Însanî bi însanan estî û însanêk tenya bi sereyê xo bê mana yo û însan encax bi însanan eşkeno na dinya de estbîyayîşê xo rê dewam biko. La ge-ge tay dostê ma, pey ra benê dişmenê ma û ma rîyê înan o raşteqîn badê cû şinasnenê.

Tebîat de her heywan, her gane koma xo dir gêreno. Mesela bize mêşina dir, zerence teyre dir verg heşî dir nêgêreno. Vanê, her teyre qewimê dir xo gêrena. Qewimêk qewimêk dir ge beno dost ge beno dişmen. Xora pêrodayîş û şer mîyanê heme qewiman, miletan û merdiman de roja ke dinya îcad bîya ra nat dewam keno.

Dinya de hezaran serrîyo ke hûkmê însanan vêreno û însanî koma en pîle ya şêlikê dinya ra yî. Însanî, bi reng, bi ziwan, bi milet, bi dîn û bi mehzeb cêra benî û her milet bi koma xo esto. Her hes pê dost, şinasî û merdimanê xo keyfweş beno, xemgîn beno û pê cuya xo ramneno. Her milet cografyayêk de cuya xo ramneno û wayîrê kulturêk û ziwanêk o.

Têkilîya mabênê însanan rîyê erdî de nêmanena têkilîya tu ganeyêk. Ser o heta nika çi fîlozofî, çi zanayeyî, çi derwîşî û çi alimî sere dejnayê. Mîyanê koma însanan de her tewir neheqî û bêedeletî esta. Meseleyêka xorîn a na mesela. Hema ser o zaf bêro nuştiş û hema ser o zaf zanayeyî sere bidejnê.

Ez zî ge-ge ser o sere dejnena û bena şahîdê tikê çîyan. Ge-ge merdim vano baş, xirab vejîyeno ge-ge zî merdim vano xirab baş vejîyeno. Ge-ge merdim ewnîyeno teberê merdimî û fikrêk ci de peyda beno. La wexto ke merdim ê merdimî şinasneno, fikrê merdimî bedilîyeno. Neler-neler hevalê ma virazîyê heyatê ma de. Ma tayinan ra zirar dîyo, tayinan ra feyde û tayê zî ne feydeyê înan ne zî zerarê înan resayo ma. Belkî rey-rey ma zî bîyê feyde yan zirar. Ge-ge ma zî bîyê dej û birîna yewî/e û ge-ge zî yew bîyo dej û birîna ma.

Ez wazena na babete ser o vîrêkê xo şima dir pare bikî. Yeno mi vîr ez televîzyonêk de şuxulîyêne. Mi teberê Dîyarbekirî de semedê televîzyone programî viraştêne. Programê ma sey programê ma bigêre ma bivîne bi. Namê programî ‘Rîyê Erdî’ bi. Tabî program tena bi yew kesî nêbeno. No, karê ekîbêk bi. Mîyan de kameramanî, montajkerî û şofêrî estê. Ge- ge ma televîzyone temaşe kenî ma tena keso/a ke program virazeno/a vînenê. La peyê programviraştoxî de ekîbêk esta û keda en pîle ê ya ekibe ya.

Ma şibî qezaya Semsûrî Gerger û ma vejyabî Kaleya Komagene ser. Ma xo dir merdimêk zî berdbi semedê roportajî. 2 kameramanê ma estbî. Namê yewî Eren namê yewî zî Helîm bi. Her di zî sey birayan bî. Sey birayê axîretî bî. Cayê televîzyone de wendiş, werdiş û şimitişê înan pîya bi. Pîya gêrêne û pîya amêne û şîyêne. Mesela; kitab zî pîya wendêne, kitabo ke Helîmî wendêne dêne Erenî û dewir daîm kerdêne. Ma tim hevaltîya înan nimûne nîşan dêne. Yew Sêwrege ra yew sî Silîvan ra bi. Wexto ke ma şîyêne programan zî mi her wext waştêne wa ê min de bêrê. Çimkî her di zî weş pê kerdêne û vîdeoyê înan her tim biqelîte bî.

Wexto ke ma karê xo Kaleya Komagene ser o qedîna seba ke ma şêrê Koyê Nemrûdî ma xo hadre kerd. A game linga Helîmî dehsikîna, şeqitîya û gina erd ro. Ez perraya ke biresî ci. La Eren ewnîya ci û pê huya. Ez nêzana çira huyayîşê ey ame. La amebi huyayîşê ey. Ez resaya Helîmî mi erd ra da wera. Axirî çîyêk nêbibi ci. Mabên ra çend saetî vîyartî. Badê mi ferq kerd ke Helîm Erenî dir qisê nêkeno.

Ma a şewe dewe de bî û mêmanê keyeyêk bî. Ma sifre ser de roniştebî. Mi va; Helîm ti çi fikrîyenî? Helîmî va “ Ez fikrîyena ke wexto ke merdimêk gineno erd ro, kewt war merdimo bîn senî pê huyeno (qestê ey Eren bi) Erenî ra pitî nêvejyêne.” Mi va “Beno ke a viste huyayîşê ey ameyo. Çîyêk nêbeno” la roja bîne zî Helîmî ey dir qisê nêkerd. Erenî çend rey kerd ke qisê biko, ey ra ozrê xo waşt la Helîmî cewab nedêne ci û rîyê xo tadayêne.

Semsûr de karê ma qedîya ma amê Dîyarbekir,. Ma programê weşî antbî.Mîyan ra çend rojê bînî zî vîyartî la Helîmî Erenî dir qisê nêkerdêne.

Milet vatêne “ Helîm ginayo erd û Eren pê huyayo. Aye ta hevaltîya înan a axîretî wedîyaya. Helîm hema zî ser o fikrîyêne, vatêne “ Ez fehm nêkena. Senî merdimêk gineno erd, kûno war, cayêkê ey dejeno û merdimêko bîn, hevalê ey pê huyeno. Eke wina bo a hevaltî çi ra bena. Senî merdim bawerîya xo pê ê merdimî ano. Axirî ez ginaya erd ro. Axirî cayêkê mi deja û hevalê mi pê mi huya. Mi va belkî dostê min o, la mi dî ke dişmen o. Axirî ez kewta war û mi hevalê xo şinasna. "

Welhasil hevaltîya înan qedîyabî. Ez zî bîya şahîdê a hevaltî. Ez zî pey ra ser o zaf fikrîyaya, senî beno yewêk gineno erd ro, cayêkê ey dejeno û yewo bîn pê huyeno. Ge- ge merdim kûno, çîyêk rê dejeno û gineno erd ro û a game hevalê to yan zî eqrebeyêkê to pê to huyeno. Nika ez şima rê pers bikî, çîyêko winasî ameyo şima sere? Dost û hevalê şima zî badê dişmen vejyayê yan ney?

Xora verînanê ma zî çîyanê wînayênan ser o vato”Çewî ra mevaje hol, badê xirab vejîyeno ti pê şikyênî."

15 cinî û 15 gedeyê merdê

Raporî de ame dîyakerdene ke mîyanê karkeranê merdeyan de 15 cinî, 15 gede û 16 karkerê multecî est ê. No çî reyna tehlukeyê ciwîyayîşê karkeranê cinî û gedeyan warê karî de xo dano mojnayene.

Qezayê trafîkî û cayê berzî ra kewtiş sebebê esasî yê

Goreyê agahîyanê ÎSÎG’î, yewa sebebanê esasî yê merdena karkeran yew zî qezayê trafîkî yê. Aşma tebaxe de, %22 ê merdena karkeran rîyê qezayanê trafîkî ra virazîyayê.

Badê qezayanê trafîkî, cayê berzî ra kewtiş %21 û merdişê ke rîyê rijîyayîşî û mendena binê xirban de zî %19 bîyî sebebê merdena karkeran.

Eşkerakerdişo ke dewa Kızılağaçî de ame dayene, Çewlîg, Qarliova, Gimgim û dewê dormeyî ra xeylêk kesî tewrê ci bîy.

'Wa tebîetê ma peşkêşê sermaye nêbo'

Verê eşkerayîye perwerdekar Mürsel Bekî qisey kerd û va: "Wa darê ma, wareyê ma, xozaya ma talan nêbê."

Bekî ard ziwan ke sermayedarî wazenê heqê xebitnayîşê daristanan bivisnê destê xo û wina dewam kerd: "Tebîeto ke sey yew perçeyê cenetî yo wazenê bivisnê binê kontrolê xo, lêşin bikê. Binê sîya pereyanê xo de senî ke biwazê wina bixebitnê. Ma ney qebûl nêkenê. Ma seba ke naye rê vajê 'vinde' tîya de yê."

ZAZAKÎ NEWS - No kîtab hetê Weşanxaneyê Nûbiharî ra vejîyayo. Bi Mesel û Mîsalan Destanê Memê Alan. Kitab hetê nuştox Umer Farûq Ersozî ra nusîyayo. Eser manzum yew eser o û 14 hece ser o awan bîyo. Her beş 21 beyît o.

Umer Farûq Ersoz kam o:

Umer Faruq Ersoz, serra 1977 de dewa Çewlîgî Çilkanî de dadîya xo ra bîyo. Keyeyê înan esas dewa Gowdereyî Zuvêrî Kebîr ra yê. Mektebo verên Çilkanî de, mîyanîn Îmam Xetîp de, lîse zî Lîseya Weşîye de wendo. Mektebo berz de tehsîlê huqûqî dîyo.

Cuya memuratî ci rê teng ameya coka îstîfa kerdo. Dima şîyo Almanya. Uca zewecîyayo. Badê cû serra 2005î de agêrayo Çewlîg. Çewlîg de dest bi avûkatî kerdo. Semedê sebebanê sîyasîyan kewto hepis. Hewt serrî pey beran de mendo.

Nika ridê qedexebîyayîş ra nêeşkeno avûkatî bikero. Wexto ke hepisxane de bîyo, xeylêk kitabê kirdkî nuştî. Ey waşto ke ziwan û kulturê babî û kalikanê xo ser o bixebitîyo û bi kirdkî eseran bido ke qet nêbo bieşko deynê şarê xo û Heqî biney sivik bikero. Bi nameyê Esma û Veranas di keynayê ey estê. Heta nika hîrê hebî kîtabê ey weşanîyayê: Kekû, Berenge û Vervate

Nimûne:

BINÊ KURKÊ MEMÎ DE XONIMITIŞÊ ZÎNÊ

Halhala ke zêdîya Mem û Zîne bi dejan

Şerme ver a xo eşto koşkê Zîne sey gejan

Zînê waşto ke erd bişeqyo tira şêro war

Nêzanên çi bikiro verdîya, bî huşkê dar

Heverî rap rapîyê lingan dîyêbî goş a

Virisnê ke bîy nizdî bi yew tersê argoş a
Xo eşto binê kurkê Memî û xo nimito

Û kewto qelaqûto bin a nêkerdo wito

Vengê mîr Êzînî û Bekê Ewanî zima

Mat û maleq a amey hîrê heme çim çim a

Şarmeyê xo ver a Mem sey şiktayê yew elbik

Areq piro amên war mendibi îna çalpik

Darbê lingê xo kerdbi me’na nêşibi tede

Lingê xo xo zêderi key deybî sey yew gede

Bê rizayê mîr Êzîn kewtibi cayo mahrem
Çewî vatînên derey bin a nêbi namahrem

Mîr Êzînî bi hers a ame ver de edilya

Mûrê xo ardo pêser reng eşt û o bedilya

Mem ver a nêwarişt pay bi dûdil a dîya tew

La qet bin a anêkerdo Memê Alanî lew

Senî ke yew mîlçike tersê helîyan ver a

Xo erzena teliyêk bi can û bi cîger a

Zîn zî xo dabi binê wina bêxem roniştiş

Rîsîyayê denên ci bi hurmet a wariştiş

Senî ke problemî miletê ma zaf û giran î o tewir problemî ziwanî ma zî zaf û giran î. Ziwanî ma zî sey miletê ma û sey welatî ma yew ziwano parçebîyaye yo. Problemî ziwanî ma problemî aleznaye yî.

Kurdkî yew ziwano kehen û zengîn o. Labelê miletê kurdî, sebebanî tarîxî û sîyasî ra heta ewro nieşka biba wayîrî yew ziwanîyo muşterek û standardî. Yew ziwano muşterek pê pêroyî kurdan yewbînan ra fehm bikerî, bieşkî pê yew ziwan biwanî û binusî, bêzehmetî yewbînan ra fehm bikerî.

Ez no xeberdayîşî xo de problemanî kurdkî ra tena yew problemî ser o vindena. No problem zî standardîzekerdişî ziwanî yo. Goreyê fikrî mi no problem bi heme lehçeyanî xo ya problemanî bingeyînan ê ziwanî ma ra yew problem o. La ez tîya de esasen lehçeyê kirdkî (zazakî) de meselê standardîzasyonî ser o vindena.

Ziwan de standardîzasyon hesas û nazîk yew mesele ya. Heta mi ra bîyero ez do yew çerçewa genel de na mesele ser o vinderî.

Her komel (cemat) hetî ekonomî, sîyasî û kulturî de aver şino. Ziwan zî no averşîyayîş ra nasîbî xo geno. Tarîxê her milet de ziwan yew prosesa (pêvajoya) dînamîk a. Komel çend aver şîyero ziwan zî na proses de newe ra form geno. La na proses her welat de û goreyê her ziwanî eynî nîya.

Tarîxê her ziwanî de cîya-cîya qonaxî (merheleyî) estî. Ziwan sere (destpêk) de ziwanî qalîkerdişî yo. Badî nuştişî ya her ziwan de yewna merhele dest pêkena. Yanî destpêkerdişî nuştişî ya pey yew prosesa newey yena. Çunku her çiqas ke binge û qaydey eynî bî zî ziwanî xeberdayîş û nuştişî yew nîyo. Ziwan de bi destpêkerdişî nuştişî prosesê standardîzasyonî zî dest pêkena.

Ziwan de standardîzasyon muhîm yew mesele ya. Xebatê standardîzekerdişî ziwanî keyfî yew xebat nîya. Yanî her kes nieşkeno goreyê fikr û waştê xo no kar bikero. No kar mesulîyet wazeno. Xebata ke no war de bena ganî goreyê metodanî îlmî û goreyê şert û mercanî mileta ke bi no ziwanî qisê kena bîyero kerdiş. Serkewtişî ney karî zî encax na xebat mîyanî şarî de amey qebul kerdiş û tatbîq kerdiş munkun o. Ney ra prosesê standardîzasyonî ziwanî hem yew prosesa îlmî hem zî yew prosesa pratîk (emelî) a.

No war de heta nika kurdan mîyan de yew xebata îlmî û akademîka ke çiman verd de bieyso niameya kerdiş. Nê serranî peyenan de hêdî- hêdî mesele yena fehm kerdiş û tayê cigêrayoxan (lêkolîneran) dest bi xebata winayin kerdo. La na xebat hema yew destpêk o. Heta muhîmey mesele hol (baş) fehm nêbo, heta no war de yew xebata derg nêbo, heta nuştox, wendox û milet mesele ciddî nêgirî, xebata ke standardîzekerdişî ziwan û lehçeyanî kurdkî ser o bena nêresena yew netîceyo pozîtîf.

No war de tecrubê ma kurdan çin o. Kurdan hema muhîmê standardîzasyonî ziwanî hol fehm zî nêkerda. Miletanî bînan se kerdo, problemî ziwanî xo senî çareser kerdî, standîzekerdişî ziwanî xo de çi metodî xebetnayî? Ma ganî (gey) nê miletan ra zî tecrube bigerî.

Goreyê fikrî mi kurdkî de lazim o merdim meselê standardîzasyonî di merhelan de bigero xo dest.

1) Kurdkî de standardîzasyon. Yanî kurdkî de xebata pîyeranizdîkerdişî lehçeyan

2) Her lehçe de standardîzasyon.

KURDKÎ DE STANDARDÎZASYON

Kurdkî de standardîzasyon (yanî beyntarê lehçeyanî kurdkî de nêzdîbîyayîş) yew demo derg û xebata pîle (girde) wazeno. Semedê ney zî ganî mîyanî kurdan de yew sîyaseto muşterek bibo. Tena yew sîyaseto muşterek zî bes nîyo, semedo ke no sîyaset serkewo, ganî dezge û sazgeyên netewî (milî) bibî, yan zî virazî.

No war de verî verînan merdim ganî muşterek yew alfabe ra dest pê bikero. Kurdî ewro wayîrî muşterek (ortax) yew alfabe nîy. Qayde û îmla de zî sey yewbînan nênusenî. Kurdkî de standardîzasyon ra ganî merdim “lehçeyanî (dîyalektanî) kurdkî ra yew ziwan viraştiş” fehm nêkero.

Yanî kurdan rê verê verênan yew alfabeya ortax lazim a. Na alfabe zî goreyê şert û mercanî miletê ma û goreyî halî dinya lazim o ke alfabeya latînkî ba. Wina nêbo mîyanî lehçeyanî kurdkî de nêzdîbîyayîş û tayê ortax qaydey ronayîş mumkun nîyo. Tersî ci çend wext şîyero ferqê ke mîyanî lehçeyanî kurdkî de estî do hîna zêde bibî. Miletê ma û welatî ma xora parçekerde yî. Mîyanî parçeyanî Kurdîstanî de û mîyanî miletê ma de xora hetî sîyasî, ekonomî, komelkî (cematkî), ziwan, kultur, orf û edetan de ferqê muhîm virazîyey. Nê ferqî do (ke) hîna bibî gird. Ortax alfabe îmkan û firsat dana ke her çar parçe ra kurdî zaf ra taynî bieşkî kitab, kovar, rojname û çi çîko çap beno biwanî û tera îstîfade bikerî. Hêdî-hêdî ke yewbînan ra fehm bikerî, ziwan û kultur de yewbînan ra bibî nêzdî. La şertanî ewro de sebebo ke kurdî Tirkîya nieşkenî nê çîyan bi alfabeya erebkî biwanî û kurdî parçeyanî bînan zî nieşkenî bi alfabeya latînkî biwanî, ziwan û kultur de nêzdîbîyayîş nivirazîyeno. Ney ra ez vana ke (goreyê fikrê mi) ewro faktora en pîle a ke prosesê pîyeranêzdîbîyayîşî lehçeyanî kurdkî ser o tesîr bikero muşterek yew alfabe ya. Yanî kurdkî de standardîzasyon verê verênan muşterek alfabe ra dest pê keno. Û goreyê fikrê mi tewrî kêmasîyanî xo zî alfabeya ke Mîr Celadet Bedirxanî bingeyî ci eşto eşkena kurdkî û pêro lehçeyanî kurdkî rê bibo yew binge.

Tayê merdiman meselê standardîzasyonî fehm nikerda yan zî nêwazenî fehm bikerî. Verocû ra heta ewro kurdan mîyan de meselê ziwanî de tayê fikr û sîyasetî xeletî estî. Ewro zî no war de mîyanî kurdan de hîrê fikrî estî:

1) Ê ke vanî wa lehçeyanî kurdkî ra yew lehçe bibo ziwano resmî/ ziwanî perwerdeyî.

2) Ê ke vanî lazim o ma ke çar lehçeyanî kurdkî ra yew ziwano muştereko milî virazî.

3) Ê ke vanî her çar lehçeyî kurdkî zî heqî xo esto ke xo aver berî, xo standard bikerî, mintiqa ke tede bi giranê yenî qalîkerdiş a mintiqa de wa bibî lehçeyê perwerdeyî, îdarî ûsn.

Zaf merdimî ewro zî wazenî lehçeyanî kurdkî ra yew lehçeyî bikerî ziwano netewî (milî). Goreyê tayênan kam lehçeya ke zaf averşîya wa a lehçe kurdan rê bibo yew ziwano muşterek. Goreyê tayênan zî kam lehçeya ke mîyanî kurdan de hîna zaf yena qalîkerdiş wa a lehçe biba ziwano muşterek. Yew demo derg, heta ca-ca ewro zî, zaf ziwanzanan û sîyasetmedaran vatên: “Lazim o ma çar lehçeyan ra yew ziwano muşterek û milî virazî.” Nê merdimî û no sîyaset xo rê prosesê miletbîyayîşî şaranî Ewropaya rojawanî yan zî tayê dewletanî Rojhelatî Mîyanênî nimûne genî. Goreyê înan yew welat/yew dewlet de yew ziwano milî/ yew ziwano resmî esto. Madem ke milet yew (tek) a ganî ziwan zî yew (tek) bo. Nêbeno yew milet xo mîyan de çend ziwanan yan zî çend lehçeyan bikero ziwananî îdareyî, perwerdekerdiş û edebîyatî. Alma- nya de Otto von Bismarckî, Îtalya de Makyawelî û sewbîna welatan de tayê îdarekerdoxan wina kerdo.

No yew fikr û sîyaseto xelet o. Ewro meselê ziwanî bi qeraranî sîyasî û bi zor (cebrî) hal nibena. Merdim mieşkeno bi qanûn û bi qeraran mesele hal bikero. Bêguman elaqê sîyaset û ziwanî yewbînan de esta. La meselê ziwanî bi xo bingeyî xo de yew mesela sîyasî nîya. Wayîrî ziwanî xo vejîyayîş û heqî averberdiş û xebetnayîşî ziwanî yew heqo însanî û tabîî yo. Merdim nieşkeno bi qanûn û qeraran nê yewna ziwan tercîh bikero nê zî ziwanî xo ca verdo. Çike wexto merdim mardê (daykê) xo ra beno wayîrî yew ziwanî yo.

Ziwano hol û ziwano xirab, ziwano biqîmet û ziwano bêqîymet, ziwano raşt û ziwano neraşt çin o. Qîymetî heme ziwanan seycîye yo. Her kesî rê ziwanî ey şîrin û qîmetin o. La ziwano averşîyaye û ziwano peymende, ziwano serdest û ziwano bindest, ziwano mîyannetewî û ziwano mehalî esto. Merdim ganî peyme û krîteranî tercîhkerdişî ziwanî hol bizano. Beno ke yew prosesa tabîî û demokratîk de yew cemat bi waşte û rizayê xo yewna ziwanî qebul bikero. La bi zor, şîddet û sîyaseto cebrî kes nieşkeno yew ziwano xerîb bido yew milet qebulkerdiş. No war de kurdî yew mîsala ke ha ma çiman verd de ya. Tirkan, ereban û eceman çend sed serrî yo ke bi zulm û zordarê xo nieşkey ziwanî miletê ma vîndî bikerî.

Se ke mi cor de zî vato, kurdî yew mileta bindest a, welatî kurdan yew welato kolonî (mustemleke) yo. Tarîxê miletê ma de şertanî zerî û teberî rîyar û îmkan nêdo ke kurdî sey miletanî bînan bibî wayîrî yew ziwano muşterek, standard û milî. Ewro zî miletê kurdî bi çend lehçeyan xo îfade kena. Na seat ra pey ma nieşkenî bi darê zorî nê lehçeyan ra yew lehçe miletê kurdî rê bikerî yew ziwano muşterek. Her lehçe ganî xo mîyan de xo standardîze bikero. No zî heqê her lehçeyî yo.

HER LEHÇE DE STANDARDÎZASYON

Kurdkî de çend lehçe (dîyalektî) û her lehçe de zì çend fekî (şîweyî) estî. Kurdîstanî Rojhilatî (Îran) de sorankî, kurmanckî û hewramkî; Kurdîstanî Başûrî (Irak) de kurmanckî, sorankî û hewramkî; Kurdîstanî Rojawanî (Sûrîye) de kurmanckî û Kurdîstanî Vakurî (Tirkîya) de kurmanckî û zazakî (kirmanckî) yenî xeberdayîş.

Goreyê prosesa ke miletê kurdî tede ya nê lehçeyan ra yew lehçe xoser o kurdan rê nêbîya yew ziwano muşterek. Ewro nê her çar lehçeyanî kurdkî de zî prosesê nuştişî û xo mîyan de prosesê standardîzebîyayîşî dest pêkerda. Her lehçe goreyê şert û îmkanan aver şino. Na yew rewşa (halo) defakto ya. Heqî her lehçeyî esto ke îlmî, edebî, îdarî, sîyasî, komelkî û her het a xo aver bero û xo standardîze bikero. Na yew prosesa milî û demokratîk a. Hetta mumkun o ganî kurdî ziwanî yewbînan (lehçeyanî kurdkî) bimusî (bander bibî), yewbînan ra feyde biveynî, ziwanî xo nêzdîyê yewbînan bikerî. Ma ganî firsat nêdî ke yew lehçe ser o neheqey û serdestê bîyora kerdiş, ma ganî ferq nêfinî mîyanî lehçeyanî kurdkî, ma ganî tu ziwan û lehçe bêqîymet nêvînî. Eksê ci ma ganî bîyayê nê lehçeyan kurdkî rê yew zengîney qebul bikerî. Kam lehçeya ke pey menda ma ganî dest bierzî ci û aya lehçe aver berî.

Zazakî (kirdkî) goreyê lehçeyanî bînan hîna erey dest bi nuştişî kerdo û no war de pey mendo. Ney ra zî xebata ke zazakî ser o bena muhîm a. Coka ez wazen xebata grûba Vate ya semedê standardîzekerdişî zazakî bidî sinasnayîş.

GRÛBA XEBATE YA VATEYÎ Û STANDARDÎZEKERDIŞÎ ZAZAKÎ

Xebatê “Grûba Xebate ya Vateyî” 1996 de dest pêkerd. Bi pêşnîyaz (teklîf) û însîyatîfî çend embazan çend welatanî Ewropa Rojawan ra ma davîst merdiman qerar da ke zazakî ser o dest bi yew xebata muşterek (ortax) bikerî. No semed a ma kombîyayîşo (civîna) verên 2- 4ê tebaxe 1996 de Stokholm de viraşt. Ma no kombîyayîş de rewş û prosesa ke zazakî tede yo û problemanî zazakî ser o derg û dila vindertî. Ma rasey yew netîce ke zazakî ewro yew dema tarîxî û nazîk de yo. Ê ke zazakî nusenî zafey ci bêmesulîyet hereket kenî û xebata ke bena bêserûber a. Manzara tam anarşîk yew manzara ya. Verê verênan ganî ma muşterek yew rîyar veynî, yew mutebaqat (konsensus) virazî, sere de ortax alfabe ra dest pêbikerî û hêdî-hêdî verba standardîzasyonî şîyerî. Semedê ney gureyî îhtîyacê ma vetişî yew kovar esto.

Xebatê ma û kovara Vate bi no hawa dest pêkerd. Vero ke kovara Vateyî vejîya ma di broşurî çap kerdî. Hûmara kovara Vateyî ya verên hamnan 1997 de vejîyay. Amanca sereke ya Grûba Xebate ya Vateyî û kovarê ma standardîzekerdişî lehçeyê ma zazakî (kirdkî) yo. Ma hûmara verên ya Vate de, sernuştê kovar de, standardîzekerdişî zazakî ser o wina nuştibi:

“Bêguman ma wazenê ke ziwanê xo standardîze bikerê labelê no kar rojê de yan zî aşmê (mengê) û serrê de nêbeno. No kar, him wexto derg him zî xebata zanaya û zafe wazeno. No semed ra eke ewro nuştoxê ma tena şîweya xo bizanê yan zî ebi şîweya xo binusê zî, ma ganî verra verra giranîyê bidî hetanê muşterekan, formanê raştan û rastnuştena (îmlaya) muştereke ser ke ma bişîyî (bieşkê) lehçeya xo standardîze bikerê. Semedê nê karê rê, ganî nuştoxî –hetta wendoxî zî- şîweyanê bînan zî bimusênê (bander bibênê). Ganî ma xo vîrê nêkerì ke kirmanckî kirmanckîya dewa ma û şaristanî ma tena nîya, dew û şaristanê bînî zî estê. Ganî ma winî binusî ke tena dewijê yan zî şaristanijê ma nê, kirmancê bînî zî bişîyî (bieşkê) nuşteyanê ma biwanê û fam bikê. Nuştena nuşteyanê inasarênan ewro asan nîya. Xora karê nuştoxî bi xo zî karêdo asan nîyo, kayê gedan nîyo.”

Belê, standardîzekerdişî kirdkî (zazakî) karêko rehet (asan) nîyo, no kar hem wextêko derg û dila, hem xebatêka zaf û giran, hem zî zanayeko hera û îlmî wazeno.

A roje ra heta ewro ma karî xo çend hetî ya dewam kerdo. Her serr yew yan zî di kombîyayîşî (civînî) viraştî. Heta nika ma 13 kombîyayîşî viraştî. Nê kombîyayîşî ma heta ewro teber de, welatanî Ewropa de, amey viraştiş. Na reya verên a ke ma no konferansî xo erdo azad de, yanî Kurdîstanî Başûrî de, virazenî.

Merdim eşkeno vajo ke karo ke ma nê kombîyayîşan de kerdo ekserîyet standardîzekerdişî ziwanî ser o yo. Ez wazena tîya de bi kilmkî xebata ke ma kerda (yanî karî standardîzasyonî ser o) bineyna hîra agadarî (malumat) bidî.

NAMEYÊ LEHÇEYÊ (DÎYALEKTÊ) MA

Seke mi cor de zî vato, zazakî mîyanî lehçeyanî kurdkî de hetî nuştiş û standardbîyayîşî de lehçeyo en peymende yo. Heta namê lehçeyê ma dahî yew nîyo. Şarî ma o ke zazakî qise keno ca û mintiqayan gore xo ra vano “kirmanc”, “kird”, “zaza”, “dimilî” û ziwanî xo ra zî vano “kirmanckî”, “kirdkî”, “zazakî”, “dimilkî”. Mavajî ke Dêrsim, Gimgim, Gêxi de şarî ma xo ra vano “kirmanc” û ziwanî xo ra vano “kirmanckî”. Çewlîg, Pali, Pîran de xo ra vanî “kird” û ziwanî xo ra vanî “kirdkî”. Şankuş, Çêrmûg, Sêwregi û sewbîna cayande zî xo ra vanî “dimilî”/ “dimlî” û ziwanî xo ra vanî “dimilî”/“dimlî”. Tayê cayan de zî xo ra vanî “zaza” û ziwanî xo ra vanî “zazakî”.

Tirkî û ecnebî (xerîbî) ma ra vanî “zaza” û ziwanî ma ra vanî “zazakî”. Senî ke ma tîya de zî vanî heta nika semedê şar û ziwanî ma ya hema yew nameyo muşterek bîle nêameyo tesbîtkerdiş. Heta merdim yew ziwan (yan zî lehçe) û şaro ke bi no ziwanî xo îfade keno name nikero, zehmet o ke merdim no ziwan de dest bi xebatê standardîzasyonî bikero. Coka ma kombîyayîşî xo yo 28-31ê adare 1997 de namê lehçeyê xo ser o no meyl tesbît kerd:

“Kurdê ke bi lehçeya ma qisey kenê ca ra ca xo ra vanê ‘kirmanc’, ‘kird’, ‘zaza’ yan zî ‘dimilî’/’dimlî’; lehçeya xo ra vanê ‘kirmanckî’, ‘kirdkî’, ‘zazakî’ yan zî ‘dimilkî’/‘dimilî’/‘dimlî’. Meylê kombîyayîşî nê çekuyan (kelîmeyan) ra ‘kirmanc’ û ‘kirmanckî’ ser o yo.”

Gelo çira şarî ma, yanî kurdê ke bi lehçeyê ma qisey kenî, ca ra ca xo ra vanî “kirmanc”, “kird”, “zaza” yan zî “dimilî”/“dimlî” û lehçeyê xo ra vanî “kirmanckî”, “kirdkî”, “zazakî” yan zî “dimilkî”? Ney ser o ganî merdim vindero, no war de cigêrayîş virazo (lêkolîn bikero).

MUŞTEREK (ORTAK) ALFABE

Ziwanî nuştişî de lazim o ke merdim standard yew form bixebetno. Wina nêbo ziwan nêbeno yew ziwano muşterek (standard). La çi heyf ke xebata ke heta ewro ameya kerdiş yew rayîro muşterek de nêbîya, goreyê yew ziwanîyo standardî gam nêama eştiş. Merdim eşkeno vajo ke mîyanî na xebata ke zazakî ser o ameya kerdiş de tena xebata Grûba Vateyî standard yew forme taqîb kerda. Nê bînan her kesî goreyî xo yew rîyar girewto, her kes yewna tewir nuseno, hema-hema her kes goreyê mintiqa xo –hetta goreyê fekî dewê xo- nuseno. Tam yew rewşa (halo) anarşîk hakîm a.

Bêguman bi no rîyar ra ziwan nêbeno yew ziwano standard. Ney ra xebata Grûba Vateyî yew gama tarîxî ya û wayîrî yew mîsyonî ya. Ma bawer kenî ke zazakî encax bi no metodo ke Grûba Vateyî taqîb kena eşkeno bibo yew ziwano standard. Bi no metodî encax pêroyê zazayan eşkeno yewbîn ra fehm bikero. Neslo ke ma dima yeno eşkeno bi yew alfabe, bi yew îmla, bi yew gramer, bi yew şeklî nuştişî çekuyan (kelîman) binuso û biwano. Bê ney sewbîna rîyar çin o.

Heta nika ma di çîyan de standardîzasyonî ser o xebitîyey.

1)Çekuyan û termînolojî de standardîzasyon

2)Rastnuştiş û gramer de standardîzasyon.

Sey nimûne nê babetan de tayê çîyê ke ma heta nika kerdî standard nê yî:

*Tesbîtkerdişî çekuyanî (kelîmanî) standardan û termînolojîyo newe,

*Kilmnuşteyî, bedelnayîşî vengan, sufîksî zafey,

*Nameyê hûmaran, rojan, aşman (mengan), mewsîman, hetan (cîhetan), behran, royan,

*Nameyê şaristanan (bajaran) û qezayanê Kurdîstanî,

*Nameyê qiteyan (kontînentan), welatan, dewletan û paytextê nînan, nameyê miletan û mensubanê miletan, nameyê ziwanan û lehçeyan, nameyê dînan, mezheban û terîqetan, nameyê taybetî yê şexsanî xerîban,

*Name, zemîr, sifet, îzafe, edat, bestox, kar (fîîl), tayê suffîksî, rengî, hûmarî ûsn.

ÇEKUYAN (KELÎMAN) Û TERMÎNOLOJÎ DE STANDARDÎZASYON

Ma heta nika hîrês kombîyayîşî viraştî. Nê kombîyayîşan de ma hem qaydeyanî rastnuştişî (îmla) hem her babet çekuyan (kelîman) û hem zî termînoljîyo modernî ser o xebitîyayî. No war de ma heta nika tayê gamî muhîmî eştî.

Grûba Xebate ya Vateyî de, bê çend cayan merdim eşkeno vajo ke heme mintiqayê ke tede kirmanckî (zazakî) yeno qalîkerdiş ra merdimî estî. Nê merdimî her yew bi serran o ke ziwanî ser o xebitênî. Her yew çend ziwanan zano. Heta nika hîrês kombîyayîşan de nê mintiqayanî cêrênan ra nê kesan ca girewto:

“Şukrî Atîk (Gimgim) (1), Saît Aydogmuş (Pîran) (1), Osman Aytar (Sêwregi) (2), Yildiray Beyazgul (Gimgim) (6), Aydin Bîngol (Gimgim) (7), Mûnzûr Çem (Dêrsim) (13), Hûmanê Çîyan (Depe) (2), Memo Darrêz (Bongilan) (3), Haydar Diljen (Sêwregi) (12), Nîhat Elî (Sêwregi) (3), J. Îhsan Espar (Pîran) (12), Nevzat Gedîk (Gimgim) (1), Huseyîn Girmit (Erzingan) (1), Cemîl Gundogan (Dêrsim) (3), Jerzan Jandîl (Gimgim) (6), Wisif Kaymak (Pîran) (8), Elîf Kiliç (Dêrsim) (2), Çeko Kocadag (Gimgim) 8), Huseyîn Kulu (Dêrsim) (5), Seyîdxan Kurij (Çewlîg) (9), M. Malmîsanij (Pîran) (13), Selîm Mûrat (Pali) (13), Hamdî Ozyurt (Gimgim) (4), Robîn Rewşen (Licê) (3), Kamer Soylemez (Dêrsim) (4), Mehmet Taş (Dêrsim) (8), Kazim Temurlenk (Dêrsim) (2), Harun Tur- gut (Pali) (3), Şukrî Urgun (Hêni) (9), Orhan Zoxpayij (Çewlîg) (1)

Seke aseno kesê ke kombîyayîşan de amade bîy nê qeza û bajaranê cîya-cîyayan ra yê: Bongilan, Çewlîg, Depe, Dêrsim, Erzingan, Gimgim, Hêni, Licê, Pali, Pîran, Sêwregi.” (Rastnuştişê Kirmanckî (Zazakî), r. 16-17)

Merdim eşkeno vajo ke heme mintiqayanê ke zazayî tede ciwîyênî ra merdimî mîyanî na xebat de ca genî. Yanî keda zaf kesan na xebate de esta. La bê nê kesanê ke ez tîya name ken û kewtî nê kombîyayîşan sewbîna zaf embazanî delalan zî na xebat de cayê xo girewto û ked daya. Ewro welat ra çend embazê ke no konferans de hazir î înan zî na xebat de zaf kedê xo esta. (…)

Ez wazen tîya de çend embazê ke kedê (emegê) înan na xebat de zaf a la nieşkey bîyorî no kombîyayîş înan zî tîya de name bikerî. (…)

Gelo her keso ke biwazo eşkeno (bese keno) bikewo nê kombîyayîşan? Ney, her kes nieşkeno. No war de tayê peymeyî (krîterî) ma estî. Bi kilmkî nê peymeyî nê yî:

*Grûba Xebate ya Vateyî wayîrî yew çarçewa genelî ya. Merdimo ke biwazo na xebat de ca bigero lazim o na çarçewa qebul bikero. Mavajî ke ortax alfabe, standardîzekerdişî ziwanî, qebulkerdiş û tetbîqkerdişî meylanî ortaxan û sewbîna çîyê bînî.

*Kirmanckî (zazakî) ser o zaf ra tayn ganî xebat bikero, yan zî bi yew rîyar ra na xebat rê ardim bikero,

*Na xebat de aktîf amade bibo, bi îstîqrar bîyero kombîyayîşan, kar û barî Grûba Xebate ya Vateyî de ca bigero,

*Ganî maddî û manevî fedakarê bikero. Çunku xebata Grûba Vateyî sere ra heta ewro yew xebata îdeal (voluntarily) a. Yanî waştiş, fedekarê û ziwanîxoraheskerdiş û xizmetkerdişî ser o ameya awankerdiş. Ma bi îmkananî xo yê şexsî û bi ardimî merdimanê ke zerra weş ra ma rê ardim kerdo dest bi na xebat kerdo û heta ewro ameyì.

Grûba Xebate ya Vateyî senî xebitîyena? Ez wazen no war de zî Grûba Vateyî bidî sinasnayîş. Grûba Xebate ya Vateyî wayîrî yew metodî xebate ya. No metod (usul) wina yo:

Ma her kombîyayîş de rojevê (gundemê) kombîyayîşo ke yeno tesbît kenî. Çend babetê ke ma wazenî ser o bixebitî ma kenî rêz. Her embaz yew babet geno. Her kes verê kombîyayîşî babeta ke ser o xebitîyo embazanî bînan rê şaweno (rusneno). Ma lîsteyî nê çekuyan (yan zî termînolojî, babet) embazê ke nînî/nieşkenî bîyerî kombîyayîş la xebata Grûba Vateyî de ca genî û hetta sewbîna embazan rê şawenî. Her kes goreyê îmkan û qewetî xo na babet ser o xo hazir keno yan zî pêşnîyazanî xo nuştekî resneno ma. Eke babet çekuyan (kelîmeyan) ser o bo (mavajî ke namê heywanan yan zî organanî merdiman) her kes lîstê çekuyan de formê mintiqa xo nuseno û embazanî bînan rê şaweno. No tewir (hawa) her kes verê kombîyayîşî formanî (vatişî) mintiqayanî bînan ra zî agahdar beno. Kombîyayîş de goreyê rêz ma yew bi yew nê çekuyan ser o fikrî xo vanî û pêro rêz kenî. Nê forman ra yew form sey forma standard danî vengdayîş û weçînenî. La formanî bînan zî ma nusenî.

Heta nika ma bi no metod a nêzdîyê çar hezarî çekuyê standardî tesbît kerdî. Ma nê çekuyî sey ferhengî di rey Îstanbul de çap kerdî. Kirmanckî (zazakî) de no ferheng sahayê xo de ferhengo verên o. No ferheng çekuyanî standardîzekerdeyan ra virazîyo. La versîyonî vatişî çekuyan ê heme mintiqayan zî tede esto. Yanî yew çekuye (kelîme) kam mintiqa de senî vajîyena heme şeklê vatiş û telafuzê na kelîme ameyê nuştiş. Sey numûne ma çekuyê “morcela” (yanî “morî”, yanî bi tirkî “karınca”) bigeri. Mîyanî şarî de nê formê çekuyê morcela estî:

Morcela, miclewri, mijlewri, mijloli, miclor, miclol, mijlor, mijlori, mijlowri, mijmewli, mîyercila, mocla, mojla, muejla, mojle, molcela, molcila, morcila, muercela, muerceli, mercueli, merjueli, morzela; mijlewreki, mijloki, milorçike, miloçike, muloçike, muleçike.

Semedo ke vîndî nêbî ma pêroyî nê forman ferheng de nuştî. La ma nînan ra yew form (morcela) sey yew çekuya standard girewta.

Ez çendna nimûnan bidî:

Çekuyê “yew” (yek): Na çekuye goreyê şîweyanî zazakî û goreyê mintiqayan mîyanî şarî ma de wina yena vatiş: “yew”, “yow”, “yo”, “jew”, “ju”, “jû”, “zu”, “zû”. Ma nê forman ra formê “yew”î sey forma standard girewta.

Çekuyê “çar”î (çar) zaf cayan de wina yena vatiş: “çar”, “çehar”, “çihar”, “çeher”, “çîyer”, “çer”, “çor”. Ma nê forman ra formê “çar”î sey forma standard girewta.

Çekuyê “hamnan”î mîyanî şarî ma de wina yena vatiş: “aminan”, “amna”, “amnan”, “emnû”, “emnûn”, “imnan”, “omno”, “omnon”, “ûmnû”, “ûmnûn”. Ma nê forman ra formê “hamnan”î sey forma standard girewta.

Eke semedê yew çî eynî mana de çend çekuyî (kelîmeyî) estî ma nê çekuyî pêro sey forma standard girewtî. Mavajî mana “pirnike” de sewbîna kok ra “vinî”, “zincî” û “kepuge” zî estî. Ma nê çekuyî zî sey çekuyî standardî girewtî.

(Şima biewnî “Ferhengê Tirkî-Kirmanckî (Zazakî)” ra şima ke metodî (usulî) karkerdişî ma hîna hol veynî. Ey ra ez nêwazen tîya de zaf nimûnanî bînan bidî.)

Ma viraştişî termînolojî de zî bi no metodî kar kenî. Bêguman viraştişî termînoljî hîna zehmet o. Çike zazakî de termînoljîyo modern zaf qels o. Ma yew bi yew çekuye ser o munaqeşe kenî. Her kes fikrî xo vano. Eke kirmanckî (kirdkî, zazakî, dimilkî) de bibo ma ey genî û kenî stan- dard. Eke ma zazakî de orîjînal yew çekuye niweynî o wext ma hêverê ewnîyenî lehçeyanî kurdkî yê bînan (kurmanckî, sorankî, hewramkî) û nê lehçeyan ra genî. Heta mumkun bo ma lehçeyanî kurdkî ra genî. Ney ra pey ma ewnîyenî fariskî û ziwananî eqreban û uca ra genî. Ey ra pey zî ma ewnîyenî ziwananî bînan.

Wexto ma yew çekuye, yew term yan zî yew qaydeyî ser o meylî kombîyayîşî tesbît kenî ma nê krîteran (peymeyan) ra hereket kenî:

*Çekuye kurdkî ya, yan zî ziwananî xerîban (erebkî, fariskî, tirkî ûsn) ra yena,

*Kokê (eslê) na çekuye ça ra yeno û senîn o,

*Çekuye deforme bîya yan nêbîya,

*Lehçeyanî bînan de na çekuye esta yan çin a, eke esta senî vacêna,

*Mîyanî şarî de çekuye hîna zaf (ekserîyet) senî vacêna, yanî kam forme hîna zaf yena xebitnayîş,

*Eke ma yew çekuya newê yan zî termo newe virazî mîyanî şarî de do bîyero qebul kerdiş?

Ma bi xo û kesê ke xebatê Grûba Vateyî referans qebul kenî bi nê formanî standardan nusenî û ma wazenî ewro ra pey her keso ke kirmanckî (zazakî) nuseno bi no hawa bi çekuyanî standardan binuso.

RASTNUŞTIŞ (ÎMLA) DE STANDARDÎZASYON

Heta nika ma hîna zaf çekuyan (kelîman) de standardîzasyon viraşto. Çekuyan de standardîzasyon nîsbeten rehet yew kar o. La rastnuştiş (îmla) û gramer de standardîzasyon hem yew karo zehmet o hem zî yew wexto derg wazeno. La tewrê zehmetîyê xo zî no war de, yanî rastnuştiş (îmla) de, ma epey xebat kerda. Xebata ke no war de ma kerda, yanî rastnuştiş (îmla) de standardîzasyon, ma sey yew kitabî 2005 de Îstanbul de daya çapkerdiş.

Ma heta nika rastnuştişî ser o zaf babetan de standardîzasyon viraşto. Ez nêwazen derg û dila behsê na xebat bikerî. Xora şima no kitabî (Rastuştişê Kirmanckî (Zazakî), Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2005) biwanî, şima do bi xo biweynî. Ez wazen tena di grûbanî zemîrê kesî (zemîrê şexsî) sey nimûne binusî.

Grûba Yewine

Forma standard………………. Formê bînî

ez………………………………. e

ti………………………………. to, tû, tu

o……………………………….. ew, aw, we, wi, ay, yo, yû, wo, û

a……………………………….. ya

ma………………………….. .. –

şima…………………………… sima

ê……………………………….. yê, yî, î

Grûba Dîyine

Forma standard………………. Formê bînî

mi……………………………… min

to………………………………. tû, tu

ey……………………………… yi, yê, hî, jey, ê, êy, êyî, ay

aye…………………………….. yê, ya, yay, aya, ay, a, ja

ma…………………………….. man

şima…………………………… şiman, sima

înan…………………………… yîn, yînî, yîne, jînî, îna, îne, înê, înû, aynan, eyna, ayno

Hem ferheng (ferhengî çekuyanî standardan) û hem no kitab (Rastnuştişê Kirmanckî (Zazakî)) hem karî nuştoxan hem zî wendoxan asan (rehet) keno. Çike heta nika nuştişî zazakî de qet yew rehbero winayin çin be.

STANDARDÎZEKERDIŞÎ K‹RMANCKÎ (ZAZAKÎ) DE ROLÊ KOVARA VATE

Kovara Vateyî heta nika 26 hûmarî vejîyaya. Hûmara verên hamnan 1997 de Stokholm de vejîyey. Hûmara yewin ra heta hûmarê vîstin hem Stokholm hem zî Îstanbul de çap bîn. Hûmara vîstin ra pey tena Îstanbul de çap bena. Vate, her hûmar hezar heb çap beno û hem Kurdîstan, hem zaf bajaranî Tirkîye ê ke zazayî tede estî û hem zî Ewropa de vila beno.

Kovara Vateyî, prosesa (pêvajoya) standardîzekerdişî zazakî de yew rolî xoyo gird esto. Grûba Xebate ya Vateyî û kovara Vateyî hem welat û hem teberî welatî de semedê wendoxan û nuştoxanî kirmanckî (zazakî) rê bîya yew rehber û referans û sey otorîte yena qebulkerdiş. Zafê kesan ê ke zazakî nusenî goreyê Grûba Xebate ya Vateyî nusenî. No zî semedê (qandê) Grûba Xebate ya Vateyî serkewtiş û serfîrazê ya. Xebata Grûba Vateyî hêdî-hêdî mîyanî kirmancan (zazan) de cayî xo gena. Ez bawer kena ke ewro ra pey na xebat ke semedê nuştiş û wendişî zazakî bibo yew binge. Xora kirmancî (zazayî) û kurdê ke ziwanî ser o xebitênî bi no çim a ewnîyenî na xebat ra.

Tîya de lazim o ez yew nuqta zelal bikerî. Ê kesano ke xeta Grûba Xebate ya Vateyî de dest pêkerdo nusenî standart yew form de nusenî. La Vateyî de tekstî folklorîkî, belgeyê tarîxî, eserî kehenî (sey mewlidan ûsn), roportajî, deyrî folklorîkî, sanikî û sey nê çîyan bi orîjînal formê (goreyê eslê) xo yenî çapkerdiş. Ma nê çîyanî winasîyan nêbedilnenî. Yanî nuşteyî winasî sey eslê xo vejîyenî.

Mîyanî wendox û nuştoxanî kovara Vateyî de welat û teberî welatî ra her kesîm ra û her emr de merdimî estî. Ciwanî û kokimî (emrinî), cinî û camêrdî, wende û nêwendeyî, dewij û bajarijî, mela û telebeyî, malim û esnafî ûsn.

Çend hûmaranî verênan de hema-hema pêroyê nuştan teberî welatî ra bi. Merdimano ke însîyatîfî Grûba Xebate ya Vateyî de ca girewtibi ê merdiman nuştên. Ma zaf waştên ke welat ra merdimî ma rê binusî. Ma pê çila geyrên nuşte û nuştoxanî welatî. O dem welat de rewşa (wazîyeto) sîyasî xirab bî. Ma zî hema xo nêresnabi wendox û nuştoxanî welatî. Kovara Vateyî de reng û boyê welatî kêmî bî. La hêvî û bawerîyê ma bî ke rojêk xebat û kovarê ma welat de binge bigero û şax bido. Ewro xebatê ma Kurdîstan de şax dayo û kovara Vateyî rê hepisxaneyan ra bigêr heta dewan ma rê zaf nuşteyî erjayeyî yenî. Semedo ke ma ca bidî nuşteyanî welatî ma zaf rey (gilangî) kovar de nuşteyanî xo nêvejenî (neşr nêkenî).

Ma sere de bi alfabeya ortax (muşterek) la her kesî bi şîweyê mintiqa xo nuştên. Ewro bê tekstanî folklorîk, eseranî kehenan, belgeyan, rop- ortajan ûsn heme nuşteyî Vateyî bi standard yew forme nusîyênî. Nuştoxî ma ê ke newe nusenî zî zor danî xo ke bi forma standard binusî. Kêmasîya ke bibo zî redaksîyonê Vateyî redakte keno. No war de beyntarê ma û nuştoxan de nika ra yew mutabeqet (konsensus) virazîyo. Bi kilmî xebatê ma û kovara Vateyî welat de zazakî rê bîy yew referans û platform.

Weşanxaneyî Vateyî 2003 de abi û heta serra 2006î şîyês kitabî kirmanckî (zazakî) vetî. Weşanxaneyî Vateyî, Îstanbul de yew cayo merkezî de (Taksîm de) buroyê xo esto.

PROSESA STANDARDÎZASYONÎ DE TAYÊ PROBLEM Û TEHLUKEYÎ

Bêguman xebata standardîzasyonî ziwanî de tayê problemî, zehmetî û rîskî (tehlukeyî) zî estî. Merdim ganî nînan veyno û aye gore xebat bikero. Merdim ganî prosesê standadîzekerdişî ziwanî de zaf bi îhtîyat bo û zaf dîqet bikero. Yew ziwan wexto ke prosesê qalîkerdişî ra kewno prosesê nuştişî o ziwan de standardîzasyon zî dest pêkeno. Eke merdim biwazo ziwan bibo yew ziwano muşterek (standard) ganî na proses ra vîyero. Wina nêbo, senî ke mi cor de zî bi mîsalan îzeh kerd, her kes fekî xo gore nuseno û yew dem ra pey herinda yew ziwanî de belkî çend ziwanî virazênî. Ney ra çend zehmet û rîskin beno wa bibo merdim mecbur o ke ziwan de standardîzasyon virazo.

Senî ke mi cor de vatibi ziwanî qalîkerdiş û nuştişî yewbîn ra zaf ferq kenî. Coka prosesê standardîzasyonî de ziwan zaf bedilîyeno. Zaf çîyan keno vîndî û zaf çîyanî neweyan geno. Ziwanî nuştişî de zaf formî kehenî ê mehellî wedarênî. Herinda nînan formî standardî neweyî genî. Eke yew ziwanî wextî xo de (tarîx de) firset û îmkan nêdîyo bibo ziwano nuşte (standard) şertanî ewroyîn de zaf zehmetîyê xo estî. To ke dest bi standardîzasyonî kerd seke ziwan bin ra bedilîyeno. Bi prosesê standardîzasyonî seke merdim newe ra yew ziwanî virazo. No tena kirmanckî (zazakî) de wina nîyo, her ziwan de wina yo. Coka prosesê standardîzasyonî yew prosesa hesas, nazik, tehlukeyin a.

Tayê merdimî na proses fehm nêkenî. Ney ra eciz benî, tersenî û zaf gilangî reaksîyon ramojnenî. Înan rê seke ziwanî xo vîndî bikerî o tewir yeno. Ma sey Grûba Xebate ya Vateyî, bi taybetî (xasseten) zî sey endamanê Redaksîyonê Kovara Vateyî, no reaksîyonî rê zaf benî muxatab. Zaf merdimî vanî “Lîya şima no ziwanî mayo weş û delal bin ra xerepnayo. No çi ziwano şima nusenî!” Kombîyayîşî dîyin de, yew embazî ma yarî (henek) kerd, va “Lîya çowres serrî yo ez vona ‘monga’, şima na ’monga’y ma yew qelem de kardi ‘manga’ ”. Raşt a, zaf çîy prosesê standardîzasyonî de bedilîyênî.

Xebatê ma yew xebata îdîal (voluntarily), şexsî yan zî grûbî ya. Û ser de zî teberî welatî de dest pêkerdo û hema tam nêresa mîyanî şarî ma. Îmkanî ma, dezgeh û sazgehî ma çin î. Nê binge, nê mekteb, nê kitabî, nê radyo, nê televîzyon, nê rojname esto. Ziwanî ma hema ra zî qedexe (yasax) yo. Resmîyet de yew ca de nîno qebulkerdiş. Muqabilî ney dişmen zaf xidar o, zulm û teda zaf a. Dişmenî şarî ma ziwanî xo rê kerdo xerîb. Mektebo verên ra heta unîversîte her çî bi tirkî yo. Bi tirkî radyo, televîzyon, rojname kewtî heta dewan. Dewijano ke rîy mektebî nêdîyo ê zî fîlman, xeberan, heme çî kanalanî tirkan de bi tirkî seyr û goşdarî kenî.

Gelo yew rewşa winasî de bi na xebata hududkerdê ma eşkenî prosesê standardîzasyonî bidî qebul kerdiş û bidî roniştiş? Ma ganî ney ser o hol bifikirî û zaf bi dîqet hereket bikerî.

No semed ra rojevê ma de zaf babetî muhîmî estî la ma vanî hema wext niamo û binge nivirazîyo ke me dest pê bikeri. Mavajî kar (fîîl) nê babetan ra yew babet a. Seke mi cor de zî va kirmanckî (zazakî) de çend şîweyî estî û mîyanî nê şîweyan de ferqî muhîmî estî. Ma nêwazenî zor bidî ziwanî, bêwext û bêbinge gamanî winasîyan bierzî. Çîyo ke ewro mumkun o û yeno qebulkerdiş ma nê çîyan ra dest pêkerdo. Ma bawer kenî ke no metod hîna hol û emnîyetin o. Standardîzasyonî ziwanî sey awankerdişî yew bîna nîyo ke merdim goreyê yew plan û projeyî na bîna virazeno. Standardîzasyonî ziwanî yew prosesa dînamîk a ke tarîxî, sîyasî, cografî, komelkî zaf faktorî na proses ser o tesîr kenî û merdim ganî hesabî nê faktoran bikero.

Ez hem hêvî ken û hem zî bawer ken ke Grûba Xebate ya Vateyî yew karo tarîxî kerdo û kena. Û no kar do bi no hawa (tewir) dewam bikero. Îhtîyacê ma bi ardim û piştgîrîyê şarî ma esta. Grûba Xebate ya Vateyî, 1996 ra nat seba nê hedefan ziwanê ma ser o xebitîyêna, wazena ewro ra pey zî goreyê îmkananê xo bixebitîyo.

Semedo ke no firsat dayo ma, di parçeyanî Kurdîstanî ra roşnvîran, ma û embazî ma yê hewramî, ma yewbînan dî û pîya no konferans viraşto, ez wazen Hukmatî Kurdîstanî yê Herêmî rê û bi taybetî Wezîrî Kulturî (Wezîrî Roşinbîrî) birêz Felekeddîn Kakayî rê û heme dezge û şexsîyetano ke ma rê ardim û piştgîrê kerda, no wesîle ya huzurî şima de pêrune rê sipasîyê xo îfade bikerî.

Wa weş bo kurd û Kurdîstan!

Hewlêr 20.11.2006

Çime: Vate

Engûrê ke qeze de yenê resnayîş, hetêk ra yenê werdiş hetêk ra zî sey meyweyê taze, sey bastêq, halawe û sucuxî zî yenê xebitnayîş û mewsimê zimistanî de yenê werdiş. Engûrê ke qeza de yenê viraştiş; Şankuş, Çêrmûge û bajar û qezayanê dormeyê înan de zî yenê rotiş.

Her serre qeza de festîvalê kerge û engûran virazîyeno û bi nê qeydeyî engûrê Şankuşî yenê şinasnayîş.

Beno nêbeno. Wextê wextan de Necarêk est beno nameyê xo zî Gepetto(Cîpetto) beno. Dikanê xo yê şenikî de serê sibayî ra heta şan xebitêno. Gepetto bêkes û tena beno. Dikanê ey de odayêka şenike est bena û uca de ciwîyayeno.

Rojêk êdî tenayîye ra zaf aciz beno. Fikirîyeno ke se bikero. Dima qerar dano ke xo rê kaykilêko darên virazo. Dest pêkeno û çend rojan de kaykilê xo qedêneno û nameyê ci zî keno Pînokyo. Wexto ke nameyê ci nano pa, Pînokyo dest bi qiseykerdişî keno. Gepetto şaş û mat maneno çunke heta nika ne dîybî ne zî eşnawitbî ke kuklayêk qisey bikero. La nê halê Pînokyoyî weş bi ey şino. Seba ke Gepetto nêzewicîyaybî û domanê xo zî çin bîyî. Gepettoyî Pînokyo dekerd herinda lajê xo, seke lajê ey bo, ey ra hes keno.

La Pînokyo zaf nerehet bî. Tim zirar dayêne derûdorê xo, çi dekewo destê ey hema ca de hurdî û wel kerdêne. Rey-rey zî dibistane ra remayêne. Gepetto rîyê nê kerdişanê Pînokyoyî ra zaf dejayêne û xemgîn bîyêne. Rojêk pînokyo girewt çokanê xo ser o rona û o şîret kerd ke nê nerehetîyan nêkero. La Pînokyo qet goş nêda Gepettoyî.

Rojêk Pînokyo keye ra remeno. Fek dibistane ra zî verdaybî. Sey xîntan kuçeyan ra gêrayêne. Rojêk rayîr ra sîrkî de rastê sahneyêka kuklayan yeno ke uca de şowê kuklayan est o. Hema xo erzeno sahne ser û kuklayanê bînan reyde kay keno. Seba ke pînokya ecemî bî sahneya înan zî hermneno. Uca de rehet nêvindert zirar da derûverê xo. Wayîrê sîrkî Pînokyoyî tepîşeno ke ceza bido ey, Pînokya dest bi zuran keno û vano:

-Pîyê mi kesêko extîyar o, muxtacê min o, hewce keno ke ez bixebitîya keye de tena ez xebitêna nêke ma vêşanî ver mirenê felan û bêvan..

Haho no çi yo?! Pînokyo çend zuran keno pirnika ey bena derge. Wayîrê sîrkî wexto ke ney vîneno xo bi xo wina vano, ‘eke no kukla sîrkê mi de bibo, do xeylê temaşekerdoxî bêrê sîrkê mi.’ Bi no hewa Pînokyo uca de sîrkî de xebitêno û temaşekerdoxî zî ey ra zaf hes kenê. La Pînokyo uca de zî rehet nêvindeno. Wayîrê sîrkî êdî ey ra eman-eman vano û êdî nêeşkeno sebir bikero. Gêno 5 zerrnan dano ey û ey qewirneno.

Pînokyo zerrnanê xo gêno dekeno tonika xo rayîr ra şino. Rayîr ra rastê luye û pisînge yeno. Luye û Pisînge. Xo ra her yew yewe ra xirabêr ê. Amancê înan o yo ke pînokyoyî bixapênê û zerrnanê ey ey ra bigîrê. Luye Pînokyoyî ra vana:

-Eke ti şêrê Welatê Debenganî ti do hîna zaf pereyan qezenç bikerê.

Pînokya xo bi xo vano ke ‘Ez eşkena bi nê pereyan pîyê xo rê paltoyêk bigîra la eke ez şêra ê welatî ez do pîyê xo keyeyêk biherîna.’ Û luye ra vano:

-Ez senî eşkena şêra Welatê Debenganî?

Luye ey ra vana:

-Ma do to berê uca.

Heme hîrê, Luye, Pisînge û pînokya kewenê rayîr. Demêk şinê beno şan. Seba ke boya xo bigîrê cayêk vînenê û tede hewna şinê. Wexto Pînokyo hewna şino, Luye û Pisînge tonika ey ra zerranê ey tirawenê û remenê şinê. Pînokyo heta ke pêhesîyeno ke zerrnê ey ameyî tirawitiş êdî zaf erey o. Pînokyo wirzîyeno şino berî ver de erebokek vîneno û wenîşeno şino ver bi welatê Debenganî. Demêko derg şino dima reseno uca.

Uca zaf weş beno. Her ca de kaykil, xijxijok û lunaparkî est benê. Pînokyo bêke vindero, kay keno û kay keno. Ne pîyê ey yeno vîrê ey ne zî dibistane. Nê welatî de xeylê domanê est benê û heme zî sey Pînokyoyî keye ra remayî. Rey-rey şîretê pîyê ey ameyêne vîrê pînokyoyî la pînokyo tena pê huyayêne.

Uca de domanêk est bî o û Pînokyo benê embazê yewbînan heta şan xo rê kay kenê, her çî goreyê zerrîya înan beno. Rojêk Pînokyo hewn ra wirzîyeno ke çi bivîno!? Dest û polê ey bîyî pirçin. Heta hende pirçin bîyî ke destê ey binê pirçî de nêaseno. Destê xo berd rîyê xo helaa! Rîyê ey zî bîyo pirçin! Destê xo berdî goşanê xo, weeey!! Goşê ey bîyî bel! Eynî sey yê heran! Pînokyo wirzîya şî verê eynikî hela çi bivîno!! Pînokyo tam bîyo her!!

Pînokyo dest pêkeno, bermeno-bermeno la çi feyda!?

Pînokyo êdî sîrkî de xebitîyayêne. Verê ke pînokyo vejîyo sahne ser wina anons ameyêne kerdene:

-Gelê temaşkerdoxan! Nika do herêko sey însanan o, vejîyo sahne ser û do qisey bikero zî. Şima do bi huyayîş huşk bibê!

Rasta zî wina bî. Wexto ke pînokyo bi ê halê xo vejîyayêne sahne ser şar pê huyayêne. La pînokyo êdî aciz nêbîyêne. Çunke vatêne no heqê min o. Mi goş nêda vatişanê pîyê xo! Coka ez nê çîyan heq kena.

Rojek di domanê nerehetî xo erzeno pînokyo ser û polê/milê ey vano qirp şikîyeno! La reyna zî her kes pê huya, kesêk zî ver nêkewt. La wayîrê sîrkî pirobî/tepîşt û o eşt war. Binê sîrkî derya bî. Wexto ke pînokyo kewena awe mîyan xo bi xo vano, ‘mi ney heq kerdbî. Ez bimira zî xem nêkena’

Pînokyo awe ser o rey ê hetî ra rey zî nê hetî ra şîyêne ameyêne ke Balînayêk ame û o werd. Fekê balîna gird û şemitok bî. Pînokyo wirzîyeno xo ser û vîneno ke roştîyêk hetê qirika balîna ra yena. Ver bi roşnîyêk şino. Şino mîdeyê balîna ke çi bivîno!? Pîyê ey Gepetto ha uca de kelekêke(kayik) ser o vinderte yo û destê ey de mûmêke ha veşena! Pînokyo hema xo erzeno verika pîyê xo û ey ra vano:

_-Bawo! Bawo ez to ra hes kena. Mi ef bikere!

Şima mevajê ke wexto ke pînokyo keye ra remeno Gepetto zî ey dima vejîyeno ke ey bivîno û o zî hetê na balîna ra ameyo werdene.

Hema Gepetto û Pînokya qisey kerdêne, pişkê balîna yenê. Bena kuxt-kuxta aye û vana heeepşûûûû!!!! Bi hepşûya balî her diyî vejîyenê teber. Çimanê akenê ke qeraxê deryayî de yê û perîya deryayî zî ha înan ser o ya. Perî çuwaya xo ya sêhrêne dergê pînokyoyî kena. Pînokyo beno gedeyêko rastên! Gepetto û Pînokyo perî rê sipas kenê û vera xo danê keyeyê xo.

A roje ra dima pînokyo her tim goş dano vatişanê pîyê xo. Û pîya heta peynîye bi keyweşî ciwîyenê.

Dosyaya Gulistan Doku: Cayê cenazeyî îhtîmalo ke çend reyî ameyo vurnayene

Dersim de 5ê Çele 2020î ra nat keyneka zanîngehî Gulistan Doku ra xeberêk nêameya girewtene. Gurlekî derheqê dosyaya aye de wina va: “Dosyaya Gulistan Doku de averşîyena zaf muhîme ameye kerdene, la seba qedîyayişê cipersayene tenêna wext lazîm o. Peynî de îfadeyê Umut Altaşî zî ameye. Tîya de seba ma çîyo zaf muhîm cayê cenazeya Gulistan Doku tespît kerdena. Dosya de tayê beyanan de aseno ke cayo ke cenaze tede yo çend rey ameyo vurnayene. Reyna îhtîmalê bi dermananê kîmyasalan werte ra vedaritena cenazeyî zî est o. Seba ke keyeyê Gulistan Doku şêrê serê mezela kênaya xo de dua bikerê, no seba ma zaf muhîm o. Tîya de kes valî bo û yan zî makamê de bîn de bo, ferq nêkeno.”

Dosyaya Rojin Kabaîşe

Van de 27ê Êluna 2024î de wendekara zanîngehî Rojin Kabaişe bibî vîndî û 15ê teşrîna verêna 2024î de cenazeya aye Golê Vanî de amebî vînayene. Gurlekî derheqê soruşturmaya aye de zî qisey kerd û vat: “Telefonê aye yê destî ser o tayê çîyê ke zelal nêbîyê est ê. Cipersayîşê DNAyî ameyî kerdene. Telefonî ser o zî cipersayîşê teknîkî dewam kênê. Labelê nîka reyna zî destê ma de çîyêko asaye yo ke ma vajim est o, çin o.”

Hetê pîyî ra keyeyêko dêrsimij yê Zaza ra yeno

Kokê keyeyê Deniz Göktaşî hetê dadîye ra şino Çorum, hetê pîyî ra zî Dêrsim. Göktaşo ke hetê pîyî ra mensûbê keyeyêko dêrsimij yê zaza yo, semtê Tuzluçayırî yê Anqara de sey domanê keyeyê karker-memuran pîl bi. Çimeyanê sosyolojîk û sîyasîyan keno têmiyanê mîzehê sîyayî; kayanê xo de vîrardişanê qijîya xo û kulturê dormeyê ke tede pîl bîyo ra zî îstîfade keno.

Pê kayê “Ölü Deniz”î ame tepiştene

Derheqê Göktaşî de, îfadeyê ke kayê stand-upî yê bi nameyê “Ölü Deniz”î yo ke 24ê hezîrana 2026î de YouTube de neşr kerd tede bîy bîy behane û tehqîqat ame dest pêkerdene. Çarçewaya tehqîqatî de Göktaş ame tepiştene û prosesê mehkemekerdişê ey dewam keno

Demserra newîye ya xizmetê verdibistane de bi pêroyî 508 gedeyî do xizmetanê verdibistane ra îstîfade bikerê. Kreşan de averşîyayîşê komelkî û şexsî yê gedeyanê mabênê 3-6 serrîyan do bi xebatanê drama, muzîk, tîyatro, felsefe, spor û hunerî bêro piştîdayene. Kreşan de ke falîyetê xizmetî do mîyanê hewteyî de mabênê saetanê 08.00-16.00 de bêrê ramitene, weyekerdişê rojane yê gedeyan zî do bi arayî, werdê teştareyî û werdanê mabênî bêro temînkerdene ke hetê dîyetîsyenanê pisporan ra yenê dîyarkerdene.

Guneyî cuyê xo yê hunerî de 114 fîlman de kay kerd, derhênerîya 26 fîlman kerde, 15 fîlmî viraştî û senaryoya 64 fîlman nuşte. O tewr zaf bi fîlmanê sey “Sürü”, “Umutsuzlar” û “Yol”î yeno şinasnayîş.

Serra 1982yî de Festîvalê Fîlman yê Cannesî de bi fîlmê “Yol”î Xelata Palmiyeya Zerrnêne girewte û nameyê xo tarîxê sînemaya dinya de qeyd kerd.

Guneyî qiseykerdişê xo yo Newroza 1984î de veng dabî azadîye, yewbîyayîş û demokrasîye.

Guney eslê xo Sêwregi ra bi û Zaza bi.

Festîvalê Kulturê Elewîyanê Berlînî yo ke hetê xêlê dezgeh û komelan ra organîze bîbî, vizerî (05.09.2026) saete 13:00 de, edi parqa verê Cematê Dêrsimî de dest pêkerd.

Programê festîvalî bi qese kerdena serekanê komelan, bi qese kerdena sîyasetmedaran, bi mûzîk û bi govende hêyanî saete 22:00 de dewam kerd.

Ma, Înstîtutê Ziwan û Kulturê Kirmancî kî emserr rêyna standê xo kerd ya. Standê ma re aleqeyêde zaf rinde bîyê. Xêlê nas, dost û sîyasetmedaran standê ma zîyaret kerd. Standê ma kî bi veng û rengê ma bî. Yane heto jû de kibabê kirmanckî, heto jû de werdê mayê Kirmancîye bî.

Gorê serra parî emserr hîna zêde însanî yane bi hezaran milet amay bî. Meydanê festîvalî de hama hama ca nêmand bî. Hênî aseno ke serre bi serre aleqa miletî bena zêde. No kî çîyêde rindo.

Sipasîye;

Ked û emegê kam ke nê organîzeyê ma de vêrd ra ma Îdarekerdoxê Înstîtutî, serêde endamanê ma re, kedkaranê gruba Vengê Ma re û pêro nas, dost û hevalanê xoyê hêcayan re zere û can ra zaf sipas kenîme, wa dest û payê înan weş bê…

Înstîtutê Ziwan û Kulturê Kirmancî

Berlin, 06.09.2026

Hamza bi deyîra anonîme ya zazakî “Lêro” rayîrê xo yê muzîkê profesyonelî dano destpêkerdene û bi na deyîre vîrardişanê qijîya xo pare keno.

Deyîra "Lêro" rêça xo, dewa Çanî, deyîranê gelerîyan, keyeyî Hamzayî û elaqeya Hamzayî ya bi xozayî ra geno. "Lêro" melodîyanê gelerî û aranjmanê modernî ano têhet . Deyîre de gîtara akustîk û vokal vejîyenê vernî û sound zî bi zelalîya xo vejîyeno vernî.

Deyîre ma rê behsê hesrete û xoza kena û goşdarîkerdoxan rê pawitişê rêça vizêrî bi metodêkê modernî pêşkêş kena.

Hamza armanc keno ke formanê muzîkalan ê cîya-cîyayan de û ziwananê cîya-cîyayan de hunerê xo ber bîyaro. Deyîra Lêro bi etîketê Kom Muzîkî pêroyê platformanê dîjîtalan de weşanîyaye ke seba armancê hunermendî gama yewin a.

Day lêro lêro lêro
Gîdî lêro eyşonay mi
Day lêro lêro lêro
Gîdî lêro eyşonay mi

Hewa yen hewa cêrî
Lêro lêro eyşonay mi
Leqnen gilçê gozêrî
Gîdî lêro eyşonay mi

Omnon yen wext warono
Lêro lêro eyşonay mi
Omnon yen wext warono
Gîdî lêro eyşonay mi

Gilê daron vaşêrî
Lêro lêro eyşonay mi
Vaşêrî serra sêrî
Gîdî lêro eyşonay mi

Day lêro lêro lêro
Gîdî lêro eyşonay mi
Day lêro lêro lêro
Gîdî lêro eyşonay mi

Vate / Söz: Gelêrî (Anonîm)
Ezgi/Meqam: Anonîm
Kaynak Kişi: Şêx Mêhmud
Aranje: Hamza
Akustîk Gîtar: Hamza Korkutata
Rîtm û Perkusyon: İzzet Kızıl
Synth: Bektaş Muş
Pentar û Kontrabas: Roni Aran
Qêyd / Recording: Emrullah Kuş, Roni Aran, Sinan Demirtaş

Photo/ Gülşah Işık

Vervatoxê Meclîsê Îstîşare yê Dara Hênî İdris Ağırbaşî yo ke qiseykerdişê akerdişî yê programî kerd, da zanayîş ke têhet ameyîşê înan seba meqam, wezîfe yan zî seba tu pawitişêk nîyo; seba ke meseleyanê keye, tut û xortan rê rayê çareserîye bivênê, ameyê têhet.

Serekê Şaredarîya Dara Hênî Kemal Tartarî zî va ke: “Ewro tîya de, fıkir û vînayîş, pêşnîyaz û çareserîyê ke mamostayanê ma pêşkêş kerdî, seba ma ciyê keyfweşîye yo. No problem hînî sey qonaxo çarin ê qanserî yo.”

Mîyanê programî de sîyasetmedar û nuştox Abdulbaki Erdoğmuş, Prof. Dr. Cihat Yaşaroğlu û Doç. Dr. Bayram Yurtî babetê keye, tîryak û perwerdeyê qîmetan ser o qisey kerdî.

Program, badê pers û cewaban qedîya.

Royê Pasûrî ra do sanîye de 50 lître awe bêro girewtene

DÎSKÎ, seba hewceyîya awa şimitişî ya merkezê qezaya Pasûrî projeyê “Karê Viraştişê Merkezê Terfî û Awanîya Awegirewtişî yê Royê Pasûrî” ana meydan ke sondajê mewcûdî tede seba temînkerdişê talebê aw ê ke zêde beno kêmî mendê. Royî de bi kendiş, dekerdiş û tehkîmatê kerrayan warêk do bêro viraştene ke awe tede bêra serûberkerdene. Bi pompaya binawe ke do platformê awe ser o bêra ronayene, royî ra do sanîye de 50 lître awe bêro girewtene. Awa ke yena girewtene, do depoyê modularî yê polayê nêzenginî yê 50 metrekubî de bêro depokerdene ke herêma bîrê kesonî de yeno awankerdene, û uca ra do xeta neqilkerdişî ya mewcûde ser ra bireso sîstemê awguznayîşî yê mewkîya Darabînî.

Kapasîteya depokerdiş û terfî do bêra xurtkerdene

Mewkîya Darabînî de depoyo 30 metrekubî, herêma bîrê kesonî de zî depoyo 50 metrekubî yê modularî do bêrê awankerdene. Merkezê terfî yê herêma bîrê kesonî de di pompayê 160 kîlowatî, sîstemê mewkîya Darabînî de zî di pompayê 137 kîlowatî do bêrê xebitnayene. Sîstemo elektromekanîk ke do bi xeta neqilkerdişê enerjî, trafo, otomasyon û elemananê kontrolî bêro piştîdayene, do temîn bikero ke awe bi hewayo biemnîyet bêra girewtene û bireso tesîsê awguznayîşî.

Bi sîstemê neqilbarî tesîrê dorûverî do bêro sînordarkerdene

Duba, platform û elemanê hetkarî yê awanîya awegirewtişî do sîstemanê poladinan ê neqilbaran ra bêrê viraştene. Bi no hewa hûmara awanîyanê betonarmeyan ê daîmîyan a cayê royî do bêra kêmîkerdene û demanê laserî de elemanê sîstemî do bieşkê bêrê akerdene û bêrê berdene warêko biemnîyet. Sîstemo modular do karê miqate û tamîrî bikero asan û eke hewce bo, do îmkan bido ke cayê awegirewtişî bêro vurnayene. Serê yewîneyanê awguznayîşî yê Darabînî û merkezê terfî yê herêma bîrê kesonî do bi konstruksîyonê poladinî û panelanê îzolekerdeyan bêrê padayene.

Cîyayîya çimeyan do emnîyetê awa qeza xurt bikero

Serekê Daîreya Herêma 1. ya Xebitnayîşan a DÎSKÎ Abbas Aslanî dîyar kerd ke proje do planê awe yê demdergî yê merkezê qezaya Pasûrî xurt bikero û va: “Vurîyayîşê îklîmî rasterast tesîr keno serûberê varanî û kapasîteya weyekerdişê çimeyanê awa binerdî. Bi dekerdişê Royê Pasûrî yê sîstemê awa şimitişî ma amanc kenê ke zordayîşê serê sondajan kêmî bikerê û awa qeza biresnê struktûrêko hîna hemseng. Ma nê sermîyangozarî sey gamêka demderge erjnenê ke cewabê hewceyîya ewroyêne ya Pasûrî dana û seba talûkeyanê awe yê ameyoxî amadekarî kena.”

Mîyanê tepişteyan de Hetkarê Fermandarê Cendirmeyanê Wîlayetê Dêrsimî yo verên Ali Kahraman û cinîya ey Burçin Hizli Kahraman zî est ê; ê bi sûcanê “çinkerdiş, nimitiş yan vurnayîşê delîlanê sûcî, kesî ra azadîya ci girewtiş û ardimkerdişê kiştişê bi qesdî” ameyî tepiştene. Goreyê tesbîtanê dozgerîye, wesayîta keyeyê Kahramanî saetanê ke Doku tede vindî bîye, cayê serebûdî ra vîyarta û nêzdîyê di deqîqeyî badê serebûdî cinîya Tuncay Sonelî Handane Sonel reyde telefon de qisey bîyo.

Kahramanî îfadeyê xo de vat ke Tuncay Sonel eşkeno qoricîyan ser o tehakum bikero û înan manîpule bikero û lajê ey zî tim hêzê pîyê xo şuxulnayêne, bi kincê pawitoxan û çekdar gêrayêne. Ey ard ziwan ke demê wezîfeyê ey de rayîrê Dêrsim-Xarpêtî ser o nêzdîyê 176 kamerayî est bîyî û tu nuqtaya nimita çin bîye, kamerayî 24 saetî ameyêne taqîbkerdene û qeydî 1-3 aşmî ameyêne arşîvkerdene. La derheqê tesbîtê dozgerîye de ke dormeyê Vîyadukê Sari Saltukî de dîmenê kamera nêameyî dîyene, ey beyanêko cîya da: “Beno ke ez a herême de xelet bîya. La goreyê fikrê mi Vîyadukê Sari Saltukî de zî ganî bi qetî kamera bibo; tîya dekewtişo tekane yê bajarî yo. Ez zana ke heta temmuza 2019î ke ez şîya, nê kamerayî çalak bîyî.”

Goreyê dozgerîye, 5ê çeleyê 2020î saete 12.25 de pirdê Sari Saltukî ser o wesayîtêk ameye dîyene; wesayîta keyeyê Kahramanî 12.25.12 de PTSyê FEDAŞî ra û 12.28.58 de PTSyê Unîversîte ra vîyarta û goreyê hesabî nêzdîyê saete 12.27 de dormeyê pirdî ra vîyarta. Xeta telefonî ke Ali Kahramanî şuxulnayêne, 12.27.51 de hûmara Handane Sonel geyraye û dima telefon de qisey bî. Kahramanî îdîa kerd ke nê qiseykerdişî de derheqê Doku de tu çî nêameyo vatene, “bi temamî qiseykerdişê cinîyan bî” û pawitişê Tuncay Sonelî yê derheqê tesbîtê sînyalê SIM karta Doku de ey rê zî bawerker nîyo.

Dozgerîye bi datayanê bazî yê telefonê Şukru Erogluyî ke eynî şewe demêko derg padaye bî û hereketanê Fatih Ozmenî resa qenaetê huqûqî ke badê kiştişê Gulistane Doku cenazeya aye hetê Şukru Eroglu û Fatih Ozmenî ra nêzdîyê mezelê Koçpinarî de ameya definkerdene.

Mustafa Ç. (15), Fatma Ç. (36) û Büşra Ç. (12) yê ke qeza de dirbetin bîbîy, bi ambulanse wedarîyay nêweşxaneyê dewlete yê qeza. Nê dirbetinî nêweşxane de heme mudaxeleyanê doktoran ra pey nêameyi xelisnayîş û dinyaya xo bedilna.

Tedawîya A.Ç. û F.Ö.yî ya ke nêweşxane de dewam kena.

Cendirmeyan derheqê qezaye de tehqîqat da destpêkerdene

Ena dinya de semedê merdiman sermayeyo tewr pîl wayîrbîyayişê zerrîyêka pank a. Zerrîpakî cuyê merdimî de ercê tewr avzel û qiymetin o. Çimkî zerrîya pank başîyê emrê endamanê binî yê laşê merdimî keno û çew destê aye/ ey merdimî de xerabî nêvîneno. Xora eke zerrî û laşê merdimî wirdî pank bo, o mihal ê kesî dinya û axîret de serkewte yê û Homa zî û evd zî înan ra razî yê. Yanê zerrî qandê merdimî sey femandarêkî yo. Eke fermnadarêk baş bo û çîyo baş bikero, o mihal leşkerê ci zî do biewnî ey ra başîyê bikerê la eke serek xerab bo û çîyo xerab bikero o mihal merdimên ci zî do sey ey bikerê. Raşta ci zerrî zî wina ya, eke pank bo do başîye bi wayîrê xo bido kerdiş û eke lêmin bo zî do xerabîye bido kerdiş. Ena ray o muhîm no yo ke merdim baş qaydê zerrîya xo bikero û aye baş bişinaso, çimkî eke merdim zerrîya xo baş bişinasino do xo zî bişinasino, oyo ke xo bişianasino do Heqî/Homayî zî bişinaso. Xora zerrîya ke mîyanê xo de vîr û bawerîya pank hewîneno rî û rayîrê merdimî zî roşin keno, aye semed ra zî zerrîpakî roşnîya zerrîya merdiman a.

Arizîyê Zerrîyê Pankî

Verê her çîyî ganî zerrîya pank başî û xerabîyê yewbînan ra cîya bikero û xo xerabîye ra bido pey û hergo muracatê başîye bikero. Çimkî zerrîyêke ke başîye û xerabîyê cêra nêkero a zerrî merde ya, aye semed ra zî ganî zerrîya pank bi zanayîşê xo başî û xerabîyê cêra bikero û ancî bi eşkeyiş û iradeyê xo zî başîye biweçîno.

Eke zerrî bî halîna xerabîye, yanê eke merdim hergo guneyan bikero o mihal zerrîya merdimî wişkêr beno û eke zerrî wişk bîyo tobekerdişê dûr keweno û fikrê xerab tede serwer/serdest beno, dima zî zerrî beno zerîyêko xerab û bê xêyr. Yanê zerrî de yew nûr û roşna nêmaneno û beno sîya, bêyî ke bizano xêyr o yan zî guneh o çi weşîya ey ra şino o wina keno.

La zerrîya pank, zerrîyêka sipî ya û hergo çilayê bawerîye tede akerde yo, aye semed ra fîtne û xerabî çi rey nêeşkenê dekewê ci. Zerrîya pank, zerîyêka nazenîn û nerm a û bi xo bawer a, ters û hêvîya ci hergo tenya Heq o. Aye semed ra nefret, xopîlvînayiş, hesûdîye, weşnêbîyayiş û heskerdişê malê dinya çi rey nêeşkenê xo zerrîya panke de bi ca bikerê.

Zerrîya pank, o zerrîya ke hergo Heq û razîbîyayişê ci xora kena xem, verê ci her tim Heqî de yo û heme karan de nîyet û armancê ci zî reyna Heq o. Miradê zerrîya pank hergo razîbîyayişê Heqî yo, aye semed ra wexto ke yew emrê Heqî bi ca ano zaf bextewer beno.

Her çiqas dewro ke nika ma tede yê de zerrîpakî beno semedê belengazîya merdim û komeleyan la reyna zî başî baş o û başî başîye ano, yanê ganî merdim çi rey fek zerrîpankîya xo ra vera nêdo. Pîlanê ma bîlaheq nêvato " başîye bikere û bierze mîyanê awe", yanê gama ke merdim başîyê bi yewî bikero ganî duştê ey de çîyêk nepawo yan zî hêvî nêkero, çimkî başî çi rey vîndî nêbeno û bêguman do rocêk bireso cayê xo. Aye semed ra zî semedo ke ma başîyê bivînê ganî ma bi xo zî başîyê bikerê û bibê sedemê başîyê.

Ma Kurdî şarê xerîban ra zaf hes kenê û qiymet dan înan la çi heyfo ke ma vera yewbînan de şarêkî zaf zerrîwişk ê û ma çi rey xêrê yewbînan nêwazenê, aye semed ra zî ma seserrre ra vêşêr o ke hêgayê xo ser de (Kurdistan) binê zilmî de yê. Bêguman eke şarê ma zî yewbînan ra hes bikerdêne û duşmenîye yewbînan nêkerdêne beno ke ewro ma zî erdê xo ser de bindest û perîşan nêbîyayêne, çimkî eke ma zî xêrê yewbînan biwaştêne bêguman ma zî do ewro xêr bivînayêne û bibîyêne wayîrê welatê xo.

Ena ray semedê xelasîyê şar û welatî Heq zerrîyêk pank û pirra xêyr bikero nesîbê şarê ma, rike, hesûdî û xerabîyê zerrîya ma de biwedero û herinda ci de zerrîya ma bi yewbînan nerm bikero û bido heskeriş.

Pisporê warê Ziwan û Edebîyatê Zazakî Dr. Murat Varolî hesabê xo yê medyaya sosyal de parekerdişêk kerd û da zanayîş ke programo newe ameyo qebulkerdiş.

Program 200 rîpelan ra virazîyeno

Goreyê malumato ke Varolî day, destpêkê serra 2026î de bi akademîsyenanê Unîversîteya Çewlîgî, Unîversîteya Munzurî û Unîversîteya Anqara û malimanê Zazakî yê ke mîyanê Serekîya Perwerdeyê Millîye ya Çewlîgî de xebityêne, komîsyonêk ame ronayîş.

Hetê komîsyonî ra mîyanê Modêlê Maarîfî yê Seserra Tirkîya de seba Zazakî programêko xoser yo ke nêzdîyê 200 rîpelan o ame hazirkerdiş. Programo ke ame hazirkerdiş, badê gureyanê resmî, pêşkêşê Serekîya Sura Talîm û Terbîyeyî (TTKB) ame kerdiş û ame qebulkerdiş.

Kitabê dersan do newe ra bêrê nuştene

Badê qebulkerdişê programê neweyî, newe ra hazirkerdişê kitabanê dersan ê Zazakî yê ke seba sinifanê 5, 6, 7 û 8. yenê musnayîş zî goreyê mufredatê neweyî yeno plankerdiş.

Perwerdeyê Zazakî de do çi bibedilyo?

Goreyê parekerdişê Dr. Murat Varolî, bi nê qeydeyanê neweyî, perwerdeyê Zazakî de nê bedilnayîşî do bêrê kerdiş:

• Zazakî do mîyanê Wezîrtîya Perwerdeyê Millîye de sey ziwanêko xoser ca bigîro.
• Kitabê dersan ê Zazakî yê seba sinifanê 5, 6, 7 û 8. goreyê mufredatê neweyî do newe ra bêrê hazirkerdiş.
• Mîyanê modûlanê weçînayîşê dersan yê MEBî de Zazakî do bi hawayêko xoser bêro mojnayîş.
• Branşê Zazakî do bi hawayêko xoser bêro qeydkerdiş.
• Seba malimîya Zazakî, tena êyê ke beşa Ziwan û Edebîyatê Zazakî qedînayê eşkenê muraceat bikerê.

Varolî parekerdişê xo de hêvî kerd ke no dewrê neweyî seba Zazakî û kesê ke kede danê nê ziwanî xeyrên bo.

Sîrê koyî yê Dêrsimî yo ke nameyê ci yo zanistî “Allium tuncelianum” o û dinya de bi awayêko tebîî tena na mintiqa de vejîyeno; Parka Millî yê Gelîyê Munzurî, Koyanê Munzurî û cayê berzî yê dormeyê înan de reseno.

Dîma îhbarê topkerdişê bê îzin yê sîrê koyî yê Dêrsimî, ekîbê jandarma û Pawitişê Tebîatî û Parkanê Millî (DKMP) Gelîyê Ahpanosî de dest bi xebate kerd.

Xebata cigêrayîşî de plakaya wesayîto ke şuxulnaybî ame tesbîtkerdene. Wesayît, sînoranê Parkê Millî yê Gelîyê Munzurî de, Qereqolê Karşılarî de ame vindarnayîş.

Cigêrayîşê mîyanê wesayîtî de mîyanê toreyêk de 20 kîlogram sîrê koyî yê Dêrsimî ame vênayîş. Seba hîrê kesanê ke ameyê tesbîtkerdene ke vaşê binê pawitişî de yê bê îzin arê dabî, muameleyo qanûnî ame kerdene. Goreyê qanûnan, seba nê hîrê kesan pêro pîya 2 mîlyon û 97 hezar û 735 lîrayî cezaya pereyî ya îdarî ame birnayîş.

Forumê Aştî û Azadîye hetê Enstîtuya kurdî ya Amedî û Şaredarîya Bajarê Girdî yê Amedî ra ame organîzekerdiş,

Amed de siba wesîleyê Roşanê Ziwanê Kurdî ra bi nameyê “Rayîr û metodê ganîkerdişê ziwananê ke binê tehluke de yê” forumêk virazîya.

Na komxebate, hetê Enstîtuyê Kurdkî ya Amedî ra sey hîrê roniştişan amey hedrekerdene.

Roniştişo dîyin de babeta “Dezgehkîkerdişê Kirmanckî” amey munaqeşakerdene û Ehmedê Bira sey qalîkerdox û Nesîb Gultekîn sey moderator ca girewt.

*Na xebere bi destekê madî yê Sefaretxaneyê Almanya yê Anqara, çarçeweya 'Projeyê Xurtkerdişê Dezgehanê Medyaya Herêmî yê bi Wasitaya Mentorîya Mîyanneteweyîye û Vurnayîşê Dîjîtalî' de ameya amadekerdene, mesuldarîya muhtewayî aîdê dezgehê ma ya."