Menga payîzî ya verêne vecîyaye ameye û ma dest bi sinifa hîrêyine ya lîse kerd, Ceyhunî xo dusna mi ra.

May û pîyî yewbînan ca verdabî, leweyê kalikî de mendêne Ceyhunê ma. Ey ra teber leweyê kalikî de kes çin bî. Lac û keynayî pêro bîbî pîl, bîbî wayîrê keye û kulfetî.

Delalîyê kalikî Ceyhun bî. Çuleyê hakî de kerdêne pîl! Qet zerrîya ey nêşikitbî, zaf rî dabî ci. Lacekêko kelebut bî Ceyhun, tey de sere nêbîyêne. Aya ke xoceyan ey dest ra antene!..

Dersê Ceyhunî qet rind nêbîyî. Ma goşê xo dersan ser ro yo! Wextê hamnanî tim şîyêne bütünleme sınavı. Ez vana peyêna peyêne xoceyan ci rê ardim kerdêne ke wa hîrê serrê xo temam bibê ke ci ra bixelisîyê. Eger ke serrêk tekrar bikero, ê do serrêk zêde ra cewrê ey biancê.

Ceyhunî semedê kopya ra xo dusnabî mi ra. Ma serranê verênan de eynî sinife de nêbîyi la ey zanayêne ke derse mi rind ê; wexto ke ma dersxane (sinife) de cayê xo bewlî kenê, “keko Murad” vat, xo na çengeyê mi ver ra. Sey pisînge dor û verê mi ro şî û ame. “Keko Murad, xora serra peyêne ya, ez hamnan şona Îstanbul, ez kotî ra seba bütünleme sınavı oca ra biyera Xarpêrt; hindî piştîya mi ti yê…”

Dersa edebîyatî de ma yew şîîre wende. Deme cumhurîyetî de nusîyaya la şaîrî bi usulo verên nuşta. Yanî bi usule edebîyatê dîwanî…

Bi usule edebîyatê dîwanî nuştişê şîîran hezar zor û zehmet o. Ganî tey de qafîye bibo, ganî humara heceyan ê her reze eynî bo, ganî dergî û kilmîya heceyan eynî ba… O semed ra qalibî est ê, şîîrî goreyê ê qaliban nusîyenê. Sey fa’îlatûn fa’îlatûn faîlûn…

O rîwal ra xezînaya çekuyanê şaîran ganî tengicîyaye biba. Ganî şaîr çend ziwanan bizano ke goreyê qalibî çekuyanê cîya-cîya ziwanan ra îstifade bikero. Yew- di ziwanî qîm nêkenê. Tenya bi sereyê xo tirkî qet û qet qîm nêkeno.

Şîîre de yew çekuye est a ke çi yew manaya ci nêzaneno. “Ca bi ca”… Embazanê ma xoceyî ra pers kerd ke yena çi mana.

Xoceyî rasta-rast cewab nêda, kewt îzahatan dime. Wazeno hîrûhîra îzahat bido ke şaîrî qey na çekuye bikar arda.

“Na çekuye bi zazakî ya, yena manaya yer yer” vat mi kîştîya xo de bi piste-pist ra Ceyhunî rê.

Ceyhun cewabê yew perse bizano û cayê xo de sukut bivindo! Caran saet û deqaya vindertişî ya!

“Xoce, na çekuye bi zazakî ya!” vat.

Xoceyî senî ke “zazakî” eşnawit, çimî ardî pira ke reyna çekuya winasîye fek ra mevecîya. Serre 1993; ti zerreyê sinife de qalê zazakî bike! Xoceyî vengê xo hîna berz kerd ke çew (çiyew) vengê Ceyhunî mehesno. Bi çiman ra û bi vengê xo ra pustirme keno ser. Cayê xo de binişe ro, vengê xo mevece! vano.

Oyo ke Ceyhunî zeft bikero, kam o! O zî dahîna zêde vengê xo berz keno ke heme sinife bihesna; her kes bivaco ke helal bo ci rê, persa ke kes cewabê ci nêzaneno, o zaneno!

Rast ra zî heme sinife şaş û mat bîbî, ewnîyayêne ey ra. Sirayanê verênan ra fekê keynekan akerde mendbî. Ewnîyayişê ra bewlî bîyêne ke hemeyan xo zerre de vatêne: Ceyhun û cewabê na perse!

Derdê xoceyî yewna derd, derde Ceyhunî yewna derd, derdê sinife yewna derd…

“Xoce, zazakî ya!”

Xoceyî dahîna tuj awir da Ceyhunî ser, çendna vengê xo berz kerd:

“Şaîr bi na çekuye zaf gêrayo. Şîîra xo nuşta, cayê na çekuye veng mendo. Çend serrî pê gêrayo ke hetê weznî ra çekuyêka minasibe bivîno. O semed ra na şîîre çend serrî dest de menda, neşir nêkerda.”

“Xoce, bi zazakî ya!” vat reyna Ceyhunî.

Xoce qîrra ser:

“Lacoo hişş!”

Ceyhun caran hiş û piş zaneno! Qey saeta hiş û pişî ya!

“Xoce, bi zazakî ya! Yena manaya yer yer!”

Xoce û Ceyhun kewtê mîyanê reqabetê giranî. O “hiş” vano dest nano fekî ser; o “zazakî ya” vano, vengê xo keno berz…

Xoceyî seyr kerd ke bîyayene bîya, şîyayene şîya… Her kesî fekê Ceyhunî ra “zazakî” eşnawito. Xoce Xarpêrt ra bî, zazakî zanayêne la nêwaştêne zerreyê sinife de behsê çîyê winasîyî bibo.

Axirî xoceyî Ceyhunî ver de sere ard war:

“Laco de temam! De temam, zazakî ya!..”

Etîk, teorî û felsefa yê exlaqî yo û exlaq zî pratîk kerdişê etîk yo. Exlaq bi çalakîya kesan reyde eleqedarîya însan û ciwîyayîşê însanî pêresneno. Însan bi aqilê xo reyde bi hîsanê xo reyde bi fikiranê xo reyde bi weçînayîş xo reyde, bi çalakîyanê xo reyde mîyanê ciwîyayîşî de ca gêno.[1] Babeta etîkî teorîya çalakîyanê rastî û xeletî, başî û xirabî ya kesan a yan zî ya qarekterê kesan a. Rastî û xeletî, başî û xirabî, fezîletî û bêarî, berpirsîyarîye û azadî çalakî û waşteyê yê însanî yê. Nika destê ma de kokê çekuya etîkî, destûrê xo bizane û teorîya manaya etîkî ya xuy û qarekterê kes û komelan esto. Babeta exlaqî zî pratîkkerdişê na teorîye ya. Na teorîye miyanê ciwîyayîşî de çalakîyanê raştî û xeletî, başî û xirabî yê kesan yan yê qarekterê kesan nîşan dano.

Babet û problemê etîkî yê pêroyî; qewimîyayîş û kerdişê însanî yê. Nê babet û problemî destpêk ra hetanî ewro hemveranê raştî û xeletî, başî û xirabî, fezîletî û bêarî, berpirsîyarîye û azadî ser o malzemeyê xo dayê şuxulnayene. Etîk epîsteme reyde têkildar o û zanistîya exlaqî yo. Exlaq çalakî reyde têkildar o û fenomenê ko. Etîk, unîversal/cîhanşumûl o. Exlaq mehelî yo.

Têgeha exlaqî bi eslê xo de yew çekuya erebî ya û zafhûmarîya çekuya hulk/ hulukî ra yena. Seke Recep Kılıçî İbn Manzurî ra neql kerdo hulk/huluk yena manaya dîn, serebût, xuy û karakterê estîyan.[2] Ça însan esto se, ça de însan ciwîyeno se weyra de exlaq zî esto. Exlaq, estbîyayîşê xo însanî de nîşan dano. Însan yew estîya komelî yo. Komel sîstemo ke leteyan ra ameyo viraştene. Nê leteyî yenê têhet û yew nîzamê xoserî virazenê. Komel nîzam û qaydeyan ser o awan beno.[3] Nîzam û qaydeyî, komelî de bi têkilîyanê însanan reyde virazîyenê û bi nê têkilîyan komel estîya xo dewam keno. Nîzam û qaydeyanê komelî ra yew zî exlaq o. Exlaq sîstem û nîzamê komelî yew cayo muhîm gêno. Exlak û etîk di mefhûm/termê cîya-cîya yê. Etîk yew dîsîplînê felsefe yo. Etîk bi teorîya xo, pratîkê exlaqî reyde têkildar o. Etîk, bi xuy û karakterê mabênê kom û komelan û erjan û çalakîyanê nê kes û komelan reyde exlaqî ser o tesîr keno, yew têkilîye virazeno. Etîk teorîya exlaqî, exlaq zî praksîsê etîk yo.[4] Seke yeno vînayene, mîyanê mefhûm/termanê exlaq û etîkî de hende yew nuansî ferq est o. Etîk bingeyê xo de yeno manaya xuy û karakterê kesan û zanistê xo metafîzîk ra gêno. Etîk bi vateyo bîne xuy û karakterê kesan bi felsefeya exlaqî pênas keno. Exlaq, mabênê çalakîyanê kesan de bi xuy û karakterê kom û komelan pênasa beno. Exlaq estîya xo zanista ciwîyayîşê kom, komel û şarî yê şênberî ra gêno. Hetê bînî ra zafhumarîya çekuya ethosî û çekuya ethe yena manaya urf û toreyê kesan. Xora nê kesan ra zî komî virazîyenî. Na çekuye hem manaya urf û tore xo de hewênena hem zî manaya seba karakterê kesan yena şuxulnayene.

Cîyabîyayîşê mefhûmanê etîk û exlaqî; yunanî de çekuyanê ethos û ethe, latînî de çekuyê mores û moralîs; çekuyanê etîk û tore yan zî çekuyanê etîk û exlaqî ra yeno. Exlaq yew çekuya erebî ya û ziwanê latînî de herinda çekuya exlaqî çekuya morelîsî yena şuxulnayene. Na çekuye latînî de hem yena manaya tore hem zî yana manaya karakterê kesan. Exlaq û moral zî eynî mana de yê, bi nê nuansî etîk ra cîya benê.

Ez bawer kena ke; têkilîya mefhûmanê etîkî, exlaqî û moralî ameyo famkerdene. Nê hîrê mefhûmî/têgehî yew çime ra yê nezelyenê la nê yenê yew mana. Ciya nûansan ra yewbînî ra abiryenê. Seka ma verê nuştbi; etîk mefhûm/têgehê ke zafmanayî, hîra, girewte yo û zelal nîyo. Nê sebebî ra, cewabê persa etîk çiyo? zî akerde, yewbiyew û leze ra nê yeno dayene. Ma do zêdeyîn taybetanê etîkî ser o cigêrayîşanê xo dewam bikera û bi perspektîfo ke hîra bi de nawitiş.

Etîk çi yo? ser o bi goreyê feylozofan, bi goreyê çimeyan, bi goreyê deman, bi gorêyê dezgeyê felsefa, bi goreyê rêbaz û quraman, bi goreyê teorîyan vûrîyeno. No vûrîyayîş dêsê destûrê etîkî yê xo bizane ser o berz û vila beno. Wexto ke însan etîk ser o xebet keno, yeno vînayene ke; bingeh û amancê xebatê heme feylozofan, heme felsewanan nê destûrî ra eleqedar o. Na eleqedarî demê modern û postmodernî de zî derbasdar o: Xo bizane! Beno ke yewbiyew no vate nê ameyo şuxulnayene la heme feylozof û felsewanî dorûwerê nê vate ra şinê û yenê.

Etîk mefhûme ko mûhpemo yanî akerda û zelal niyo. La gereka na mûhpeyê bêro zelal kerdene. Sewbîna ke na mûhpemîye bêro eşkera kerdene sey xerîtakêşê ke xêzekerdiş û viraştişê xerîta yê ke hassasiyet lazim o. Gereka heme rengî, xêzî, nameyî, ca û warî bêrê nîşan dayene. Eke pênase û taybetê yê ke etîk yê îqna kerdene bêro waştene, hewcadarîya quramanê etîk ser o cigêrayîş û etûdkerdiş esto. Etîkî ser o zaf quram û rêbazî ameyê awan kerdene. Tarîxa etîkî de çar quram û rêbazê etîk yê bingehînî estê. Nê quramî û rêbazî bi goreyê ciwabê persa etîk çiyo ra ameyê awan kerdene. Etîk çi yo ser o bi goreyê feylozofan, bi goreyê çimeyan, bi goreyê deman, bi gorêyê dezgeyê felsefa, bi goreyê rêbaz û quraman, bi goreyê teorîyan vûrîyeno.

Etîk, bi bextîyarî û şahîya merdimatîye ameyo pênasekerdene û quramê bextîyarî û şahî ameyo awan kerdene. Etîk, bi cuya yê ke fezîletî ameyo pênaskerdene û quramo fezîletî ameyo awankerdene. Etîk, cuya yê ke bi feydayî ameyo pênasekerden û quramo feydedarî ameyo awankerdene. Etîk, bi termê metaetîk ameyo pênasekerdene û quramo metaetîkî ameyo awan kerdene.

Wexto ke etîk bi goreyê nê quraman bêro etûdkerdene do na mûhpemîye kêmî biye bo. Ma do nê çar quramanê bingehîyan ser o dewam bikera.

[1] Bedîa Akarsu Ahlak Öğretileri, Remzi Kitabevi Yayınları, İstanbul, 1982, r. 35-42.

[2] Recep Kılıç, Ahlak Felsefesi(Etik), Nobel Yayınları, 2022, r. 3

[3] Kılıç, Ahlak Felsefesi(Etik), r. 12.

[4] Ahmet Cevizci, Etik- Aklak Felsefesi, Say Yayınları, 2024, r. 11.

zûrî cemheto

tayn kesî estî zaf zaf zûran kenî
cuwayîşî înan di cay zûran kujo verêndi
cayê xwu esto
înan rî bê zûran cuwayîş nêbeno:)
sey xalê şêro,
verî kar û xebata teberî zaf çinêbî
fabrîqa û înşaatî tayn yanzî kêmî bî,
şarî wesar amnan û payîzî
hêgayan di
rezan di
gurîyayni debir'êy xwu dekerdê zere
zimastanan zî şewî derg bî
yew keye di ameyni pêser cemhet kerdêni
(kurmancî vanî şevbêrk)
dengbêjan deyerî kerdênî
sey şakiro
mehme salihê beynatî
xet aşik (Hatip kantekin)
dengbêj xenî (xenoyê marq) marq dewa licê ya)
bi no hewa şew û zimistan vîyarnayni,

(Kuj cayo ki cemheton di extîyarî kokimî ruşenî
serê cemhetî ra vanî kuj)

Zûrî dewleto

sewbîna zûrkerî zî
cîranî qomê ma kurdan (kird'o) bî
nê cîranî ma
erebî
farisî
û tirkî
nê qewman zî tim o tim bi zûran ma xapênayî
zaf rey ma serewadartiş kerd
û lec kerd
zaf reyan zî ma seba yin
yewbîbînan reyde lec kerd
ma qismet hatê farisan bi tirkan ra
qismek zi seba tirkan bi farisan ra lec kerd
ma kurdan yewbînan kişt
la seba xwu nêy seba şarî bînan
ma sêkurî mendî
vîyayî mendî
seqet mendî
şaro aqil bi zûranî xwu
ma bi yewbîno dayî qetilkerdiş
ê istor'o weniştî şî qonaxan vîyarnayî
ma mendî peye,

zûrî sipî

bawakalî mi vatêni
zûran mekerê
La zûranê sipî yo bikê
ma vacî di dewan Lec kerd
çend kesî dirbetin bîyî
çend kesî remenî
dewa bîn zî ha înan fetelnena
ki bitepşî beno ki beynatê înan kiştiş vecîyo
ti zî ha hega di cit kenî
kesî ki remenî yenî to het ra şonî
verbi rocawo
ay bîn zî yenî to ra persenî
vanî çend kesî tîya ra remayni
kama kişt ra şî?

o wext mevacê şî rocawo
vacê şî kişta bîni
a bena zûri
la ay ra vanî zûra sipî
guneyî zûra sipî çiniya xeyrê ci esto,

homa ma zûrkeron ra bipawo:)

27/06/2026.
Munzur can...

200 cînsê mûmanê tebîîyan

Suna Eroğlu, a ke nezdîyê 200 cînsanê mûman bi esans û hammeddeyê mûmî yê tebîîyan ra virazena vana ke, berhemê mi mûmanê fabrîqeyan ra hîna weşîn ê.

Eroğlu va, “Ez nê karî mecbûrîye ra musa. Demo ke ez sey hosteya musnayoxe xebitîyayêne, mi bi armancê dayîşê perwerdeyî wendekaranê xo, no kar musa. Mîyanê perwerdeyan de viraştişê mûman zî estbi û mi tîya ra dest pêkerd û xo aver berd. Dima ra mi bi armancê kar û meslekî xo da nê karî. Serrêk o ke ez qezaya Sûrî de, Kuçeyê Telgrafxaneyî de atolyeya mûman xebitnena.”

Mûmê romantîkî

Eroğlu, îfade kerd ke ê boya mûmanê xo de esansanê tebîîyan ê ke zerar nêdanê weşîye, bikar anê, wina va: “Mûmê ma zafaneyî hetê wendekaran ra tercîh benê. Kesê ke bi armancê romantîzmî yan zî dekoratîfan bikar anê zî estê.”

Çopî tebîet gemar kenê

La no eleqe, xo reyde gemarîya dormeyî zî ano. Qeraxanê Çemê Selmanî de eşteyê sey werd, plastîkî û şûşeyê camî ameyî veradayîş. Konteynerê çopî yê ke hetê beledîye ra ameybî ronayîş zî nênê şuxulnayîş û nê çopî, zerarêko gird da tebîetî.

Dewijî û tebîetheskerê ke na manzara ra aciz bîyî, bal ant ser o ke tena warê cuye yê însanan nê, warê cuye yê heywananê ke herême de cuyenê zî binê tehdîtî de yê.

‘Nê însanî îslah nêbenê’

Dewijan ra yew vano, “Înan dorme kerdo berbad. Sindoqê çopî estê la çopanê xo erzenê erd. Nê însanî îslah nêbenê.”

Mihemet Kurdî

Vakurê Kurdistanî de 8ê Êlule de dewrê perwerdeyî yo newe dest pêkerd. Bi destpêkerdişê perwerdeyî reyde, polîtîkayê înkar û asîmîlasyonî yê ke ziwanê Kurdkî ser o yê zî, bi heme hêzê xo dewam kenê. Dewleta Tirkîya emser zî reyna, sey heme serranê bînan, bi mîlyonan wendekarê Kurdî perwerdeyê ziwanê dayîke ra mehrûm verdayî. Bêguman, bi xespkerdişê/astengkerdişê nê heqê tebîî ra (perwerdeyê bi ziwanê dayîke), helîyayîşê ziwanê Kurdkî û asîmîlekerdişê domananê Kurdan zî do dewam bikero.

Qirkerdiş tena bi çekan nêbeno. Eke ziwan û nasnameyê şarêkî bêrê qedexekerdene, kultur û qîmetê înan zî bêrê çine kerdene, ê zî benê qirkerdişêk, la no yew qirkerdişo bêçek o. Çimkî bê ziwan û kultur, tu şar nêeşkeno estbîyayîşê xo bipawo. Yanî asîmîlekerdişê domananê şarêkî yeno manaya kiştişê ziwan, kultur, estbîyayîş û qîmetanê ê şarî. Perwerdeyo bi ziwanê dayîke heqêko tebîî yê pêro şaran o û astengkerdişê nê heqê tebîî zî sûc o. Coka, bi zor Tirkkerdişê domananê Kurdan sûc û qirkerdiş o.

Prosesê aştîye

Seke ma pêro zî zanê, çend aşmî verê cû bi cehdê tayê kes û hetan, mîyanê Kurdan û hukmatê Tirkîya de prosesêko aaştîye yo newe dest pêkerdo.

Dewleta Tirkîya hetanî nika hêzanê Kurdan ê çekdaran kerdêne bahane û heme heqanê Kurdan ê tebîîyan (ziwan, perwerde, nasname, kulturî) înkar û binpay kerdêne. O sebeb ra ma Kurdî bi vindertişê şerê çekdarî û destpêkerdişê dîyalogî yê her di hetan zaf zerrîweş bîyî. Hêvî û waştişê heme partî û sazîyanê Kurdan bi nê prosesî o bi ke pêro astengkerdişê ke ziwanê Kurdkî ser o yê bêrê wedaritene û ziwanê Kurdkî qanûnê bingeyênî de bibo wayîrê statuyî. Panc aşmî ke prosesê neweyî dest pêkerdo, vîyartî, la çi heyf ke hetanî nika hetê fermîbîyayîşê ziwanê Kurdkî de tu bedilnayîş çin o. Yanî, hema zî polîtîkayê asîmîlasyonî yê ke serê ziwanê Kurdkî de yê, bi heme xedarîya xo dewam kenê.

Bê Kurdkî proses sernêkeweno

Verî ganî ma vajê ke hukmatê Tirkîya Kurdan ra zêdeyêr hewceyê nê prosesî bi. Çimkî raştî ci zî hukmat hem teber de hem zî mîyanê welatî de hetê edalet û îqtîsadî ra zaf zeîf bibi. Raşta ci, seba ke hukmat xeletî û kêmanîyanê xo sererast bikero, bi nê prosesî wext qezenc keno û wazeno ke reyna sey verî Kurdan biko hewn ro û înan bixapîno. Yanî armancê înan aaştîye û birayîye nîyo, armancê înan darukerdişê birînanê xo yo. Xora hetanî nika zî hukmatî hetê aaştîye û heqanê Kurdan ê tebîîyan ra gameke nêeşta û wina aseno ke nîyetê înan o ke hetê aaştîye de gaman bierzê, çin o. Çimkî hema ziwanê înan o yê aaştîye nîyo, yê înkar û kolonyalîstan o. La nîyetê înan se beno wa bibo, ma Kurdê verênî nîyê ke bi zuran bêrê xapênayene. Xora mûmkîn nîyo proseso ke ziwan, nasname û estbîyayîşê ma înkar keno, biserbikewo û ma sey şarî paştîya prosesêko winasî nêkenê. Ma verî zî vera polîtîkayanê înkar û asîmîlasyonî de bîyî û ma qebul nêkerdêne; ma ewro zî qebul nêkenê û nika ra dima zî ma do çi rey qebul nêkerê. Wa kes hewnan nêvîno, hetanî ke Kurdkî nêbo ziwanê fermî û wayîrê statuyî û reyna hetanî ke domanê Kurdî bi ziwanê xo perwerde nêvînê, wa kes ma rê behsê aaştîye nêkero û xora aaştîyêka wina zî çin a.

Eke armancê nê prosesî aaştîya mîyanê Kurdan û Tirkan a, ganî hukmatê Tirkîya verî fek asîmîle û înkarkerişê ziwanê Kurdkî ra verado û sey Tirkî ziwanê Kurdkî bikero ziwanê fermî yê dewlete.

Ganî sîyasetê Kurdan, Kurdkî nêkero xeta xo ya sûre

Raşta ci, ziwanê Kurdkî nika Vakurê Kurdistanî de (Kirmanckî/Zazakî û Kurmanckî) sekerat de yo; polîtîkayanê asîmîlasyonî ver ziwan roj bi roj helîyeno. Ewro zafaneyê bajaranê Vakurê Kurdistanî de ziwanê sereke Tirkî yo. Reyna, zafaneyê domananê ma yê ke emrê înan binê des serrî de yo Kurdkî nêzanê û çi heyf ke tayê cayan de zî Kurdkî hîç nêno qiseykerdene. Nê zî ramojnenê ke tehlukeyo ke serê Kurdkî de yo, resayo dereceyo zaf pîl. Bêguman, eke vernîya nê polîtîkayanê asîmîlekerdişî nêro girewtene, ziwanê ma do ver bi çinbîyayîşî şêro. O sebeb ra ganî sîyasetê ma nê tehlukeyê serê Kurdkî bivîno û nê prosesî de ziwanê Kurdkî xo rê bikero xeta sûre û heme cayan de ci rê wayîr bivejîyo, nêbo ke meşte bibo erey. Nê ziwanê rindekî (Kurdkî) Homayî bexşê ma kerdo, ganî sîyasetê ma nê ziwanî (Kurdkî) bi vergan nêdo werdişî.

Tazîyeya ey Darahênî de ya. Zekî Doğan hetêk ra zî vistewreyê Koordînatorê Weşanê Pêroyî yê Zazakî Newsî Enwer Yılmazî bi.

Wendoxê Zazakî eşkenê kitabê "Poncas Pêxembero Mu‘ellîm "sey PDF bîyarê war û bi hawayêko beleş biwanê.

Kitab hetê Mela Muhemmed Elî Hûnî ra ameyo nuştiş û hetê Muhyîdîn Zinar, Yaşar Baluken ra Latînîze bîyo û amade bîyo. Kitab serra 2023î de hetê weşanxaneyê Nûbiharî ra ameyo neşirkerdiş.

Semedê wendişê kitabî bitikne

Agahîyê derheqê kitabî de..

Poncas Pêxembero Mu‘ellîm

Poncas Pêxembero Mu‘ellîm, kitabê Mela Muhemmed ‘Elî Hûnî yo tewr peyin o. Kitab hetê weşanxaneyê Nûbihar ra weşanîya. Hûnî cuwa ver zî çend kitabê menzûm nûştbî. Nê eserê ci çap bî û înan ser o xebatê akademîk zî virazîya.

Hûnî heyatê pêxemberan pê nezm a nûşto. Terzo klasîk de telîf kerdo. Çend serrê peyênan de çend kesê kedkarê zazakî nê eserî ser o şuxulîyayî. Kitab bi elfabeya farisî nûsîyabi. Xebatkaran metnê kitabî çarna herfanê latînî û pê elfabeya Bedirxanî hedire kerd. Semedo ke eslê metnî, bi latînî ya bîyoro muqayesekerdişî destnûşteyo eslî no çap de ca giroto. Qur’an de nameyê 25 hebî pêxamberî vîyarenê la Hûnî humarê nê pêxamberan resenayî 50 heban. Pê zazakî û fekê Hûnê Paliyî eserê xo telîf kerdo. Hetê muhtewa ra terzê Qisesê Enbîya ya klasîk teqîb kerdo. Labelê tayî mazmûnê zazakî yê folklorîk zî şuxulnayî. No kitab gunîya teze dano edebîyatê zazakî ya klasîk ya ewroyin. Şaîr hama ra zî weş o û Hûn de cuwîyeno.

Mela Muhemmed ‘Elî Hûnî

Mela Mehemed Elî Hûnî yew mela û şaîr o. Melatîyê xo yanî kulturê xo yê dînî bi ziwanê xo alawit, vawit û berê/berhemê erjayeyî nûştî. Helbet in yew xusûsîyeto cîya yo. Çunkî in xusûsîyet miyanê melayanê kirdan de zaf nêeyseno. Heta zafê melayan bi ziwanê xo nûştiş sey yew gureyo erjaye nêdîyo. Hûnî reyna zî bi ziwanê xo yo şîrin û şeker nûştiş dewam kerd. Îrade û heskerdişê dîn û ziwanê xo ra teber Mela gera yewna awa zelal ra bişimo ke bieşko binûso. O hêneyo zelal zî Hûnê Palî yo. Mela Mehemed Elî Hûnî seke nameyê xo de zî şuxulneno, hûnij o. Hûnê Palî yew cayo ke derdormaleyê ayê heme kird ê. Cûya cematkî ya Hûn de ziwano hakîm zî kirdkî yo. Yanî ziwanê keyeyî, bazarî, dinî û ê bînî kirdkî yê. Mela serra 1930 de Hûn de ameyo dinya. Xora ê serran de Hûn de sewbîna ziwan eşnawitiş zaf mumkin nîyo. Yanî Mela Mehemed Elî Hûnî yew dinyaya ke tede kirdkî qisê bena de ameyo dinya û ûca de bîyo pîl. Coka şîîranê ey de yew ziwano zelal yê şarî esto.

Heto bîn ra Melayî de yew îlm û fîraset zî esto. Yanî Mela yew melayo sernerm û zerrnerm o. Mela şarê xo û ziwanê xo ra hes keno. Melayî, yew çiyo ke Hûn û medreseyanê Palî de çinê bi, o kerdo. Yanî kirdkî nûşto. Gera hêneyê cîyayî zî bibê. Înan ra yew zî Pali yo. Tekîlîya Hûn û Paliyî esta. Pali hem hetê tarîx hem zî hetê kulturî ra yew cayo waharê xusûsîyetanê erjayeyan o. Mavaji Pali yew merkezê terîqetê neqşîyan o ke semedê kirdan yew çimeyo manewî yo. Melayî ina dinyaya manewî ra îstîfade kerdo ke eseranêey de o manewîyat eşkera yew hal de xo mojneno. Badê cû Hûn bîya nehîya, reyeyo asinin zî tira viyerto. Yanî dayîş û girewtîş zî zêdîyayo. Cayo ke tede şiyayîş ameyîşê teberî esto, dayîş û girewtîş zaf o, şarê a mintiqa aqil û fikirê înan akerde yo. In hal seba melayî bîyo îmkanêk û o eşkayo çiyanê neweyan bivirazo. Kirdkînûştiş zî ê serran de semedê derdormaleyê Palî û Çewlîgî yew karo newe yo.

Mewlidî Peyxamberî (1971) • Hikayeyê Yûsuf û Zelîxa • Qesîdeyî; Zerra Haya, Qasîdey Tewhîd, Qesîdey Mekkî, Qesîdey Medîna, Qasîdey Qebîr/Ezabê Qebra Xorî,Qasîdey Seîd Nûrsî,Waqayê Kerbela, Qasîdey Peyxamberî • Aqîdeyî Îman/Aqîdeyî Îslam • Hîkmet Zazakî • Edebîyat Zazakî Neqîşneyo Pê Nakî • Xezay Uhudî • Weqayî Koyî Uhûdî Wefatî Hemzî • Vengî Melî, Munacaat Mehemed Elî

Mîyanê hereketê xoseriya kurdan de ca girewt. Serewedartişê kurdan 1925 de cayo ke tede îqamet keno, Pîran de dest pêkerd. Verî cû ey Pîran de tifeng teqna û dima lec dest pêkerd. Destpêk ra hetanî peynî Şêx Evdirehîm mîyanê lecî de bi. Cîyatî û camêrdîya xo ra leqebê ey sey “Dudil” ameyêne zanayiş.

Îdamkerdişê Şêx Seîd û embazanê ey ra dima demeyêk koyan de bi embazanê xo ya lec kerd.[1] Badî şi binxete (Sûrîye) ke uca o dem bin hukmê Fransizan de bi. Sûrîya de Xoybunî reyde bestiyayişi rona. Serra 1937 de wexto ke xoverrodayişê Dêrsimî destpêkerd, o û tayê embazê xo agêrayî welat. Nîyetê înan bibi ke xo biresnê Dêrsim. La deşta Dîyarbekirî de dewa Selata Cêrêne de dekewtî dehfika eskerê tirkan.[2] Eskerî dormaleyê înan girewt û lec vejîya. Goreyê vatişan, eskerî ewnîyenê ke nêeşkenê bitepişê, dormaleyê înan de adir wekenê û înan ra tayênan veşnenê.[3] Tirba Şêx Evdirehîmî, Bismil de cayo ke tede merdo uca de ya.

Bestîyayişê ey bi kirdkî

Şêx Evdirehimî bixo yew metnê sanike açarnayo kirdkî (zazakî). Hewayo ke Celadet Alî Bedirxan nuseno, ey 1932 de na estanike yew Kurdê Mukrî ra eşnawita û nuşta, dima ey na estanike Mela Nezîr û Muhyeddînî rê wenda, înan zî tadaya kirdkî. Mela Nezîrî tadaya Kirdkîya Sêwregi, Muhyeddînî zî tadaya kirdkîya Palî ser. Hewna hewayo ke Celadet nuseno ey nê teksti nawitî Şêx Evdirehîmî. Nuştişê Celadetî ra fam beno ke ey serra 1932 yan zî 1933 de na sanike nawita Şêx Evdirehîmî û beno ki Şêx Evdirehîmî zî Celadetî rê o çax tadaya kirdkî ser.[4] Orîjînalê tekstî bi destê Celadet Alî Bedirxanî ameyo nuştene. Celadetî verniya tekstî di wina nuşto: “Dumiliya welatê Mirdêsî”, “Şêx Evdirehim Efendî”. Malmîsanijî zî nê tekstî bi nameyê "Lûwi û Kerg" kovara Çira de weşanayo.[5]

Şecereyê ey

Kalikanê keyeyê Şêx Seîdînî ra Seyîd Haşim hetê Îranî ra goç kerdo ameyo Dîyarbekir. Bismil, Çilstûn de medreseya xo ronaya. Labelê serra 1639 de, hetê padîşahê Osmanîyan Muradê Çarinî (IV. Murad) ra îdam bîyo û medresaya ey zî rijîyaya.[6]

Seyyîd Haşimî ra dime şecereya înan wina ya:

Şêx Seyyîd Haşim
(... - 1639)

Hecî Seyyîd Huseyn

Mewlana Heyder

Mewlana Qasim

Şêx Elî Septî

Şêx Mehmûd Fewzî

ŞÊX SEÎD
(1865-1925)

Şêx Bahauddîn

Şêx Dîyauddîn

Şêx Necmedîn

Şêx Tahir

Şêx Mehdî

Şêx Evbdirehîm
(1897 - 197)

Şêx Elî Riza Efendî
(1894-1970)

Şêx Xiyaseddîn
(1905-1972)

Şêx Selaheddîn
(1907-1979)

Şêx Ehmed
(1923-2015)

Şêx Ebdulxaliq
(1922-1944)

Selahattîn Demîrtaş, Hemsereko verên yê Partîya Demokratîke ya Şaran (HDP), nêzdîyê 10 serran o ke tepişte yo. Herçiqas ke Dadgeha Heqanê Merdiman a Ewropa (DHME) derheqê ey de çend rey qerarê "cade veradayîşî" da zî, Demîrtaş hema zî Hepisxaneyê Tîpê Fyî yê Edîrne de yeno tepiştiş. Proseso sîyasî yo peyên o ke bi nameyê "aştî û çareserîye" dest pêkerdo, seba veradayîşê Demîrtaşî û tepişteyanê sîyasîyan ê bînan reyna hêvîyan pîl kerdo. Gelo Demîrtaşî rê rayîrê azadîye do bibo a?

Selahattîn Demîrtaş û embazê ey serra 2016î de bi operasyonêk ameyî destbendkerdiş. Demîrtaş, bi xususî "Dewaya Kobanê" û xeylê dewayanê bînan ra yeno mehkemekerdiş. Sûcdarîyê ke ey rê benê, zafane pabesteyê qiseykerdişanê ey ê sîyasîyan û çalakîyanê demokratîkan ê.

Tekoşînê ey o huqûqî de noqtaya tewr muhîme, qerarê DHMEyî bî. DHME, hem serra 2018î de hem zî serra 2020î de, îzah kerd ke tepişyayîşê Demîrtaşî vera Peymana Heqanê Merdiman a Ewropa ya û no yew mudaxeleyo sîyasî yo. DHMEyî, bi eşkera waşt ke Tirkiya Demîrtaşî cade verado. Labelê, hukmatê Tirkiya û mehkemeyê herêmî nê qeraranê mehkemeyanê Ewropa nêardî ca.

Proseso newe û rolê Demîrtaşî

Bi gama çekveradayîşî ya PKK'yî û destpêkerdişê dîyaloganê sîyasîyan, rol û pozîsyonê Demîrtaşî reyna ame rojeve. Demîrtaş, hem sey yew sîyasetmedaro ke hetê mîlyonan ra yeno heskerdiş, hem zî sey yew figuro ke eşkeno prosesê aştîye de rolêko pozîtîf kay bikero, yeno vînayîş.

Demîrtaş, tena hetê Kurdan ra nê, hetê zafê beşanê muxalîfan ê Tirkiya ra zî sey yew sîyasetmedaro ercaye yeno qebulkerdiş. Vengdayîşêkê ey, eşkeno mabênê hetan de pirdêk awan bikero.

Demîrtaş, hepisxaneyî ra bi nuşte û peyamanê xo tim semedê aştî û diyalog vengdayîş kerd. Veradayîşê Demîrtaşî, hîna zaf pabesteyê qerarê sîyasî yo. Proseso huqûqî formalite yo. Eke hukmat û aktorê bînî yê sîyasî bi raştî biwazê ke prosesê aştîye aver şîro, veradayîşê Demîrtaşî eşkeno bibo gamêka bawerîye.

Senaryoyo yewin: Mabênê hukmatî û muxalefetî de, bi taybetî DEM Partî de yew pêameyîş esto û na çarçewe de, sey yew "jestê nîyetê weşî", Demîrtaş û tayê nameyê bînî yenê veradayîş.

Senaryoyo dîyin: Prosesê mehkemekerdişî de, bi tesîrê hewayê sîyasî yê neweyî, mehkeme yew qeraro newe dana û ey veradana.

Do se bibo?

Selahattîn Demîrtaş, ewro tena yew tepişteyo sîyasî nîyo; eynî wext de yew kilît o ke eşkeno berê prosesê aştî û demokratîkbîyayîşî yê Tirkiya abikero. Herçiqas ke vera ey neheqîyêka pîle virazîyaya zî, o helwêstê xo yê sîyasî û waştişê xo yê seba aştîye ra fek veranêdayo. Gelo hukmatê Tirkiya do vengê huqûqê mîyanneteweyî û wijdano komelkî bieşnawo û na gama tarîxî bierzo?

Yan zî do israrê xo yê polîtîkayanê verênan de dewam bikero? Çimanê mîlyonan merdiman, pawitişê cewabê nê persî de yo.

Fotograf de aseno ke sihetê Demîrtaşî ca de yo morale ey zî baş o, huyeno.

Kamcin xeribî hîna zora

yan zî zehmeta û çetina?

Wexto merdim welatî xwu ra vecîno şonu cayna

kes beno xerîb

tayn kesî seba debara cuwayîşî xwu

tayn kesî seba wendişê mekteban

tayn kesî zî bêçareyîş ra mejbûr manenî

La kes heskerdişî welatî xwu

Welat'di nêverdeno/a

di xerîbêy di heskerdişî welatî û şarî xwu

wina pîl beno ki

beno hesret dekewno qesebay kesî

çîyo ki bîn zî

gere kes welat di canêverdo

zon (ziwan) ê MAY'a xwu yo

çi kar xebat û giruyî kesî beno wa bibo

cuwayîşî kesî gere bi ziwanî kesî bo

ez vano qey xerîbîya tewr çetin û zor

ki kes bibo xerîbê ziwanê xwu

merdim gedan, tûtan, qiçek, û hulik'onî xwu

biko xerîbê ziwanê yin

xîyaneto zaf pîl'o seba tût'an

mebê qetildarê ziwanê ma heyron çimon sîyayo,

Celadet elî bedirxan vano:

"Kurdo yan mevaci ez kurdo

yan zi bi ziwanê xwu qisey bike"

ziwanî kesî kamîya kesî mojneno

Kes bi qandê zonayîş û wayîrvetişî ziwanê xwu

yeno pêmawetene

keso/a ki ziwanê xwu nêzonu

Nêwano Nênûso

şar mîyan di

bi qandê milçiki

bi qandê zerenci

bi qandê mar'ê sîya'yî qîmetê ci nêmaneno

milçiki bi ziwanê zerencî nêwanena

zerenci zî bi ziwanê milçiki nêwanena

her zireno

bergîr(istor) hîşeno

vîştra qoreno

tu heywan bi ziwanê heywananê bînan

veng nêvecenî,

Quranî kerîmî di homa

Sûreyî Rum di wina vano

mealê ROŞAN LEZGÎNÎ

"xeliqnayişê asmînan û erdî

Yewbînan ra ciya biyayişê ziwanan

û rengê şima delilanê ey ra yo

enê de seba zanayan helbet

Îbretî estê."

her ziwan bi qedr û qîmeto

gere kes cirî bi hurmet bo

La ziwano yewin ziwanê kesî yo,

cayna di homa vano

"şima qet aqilê xwu nêşixulnenî"

Bi çi aqilî kes ziwanê xwu ra hesnêkeno

yan zî wayîr nêvecîno/a

yanî kes bi çi çim ra hewnîno wa biewnîyo

gereka kes ziwanê xwu rî wayîr vecîyo

mala ehmedî xasî ra persenî

vanî seyda cixara herama yan helala

seyda vano

"ki helala ma şimenî

Ki heroma ma veşnenî "

gelo seyda seba kesanê ki ziwanê xwu rî wayîr nêvecîyenî do çi bivatêni?

kesî ki bi ziwanê xwu

nêcuwî

têyna yew vatêy mi yin rî esto

şima merdî

şarî ma rî

BAQÎ ALA...

06/24/2026.

MUNZUR CAN...

Ewro ey ra xebera xirabe ameye û Kadir İnanırî weşîya xo vîndî kerde.

SERMEST

Derdê ma rê derman çi yo? Kamcîn derdî rê? Yê pêrunan rê.

Tenayî, feqîrî,extîyarî, mergê sînayeyî, hesreta welatî, şerî, nêweşî.. Cuya merdîmî derd bi derd a. Eslê xo de çareyê zafê derdan zî çin o. Merdîmî nê tenayî rê, nê extîyarî ra nê mergî rê çareyêk nêdî, nika heta 2025ine ma çareyêk nêdî, ez vana qey tîya ra pey zî do wina dewam bikero la ma mîyanê hende derdan de çi qeyde cuyenê? Qala Dostoyevskî ra însan goreyê tebîetê xo museno her çî. Çi yeno sereyê ci wa bêro, adapte beno. Dejê çi beno bibo, giranîya derdî çirey sey roja verî nêmanena. Roje bi roje dejê ma kêmî beno.

Gelo tîya de wezîfeyê edebîyat û hunerî est o? Huner û edebîyat eşkenê dejê merdîmî sist bikerê? Bêguman. James Joyce vano; ez çi wext kewtêne tengane, key xemgîn bîyene, mi metnê William Shakespeare wendêne. Ê tîyatroyanê xo yê ke Shakespeare, cuya merdîmî tewir bi tewir hetî ra xususîyetan ra ardo ziwan, wendişê înan mi rê hol ameyene, Seke şima zanê, kayê Shakespeare sey cuya raştîkîn, behsê îxanetan, cînayetan, zuran, dizdan, mergan, nêweşan kenê. Joyce vano ez karakterê Shakespeare de bîyene embaz, bîyene hemhal hevaltîya înan barê mi kerdene sist. Patrick Hastings zi vato; cuya mi de di rey felekêko gird ame mi sere, rojêk cînîya mi qicê ci ver şîye, roja bîn zî babîyê mi merd. Her di mesela de zî cuyayîş mi rê îşkence bibi, nefes girewtiş bîle zehmet bî. Mi xo dayo metnê Ulîsesî ser. Wendişê Ulîsesî (Romanê James Joyce) barê mi kerdêne şenik.

Çi qeyde wendişê romanêk, derdanê winasî de dejê merdimî keno sist? Cevabê nê persî goreyê her wendoxî cîya yo. Mi gore, romanêko serkewte de analîzê karakterî zaf xorîn o. Nuştoxê romanî derdê to, to rê holêr îfade keno. Ma vajê Ulîses de yew karakter Stephan Dedalus. Dadîya ci merd a. Pîye xo reyde zî mabêne ci çin o. Heme romanî de Stephan Dedalus dadîya xo rê qehrîyeno, babîyê xo ra zî nefret keno. Dedalus wendekar o û nêşkeno debarê xo bikero. Tena yo, îrlandayij o coka şerê azadîya îrlanda ke ver bi îngîlîstan de devam keno, cuya merdîmî keno zehmet, ecizneno. Homa ra bawer nêkeno û her ca de zî qala xo eşkera vano la şarê îrlanda zaf dîndar o û redkerdişê Îsa û Homayî tim problem beno. James Joyce nê heme prosesî: Qehrîyayîşê dadî, hêrsê babî, feqîrî, bindestîya îrlanda, dîndarîyê şarî, Stephan Dedalus ser bi tehlîlê psîkolojîkê serkewte ano ziwan û eke cuya to de zî nê tewir problemî estê ti bi wendişê Ulîses ti xo newe ra nas kenê. No zî tewirêko terapî yo.

Zazayanê ma de huner û edebîyat çi qeyde ca girewto, goşdarîkerdişê kamcîn hunerker yan zî wendişê kamcîn nuştoxî zazayan de tesîrê terapî virazeno? Ez wazena ma vîrajê ci biney derg ra bîgîrê. Verê cû ma tay zazayan nas bikerê, dima ma biewnê çi tewir huner eşkeno ma rê havil bido. Zazayî mîyanê kurdan de grubêka qijkekêk ê. Sey elewîtî û sunîtî di heb bawerîyê pîlî est ê. Tesîrê eşîretan est o. Nasnameyê xo yê netewî ser o mîyanê zazayan de yewîtî çin a. Dinya de mîyanê şarê bindestan de zî sey şarê zazayan bêşans miletî tay ê. Manaya çekuya bindestî zazakî de yewna çi îfade kena. Ne sey tirkî ‘kolelik’ ne zî sey îngîlîzî ‘slavery’ hende çekuya bindestî xorîn nîya. Çimkî na mesela de çîyêk ma dîyo, kes nêdîyo. Peynîya peyên de ewro ma qalê vînbîyayîşê ziwanê xo kenê. Hunerêk, sey James Joyce yan zî Shakespeare zazayan ser o tesîr bivirazo ganî tay şertî bîyarê ca. Ma Rençber Ezîz ser o nê şertan bivînê ke Rençber senî dinyaya ma hemînan de ca girewto. Ez tay misrayê namdarî yê Ezîzî ra nimûne bida.

1) Huner û edebîyatê xo de ca mede raştîyê şarê xo, hunerê to beno ke a roje tesîrêk bikero la çîyê mende nêvejeno meydan. Çîyêk welatê to de şarê to bêters ciwîyeno la ti ters ver nêeşkenê binusê. Nêbeno. Rençber vato se: Şima vînen Senîn a! Nê hîrê heb çekuyî destê Rençber de o qeyde mana girewtê ez kîtabêk binusa nêeşkena hende çî îfade bikera. Şima vînen Senîn a? Yanî ma rojêk benê azad, yanî ma îtîbarê verînanê xo yê bêmezelî gênê. Yanî ziwanê ma reyna mîyanê dinya de cayê xo gêno, yanî xozaya ma ya veşnaye pel bi pel reyna ganî bena. Yanî çîyêk ma vîndî kerdî pêrunan ma tepîya gênê. Ez vana qey dinyaya her zazayî de nê sloganî yewna qeyde mana genê, kam tewr zaf kamca ra deja yo nê sloganî uca îfade kenê.

2)Zazayî ma welatê xo ra zafêr Îstanbul û Almanya de cuyenê. Çimkî welatê ma, ma mird nêkeno. Seba her kesî erd zî çin o, nan zî. Xerîbî, xerîbî de mendiş, xerîbî rê mehkumbîyayîş ewro belkî raştîya nîmeyî ra zafêr şarê ma ya. Rençber kilamê xo de zaf ca dayo na babeta ser. Misraya xo ya tewr namdar, ‘Feqîrê Çolîg mi vîr ra nêşino’ ya. Na misra heme şarê ma yê ke zazakî zanê, ezber kerdê. No ruhêko kolektîf vîrazeno. Ruhêko kolektîf zî ewro lazimîyê ma yo verîn o.

Gereka ma ca bidê keyf û şayîya Rençberî zî. Merdîmî sey karîkaturî nîye. Seke yeno zanayîş karîkatur de karakterî tena bi yew xususîyetê xo yenê mojnayîş. Karîkatur de karakterêk welatparêz beno, karaktero bîn dîndar, yan bi eşq yan zî serxoş o. La cuya raştîkîn de ma hetêk ra welatê xo ra hes kenê, heto bînî ra xo ra hes kenê. Hetêk ra ma derd û kulan ancenê, heto bînî ra cayê xo de ma keyf û şayî dima geyrenê. Coka Rençber kilamêka xo de reqî û alkol wesifneno û no zî muhîm o. Alkol û şayî çîyê rindî yê, yan nîyê, mesela na nîya. Rind bo zî xirab bo zî cuya bi mîlyonan zazayî de ca gêno. Rençber zî helbet ca dayo înan zî.
Silam û Hurmet.

Beşêkê albumî de deyîrê klasîkî yê Dêrsimî beşê bînî de zî deyîrê Ozan Serdarî ca gênê. Nameyê deyîranê nê albumî nê yê: Zerya, Bê Gula Mi Bê, Mavi Xêr Dî, Pepug, Serê Sodirdê, Xido Dizdo, Zeryam Vêsê Pêsê Cirê, Paris, Derdê Zerî, Vorê Vorena, Ax Pepug Mirê Biwano, Rozê Yêna, Zerdê, Hetê Mino Zû Dêrsimdê, Newroz, Zengerîyê, Bonê Pîyê Tîyo, Dewa Muqufî, Cengîyê û Kalîyê, Pîrê Xanûkano, Xanê Xanê, Axzonîgê, Heyî Heyî, Lîlo, Hemilkano.

Ozan Serdarî derheqê albumê xo yê dîjîtalî de wina vat: ''Ma 3 serrî verî dest pê na xebate kerd. La ma prosesê janî ra nêeşkayê CD vejê. Coka mi waşt wa deyîrî platformanê dîjîtalan de pare bibê. No seba mi zî çîyêko newe yo.''

Ozan Serdar serra 1954 de dewa Garmutî ya Dêrsimî de dadîya xo ra bîyo û o tornê dengbêjê namdarî yê binameyê Heso Qaydî yo. Heso Qeyd Terteleyê Dêrsimî ra verî 1935-36 de şîyo heqîya xo.

Ozan Serdarî qala deyîra bi nameyê 'Xezale' kerde û da zanayene ke o nika na deyîre ser o xebitîyeno. Serdarî vat: ''Na deyîre sey destanê Mem û Zîne derg o. Kalikê mi bi roja na deyîre vata. Kalikê mi û Zelale zerrî kewtbî pê. Kalikê mi rojêke veyveyêk de kilama Xezale vano û a şewe tay kesî Xezale remnenê. Kalikê mi a roje ra pey şoro kamca kilama Xezale vano û tira tay çîyan îlawe keno. Bi nê hawayî kilame vera bena dergêr.''

Ozan Serdar ê hunermendan ra yo ke reya verêne bi kirdkî album veto. Ozan Serdar 1980 ra nata Almanya de ciwîyeno. Albumê Ozan Serdarî nê yê: Mîro, Berxwedan, Îsyan, Welat, Koyu Mizûrî, Cenet Dêrsîmo, Da Da Alî û Xilweso, Wurze, Vilike, Dêrsim Klasikleri ve Zerya.

Keso ke rîyê ey pêşaye bi ame verê dikanê zerdroşî û 16 hebî guleyî eştî dikanê zerdroşî.

Germê Dîyarbekirî yo zêde qij ra pîl tesîrê xo her kesî ser o keno. Qijê Dîyarbekirî zî rîyê nê germê Afrîqayî ra xo erzenê mîyanê awa Anzeleyî û uca de xo honik kenê.

Plajê Anzeleyî yê Dîyarbekirî

Qijê Dîyarbekirî ke binê tesîrê germî de mendê, Hewza Anzeleyî ke Mîyanê Sûrî de ca gênê de asnaw kenê û honik benê. Keyeyê ke gedeyanê xo anê Anzele, gedeyanê xo erzenê awe û înan temaşe kenê.

Tarîxê Anzeleyê Dîyarbekirî

Cayê Anzeleyî demê Osmanîyan de û demê destpêkê Komare de (1680-1960) cayê çermkaran bi. Awa Anzeleyî çimeyê xo ra vejîyayêne, demêk bînê erdî ra gêrayênê, resayêne Berê Mêrdînî (awa herame) û badê zî resayêne arê û en peynî rişîyayêne Çemê Dîcle.

Zemanêk Anzele

Mi seba sernuşteyî no perso corên bi zanayîş weçîna. Feqet nê ke tena seba ke nuşte bala şima bianco, peyplanê nê persî de zaf çîyî wedarde (nimite) yê, coka. Heqet, şima hetanî nika qet no name heşnayo (eşnawito), yan ney? La ez zana: Cewabê ke her yewê/a şima do bido îhtîmalo pîl do nê cêrênan ra yew yan zî nêzdîyê yewî bo;

- Ney, mi no name emrê xo de qet nêeşnawito.

- Seke mi rê xerîb nîyo, la mi kotî (kamca) ra eşnawito yan wendo nîno mi vîrî.

- Roja Newe (rojname) ey veto, zanayîşê mi hende yo.

- Ez vana nameyê ey dewaya 49an de vîyareno. Beno ke yewna dewa yan zî hedîse, ez emîn nîya.

…

Baş o, ez seba şima yê ke hema zî nê nuşteyî wanenê ey bi hawayo kilmkerde bida şinasnayîş. Doğan Kılıç (Doğan Kılıç Şıhhesenanlı/Aleksandır Bertelsen), yew kirmanc (zaza) o, erzinganij o, la eslê xo de yew dêrsimij o. Domanîya xo de beno şahidê yew qetlîamê komkî ke no hedîse serra 1938î de nêzdîyê dewa înan de cereyan kerdo. Qurbanan mîyan de kalik, ap û sewbîna merdimê ey zî benê. 19 serran ra tepîya na rey dewakerê nê qetlîamî yo.

Sewbîna kam o Doğan Kiliç? Yew rojnameger, nuştox û açarnayox o. Rojnameyo ke tewr verî tede nuseno Mîllîyet o, tede karakteran tehlîl keno. 1967 de seba rojnameyê Yenî Gazete şono Başûr, mintiqayanê pêşmergeyan ra gêrêno û Mela Mistefa Barzanî reyde yew roportaj keno. Herçiqas rojnameyî de sey “rojnamegero tirk yo tewr verên” bêro nuştene zî Tirkîya ra rojnamegero tewr verên o ke Mela Mistefa Barzanî reyde roportaj kerdo. (Rojnamegero tirk yo tewr verên o ke Barzanî reyde roportaj kerdo Hulusî Turgut o. Akşam, 1969).

Ziwan û tarîxê kurdan ser o çend kitabê ey yê cigêrayîşî est ê ke ey seba înan sewbîna cigêrayox û nuştoxanê xerîban ra îstîfade kerdo. Coka qapaxê înan de nameyê înan zî derbaz beno. Kiliç, çend serrî Amerîka de mendo, goreyê vatena ey uca cîya-cîya beşan de wendo. Serra 1960î de Çin Edebiyatı Antolojisi (Antolojîyê Edebîyatê Çînî) vejeno. Kitabî ra zî fam beno ke ey metnê nê kitabî ingilîzkî ser ra açarnayê tirkî ser. No zî yew nîşanê sewîyeya îngilîzkîya ey o.

Bi mi çîyê ke ey kerdê, înan mîyan de a ke tewr muhîm a Roja Newe yo. No rojname hetê ey ra 15 Gulane 1963 de êno vetene. Tede hema-hema her lehçeya kurdkî de metnê balkêşî weşanayê. Xususen metnê tewr verênî yê demê modernî yê kirmanckî (zazakî) Roja Neweyî de ca gênê. Nê, 2 metnê folklorîkî yê û seba lîteraturê kirmanckî ehemîyetê înano sembolîk est o ke o zî no yo: Reya verêne ma nê weşanê perîyodîkî de raştê metnanê kirmanckîyan ênê. Ancîna no rojname Tirkîya de rojnameyo tewr verên o ke bi tirkî û kurdkî vejîyayo. (La çi heyf ke tena yew hûmare) Yewna hetê rojnamegerîya ey est o: 1966 de bi nameyê Ehlîbeyt Yolu yew rojname vejeno ke no rojname tandansê elewîtîye de rojnameyo tewr verên û muhîm o ke Tirkîya de vejîyayo. Çi heyf ke ewro xebera zaf kesan û dezgeyanê elewîyanê kurdan-tirkan ci ra çin a. Yew-di meqaleyan/nuşteyan de behsê ci bîyayîşî ra teber derheqê Ehlîbeyt Yoluyî de çîyê nêvîyareno, ser o tek xebata xosere bîle nêameya kerdene.

Doğan Kiliç, roşnvîranê kurdan yê serranê 1960î ra yo. Seke êno zanayene roşnvîrê nê demî ke înan ra tew verî Musa Anter, Edip Karahan, Mehmet Ali Aslan, Mehmet Emin Bozarslan, Ziya Şerefhanoğlu, Yusuf Azizoğlu, Kemal Burkay, Naci Kutlay, Tarık Ziya Ekinci, Sait Elçi, Sait Kırmızıtoprak ûêb. ênê ma vîrî, sey jenerasyonê dîyinî yê roşnvîrê kurdan pênas (terîf) beno. Doğan Kılıç zî sey ê bînan tehqîqat, tewqîf û cezayan ra para xo gêno. 1963 de 22 roşvîranê kurdan ke yewê înan zî Musa Anter o, reyde tewqîf beno. Seba ke 23 kesî ameyê tewqîfkerdiş, na dewa sey Dewaya 23yan ameya namekerdiş.

Çîyê ke mi derheqê ey de zaf baş fehm kerdê, înan ra yew zî no yo: Doğan Kiliç yew entelektuel o û backgroundê xo hîra yo. Merdim ke tena biewno kovara Barış Dünyası ra û nuşteyanê Kiliçî de ke ey ê çarçewaya munaqeşeya Doğu Sorunu de (Meseleyê Şerqî; manaya ewroyêne de Meseleyê Kurdî) nuştê naye weş fehm bikero.

Xulasa cuya Doğan Kiliçî qaso ke yew nuşte do ci rê qîm nêkero bi sernuşteyan, detayanê muhîman , anekdotanê balkêşan û hetanê ey yê ecêban pirr o. Karakterê ey zî, heyatê ey zî zaf nêmaneno roşnvîranê ma yê bînan. Xora naye ra yo ke “vîndîbîyaye” mendo; zêde nêameyo/nêno şinasnayîş. Ancîna nê semedî ra yo ke rojnameger Îbrahîm Bulakî ke o bi xo Almanya de ciwîyeno derheqê ey de xebatêka zaf erjaya kerde. Na xebate sey kitabî, nê rojan hetê weşanxaneyê Nûbiharî ra ame çapkerdene. Waştişê Bulakî ser o (naçîzane) mi zî edîtorîya ci kerde û tede vateyo verên nuşt.

Wa destê kek Îbrahîmî ternî bê ke ey bi na xebata xo yew kêmaneyê ma yo bîn mîyan ra wedarit û yew çimeyo ke monografîya Doğan Kiliç û xebatê ke ey seba Kurdan kerdê îhtîva keno amade kerd. Tîya de vateyê mino peyên no bo: “Doğan Kiliç: Yew Roşnvîro Kurd-Elewî yo Vîndînêbîyaye”

Bi hetkarîya temsîlkaranê Banê Mamostayan kêneke ode ra ameye vetene. Labelê fehm bi ke grûba polîsan ke ameyê wezîfedarkerdene, bê zabitgirewtiş cayê hedîse terk kerdo û şîyê.

Dêrsim de yeno vatene ke seba ke çawişo pispor ceza nêgêro serê na hedîse ameyo girewtiş.

Merkezanê muhîman ê zîretî yê welatî ra yew, Deşta Dîyarbekirî de, bi destpêkerdişê hasadî, simero ke bi patozan virazîyeno, seba heywankaranê xeylê şaristanan yeno şirawitiş. Simercîyê ke sûke ra yenê û serê sibayî rew ra dest bi xebate kene, hetanî saete 17:00, bi tonan simer pres kenê û barê kamyonan kenê.

Şofêrê kamyone Umît Alazî, derheqê zehmetîya karê xo de wina qisey kerd:

"Ma Deşta Dîyarbekirî ra simer bar kenê. Ma serê sibayî saete 05:00 de dest bi kar kenê. Barkerdişê her kamyone 3-4 saetan rameno. Hewa zaf germ o, zaf çetin o. Ma zafane şinê hetê Erziromî, Mintiqaya Rojhelatê Anatolîye. Nê kare ma 2-3 aşman dewam kenê.

Ma na germîye de bi zorî zehmetî ancenê. Ma şofêr ê, karkerî estê... Her kes seba pereyê nanê xo tîya de yo. Eke pereyê nanê keyeyî mebo, na germîye de karê ma çi yo tîya de?."

Forumê Aştî û Azadîye hetê Enstîtuya kurdî ya Amedî û Şaredarîya Bajarê Girdî yê Amedî ra ame organîzekerdiş,

Amed de siba wesîleyê Roşanê Ziwanê Kurdî ra bi nameyê “Rayîr û metodê ganîkerdişê ziwananê ke binê tehluke de yê” forumêk virazîya.

Na komxebate, hetê Enstîtuyê Kurdkî ya Amedî ra sey hîrê roniştişan amey hedrekerdene.

Roniştişo dîyin de babeta “Dezgehkîkerdişê Kirmanckî” amey munaqeşakerdene û Ehmedê Bira sey qalîkerdox û Nesîb Gultekîn sey moderator ca girewt.

*Na xebere bi destekê madî yê Sefaretxaneyê Almanya yê Anqara, çarçeweya 'Projeyê Xurtkerdişê Dezgehanê Medyaya Herêmî yê bi Wasitaya Mentorîya Mîyanneteweyîye û Vurnayîşê Dîjîtalî' de ameya amadekerdene, mesuldarîya muhtewayî aîdê dezgehê ma ya."