê raştnuştişî, gramerî, termînolojî û ferhengî bêro kerdiş. Armanca sereke yê na xebat standartîze kerdişî lehçeyî kirdkî bîy. Kombîyayişî didin 28-31ê adare 1997 virazîya. Netîceyî xebatê nê di kombîyayişan bi nameyî “ Derheqî kirmanckî(kirdkî) de kombîyayişê Stockholmê” sey broşûr amê çapkerdiş û vilakerdiş. Kombîyayişî didin de bi pêşnîyarê tayê embazan qerar gêrîya ke yew kovara sade kirdkî bêro vilakerdiş. Netîceyî minaqaşayan nameyî na kovar sey “Vate” ame tesbît kerdiş. Kovara yewin ya “Vate” Amnan 1997 de ameyî çapkerdiş. Heta nika 38 humarî kovara “ Vate” ameyî çapkerdiş.

Se ke mi verî zî va amanca sereke ya Gruba Xebate ya Vateyi û kovare „Vate“ standardîzekerdişî lehçeyê kirdkî yo. Humara verên ya Vate de, sernuşteyê kovar de, standardîzekerdişî kirdkî sero wina nusîyayo:

“Beguman ma wazene ke ziwane xo standardîze bikere, labele no kar roje de yan zî aşme (menge) û serre de nebeno. No kar, him wexto derg him zî xebata zanaya û zafe wazeno. No semed ra eke ewro nuştoxe ma tena şiweya xo bizane yan zî ebi şîweya xo binuse zi, ma ganî verra verra giranîye bidi hetane muşterekan, formane raştan û raştnuştena (imlaya) muştereke ser ke ma bişiyî (bieşke) lehçeya xo standardîze bikere.

Semedê ne kare rê, ganî nuştoxî –hetta wendoxi zî- şiweyane bînan zî bimusene (bander bibene). Ganî ma xo vîre nekeri ke kirmanckî, kirmanckîya dewa ma û şaristanî ma tena nîya, dew û şaristane binî zî este. Gani ma wini binusî ke tena dewije yan zî şaristanije ma ne, kirmance binî zî bişiyi (bieşke) nuşteyane ma biwane û fehm bike. Nuştena nuşteyane înasarenan ewro asan nîya. Xora kare nuştoxî bi xo zî karedo asan nîyo, kaye gedan nîyo.”

Kombîyayişî Gruba Xebate ya Vateyî

Gruba Xebate ya Vateyî 1996 ra nat her serr yew yan zî di kombiyayişî viraştî. Heta nika ma 21 kombiyayişî viraştî. Înan ra 12 kombîyayişî Swêd de, 2 kombîyayişî Almanya de, 3 kombîyayişî Dîyarbekîr de, 1 Kûrdîstana Başûr de, 1 Dêrsim de, 1 Mêrdîn de û 1 Çewlîg de virazîyayî. Ne kombiyayişî verî welatanî Ewropa de ameyî viraştiş. La nê serranî peyênan welat de virazîyayêni. Ewropa de 10- pancês kesî ameynî kobîyayişan, kombîyayişanî welat de 20-25 kesî hedre benî.

Heta nika vîst û yew kombîyayişan de nê bajar û qezayan ra kesî hedre bîy:

Bongilan, Çewlig, Depe, Dersim, Erzingan, Gimgim, Heni, Lice, Pali, Pîran, Sewreg,Koçgîrî Çermug û Mutkî.

Seke tîya de aseno hema hema her ca ke kirdkî yeno qisêkerdiş, nê kombîyayişan de temsîl benî. Kesî ke yenî nê kombîyayişan goreye taye krîteran yenî dawet kerdiş.

Bi kilmkî nê peymeyî ne yî:

1. Grûba Xebatê ya Vateyî yew însîyatîfô sîvîl o. Na grûb girêdayî ço partî, rêxistin yan

zi komel nîya. Na grûb bi temamî bi waşteyî kesan ameya yew ca. Her kes bi însîyatîfî xo, bi îradeyî xo mîyanî na grûb de ca giroto.

2. Kesî ke kombîyayişanî “Grûba Xebatê ya Vateyî” ca genî xo sey kurd û kirdkî zi sey

yew lehçeyî kurdkî vînenî. Îta de yew ziwardarîyê çîna. Herkes bi îradeyî xo yo serbest no vînaye qebûl kerdo.

3. Ganî no kes kirdkî sero zaf ra tayn xebat bikero, yan zî bi yew qede na xebat rê ardim

bikero.

4. Na xebat de aktîf amade bibo, bi îstîqrar bêro kombîyayişan, kar û barî Gruba Xebate

ya Vateyi de ca bigero.

5. Ganî maddî û manevî fedakarê bikero. Çunke xebata Gruba Vateyi sere ra heta ewro

yew xebata îdeal a. Yanî waştiş, fedekare û ziwanî xo ra heskerdiş û xizmetkerdişi sero ameya awankerdiş. Ma bi îmkananî xo ye şexsî û bi ardimî taye merdimane ke bi keyfî xo ma rê ardim kerdo dest bi na xebat kerdo û heta ewro ameyî.

6. Gruba Xebate ya Vateyî wayîrî yew çarçewaya pêroyî ya. Merdimo ke biwazo na

xebat de ca bigero lazim o na çarçewa qebul bikero. Yanî ganî o ortax alfabe, standardîzekerdişî ziwanî, tetbîqkerdişî meylanî ortaxan û sewbîna çîyanî bînan qebûl bikero û nuşteyanî xo de bişoxilno.

Metodî xebatê Gruba Xebate ya Vateyî

Gruba Xebate ya Vateyî roja verên ra goreyî taye metodan xebitîyena. Ne merdimî ke na grub de ca genî her yew bi serran o ke ziwanî ser o xebitêno. Her yew çend ziwanan zano û zafê înan îlmî ziwanzanîyê zî zanî.

Gruba Xebate ya Vateyî tarîxî standart kerdişî ziwananî miletanî bînan ra hayîdar a û nê tecrubeyan ra ders gena. Se ke ma sereyî qisêkerdişî xo de îzah kerd zafê miletan ke demî modernîzasyon de ziwanî xo standart kerdo, înan yew fek esas girewto û nayê sero ziwano resmî yo standart awan kerdo. Sey numûne ziwano standarto almankî fekî Hannover o, tirkî yê İstanbul o, farskiî yê Tehran o. La ma inahawa nikenî, heta mumkun bo formî û çekuyî ke hema fekan de ortaxî yan zî yew bîn ra nêzdî yî înan genî. Eger inahawa nêbo formî ke hîna zaf mintiqayanî hereyan de yenî şoxilnayiş û pratîk de hîna asan yenî şoxilnayiş înan vîjnenî. Heta nika Gruba Xebate ya Vateyî bi no metodo cêrînî kar kerdo.

Her kombîyayişî de çend kesî cîya cîya temayan sero wazîfe gênî û goreyî temayê xo karî xo kêni hedre, no karî xo verî ke biyerî kombîyayîşî embazanî bînan re şawenî. Her kes no lîsteyo hedrekerde sero xebitîyeno, yanî formî mintiqayê xo nuseno. Penî de no lîste Mehmed Malmîsanij rê şawîyeno. Malmîsanij heme peşnîyaran goreye yew sîstem nûseno û ano kombîyayiş. Kombîyayiş de na xebat ser minaqaşa beno û goreyî meylê kombîyayiş xebat şiklê xo yo pêyin gena. Ne forman ra yew form sey forma standard yeno qebûl kerdiş, la formî bîn zî yenî nuştiş ke vîndî nêbîy. Eke semedê yew çî eynî mana de çend çekuyî bibî nê çekuyî pêro sey forma standard yenî girewtiş.

Gruba Xebate ya Vateyî standart kerdiş sero meylanî xo goreyî taye Peymeyan tesbît kena.

Nê peymeyî:

1. Çekuye kurdkî ya, yan zî ziwananî xerîban (erebki, fariski, tirk usn) ra yena.
2. Koke (esle) na çekuye ca ra yeno û senîn o.
3. Çekuye deforme bîya yan nibîya.
4. Lehçeyanî bînan de na çekuye esta yan çîn a, eke esta senî vajîyayena, senî nusîyena.
5. Mîyanî şarî de na çekuye hîna zaf (ekserîyet) senî vajîyayena, yani kam forme hîna

zaf yena xebitnayiş.

6. Eke ma yew cekuya newe yan zi termo newe virazi mîyani şarî de bêro qebul kerdiş?

Gruba Xebate ya Vateyî yew zimano eklektîk ke mîyanî şarî de nîyeno şoxilnayiş îcad nikena. Çîko mîyanî şar de esto, wazena ê veco orte û bi şoxilnayişî formanî ortax yew bînfehm kerdişî asan bikero. No rid ra heta mumkun bo, çekuyan îcad nikena. Çekuyî xerîb ke mîyanî şar de yenî şoxilnayiş, înan goreyî qaydeyanî kirdkî nusena.

Kombîyayişanî Gruba Xebate ya Vateyî de tesbîtkerdişî qaydeyanî rastnuştişî û gramerî, tesbît kerdişî yew termînolojî yo muşterek sero û hedrekerdişî yew ferhengo muşterek sero xebat kena.

Standart kerdişî raştnuştişî (îmla) û gramer

Sebebo ke kirdkî newe newe yeno nuştiş rastnuştişî (îmla) û gramer de standardîzasyon hem yew karo zehmet o hem zî yew wexto derg wazeno. No derheq de beyntarê fakanî kirdkî de taye ferqê muhîm zî estî. O karî standartîzasyon hîna keno zehmet. La ancî zî no war de, yanî

rastnuştişî de, xeyle xebat ameya kerdiş.

Gruba Xebate ya Vateyî bi tesbît kerdişî alfabeya muşterek dest ci karî standardîzasyon kerd. Ma alfabeya latînkî ke Mir Celadet Bedirxan bingeyî aye eşto na alfabe sey alfabeya muşterek qebûl kerda. Semedê lehçeyî ma ya vîjnayişî yew nameyo muşterek zî lazim bi. Çunke Dersim, Gimgim, Gexi de şari ma xo ra vano “kirmanc” û lehçeyî xo ra vano “kirmanckî”.

Çewlig, Pali, Pîran, Lice, Henî û tayê cayanî bînan de şarî ma xo ra vano “kird” û lehçeyî xo ra vano “kirdkî”. Şankuş, Çermug, Sewregî û sewbîna cayande zî şarî ma xo ra vano “dimilî”/

“dimlî” û ziwanî xo ra vano “dimilî”/“dimlî”. Kurde ke kurmanckî qisêkenî hîna zaf leheçeyî ma ra vanî „dimilî“.

Tirki û xeribî ma ra vanî “zaza” û ziwanî ma ra vano “zazakî.

Se ke tîya de aseno heta nika semedê şar û ziwanî ma ya hema yew nameyo muşterek niameyo tesbîtkerdiş. Gruba Xebate ya Vateyî nê çekuyan ra „kirmanc” û “kirmancki” sey meyîl tesbît kerd.

Ez newazeno derg û dila behse na xebat bikeri. Gruba Xebate ya Vateyî yew qismo mûhîm xebatê xo ya warî raştnuştiş û gramer de sey kîtab bi nameyî „Rastuştişe Kirmancki (Zazaki“ çap kerdo. (Rastuştişe Kirmancki (Zazaki, Weşanxaneye Vateyi, Istanbul, 2005) .

La ancî zî ez wazena tayê xebatî ke no derheq de ameyî kerdiş tîya de rêz bikî:

Bedilîyayişî vengan, kilmnuşteyî, sufiksî zafey,

Name: Nuştişî (gird yan qic) nameye humaran, rojan, aşman (mengan), mewsîman, hetan(cihetan), behran, royan, şaristanan (bajaran) û qezayanî Kurdistani,

qiteyan (kontinentan), welatan, dewletan û paytexte nînan, nameye miletan û mensubanî miletan, ziwanan û lehceyan, dînan, mezheban û teriqetan, nameye taybetî ye şexsanî

xeriban.

Zemir, sifet, izafe, edat, bestox, kar (fiil), taye suffiksî, rengi, humarî usn.

Kirdkî de çîyanî temelan sey name, zemîr û sifet de zî beyntarê mintiqayan de ferqî estî. Ma semedê standart kerdişa nînan ra tena yew esas girewto û ziwanî nuştiş de nayê şoxilnenî.

Numûneyîi:

Grûba Yewine

Forma standard ............. Forme bini

ez ..................................... e

ti ...................................... to, tu, tu

o ...................................... ew, aw, we, wi, ay, yo, yu, wo, u

a ...................................... ya

ma ................................... -

şima ................................ sima

e ...................................... ye, yi, i

Sifetî Nîşanî

Semedê Nêzdî halî xoser de:

Forma standard ............. Forme bini

no ..................................... nû, eno, enû, eni, ino, ini, in, na bu (eril)

na ...................................... ena, ina, hena bu (dişil)

nê...................................... nî, enî, inî, enê, inê, na bunlar

Humarî:

Forma standard ............. Forme bini

Yew yew, yow, yo, jew, ju, ju, zu, zu Bir

Panc pon, ponc, punc,panj

Standart kerdişî termînolojî

Karî tesbît kerdişî yew terminolojîyo ortax kirdkî de zaf yew karo zehmet o. Çunke kirdkî de reya verêna ke yew karo inahawa yeno kerdiş. Heto bîn ra zî kirdkî de termînolojîyo modern zaf qelso. Zaf çîyî ke alaqayî xo bi ciwiyayişo modern de esto, kirdkî de çîn î. No rid ra kombîyayişan de yew bi yew her çekuyî sero munaqeşe beno. Eger kirdkî de bibo ma ey genî û keni standard. Eger kirdkî de orîjînal yew çeku çîn bo, o wext ma hêverî ewnîyênî lehçeyanî kurdkî yê bînan ra (kurmanckî, sorankî, hewramkî) û nê lehçeyan ra geni. Eger kurdkî de qet çîn bo, ma ewnîyenî fariskî û ziwananî eqrebayan ra û uca ra geni. Ey ra pey zî ma ewnîyenî ziwananî bînan ra. Sebe ke warî îlîm û teknolojî de zafê çekuyan ziwanînî rojawan ra yenî, eger nê çekuyî mîyanî şarî ma de yenî şoxilnayiş, ma înan goreyî formî kirdkî nusenî û sey standart qebûl kenî.

Gruba Xebate ya Vateyî heta nika zaf waran de ortax yew termînolojî tesbît kerda.

Numûne: Nameyî heywanan, neweşîyan, zerzewat û mêywe, termî huquqî, edebîyatî, leşkerî, computer, îdarî, beledîya, anatomîya însanan, sihat, cografya, gramer, keye, merdimatî ûçb ameyî tesbît kerdiş.

Standart kerdişî Çekûyan

Xebatê standartkerdişî çekûyan zaf hîra yew xebata. Gruba Xebate ya Vateyî xo rê lehçeyî kirdkî esas gena, çeku û termînolojî bi tirkî ya yenî miqayese kerdiş. Yanî se ke mi verî zî vatibi, nê çeku û termînolojî ke yenî tesbît kerdiş, verba înan manayî înan yê trikî nusîyeno. Çunke neyî sey ferhengî tirkî- kirdkî yenî çap kerdiş.

Eger verba yew çekuyî tirkî, kirdkî de na mana de çend çeşît çeku estî, o wext pêro sey standart yenî girewtiş. Yanî çekuyî cîya cîya ke yenî eynî mana pêro sey standart yenî nuştiş. Eger eynî mana de yew çeku eynî kok ra bêro, la cîya cîya bêro telafuz kerdiş, yanî kok eynî bo, nuansî qicîk yê vatiş bîbî, o wext înan ra tena yew sey standart yena girewtiş, la formî bîn zî yenî nuştiş.

Çend Numûneyî:

Forma standard ............. Forme bini

Morcela Morcela, miclewri, mijlewri, mijloli, miclor, miclol, mijlor,

mijlori, mijlowri, mijmewli, miyercila, mocla, mojla, muejla, mojle, molcela karinca

Hina hêna, hê, hewna, hona, hûna henüz

Hema hama, hemo, hima, huma, homa, hemara henüz

homara, hemara, hamara, homara

Deha deha diha henüz

Hende ehende, ehendi, ehend, ende, endi, end, hendî,

hendi, hend, hand, hindi, honde, hund, indi;

endihey, endhay, endiheyra, indihey, indhey, Bunca

indiheyra, hendihey, hendhey, hendhay, henday,

hendê, hindê, honday, hondê

Hedrekerdişî yew ferhengo muşterek

Gruba Xebate ya Vateyî xebatê xo ya standartkerdişî termînolojî û çekuyan sey ferheng çap kena. Heta nika na xebat parçe parçe hîrê rey Îstanbul de hetî Weşanxaneyî Vate ra ameyo çap kerdiş. Her di çapî verên sey „Türkçe – Kirmancca(Zazaca) Sözlük – Ferhengê Tirkî- Kirmanckî (Zazakî)“ ameyî çap kerdiş.

Çapa hirêyîne ya hîrakerdîye 2009 de ame çap kerdiş. No çap de xebatê 16 kombîyayişan ca gena. No ferheng çekuyanî standardîzekerdeyan ra virazîyayo. La versîyonî vatişî çekuyan yê heme mintiqayan zî tede esto. Yanî yew çekuye kam mintiqa de senî vajîyena heme şeklî vatiş û telafuzî na kelîme ameye nuştiş.

Semedo ke kîtab zaf qalin bîyo, na rey no ferheng sey 2 kîtaban ameyo çap kerdiş.

Înan ra yew „Türkçe-Kırmancca (Zazaca) – Ferhengê Tirkî – Kirmanckî ( Zazakî) yo. No ferheng de hendê hewt hezar çekuyî standart estî.

Kîtabo bîn „ Kirmancca (Zazaca)-Türkçe Sözlük- Kirmanckî ( Zazakî) - Tirkî ‟ ferheng de heme şeklî vatişî çekuyan estî. Tîya de formî çekuyê ke standart nîyo, aye ver de “b.” nûsîyayo û formo standart ameyo nuştiş. Yanî biewnî formo standart ra.

Numûne:

Aqilî: b. biaqil; aqrep(n): b.aqrep(n); arazî(m): b.erazî (m)

No rid ra no ferhengî „Kirmanckî – Tirkî” de hendê hîris û çar hezar çekuyî estî.

Kirdkî de her name ya makî ya yan zî nêrî yo. No rid ra ferheng de penîyî çekuyanî makîyan de (m), ê nêrîyan de (n) nusîyayo.

Numûne: arê (n), hargûş (n), asin(n), aşme(m), aspici(m)

Kovara "Vate“

Yew xebata muhîm ya Gruba Xebate ya Vateyî zî çap kerdişî kovara vateyî yo. Se ke mi cor de zi nuşt aşmê adar 1997 de kombîyayişî didin de semedê çapkerdişî kovara „Vate“ ya qerar gêrîya. Amancî çapkerdişî kovar no bi ke yew per ra xebatê kombîyayişan bi no rayer bêro vila kerdiş pero bîn ra zî qerar kê nê kombîyayişan de gerîyenî, nê qerar pratîk de bêrî ca. Wext ke qaydeyî ziwan pratîk de ca miyerî, ê mîyanî wendoxan de ca nigenî. Xercî înan kovara Vate, xercî sîyaseto rojane ripelanî xo de ca dûna her qede nuşteyî kirdkî. Heta niha „Vate“ de hîna zaf nuşteyî folklorîk sey sanîkî/fîstonîkî, dêyîrî, fiqreyî, îdyomî, nuşteyî tarîxî, cigêrayişî, roportajî , şîîrî ûçb ameyî vila kerdiş. Pêro nuşteyan redaksîyon redekte keno û goreyî standartî Vate nê nuşteyan çap keno. Tekstî folklorîk sey fekî mintiqa yenî çap kerdiş, la nuşteyî bîn goreyî standartî yenî çap kerdiş.

Bi kovara Vate edebîyatî kurdî yo modern zaf verd şîyo. Vate de şîîrî modernî û hîkayeyî ameyî neşr kerdiş. Mîyanî nê eseran de hetî edebîyata zaf eserî bi qîmet estî. Yew qisimî nê şîîr û hîkayeyan sey kîtab zî ameyî çap kerdiş. Nêserranî peyênan tayê nuştoxanî cînîyan zî dest ci kerd şîîr û hîkaye nusenî. Ganî merdim nayê vaco ke nuştoxanî cînîyan hem hetî edebîyata, hem zî hetî hîsîya yew qalîteyî edebîyatî kirdkî kerdo berz.

Hûmara verên ya kovara Vate amnanî 1997 de Stockholm/Swêd de çap bîy. Kovara Vate sey alfabe, alfabeya ya kurdkî ya latînî (alfabeya Celadet Bedirxan) qebûl kena. Heta hûmarê 21 kovara Vate Stockholm de ameynî çapkerdiş û hususî ewropa de ameynî vila kerdiş. La goreyî îmkanan nê hûmar cuwa pey Îstanbul de ameynî çap kerdiş û Tirkiye û Kurdistan de vilabîyênî. Hûmarê 21 ra nat Îstanbul de yew buroyî kovara Vate esto. Hûmarê 21 ra nat pêro hûmarî Vate Îstanbul de ameyî çapkerdiş û Îstanbul ra ameyî vila kerdiş.

Heta nika 76 humarî kovara Vate ameyî çap kerdiş û vila kerdiş.

Serranî verênan de hem nuştoxî kovara Vate kêm bîy, hem zi zafî nê nuştoxan Ewropa ra bîy. La vera – vera hem nuştox zaf bîy hem zî nîspetî nuştoxanî welat zêde bîyo.

Weşanxanêyê Vateyî

Kovara Vate û kîtabanî “Grûba Xebatê ya Vateyî” Weşanxaneyê Vate çap keno.
Weşanxaneyê Vateyî serra 2003 de Îstanbul de seba ke qeraranê na grubê xo rê sey polîtakaya weşanî bigêro û bi no qaydeyanî kitabanê kirmanckî çap bikero ame sazkerdiş. Waharî no weşanxaneyî Denîz Gunduz o. Benateyî “Grûba Xebatê ya Vateyî” û Weşanxaneyê Vateyî de huquqî û dîrek yew giredayiş çîn o. La waharî weşanxaneyî zi “Grûba Xebatê ya Vateyî” pîya xebitêno. No rid ra beynnatê na grûb û weşanxaneyi de manevî yew giredayiş esto. Hetanî ewro Wesanxaneyî vateyî 35 kitabî û 19 humarî Kovara Vateyî çap kerdî. Nê kitaban ra 26 teneyî bi kirmanckî çap bîyî. Weşanxaneyî Vate kîtabî edebîyato modern sey şîîr, hîkaye û roman zî çap kerdî.

Reyna Tirkîye de Edebîyatî kirdkî

1990 ya pey kurdan hêna metrepolanî tirkiye de dest ci kerd kovar û rojnamê vetî. Zafê nê rojnameyan zi ge-ge pelanî xo de ca dawo nuşteyanî kirdkî. Nê rojname û kovaran zafê nînan Îstanbul de ameyî çap kerdiş û vila kerdiş.

1990 ra pey raya verên rojnameyî “Rojname”(1991) çend nuşteyî kirdkî neşir kerdiş. Cuwa pey nê rojname û kovaran de nuşteyî kirdkî ameyî çap kerdiş.

Rojnameya pey goreyî dorey tarîxî ne kovar û rojnameyan de nuşteyî kirdkî ameyî çap kerdiş:

Zend(1991), Ermin(1991), Azadî(1992-1993), Ateş Hirsizi(1992), Medya Güneşî (1992-1995), Welat(1992-1994), Dengê Azadî(1994), Jîyana Nû(1994-1995), Ronahî(1995-1996), Welatê Me(1995), Azadîya Welat(1996), Hêvî(1996-1999), Roj(1995), Nû Roj(1996), Pêşe Roj(1997), Roja Teze(1999-2000), Dema Nû(2000-2011), Ajda Dergisi(2007), Veng û Vaj (2008), Kelhaamed(2009), Newroz, Govend, Newroz Ateşi, Hevdem, Serketın, Deng(1992), War(1997), Nûbihar(1992), Munzur(2000), Ütopya, Tîroj(2003), Işkin, Kirmancîya Belekê(2009), Dersim Hayat(2010).

Vera vera teye komel û waqifanî bajaran zî kovar û rojnameyanî xo de ca da nuşteyanî kirdkî. Nînan ra taye: Bînyad(1994-2002), Wayîr(1995-2000), Gimgim(, Dersim(1995-97), Bindav(1995), Sefîne(2003).

Ancî nê serranî peyênan hîn taye bajaranî kurdîstan de rojname û kovar ameyî neşirkerdiş ke tede nuşteyî kirdkî zî ameyî neşirkerdiş, sey Bîr (2005-Amed), Vati(1997-98, Erzirom), Miraz (2006, Meletî), Bezuvar(2009), Mukaddîme (mêrdîn), Munzur Haber(2003-Dêrsim), Azadîya Welat(2006 – Amed), Newede Dêrsim(2009- Dêrsim), Gazete Semsûr(2010- Semsûr), Newepel(2011- Amed), Verroj(2012- Amed), kovara edebî Şewçila(2011-Amed)

Nê rojname û kovaran ra Azadîya Welat, Dêrsim, Gazete Semsûr, Nûbihar, Newepel, Verroj û kovara Şewçila û koavar Vate hema zî neşrîyatî xo rûmnenî.

Rojnameyî Newepel û Verroj safî kirdkî yî. Newepel di hefte de rayek, Verroj her hefte neşir benî û benî vila. Ancî kovara Şewçila safî kirdkî ya û tenya nuşteyanî edebî neşir kena.

Bi taybetî bi xebatê Grûba Xebate ya Vateyî û kovara Vate nê des serranî peyênan de edebîyatî kirdkî yo modern hedî hedî ronişeno. Wexto ke Vate dest bi neşirbîyayişî kerd, nuştoxî kirdkî bi destan ameynî hûmartiş, niha bi seyan nuştoxî kirdkî estî. Nayê het de hetîqalîteya zî edebîyatî kirdkî zaf verd şîyo. Hinî bi kirdkî şîîr, hîkaye, romanî hol û nuşteyî tarîxî, cigêrayişî îlmî bi qalîte yenî nuştiş.

Çimeyî:
1 - Amir Hassanpour, Kürdistan`da Milliyetçilik ve Dil (1918 – 1985), Avesta Yayinlari, 2005- Istanbul

2 - Mehmet Selîm UZUN, Gruba Xebate ya Vateyî û Standart kerdişî Kirmanckî (Zazakî) – Kovara Vate nr.9(29), r. 51-67, Payîz 2007, Îstanbul

3 - J. Îhsan ESPAR, Kırmanccanın (Zazacanın) standart bir yazı diline kavuşması için

yapılan çalışmalar: Vate Çalışma Grubu ve Vate dergisi, Bu metnin bir bölümünü 7-8 Ocak 2011 de, İstanbul Bilgi Üniversitesi Dolapdere

Kampüsünde yapılan Avrupa-Akdeniz Bölgesinde Azınlık Dillerinde Yazarlık,

Çevirmenlik, Yayıncılık Uluslararası Çalıştayına tebliğ olarak sunulmuştur.

4 - Wisif Zozanî, Dünbülliler, zazalar yahud kirdler, (Nuşteyo ke hema nêamayo neşirkerdiş)
5 – Bîlal Zîla, Tarîxê Xo Namekerdişî Kirdan, II.Ululararasi Zaza Tarihi ve Kültürü Sempozyumu (04-06 Mayıs 2012), Bingöl Üniversitesi Yayınları, Ağustos 2012

6- Malmisanij, Kird, Kirmanc, Dimili veya zaza Kürtleri, Deng Yayınları, Kasım 1996, Îstanbul).

7 - Ziya Gökalp, Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik İncelemeler, Komal Yayınları, Ankara, 1975 s. 51)

8 - Munzur Çem, Hawara Dêrsimî, Weşanên Deng, Îstanbul 2003.

9 - Martin van Bruinessen, Ağa, Şeyh ve Devlet - Kürdistan'ın Sosyal ve Politik Örgütlenmesi, Özgür Gelecek Yayınları, Ankara, 1991

10 - I.Ululararasi Zaza Dili Sempozyumu (13-14 Mayıs 2011), Bingöl Üniversitesi Yayınları, Aralık 2011

11 - II.Ululararasi Zaza Tarihi ve Kültürü Sempozyumu (04-06 Mayıs 2012), Bingöl Üniversitesi Yayınları, Ağustos 2012

Forumê Aştî û Azadîye hetê Enstîtuya kurdî ya Amedî û Şaredarîya Bajarê Girdî yê Amedî ra ame organîzekerdiş,

Amed de siba wesîleyê Roşanê Ziwanê Kurdî ra bi nameyê “Rayîr û metodê ganîkerdişê ziwananê ke binê tehluke de yê” forumêk virazîya.

Na komxebate, hetê Enstîtuyê Kurdkî ya Amedî ra sey hîrê roniştişan amey hedrekerdene.

Roniştişo dîyin de babeta “Dezgehkîkerdişê Kirmanckî” amey munaqeşakerdene û Ehmedê Bira sey qalîkerdox û Nesîb Gultekîn sey moderator ca girewt.

*Na xebere bi destekê madî yê Sefaretxaneyê Almanya yê Anqara, çarçeweya 'Projeyê Xurtkerdişê Dezgehanê Medyaya Herêmî yê bi Wasitaya Mentorîya Mîyanneteweyîye û Vurnayîşê Dîjîtalî' de ameya amadekerdene, mesuldarîya muhtewayî aîdê dezgehê ma ya."