2.1. Nameyê Rojan

Nameyê rojan bi herfa hurdîye (herfa qije) dest pêkenê û wina yê:

2.2. Nameyê Mewsiman

2.3. Nameyê Mengan (Aşman)

Kirmanckî de hem çekuya “menge” hem zî “aşme” est a. Tayê fekan de “menge” yena manaya “ay (yılın on iki bölümünden her biri)”ya tirkî, “aşme” yena manaya “ay (kamer)”a tirkî. Tayê fekan de zî çekuya “menge” nêvajîyena, “aşme” nê her di manayan de vajîyena.

Nameyê diwês menganê serre:

Seke ma cor ra zî bellî kerdo, nê nameyan ra “çele” nêrî yo, nameyê bînî makî yê. “Çele”/“çile” eslê xo de çewres rojê zimistanî yê û nê rojan zaf serd o.

Nameyê mengan bi herfa hurdîye dest pêkenê.

2.4. Nameyê Hetan (Cîhetan)

“Hemê way mi, Hemîlay mi

Rojawan o, rojhelat o
Şewqê to dawo heyato

Wenganê to dawo welato” (Yew deyîra Pîranî ra, Vate, hûmare: 30, s. 67)

2.5. Nameyê Qitayan (Kontînentan)

Nameyê qitayan bi herfa girde dest pêkenê û wina nusîyenê:

2.6. Nameyê Ziwanan û Lehçeyan

Nameyê ziwanan û lehçeyan bi herfa hurdîye dest pêkenê.
Nimûneyî:

kirmanckî (kirdkî, dimilkî, zazakî), kurmanckî, kurdkî, tirkî, fariskî, erebkî, franskî, îngilizkî
Kirmanckî de, nameyê ziwanan tayê fekan de sey çekuya nêrî, tayê fekan de zî sey çekuya makî

vajîyenê. Kombîyayîşê ma nînan ra formê makî qebul kerd.

2.7. Nameyê Dîn, Mezheb û Terîqetan

Nameyê dîn, mezheb û terîqetan bi herfa hurdîye dest pêkenê.
Nimûneyî:

2.8. Nameyê Mensûbanê Miletan

Nameyê mensûbanê miletan bi herfa hurdîye dest pêkenê.
Nimûneyî:

Name, sifet û zerfê ke nameyanê miletan ra virazîyenê zî bi herfa hurdîye dest pêkenê.
Nimûneyî:
Kêneka kurde kurdkî wend, kêneka tirke tirkî wend.

Tayê kurdê kurdperwerî ewro zîndanan de yê.

Gelek unîversîteyan de îranolojî est o labelê kurdolojî çin o.

2.9. Nameyê Mensûbanê Dewan, Bajaran (Şaristanan), Mintiqayan, Dewletan û Qitayan

Nameyê mensûbanê dewan, bajaran, mintiqayan, dewletan û qitayan bi herfa hurdîye dest pêkenê.
Nimûneyî:

Gedeyîya mi de mûndîya lawure¹ Pîran de biqîymet bî.

Ma het camêrdan di tewirî şalwarê sîyayî xo pay kerdinê. Tewiro yew qeremendû, o bîn zî

awrûpa bi; awrûpa hîna vay bi.

Sifet û zerfê ke nameyanê dewan, bajaran, mintiqayan, dewletan û qitayan ra virazîyenê zî bi herfa hurdîye dest pêkenê.

2.10. Nameyê Kesan yê Xerîban

1. 1)Nameyê kesan yê xerîban ke orîjînalê xo bi alfabeya latînkî nusîyenê -mavajî nameyê ewropayijan û amerîkayijan-, sey orîjînalê nê nameyan nusîyenê, telefuzê înan parantezan mîyan de nusîyenê.
   Nimûneyî:
   René Descartes (Rone Dekart), Shakespeare (Şekspîr), George Bush (Corc Bûş).
2. 2)Nameyê kesan yê orisan, ereban, farisan... ke orîjînalê xo bi alfabeya krîlkî, erebkî/fariskî... nusîyenê, sey telefuzê nê nameyan nusîyenê.
   Nimûneyî:
   Gorbaçov, Îbnî Xeldûn, Sedîyê Şîrazî.
3. 3)Nameyê kesan yê muslumanan û mensûbanê şaranê Rojhelatê Mîyanênî (Ortadoğu), sey telefuzbîyayîşê nê nameyan nusîyenê.
   Nimûneyî:
   Hafiz Esed, Seddam Huseyn, Mehmûd Derwîş, Xumeynî, Muhemmed Îqbal.
4. 4)Eke îmkanê nuştena orîjînalê nameyan yê xerîban -hetê teknîkî ra- çin bo, herfê nêzdîyê nê herfanê xerîban tercîh benê. Mavajî cayê “Kungsträdgården”î -ke nameyêko swêdkî (îsveçkî) yo- de merdim şêno (bese keno) binuso “Kungstradgarden”. Çunke herfê “ä” û “å”yî kurdkî de çin ê û beno ke

klavyeyê kurdan de zî çin bê.

2.11. Tayê Nameyê ke bi Herfa Girde Dest Pêkenê

1. 1)Eke unwan yan zî rutbe sey nameyê taybetî (özel ad) vajîyo, yanî bibo parçeyê nameyê merdimî, bi herfa girde dest pêkeno. Eke winî nêbo û tena semedê bellîkerdişê mesleg yan zî meqamê merdimî vajîyo, bi herfa hurdîye dest pêkeno.
   Nimûneyî:
   mîreyê Gêlî, begê kurdan, axayê dewa şima, melayê dewa ma, şêxê neqşîbendîyan, babayo dêrsimij, pîrê elewîyan, mudirê nahîye, mudiro umûmî Evdila Beg, qaymeqamê Xozatî, walîyo newe, bînbaşîyo zalim, albayê tirkan, qumandarê cendirmeyan, qumandarê alayîye Elî Heyder, Elî Heydero qumandarê alayîye. Qaymeqam û mudirê nahîye ameyî dewe. Kumandanê alayîye û walîyê Xarpêtî ameyî dewe. Bi herfa girde
   nimûneyî:
   Seyîd Riza, Şêx Seîd, Mela Mistefa Barzanî, Mela Ehmedê Xasî, Cemşîd Axa, Hesen Beg, Mistefa Başçawuş.
2. 2)Her çekuya nameyê cografîkî yê taybetî bi herfa girde dest pêkena.
   Nimûneyî:
   Koyê Munzurî, Deşta Dîyarbekirî, Royê Muradî, Çemê Dîcle.
3. 3)Nameyê cîhetî (rojawan, vakur ûêb) eke sey nameyê taybetî vajîyo, yanî bibo parçeyê nameyê cayêkî, bi herfa girde dest pêkeno.
   Nimûneyî:
   Kurdîstanê Başûrî, Koreya Vakurî, Afrîkaya Başûrî. Labelê eke nameyê cîhetî sey nameyê taybetî ney, tena seba îfadekerdişê cîhetî vajîyo, bi herfa hurdîye dest pêkeno.
   Nimûneyî:
   Vewre û varan hetê vakurê Kurdîstanî de zaf, başûrê Kurdîstanî de tay varenê. Îraq û Sûrîye başûrê Kurdîstanî de, Îran rojhelatê Kurdîstanî de yo.
4. 4)Herfa verêne ya her çekuya nameyanê sazgeh û dezgehanê taybetîyan gird nusîyena.
   Nimûneyî:
   Enstîtuyê Kurdî yê Parîsî, Federasyona Komeleyanê Kurdîstanî, Kitabxaneyê Selahedînê Eyûbî.
5. 5)Herfa verêne ya her çekuya nameyê bîna ya taybetî gird nusîyena.
   Nimûneyî:
   Koşka Cemşîd Begî, Kitabxaneyê Unîversîteya Dîcle, Berajê Kebanî.

2.12. Nameyê Kitaban, Nuşteyan û Notanê Bîblîyografîkan

Her herfa verêne ya her çekuya kitab yan zî nuşteyan (yazîyan) gird nusîyena labelê nê nameyan de herfa verêne ya edatan û bestoxan (bağlaçlar) gird binusîyo zî beno, hurdî binusîyo zî beno. Mavajî nameyê kitaban ê Munzur Çem, J. Îhsan Espar û Qemerê Alî wina nusîyenê: Hotay Serra Usifê Qurzkizî, Tanî Estanikî û Deyîrê Ma, Adir û Asme.

Notê bîblîyografikî heme welatan de bi eynî ûsulî nênusîyenê. No xusus de standardê cîya-cîyayî est ê. Kombîyayîşî munasib dî ke notanê bîblîyografîkan de bi rêze (bi sira) nê malumatî est bê:

1-Nameyê peyên yê nuştoxî (yazarın soyadı), 2-nameyê nuştoxî, 3-nameyê kitabî, 4-nameyê weşanxaneyî (yayınevinin adı), 5-nameyê şaristanî yo ke weşanxane tede yo (yayınevinin bulunduğu şehrin adı), 6-serra neşrbîyayîşî (yayım tarihi), 7-rîpelo ke ey ra îstîfade bîyo.

Beyntarê (mabênê) nê malumatan hemîne de vîrgul est o.
Nimûne:

Çem, Mûnzûr, Hotay Serra Usifê Qurzkizî, Weşanên Roja Nû, Stokholm, 1992, r. 124.

Eke cayê kitabî de nuşteyê bînî (meqale ûsn) bibîy, wina nusîyenê:

1-Nameyê peyên yê nuştoxî (yazarın soyadı), 2-nameyê nuştoxî, 3-“nameyê nuşteyî”, 4-nameyê kovare yan zî rojnameyî (dergi veya gazetenin adı), 5-hûmara rojnameyî yan zi kovare (gazete veya derginin sayısı), 6-tarîxê rojnameyî yan zî kovare, 7-nameyê şaristanî yo ke rojname yan zî kovare tede neşr bîya (gazete veya derginin yayınlandığı şehrin adı), 8-rîpelo ke ey ra îstîfade bîyo.

Beyntarê nê malumatan hemîne de vîrgul est o û nameyê nuşteyî bi xo îşaretê çengalekî (tırnak işareti) mîyan de yo.
Nimûne:

Diljen, Haydar, “Programandê Partîyandê Kurdan di Persa Ziwanî”, Vate: kovara kulturî, hûmare: 4, wisar 1998, Stokholm, r. 19.

2.13. Nuştişê Tarîxî yê bi Roje, Menge (Aşme) û Serre

Tayê kesî nuştişê tarîxan de nîşanê tîre (-) yan zî apostrofî (’) xebitnenê. Goreyê meylê kombîyayîşî, ganî tarîxî bê nê îşaretan binusîyê.

Nimûneyî:

Tarîxo bi roje, menge û serre zî sey nimûneya cêrêne nusîyeno:

2.14. Sifetî ra Nameviraştiş

Kirmanckî de, peygirê sifetî ra nameviraştişî goreyê fekan vurîyeno. No peygir, tayê fekan de “- îye”, “-î”, “-ey” yan zî “-ê” yo. Kombîyayîşê ma nê forman ra “-îye” tercîh kerd.
Nimûneyî:

2.15. Çekuyê Anteyî (Bükünlü Sözcükler)

Eke mîyanê cumle de mabênê çend çekuyan de “û” est bo, tena çekuya peyêne bi halê anteyî (oblîkî) nusîyena, çekuyê bînî bi halê xoserî (yalın) nusîyenê.
Nimûneyî:

Nimûneyanê corênan ra nimûneya verêne de, beyntarê “şarê Dêrsimî” û “Erzinganî” de “û” est o. No “û”, sey bestoxî (bağlaç) “şarê Dêrsimî” û “Erzinganî” pêra besteno. Semedê naye ra “-î”ya “Dêrsimî” û çekuya “şarê” newe ra -Erzinganî ra ver- nênusîyo zî beno. Çunke tîya de “-î”ya “Erzinganî”, “-î”ya “Dêrsimî” zî temsîl kena.

2.16. Nêancîyayîşê Çekuya Makî ya ke bi “-e” Yan zî “-î” Qedîyena

Çekuya makî ya ke bi “-e” yan zî “-î” qedîyena, cumle de nêancîyena, yanî peygirê “-e”/“-ye”yî nêgêna, halê xoserî (yalın durum) de nusîyêna.

Nimûne:
gule (m), awe (m), kardî (m).

Labelê çekuya nêrî ya ke bi “-e” yan zî “-î” qedîyena, cumle de ancîyena, yanî halê anteyî (oblîkî)

gêna û no “-e” yan zî “-î”yê peynîya çekuye sey xo maneno.

Nimûneyî:

2.17. Name û Sifetê Makî

Kirmanckî de name û sifetê makî yê ke tayê fekan de bi “-e” qedîyenê, tayê fekan de bi “-i”, tayê fekanê bînan de zî bê “-e” û bê “-i” vajîyenê.
Nimûneyî:

2.17.1. Nameyê Makî yê ke bi “-e” (“-i”) Qedîyenê û Kopula

Nameyê makî yê ke xoser bi herfa “-e” yan zî “-i” qedîyenê, gama ke mîyanê cumle de kopula ra ver bêrê, na herfa xo ya peyêne (yanî “-e” yan zî “-i”) nêvajîyena û nênusîyena.
Nimûneyî:

Nê nimûneyan ra “dar”, “qelem”, “Sorgul” û “Bêrîwan” gama ke xoser ê, bi “-e” yan zî “-i” vajîyenê (dare/dari, qeleme/qelemi, Sorgule/Sorguli, Bêrîwane/Bêrîwani). Labelê mîyanê cumle de, eke nê çekuyan dima kopula ameye, di herfê venginî (iki sesli harf) pêdima yenê û semedo ke vatişê xo zor o, nê venginan ra vengina verêne, yanî “-e” yan zî “-i” kewena. Mavajî cumleya “Na dare a” yan zî “Na dari a” de “-e” yan zî “-i”ya “dare”/“dari” kewta, cumle bîya “Na dar a”. (Seke ma cor ra zî nuşt, tayê fekan de, gama ke xoser bibî zî peynîya nê çekuyanê makîyan de “-e” û “-i” çin ê.)

2.18. Teql û Manaya Çekuyan

Kirmanckî de tayê çekuyê ke hemveng (eş sesli) ê la mana û cinsîyetê înan cîya yê est ê.
Nimûne:
“veyve”. Na çekuye hem manaya “gelin” hem zî “düğün”ê tirkî dana. Eke teql (vurgu, stress) heceya yewine ser o bo na çekuye manaya“gelin”, eke dîyine ser o bo manaya “düğün”î dana.

Çendna nimûneyî:

Nimûneyê corênî çekuyê hemveng û diheceyin (iki heceli) ê. Qaydeyo corên seba înan o.

Çekuyê diheceyinê ke nêrî yê, eke hemveng nêbê zî zafê zafan tede teql heceya dîyine ser
o yo.
Nimûneyî:

2.19. Bi “-î” Zafhûmarbîyayîşê Nameyan

Kirmanckî de peygiranê zafhûmarîye ra yew zî “-î” yo. Eke name bi herfa bêvenge (sessiz harf) biqedîyo, bi nê “-î”yî beno zafhûmar.

Nimûneyî:

Eke name bi herfanê venginan yê sey “-a”, “-ê”, “-o”, “-u” “-û”yî biqedîyo, tayê fekan de no “- î”yê zafhûmarîye nêvajîyeno. Mavajî gama ke çekuya “ga”yî bena zafhûmare, bena “ga + î”, labelê semedo ke di herfê venginî ameyê têhet, herfa pêragirêdayene dekewena mîyanê nê di herfanê bêvengan û çekuye bena “gayî”. Tayê fekan de semedê asaneya telefuzî ra “-î”yo peyên vîndî beno û no name bê “-î”yî vajîyeno, beno “gay”. Herçiqas ke ziwanê qiseykerdişî de tayê fekan de wina bibo zî ziwanê nuştişî (yazı dili) de ganî no “-î” binusîyo.
Nimûneyî:

Nameyê nêrî yê ke bi “-e” qedîyenê zî goreyê nê qaydeyê corênî “-î” gênê.
Nimûneyî:

Labelê nameyê makî yê ke bi “-e” yan zî “-i” qedîyenê, gama ke “-î”yê zafhûmarîye bigîrî, no “-

e” yan zî “-i”yê xo yo peyên vîndî beno.
Nimûneyî:

Tayê fekan de zî nê tewir çekuyê makî bi herfa bêvenge qedîyenê û zafhûmarîye de “-î”yî gênê.

Nimûneyî:

Çekuyê ke yewhûmarê înan bi “-î” qedîyeno, zafhûmarîya formê “-î”yî de newe ra “-î” nêgênê, sey xo manenê. Yanî nê tewir çekuyî, yewhûmarîye û zafhûmarîye de eynî nusîyenê.
Nimûneyî:

2.20. Cumle de Nuştişê Name yan zî Sifetê Zafhûmarî û Kopula

Mîyanê cumle de, name yan zî sifeto ke kopula ra ver sey objeyî (nesne) yeno, zafhûmar bibo zî sey yewhûmarî nusîyeno labelê nê halî de kopula zafhûmar nusîyena. Yewhûmarî û zafhûmarîya objeyî, yewhûmar yan zî zafhûmarbîyayîşê na kopula ra fehm bena.
Nimûneyî:

2.21. Îzafe (Tamlama)

Kirmanckî de îzafeya nameyî (isim tamlaması) fek ra fek cîya vajîyena. Heta tayê fekan de vengo ke îzafeyî îfade keno vîndî zî bîyo. Mavajî, cayê “lajê Hesenî” (Hasan’ın oğlu) de tayê fekan de vanê “lac Hesen”. Labelê ziwanê nuştişî de ganî herfa ke îzafeyî musnena (nawnena) binusîyo.

Derheqê îzafeyî de tercîhê kombîyayîşî û formê bînî wina yê:
Nêrî (Eril)

Makî (Dişil)

Zafhûmar (Çoğul)

Seke nimûneyanê corênan ra zî fehm beno, goreyê tercîhê kombîyayîşî, kirmanckî de ewro merdim şêno bi formê “a” yan zî “b”yî binuso.

b) Îzafe de, çekuya makî ya temambîyayîye (muzaf, tamlanan) ya ke bi “-e” yan zî “-i” qedîyena

Îzafe de, çekuya makî ya ke bi “-e” yan zî “-i” qedîyena, gama ke biba temambîyayîye, yanî biba çekuya yewine, no “-e” yan zî “-i” beno “-a”.

Nimûneyî:

Labelê îzafe de, çekuyanê nêrîyan de, no “-e”yê peynîya çekuye vîndî nêbeno, sey xo maneno.

Yewna qayde zî no yo: Eke “-i”, “y”yî ra ver bêro beno “-î”.
Nimûneyî:

Kirmanckî de îzafeya sifetî zî fek ra fek vurîyena. Mavajî manaya “yeni bir imkan” û “siyah bir kalem”a tirkî de, kirmanckî de nê formê cîya-cîyayî est ê:

Çekuya Nêrî

Nimûne:

Îmkanêko newe ewro est o la vizêr çin bi. (Yeni bir imkan bugün var ama dün yoktu.)
Na cumle de “îmkanêko newe”, demê nikayinî de, kerdox (özne) o.

Çekuya Makî

ç)Nuştişê Îzafeya Rêzilkî (Zincirleme Tamlama) û Manaya Aye

2.22. Nameyê Tayê Bajaran (Şaristanan) û Qezayanê Kurdan

Goreyê îdareyê dewlete tayê nameyê îdarî nê yê:

Sûke: Tayê fekan de çekuya “sûke”/“suki”/“sûk”/“suk” manayanê “şehir, kent, il merkezi, ilçe merkezi” yan zî “çarşı”yê tirkî de vajîyena. Mavajî Dîyarbekir, Erzingan û Sêwregi ra “sûke” yan zî “suki” vajîyeno. Ziwanê erebkî de zî “sûq” manaya “çarşu”yî de yo.

Sey prensîpî, nameyê her bajarê kurdan, sey vatişê şarê ê bajarî nusîyeno. Mavajî: Dêrsim, Gimgim, Bongilan, Dîyarbekir, Mêrdîn. Cêr ra, ma goreyê tercîhê kombîyayîşî nameyanê tayê bajaran û qezayanê kurdan nusenê.

*Dêrsim eslê xo de nameyê yew mintiqa yo. Nameyê şaristanî bi xo Mamekîye ya, ci ra Kalan zî vajîyeno.

2.23. Nameyê Welatan, Dewletan û Paytextan

Tîya de vêşane (zafane) nameyê dewletan û paytextanê înan nusîyayê labelê nameyê tayê welatanê bêdewletan yan zî welatanê otonoman zî nusîyayê.

2.23.1. Afrîka

2.23.2. Amerîka

2.23.3. Asya

2.23.4. Ewropa

2.23.5. Okyanûsya

Goreyê raporî 95 domanî cînayetanê karî merdî. Dîya zanayîş ke 14 domanê ke merdî, mihacir bîyî.

Raporî de sebebê merdişê domanan zî ameyî vatiş: se ra 18 pelçiqîyayîş û binê herre de mendiş, se ra 17 qezaya trafîkî, se ra 16 zî fetisîyayîş û jehrbîyayîş.

Hesabê resmî yê Amedspoî peynîya serra 2025î de resabî yew mîlyon teqîbkeran. Na hûmare aşma gulana 2026î de resa mîlyonêk û 600 hezar kesî û resa sewîyeya taximanê girdan ê Lîga Supere. Vejîyayîşê lîga tewr berze ra pey eleqeya terefdaran hîna zî zêdîya.

Vîyartişê sînorê 2 mîlyon teqîbkeran mojneno ke Amedspor tena sehay de nê, dîjîtale û medyaya sosyale de zî taximanê tewr girdan ê welatî ra yew o û piştgirîyêka pîle gêno.

Goreyê agahîyanê verênan, merdimêkî verê wendegehî de bi çek rasetast guleyî verdayî dormeyê xo.

Hêriş de 8 kesî birîndar bîyî

Temsîlkaranê rêxistinanê komelê sivîlî û hemwelatîyan gedeyanê xo reyde eleqeyêko zêde mojna bernameyî ke qezaya Kayapinarî de awanîya enstîtu de ame viraştene. Hemşaredarê Şaredarîya Amedî ya Şaristanê Girdî Emîn Ay, Hemvatoxê Meclîsê DBB’yî Demet Ceylan û Ayhan Karatekin, Hemserekê Bajarî yê Partîya Herêmanê Demokratîkan (DBP) Ruçem Vefa Elyakut û Ahmet Dogan, hemşaredarê qezayan û zaf dawetkerdî beşdarê çalakîye bîyî.

Seba xebatkaranê ziwanê dayîke sipas

Qiseykerdişan de bale ame antene ser o ke na xebate berhemê kesan a ke wayîrîya mîrasê kulturî kenê. Qiseykerdoxan vat ke seba ke gedeyî bi ziwanê xo biwanê û fehm bikerê û gedeyî û maye-pîyî derheqê çimeyan de zehmetîyan nêvînê, ê nê xebatan dewam kenê û heme xebatkaranê ziwanî rê ke keda înan projeyî de est a, sipas kerd.

‘Vîrê komel û neteweyan zî ziwan o’

Hemşaredar Ayî seba amadekaranê xebate sipas kerd û vat: “Ez zaf şa bîya ke dawetê nê bernameyî bîya. Ez xo sey endamêkê Enstîtuyê Kurdkî vînena.” Ayî dîyar kerd ke pawitişê ziwanê dayîke rasterast heqanê komelî ra girêdaye yo û vat: “Eke ma wayîrîya ziwanê xo nêkerê, ma nêeşkenê tu heqê xo bidest fînê. Esasê huner, kultur û tarîxî û vîrê komel û neteweyan zî ziwan o.”

‘Xovîrrakerdişê ziwanê dayîke, xovîrrakerdişê nê çîyan o’

Hemşaredar Ayî bale ante têkilîya ziwan û ekolojî ser o zî û vat: “Eke yew ziwan vindî bibo, eke yew çekuye yan yew term ziwanî ra vindî bibo, tesîrê ci ekolojî ser o zî beno. Tarîx de heme dermanî vaş û nebatan ra virazîyayêne, felaketê ekolojîkî çin bîyî. Her nebatî rê nameyêk dîyayêne. Xovîrrakerdişê ziwanê dayîke, xovîrrakerdişê nê çîyan o. No zî komelan mecbûrê dermananê teknolojîkan keno.”

‘Kurdkî heme waranê perwerdeyî rê bes a’

Ayî vatişê ke vanê kurdkî ziwanê pedagojî û akademî nîyo, rexne kerdî û vat: “Tayê kesî vanê ‘kurdkî ziwanê pedagojî nîyo.’ Ney wina nîyo. Dinya de eşkera bî ke eke qedexeyê vera kurdkî hewanîyê, zarokîstan ra heta unîversîte heme kitab û dersan de kurdkî heme waranê perwerdeyî rê bes a. Ma veng danê heme berpirsîyaran: Gerek ê fek nê polîtîkayanê xeletan ra verdê.”

‘Dayîkanê ma ma bi lorîyan hewna kerdî’

Ayî bale ante ser o ke ganî kurdkî keye de nesil ra nesil bêro ardene û vat: “Dayîkanê ma ma bi lorîyan hewna kerdî. Kamcîn may û pîyê ke gedeyanê xo reyde kurdkî qisey nêkerê, ‘lorî lorî’ nêvajê, gedeyanê xo rê neheqîyêka gird kenê.”

Peynîya çalakîye de 20 kitabê gedeyan ê cîya-cîyayî ke bi kurmanckî û kirmanckî ameyî amadekerdene, welatî û gedeyan rê ameyî vilakerdene ke beşdarê bernameyî bîyî.

Kurdî; înkar, asîmîlasyon, qetlîyam, çinêbîyayîş

Kurdî; xoverdayîş, lehengî, yewbîyayîş, serkewtiş

Rojeva kurdanê neteweperweran enê yî. Yew kîşt de gonî yew kîşt sulh, yew kîşt de qirkerdiş û qetlîyamî yew kîşt de xoverdayîş û serkewtiş, yew kîşt de adir û şer yew kîşt de awe û azadî, hasilê kelam yew kîşta ma de zimistan yew kîşta ma de wesarê welatê koyan.

Çi heyfo ke zafê partî û hereketê kurdan seke enê rojevanê kurdan nêvînenî. Xo danê serê niçikê koyan û şarê kurdî dekenê binê dere û dolan. Zafê wextan realîteya kurdan peygoş kenî. Kurdî ha mîyanê çerxanê asîmîlasyon de canê xo danî, ê şinê kewenê meseleyanê sunî û bejikan dima.

Hereketê kurdan ganî eyro bikewî rojevanê raştan û realîteya kurdan dima. Verba enê laserê asîmîlasyonî de vinderî û seba estbîyayîşê Kurdan bixebetî. Dejê Kurdan sivik bikerî û derdanê înan ro melheman vînî. Qijanê înan pize de hêvîya rojanê weşan ganî bikerî. Eke nêkenî wa serê Kurdan de versî zî nêkerî.

Realîteya kurdan peygoşî nêwazena, can û ruh ra xebate wazena. Çunke Kurdî verba çinêbîyayîşî şinî. Mîyanê enê halî de wa nêşiyerî nêkewî çîyanê sunî û Kurdan ra dur dima.

Yew mileta gird û qedîm ha verê çimanê înan de roje bi roje helîyena, hemîyena la ê şiyê kewtê LGBT û nêzana Biratîya Şaran(halkların kardeşliği) û çi çi dima. Heta ke reqîbê to, to sey yew şarî nêvîno ti çawa ey dir benî seypey û bira. Pîlanê ma vato "Biratî bi bar-an..." Merdimo ke qebul nêbo nêbeno bira û o ke bira nîyo zî barê ey zî çin ya. Kîşta bîne de Kurdî zafane Sunî, Elewî, Caferî Musluman ê, Êzîdî, Xirîstîyan û dînanê bînan ro tabî yê. Se bîyo bi enê partî û hereketanê Kurdan ke ena realîteya eşkera ser o hema zî şinê kewenê LGBT dima. Karê ma çin yo, derdê ma çin yo û ma şi bikewe înan dima. Û LGBT zî goreyê enê dînan ra Heram û rayîrîravejîyayîşo.

Eke vengê ma şino reseno înan wa cewabê ma bidî. Êyê ke rey daya şima û şima kerdî wêkîlê xo seba çi rey daya şima û seba çi şima sey wêkîlî wêçînayî?

Êyê ke rey daya şima mîyane ra se de çend LGBT yî?

Mîsyon û Vîzyono ke şima xo rê nusenî û nawenî goreyê kamcîn realîteyê Kurdan ra nusîyayî?

Mîyanê partî û hereketanê şima de meseleyê serekeyî çi yê?

Şima cewab bidêne ma zî têdir biwane.

21.09.2026

Ez bi "Çi heyf û hezar heyf"î dest pêkena.

Çi heyf û hezar heyf...

Werrekna eyro ma dinya de û welatê xo de zulman, kiştişan, qetlan, zorbeyîyan, şerran û qirkerdişan ra qisey nêkerdênê. Çi heyf û hezar heyf ke ma kenê û wina asîyeno ke do ma biker zî.

Wexto ke ma yew sîteya xeberan û ajansan ra ewnîyenê yan zî ma goşê xo danî qisêyanê çarşî û bazaran ma vînenê ke mîyanê xeberan de kiştişî îlla est ê. Êdî ma ro normal yeno kiştişê însanan û ma zaf bale nêdanê ci. Heta ma nêwazenê qisey biker enê kiştişan ser o. Yew kîşt ra zî psîkolojîyê merdimî zî êdî hewanênano. Çi heyf û hezar heyf...

Eslê xo de ez nêwazena serê enê kiştişan de qisey bikerî. Her sîte û ajans de xo ra bi hezaran xeberî est ê. Ez wazena ser ê sîte û ajansan de "kiştişê cinîyan ser o bikarardişê ziwanî" de qisey bikerî û tayê zî rexne bikerî.

Heme dinya de însanî sey yew bomba dekerde û seba teqayîş amade yî. Sebebê enê zaf î û pisporê enê gureyî xo gore îzah kenî. Meseleya ma ena nîya. Meseleya ma ziwano ke kiştişê cinîyan de bikar yeno yo.

Enê xeberan de ziwan zafane wina yo; reyna yew cinî bî qurbanê carmêdan, carmêdan yewna cinî kişte, carmêdan emserr hende cinîyî kiştî, yew carmêdî cinîya xo kişt... Goreyê enê cumleyan ra seke Carmêd neyarê Cinîyan o û bi ena neyarîya xo cinî û cinîyan kişeno. Labelê wina nîyo û her carmêd yan lajê yew cinî yo, yan mêrdeyê aye yo, yan birayê aye yo û hema çi çi çîyan de cinî û carmêdî yewbînan ra girêdayeyî. Enê cumleyî sey mînak wa tîya de bî. Kîşta bîn de dinya de her serre bi hezaran kiştişî yenê meydan. Yanî carmêdî carmêdan zî kişenî. Heta kiştişîya cinîyan ra gelek zafêr kiştişî, cînayetî, zulmî benê.

Esil meselaya ke ez wazena behs bikerî ha tîya de ya ke carmêdî verê ruhê xo badê cinîyan, qijan, carmêdan, xoza û heywanan kişenî. Carmêdî seba çi wina kenî? Çunke destê înan de qewet est o. Yanî binê mesela de carmêdbîyayîş û cinîbîyayîş yan zî qij û heywanbîyayîş çin yo. Zulm, qewet, îqtîdar, hukm û mergê ruhan est o.

Her kesî îlla derdorê xo de dîyo ke cinîyêke yewna cinî kuta û kişta, carmêdî yewna carmêdî ro zulm kerdo û kişto, qijî yewna qijî derb kerdo û kişto, yan zî însanan zulmê heywanan kerdo û kiştî. Yanî bi kilmî carmêdî têna nêkişenî, her kes qasê qewetê xo yew qatîlkar o. Qewet destê kamî de bo o carmêd o.

Wexto ke ena pencera ra biewnîyo mesela ra fehm beno ke qewet destê kamî de bo o kişeno. Qewet destê cinî de bo cinî zî kişena heta cinî carmêdan zî û cinîyan zî kişena, qijanê xo heta dadî û babîyê xo zî kişena.

Carmêd, zulmê cinîya xo keno û kişeno çunke o hîna jîhat o û qewet destê ey de yo. Gama ke keye de nêbo cinî bi qewetî zulmê qijanê xo kena û heta kişena çûnke aye hîna jîhat a û qewet destê aye de yo. Qij wexto ke şino teber embazanê xo rê zulm keno û heta hîna aver şino û kişeno çûnke o hîna jîhat û qewet zî destê ey de yo. Enê însanî xoza û heywanan zî kişenê çûnke hukm ha destê înan de û qewet ha înan de yo. Yanî her kes qasê qewetê xo zulm keno û qasê merdişîya ruhê xo yewê bînî kişeno. Carmêdî ney qewet kişeno.

Seba enê, ziwano ke carmêdî sey şeytanî naweno ney, ziwano ke her tim hetê cinî yo ney, ziwano ke nefret beyntarê însanan de afirneno ney, ziwano nerm û ziwano ke heqîqetê mesela aşîkar keno wa bikar bêro. Tîya ra veng dana heme ajans û sîteyanê kurdan ziwano winayîn ra xo durî bidêne û ziwano ke carmêdan dekeno şeytan bikar mîyarêne.

Zulm û zorbeyîye sey şeytanî nîşan bidêne ke wa ne carmêd zulmê cinîyan û yewna carmêdî bikero û bikişo, ne wa cinî zulmê cinîyan û qijan bikero û înan qurban bikero ne zî wa heywan û xoza qurbanê însanî bibê.

Pehlîwan, o ke eşkeno bi însanan nîyo, pehlîwan, o yo ke eşkeno bi hêrsê xo yo.(Hedîs ra)

11.08.2026

Mekteb, seba heyatê gedeyan her serrî hetê averbîyayîşî ra zaf muhîm o. La nê heyatî de yew pers esto ke hem pedagojî de hem zî mîyanê perwerde de zaf yeno ereziwanameyîş.

Geden de dest pêkerdişê mektebî senên bibo?

Çend serrî de kam mektebî biwano?

Gedeye ma, çend serreyîya xo de şêrê mekteb, heyatê înan seba musayîşî û famhkerdişî hîna rind beno?

Pedagog û psikologê gedeyan vanê ke, her gede hetê hîş û fikrî (vîr û fam) û hetê mezg û ruhî ra yew wextî înan esto. Her wext zanayîş ser eynî nîyo. Labelê, na mevzu de cigêrayîşanê peyênan, wexto ke doman beno 6 serrî o wext o fikr û fahmê ci seba qezenckerdışê qorîyan (disiplin) û musayîşê herfan hedre beno. Heta 6 serreyî, dinyaya gedeyan tena kay û xeyal a. Ay semedî gere musayîş sey kay kerdiş bideyo gedeyan.

Na babete de psikologê zaf namdarî zî vanê ke wextê kayî, bingeyê aqilî o. Mîsal, psikologo namdar Jean Piaget vano: "Kay, karê gedeyan o" (Play is the work of childhood). Yanî hetanî serrî yewendes û diyes serreyî, doman tenya bi kayperwerîye dinya xo fam keno. O zaf çî no wextî de gere bideyo gedeyan.

Hetê bînî ra, psikologê bîn ê namdar Lev Vygotsky zî serba weşbîyayîşê gedan û kayî mîsalêka zaf weş dano û vano: "Gedayî kay de her wext serê temenê xo ra, serê reftaranê xo yê herrojî ra berzêr o" (In play, a child is always above his average age, above his daily behavior). Na vate nîşan dana ke gedeyî bi kaykerdişî xo amadeyê perwerdekarîye keno. Mezqê gedan hîna seba nuştiş û wendişê saatanê dergan hedre nîyo. Hetê bînî ra zî, eger zaf dore zî (mîsal 7-8 serreyi de) şêrê mekteb, nê tewrî de zî wextê musayîşî derg beno û gedeyî mîyanê hemtemenanê xo de pey de maneno.

Seba nê sebeban, dinyaya ewroyî de tewr tewrê tewr rindo ke gedê ma binkeyê mektebê verênî (kreş û baxçeyê gedan) bivînê û dima, wexto ke 6 serreyê xo kerdî temam, dest bi mektebê bingeyî (mektebo verên) bikerê. Bi nê şeqlo tewr normal, doman hem kayê xo keno hem zî bi rehetî musayîşê wendiş û nustişî beno. Heyatê perwerdekarîye de gamêka weş û asayî erzeno.

Seke ma va heyan 6 şerrî pê kaykerdiş uca ra pey gede beno hedre, bi xususî matematîk gere hena erey bideyê gedan çunke gedêyî hete razber de kemê hema nêkewtî ay nëmserre.Eke ma vaci gedeyan ma va lez matematîk bimusê ma xeta kenî û gedan ser de tesîro nêbaş virezîyeno.

Dinyaya modernî de matematîk 10 serra pey yeno musnayiş la nustiş û wendiş lez dest pekeno.Texmîne ke ez kena tirkîya da semedê ke matematîk lez diyeno gedan ayî semed ra geday ma matematîk ra tersênî û nêmusenî.

Na mevzu ser o zaf zanyarî nuştê la her dewleti de perwerde cîya yo. Ay semed ra her kes sey xo vîneno.

Weşîye de bimanê.

Welatîyanê ke derheqê na babete de qisey kerd, dîyar kerd ke nê cezayî şexsê Amedsporî û nasnameyê ey rê ameyî dayene. Înan vat ke tîmê bînî zî konvoyan virazenê û veng zêde beno, la înan rê ceza nêyena dayene; nê cezayî tena Amedsporî rê yenê dayene.

Welatî vanê ke na cezayêka sîyasî ya û wazenê ke nê cezayî bêrê wedaritene.

Nameyê welatîyanê ke ceza girewta û resayê destê ma, nê yê: Mesut Kopuk, Serkan Yapici, Veysî Arî, Abdullah Boltan, Remzîye Oylek, Fatma Îlhan.

Kursîyê zêdeyî û wendekarê payra ameyî dîyarkerdene

Kontrolan de ame dîyarkerdene ke tayê erebeyanê servîsan de, VERA mewzûatî kursîyê zêdeyî est ê. Ney ra teber erebeyê ke kapasîte ra zêde û payra wendekarî berdêne û ruxsatê xo newe nêkerdbî zî ameyî dîyarkerdene. Ekîban seba îhlalan zabitnameyî amade kerdî û derheqê erebeyanê eleqedaran de muameleyê qanûnî ame destpêkerdene.

Kontrolê plakaya S zî yenê kerdene

Kontrolan de şertanê teknîkî û fîzîkîyan ê erebeyan ra teber, plakaya S zî yena kontrolkerdene. Ekîbî cigêrenê ke erebeyanê servîsan de destûr û ruxsatê hewceyî est ê yan çin ê; munasibîya plakaya erebeyan ke sey servîsê personelî yenê xebitnayene zî kontrol kenê.

Kontrolê ke hetê çar ekîb û 18 personelan ra yenê ramitene, do seranserê şaristanî de heme servîsanê dibistanan bigîrê xo mîyan û dewam bikerê.

Mûsa Anter kam o?

Mûsa Anter serra 1920î de dewa Zivinge ya girêdayeya Nisêbînê Mêrdînî de ameyo dinya. Mektebê verênî Mêrdîn de, mektebê mîyanên û lîse zî Edene de wendî. Dima ra Fakulteya Huqûqî ya Zanîngeha Stenbolî qedêna. Maya ey Fesla Xanime, muxtaranê verênan ê cinîyan yê Tirkîya ra yew a.

Serra 1944î de kênaya Evdirehîm Rehmî Zapsuyî, Ayşe Hale reyde zewicîya. Nê zewacî ra serra 1945î de lajê ey o pîl Anter, serra 1948î de kêna ey Rahşane û serra 1950yî de zî lajê ey o qij Dîcle ameyî dinya.

Reya verêne serranê wendekarîya xo de, dewrê Serewedarnayîşê Dêrsimî de ame tepiştiş. Seba ke maya Mustafa Kemalî rê heqaret kerdo, 45 rojî nezaretxane de mend. Anterî dima bi Canip Yıldırım û Yusuf Azizoğluyî reyde rojnameyê İleri Yurtî vet. Seba şîîra xo ya bi kurdkî "Qimil"î serra 1959î de Doza 49an de bi waştişê îdamî ame muhakemekerdiş.

Derbeya 27ê Gulane ra pey bi efû ame veradayîş. Zindan ra dima kovaranê Deng, Barış Dünyası û Yönî de nuşt. Serra 1963yî de na rey zî Doza 23yan ra kewt zindan. Zindananê Mamak, Sultanahmet, Balmumcu, Seyrantepe û Nisêbînî de mend.

Derbeya 12ê Êlule de zî seba propagandaya "kurdîyetîye" ame tewqîfkerdiş. Cuya xo de pêro pîya 11 serrî û nêm zindan de vîyarna. O awankeranê DDKO, HEP, NÇM û Enstîtuya Kurdî ya Stenbolî ra yew bi.

Anter 20ê êlula 1992yî de Seyrantepe de rastê hêrişê çekdarî ame. Hetê çepî ra di guleyî, qelb û sereyê ey ra zî guleyêk eştî ci û ame qetilkerdiş. Nuştox Orhan Miroğlu zî eynî serebût de birîndar bi. Mensûbê verên yê JÎTEMî Abdulkadir Ayganî eşkera kerdbi ke Anter hetê tîma ke o zî mîyan de bi ra seba JÎTEMî ame kiştene. Raporê Susurlukî yo Kutlu Savaşî de zî ca girewt ke hêriş Mahmut Yıldırım (Yeşil)î organîze kerdo.

Mezelê ey dewa Zivinge ya Nisêbînî de yo.

Kitabê ke nuştê:

· Birîna Reş (1959)

· Qimil (1962)

· Ferhenga Kurdî-Tirkî (1967)

· Bîranînên Min I (1991)

· Bîranînên Min II (1992)

· Vakayiname (1992)

· Fırat Marmara’ya Akıyor (1996)

· Çinara Min (1999)

Labelê dewijî razînêbîyayîşê xo mojna û îzin nêda ke cigêrayîşî bêro kerdene.

Sînorê rûhsatî yê Projeyê Gêrayîşê Baqirî 5.283 hektar o. Dewijê ke tersê înan esto ke no proje do tebîatî talan bıkero, vatî ke gureyê gêrayîşê madenê baqirî do zerar bido erdan û çimeyê awe zî do bipeysê.

Dewijan pêro şarê mintiqayî, platformanê derûdorî, dezgehanê komela sivîlî, dezgehanê meslegî, merdimanê zanistî û kes û dezgehanê ke şenê warê huquqî de paştgîrîye bidê, seba paştgirîye dawet kerdî.

Seba kurmancî sewîyeya 1, 2, 3 û 4ine; seba zazakî sewîyeya 1 û 2yine û seba soranî zî sewîyeya 1ine do bêrê akerdene.

Dersê online 5ê teşrîna verêne de, yê rîbirî zî 10ê teşrîna verêne de dest pêkenê û 12 hewteyî dewam kenê. Kesê ke wazenê tewrê quran bibê, ganî muracaetê Komeleya Cigêrayîşanê Kurdkî bikê.

Semedê muracatî nê formî dekerêne bitikîne.

Roj û saetê dersan

Rûbirû

Kurmancî:

Asta Yekem (A1.1), Şemî (Cumartesi) : 11:00 - 14:00

Asta Yekem (A1.2), Şemî (Cumartesi) : 11:00 - 14:00

Asta Duyem, Şemî : 14:00 - 17:00

Asta Sêyem, Şemî : 14:00 - 17:00

Asta Çarem, Şemî : 17:00 - 20:00

Kirmanckî-zazakî:

Duşto yewin (A1), Şeme (Cumartesi) : 11:00 - 14:00

Duşto diyin (A2), Şeme : 14:00 - 17:00

Online

Kurmancî:

Asta Yekem (A1.1), Duşemî (Pazartesi) : 19:00 - 22:00

Asta Yekem (A1.2), Sêşemî (Salı) : 19:00 - 22:00

Asta Duyem, Çarşemî : 19:00 - 22:00

Asta Sêyem, Pêncşemî : 19:00 - 22:00

Kirmanckî-zazakî:

Duşto Yewin (A1), Îne (Cuma) : 19:00 - 22:00

Duşto Diyin (A2), Yewşeme : 19:00 - 22:00

Soranî:

Destpêk, Şemî: 19:00 - 22:00

📢 Atolyeyên Kurdî yên Serdema Payîzê dest pê dikin. Agahîyên atolyeyan di formê de ne. Hûn dikarin bi forma li jêrê qeyda xwe çêkin. 👇https://t.co/185UpLlxa3 pic.twitter.com/LjW8XQiETE

— Komeleya Lêkolînên Kurdî (@Komeleya_Kurdi) September 15, 2026

Beşiktaş bi na netîce 12 pûanan de mend. Amedsporî zî bi 13 pûanan averaj reyde nameyê xo lîderîya lîge de qeyd kerd.

Bawerîya Raya Heqî/Heqîye de komel ocaxzadeyan û eşîrzadeyan ra yeno meydan. Ocaxzadeyan rê xas, eşîrzadeyan rê am/xam vacîyeno. Wexto ke xas û am yan zî xas û xam vacîya; heme komel qesd beno.

Ocaxzadeyî ruhwan ê; camêrdanê înan rê -dahîna zêde- pîr, cenîyan rê ana vacîyena. Ê eslê xo benê besnenê Hz. Mihemedî ra ke no usil demê serwerîya misilmanîye de ronîyayo. Ocaxê înan est ê; Kureyşan, Babamansuran, Seyîdsabunan, Sarîsaltukan, Axuçanan…

Eşîrzadeyî awamî yê. Talibê ocaxzadeyan ê. Ocaxzadeyî înan rê talib vanê. Eşîrzadeyî zazayê (kirmanc, kird, dimilî) hurr ê, eslê xo nêbesnenê yewna ca ra. Yê înan eşîrê xo est ê; Demenan, Heyderan, Alan, Kalan, Qirxan, Karsanan… Ê merdimê eşîranê xo yê.

Mabênê ocaxzadeyan û eşîrzadeyan de dêsêko qewîn est o. Nohet û ohet têmîyan nêkeweno. Ocaxzadeyî xo berz û esîl vînenê. Xo-mîyan ra zewecîyenê. Gonîya xo nêkenê mîyanê gonîya awamîyan ra. Eşîrzadeyî dawaya pîlîye nêkenê, xo layiqê refê ocaxzadeyan nêvînenê. Xo-mîyan ra zewecîyenê. Ocaxzadeyan ra zewec xirab o.

Ocaxzadeyî rayber, pîr û mirşîd ê. Mîyanê rayberîye, pîrî û mirşîdîye de ferq est o. Rayber raye, adet û usil musneno taliban; raye çi ya, cem senî girê dîyeno, roce senî yeno girewtene… Pîr cem girê dano, weez dano, dara (mehkeme) heqîye ronano, heq û neheqî cêser keno. Mirşîd serê pîrî yo. Çîyo ke pîr keno o zî keno feqet selehîyetê xo pîrî ra zêde yo. Eşkeno qeraranê pîrî betal bikero.

Raya Heqî/Heqîye de baro giran vileyê pîrî ser ro yo. Eşîrzadeyan ra yewerî sey hemrayî gêno xo ver ke nê kesî rê koçek vacîyeno, mîyanê taliban ra gêreno, çi na dinya ser çi a dinya ser, heme persan û meseleyan çare keno; îman û îtiqat, ceng û cedelê taliban, pênêkerdişê cenî û mêrdeyî, zem û zur, dizdîye, neheqîye… Aye ra, cayo ke dur o û linga xo zêde nêkewena ci, pîr oca de yewerî xo rê wekîl tayîn keno. Nê kesî rê tîkme vacîyeno. Meseleyê hurdî-murdîyê ke benê, tîkme nameyê pîrî ser ra înan çare keno.

Bawerîya Raya Heqî/Heqîye de dêso qewîno ke mîyanê komelî de ronîyayo, beno sebebê kêmî û xeletîye. Yew ocaxzade biwazo-mewazo, mecbor o ke rayberîye, pîrîye, mirşîdîye bikero. Yewero ateîst (keso ke Heqî nêzaneno) bo, elaqeyê xo bi îman û îtiqadî çin bo zî komel rayberîye, pîrîye nano ey ver ra.

Pîr û rayberî ganî raye, cem û cemat, saz û awaz bizanê; wayîrê fehm û ferasetî, fikir û nezerî bê; pers û meseleyanê taliban çare bikerê. Ema tayê merdimî nê wesfan ra bêpar ê. Vanê; ma ocaxzade yê; mîyanê taliban ra gêrenê, mal û pere arê danê wenê. Kar û gureyêk, xizmetêk nêkenê. Emeg û qezencê taliban ra wenê. Seba mal û pereyan ra mîyanê taliban ra gêrenê.

Heqê eşîrzadeyan çin o ke bibê pîr û rayber. Yewer Raya Heqî/Heqîye de tenik bo; cem û cemat, saz û awaz weş bizano; bawermendo temam bo zî nêeşkeno pîrî û rayberîye bikero. Raya eşîrzadeyan girewte ya.

Ocaxê Raya Heqî/Heqîye dem û dezgeyê hezar serran ê. Nînan komel xo ser ra girewto; hetê îman û îtiqatî ra, fikir û felsefeyî ra aver berdo. Can û nefes dayo ci. Ewro tesîrê xo kêm bo zî îhtîyacîya komelî tim bi ocaxan bena. Aye ra, ocaxî ganî xo newe ra tertib bikerê. Sey mekteb û akademîyan berê xo heme kesan rê biakerê. Kamkes beno wa bibo, çi ocaxzade çi eşîrzade, êyê ke wazenê hetê bîr û bawerîye ra xo aver biberê, pîrî û rayberîye bikerê, raye bimusnê komelî; ganî nê ocaxan de bander (perwerde) bibê, nê ocaxan ra destur bigîrê. Kam ke heq keno pîrî û rayberîye wa o bikero. Ocaxî ancî nameyê pîr û kalanê ocaxzadeyan ser ra bê ema pîrî û rayberîye ne paştîya kesî ser ra bar ne zerrîya kesî de ax û întizar ba. Ocaxî malê yew sulala ney ganî malê heme komelî bê.

GGCyî reya 40ine “Musabeqaya Rojnamegerê Serkewte” organize kerd. Merasim de xeylê kategorîyan de xelatî ameyî dayîş.

Cemîyetî emser “Xelata Azadîya ya Çapemenî” daybî Zazakî Newsî.

Nameyê Zazakî Newsî vera Koordînatorê Pêroyî yê Zazakî Newsî Enwer Yılmaz xelate girewte.

Yewna “Xelata Azadîya ya Çapemenî” dîya Botan Times î.

Dîyalekta Zazakî de çekuya başîye bi goreyê pabestayî/kontekstî de dordor mana bivurîyo zî, reyna eynî mana da nê çekuyî zî estê; başî, holîye, holî, rindîye, rindî, rindênî, weşîye, weşî… Na nuşte de başîye bi manayê çekuye nê, bi manayê termî/têgehî ameya şuxulnayene. Wextêko felsefe de persa başîye çi ya yena perskerdene: Başî, başîye ya! ameya formûlaze kerdene. Başîye/holîye tena bi sereyê xo yew mana îfade nêkena. Xora heme erje yî tena bi sereyê xo yew mana îfade nêkenê û başîye zanayîşê kerdişanê xo de estîya xo reyde yew erje ya.

Însanê ko zerrîya êy pak o, raştvateyo, kar û gureyê xo erja başîye reyde keno, kesî ra xirabî, neheqî û zilm nêkeno, o kes sey keso baş yeno hesibnayene û kerdişê êy zî kerdişê başîye yenê pênaskerdene. Sinorê însan û kulturî, dinya ya objeyan û estîyanê serebutî zî xo de belo kenê. No sînor melumatanê manakerdişê yê erj û zanistan peyda keno. No peydakerdiş hetê mana û erje ra yew awiro pêranayîş û temamkerdox dano merdimî. Goreyê Max Ferdinand Schelerî, erjî mîyanê xo de yew qaydeyê hîyerarşî reyde rêz benê. Nê hîyerarşî de erja tewr berze û pozîtîfe erje başîye qebul keno.

Însan bi ontolojî û epîstemolojî xo reyde erjenê xo awan keno û beno yew ontoya/estîyê ke epîsteme û etîkî. Erja başîye seba însanî erjanê tewr berzan ra ya û zanayîşê erja başîye sey yew estîya krîterî ya hêzê însanî yeno pênas kerdene. Erja başîye hetêk ra hem yew estîya aksîyolojîk hem zî yew estîyê ke epîstemolojîk û ontolojîk a. Başîye yew erje merdimîye ya û ciwîyayîşê kesan û komelî ser o tesîrdar a. Başîye fikir, hîs, hişmendî, çalakîyanê şexs û komelî ser o yew tesîro muhîm viraznena. Başîye heto bîn ra zî bi vîrê hemparî, tecrubeyê paydarî, erja kulturî ya hemparî, hêz û manaya kolektîfî, kokê hemparî yê esl û tepşî û hîsê hemparî reyde ciwîyayîşê kes û şarî de erja etîkî de ca gêna.

La tayê başî/holî estê ke, wextêko biyerê kerdene xirabî û pîsîye pak kenê. Her holîkerdiş beno ke cayê xo nêvîno la holîye ke merdim zerrîya xo reyde keno, ganî sey varanî pîsîye bida şutene. Eke merdim pîzeyo safî ra başiye/holîye bikero, na holîye/başîye sey varanî pîsîyan şuwena. Yew kes yan yan zî yew komel cuya xo holîye ser o awan bikero do rojanê tengî û xiraban de derûdorê xo de holî û weşîye bivîno.

Rindîye bike, berze behr; mase nêzano, Xaliq zano. No vateyo verên nîşan dano ke başî gereka bê menfiet û bêpaye bêro kerdene. Merdim wexto ke yew başî keno, gereka seba qezencî êy nêpawo. Gama ke başî behrî de bêro erzîyayene û mase nêzano, Xaliq zano; kerdişê baş zî eke hetê însanan ra nêro dîyayene û qîmetê êy nêro zanayene zî, qîmeta xo vindî nêkeno. Çunku Xaliq kerdişê başî vîneno û zano. Cuya şarê Zazayan de, başî, hetk arî meymanperwerî û destgirewtişê kesê tengasî de qîmetêko pîl esto. Bi taybetî cuya dewan û têkilîyanê cîranî de, yewbînan ra hetkarî kerdiş esto. No vateyo verên zî nê hişmendîya komelî nîşan dano: başî seba qezencê şexsî nê, seba başî bi xo bêro kerdene. Eke kesê ke başî ci ra ameya kerdene aye nêzano yan zî qîmetê aye nêdano, no şert qîmeta başî kêm nêkeno. Bi nê cîhetî ra, no vateyo verên erjê başî eşkera keno. Çunku başîya raşte, menfîet ra girêdaye nîya. No vateyo verên merdimî bander keno ke başî biko û qîmetê kerdişê xo tena bi reaksîyonê merdiman nêpîvano. Mase nêzano zî Xaliq zano; o semed ra, kerdişê baş qîmeta xo bi xo de hewêneno.

Başî/holî zî kerdaneyê komalî de cayêko muhîm gênê û erja başî ser o vateyê verênan ra nîmûne: A holîya ke tu kerd, zê varanî pîsî şite. No vateyo verênî de: Eke merdimo ke zerrîya êy pak biba, kar û gureyê xo başî û weşîye ser de keno. No merdim kesî rê xirabî nêkeno, timûtim rindîye keno û başîye wazeno. Başî û weşîye seba her kesî wazeno. La tayê başî/holî estê ke, wextê biyerê kerdene xirabî û pîsîye pak kenê. Her holîkerdiş beno ke cayê xo nêvîno la holîye ke merdim zerrîya xo reyde keno, ganî sey varanî pîsîye bida şutene. Eke merdim pîzeyo safî ra holîye bikero, na holî/başîye sey varanî pîsîyan şuwena. Yew kes, yan zî yew komel cuya xo holîye ser o awan bikero do rojanê tengî û xiraban de derûdorê xo de holî û weşîye bivîno.

Bide nanê xo, bixelisne canê xo. No vateyo verênî, nan dayîş, ardimkerdiş û xo xelisnayîş miyan de pêwendîyekî manedarî pêşkêş keno. Goreyê manaya raşteraşte, merdim nanê xo dano û bi nê kerdişî canê xo xelisneno. Nêra nan yew hewcedarîya bingehîn a ciwîyayîşî yo û dayîşê êy kesê hewcedarî ra ardimê raşteraşt o. Vate bi îfadeyêke kilm merdimî parekerdişî ra teşwîq keno û qîmeta nan dayîşî ano vîrî. Goreyê manaya mecazî, nanê xo dayiş tena werd parekerdiş nîyo; comerdî, zerrîsozî, ardimkerdiş û bêmenfîetî yewna zî hesibkerdiş temsil keno. Canê xo xelisnayîş zî keweno sey encamê baş ê kerdişê rindî bêro famkerdene. Kesê ke başî keno, miyanê merdiman de bawerî û rêzgirewtiş peyda keno; heman demî de wijdanê xo zî aram keno. Bi nê manayî, başî tena kesê ke ardim vîneno ra fayde nêdana, kesê ke başî keno ser o zî tesîrê ke rind ca verdena. No fikir bi ciwîyayîşê komelê Zazayan reyde pêwendîya xurt esto. Nan, bi taybetî ciwîyayîşê dewan de, berhemê xebata zehmet a erdî û parçeyê bingehîn ê sifreyî bîyo. Nanê xo bi feqîr, rêwî, cîran yan kesê hewcedarî reyde parekerdiş, sey kerdişekî comerd û baş ameyo dîyayene. Rojê tengî de yew parçe nan zî eşkeno hewcedarîyekî girîng ca biko. Nê tecrubeyê ciwîyayîşî, parekerdişî miyanê merdiman de xurt kerdo û hestê yewgirewtişî geş kerdo. Hetê erjê başî ra, no vateyo verênî başî bi dayîş, parekerdiş, comerdî û ardimkerdiş reyde girêdano. Merdimo baş tena malê xo kom nêkeno; waxto hewcedarê yewna vîneno, şertê xo de çiyê ke destê êy de yo pare keno. Nê payekerdişî de qîmeta sereke pîlbîyayîşê çiyê dayeyî nîyo; niyetê baş û hewcedarîya kesê bînî ra bersiv dayîş o. No sebeb ra, heta yew parçe nan zî nîşaneyê başîya pîl bibo. Bi nê awayî, bide nanê xo, bixelisne canê xo; eşkera keno ke başîya vera yewna bêencam nêmanena. Nanê parekerdeyî hewcedarîya kesê bînî ca keno, la heman wextî de kesê ke dano zî bi aramîya wijdanî û qîmeta kerdişê rindî dewlemend keno. Nê sebebî ra, başî sey yew erjê etîkî bi comerdî, parekerdiş, û destgirewtişê kesanê hewcedar reyde girêdano.

No vateyo verênî dest dayîş û camêrdbîyayîş miyan de pêwendîyekî manedar pêşkêş keno; Desto daye, tim camêrdo. Goreyê manaya raşteraşte, kesê ke dest dano, tim camêrd o. Nêra dest dayîş, kesê hewcedarî ra ardimkerdiş û şertê tengî de êy bêpaşt nêverdayîş manaya xo de gêno. Camêrd zî kesê comerd, ardimkar û wayirê xulqê rindî ano vîrî. Bi nê îfadeyî, vate qîmeta merdimî bi kerdişê baş ê êy eşkera keno. Goreyê manaya mecazî, dest dayîş tena destê xo dergkerdiş nîyo; barê yewna şenikkerdiş, şertê zorî de hetkar bîyayîş û îmkanê xo bi kesê hewcedarî reyde parekerdiş temsil keno. Kesê camêrd hewcedarîya yewna vîneno û seba ardimkerdişî her tim qezencê kesane nêpaweno. Nê cîhetî ra, camêrdbîyayîş tena taybetmendîyekî kesayetî nîyo; waxto bi ardim û kerdişê rindî bêro nîşandayene, qîmetê exlaqî gêno. No fikir bi ciwîyayîşê komelê Zazayan reyde zî pêwendîyö ke xurt esto. Ciwîyayîşê dewan de xebata erdî, avakerdişê keyeyî, arêkerdişê berhemî, şayî û rojê xemî de destê yewbênan girewtiş adetêko qîmetdar bîya. Kesê ke rojê tengî de ardimê cîran, dost yan xizimê xo kerdo, miyanê komelî de sey kesê camêrd û wayirê xulqê rindî ameyo naskerdene. Nê awayê ciwîyayîşî de başî tena bi vatişî nê, bi destdayîş û karê pîya eşkera bîya. Hetê erjê başî ra, no vateyo verênî başî bi ardimkerdiş, comerdî û destgirewişî reyde girêdano. Merdimo baş waxto kesê hewcedarî vîneno, tena derheqê êy de hestê rind nêkeno; heta şertanê xo dest bido, ardimê êy keno. No ardim benoke maddî bibo, benoke bi xebat, dem yan paştîgirewtişî bêro nîşandayene. Bingehê başî nêra nîyetê rindî kerdişê faydedarî de vurnayîş o. Bi nê awayî, desto daye, tim camêrdo; qîmeta camêrdbîyayîşî bi destê ardimî dergkerdiş reyde eşkera keno. Vateyo verênî merdimî fam keno ke camêrdî tena bi name û vatişî nêpêjena; qîmeta aye demê hewcedarî de bi kerdişî xuya bena. Nê sebebî ra, başî sey yew erjê etîkî bi ardimkerdiş, comerdî, zerrîsozî û barê yewna şenikkerdiş reyde girêdano.

Bikilmî ma eşkenê îfade bikerê ke; analîzê nê vateyan nîşan dano ke başî, ciwîyayîşê komelî de bi ardimkerdiş, dayîş, xeyr, zerrîweşî û yewnan ra rindî kerdiş reyde pêwendîya xurt kena. Nê cîhetî ra, başî tena yew fikir yan waştiş nîya; bi kerdişê merdimî de xo eşkera kena. Nê vateyan nîşan danê ke başîya ke merdim yewna ra keno, tena kesê ke ardim gêno ra qîmetdar nîya; kesê ke başî keno zî hetê xulqî ra kemilneno.

Nê vateyan de qala weş, ziwano şîrin û xeyr zî bi başî reyde girêdayî yo. No nîşan dano ke başîye tena bi mal û pere nêyena kerdene: Vatişo rind, helwestê nerm û yewna ra zerrîweşî dayîş zî eşkenê formê başîye biba. Bi pêroyî, analîzê nê vateyê verênan nîşan dano ke erje başîye yew erje bingehîn ê ciwîyayîşê kesane û komelî yo. Başîye bi ardimkerdiş, xeyr, dayîş, qala weş û hewcedarîya yewnan famkerdiş reyde pêk yena. Nê sebebî ra, vateyê verênan başîye sey yew erjê etîkî ke miyanê komelî de yewgirewtiş, zerrîweşî û pêwendîyê ke rindîyê ke xurte pêşkêş kenê.

Başîye cuya şarê Zazayan de tena yew mefhûmê felsefeyî nîya; başîye bi tecrube, bibawerî, biaqil û vîrê hemparî yê şarî reyde şekil gêno. Vateyê verênî zî na başîye bi ziwanêko sade, xorîn û tesîrdar nesl ra neslê bînî ra resnenê. Nê vateyî nîşan danê ke başîye ge-ge bi tecrube, ge-ge bi xoza û ge-ge zî bi demî reyde eşkera bena. O semed ra, vateyê verênan tena mîrasê ziwanî nîyê; êy eynî wext de vîr, tecrube û felsefeya cuya şarê Zazanê. Parastiş û analîzê nê vateyan, parastişê ziwan, kultur û heqîqeta cuya Zazano.

Tarîx: 19.09.2026

Saete: 16:00 – 19:00

Ca: Qesra Cemîl Paşayî (Ali Paşa Mah., Binici Sk., Sûr/Dîyarbekir)

Çalakîya naskerdene 19ê êlule de ya

Çalakîya daşinasnayîşî ya kitabê “Anamneza Giştî” roja şemeyî, 19ê êlule saeta 14.00 de, Dîyarbekir de Merkezo Kulturî yo Çand Amed Sezai Karakoçî de virazîyena.

Odaya Tebîban a Dîyarbekirî bi vengdayîşêk, heme kedkaranê weşîye û eleqedaran dewetê çalakîya daşinasnayîşî kerd.

Forumê Aştî û Azadîye hetê Enstîtuya kurdî ya Amedî û Şaredarîya Bajarê Girdî yê Amedî ra ame organîzekerdiş,

Amed de siba wesîleyê Roşanê Ziwanê Kurdî ra bi nameyê “Rayîr û metodê ganîkerdişê ziwananê ke binê tehluke de yê” forumêk virazîya.

Na komxebate, hetê Enstîtuyê Kurdkî ya Amedî ra sey hîrê roniştişan amey hedrekerdene.

Roniştişo dîyin de babeta “Dezgehkîkerdişê Kirmanckî” amey munaqeşakerdene û Ehmedê Bira sey qalîkerdox û Nesîb Gultekîn sey moderator ca girewt.

*Na xebere bi destekê madî yê Sefaretxaneyê Almanya yê Anqara, çarçeweya 'Projeyê Xurtkerdişê Dezgehanê Medyaya Herêmî yê bi Wasitaya Mentorîya Mîyanneteweyîye û Vurnayîşê Dîjîtalî' de ameya amadekerdene, mesuldarîya muhtewayî aîdê dezgehê ma ya."