Wesayîtan de 2 kesî birîndar bîyî. Dîma ke xeber amey wesnayîş, ekîbê weşîye û polîsî ameyî cayê hadîse. Birîndaran rê mûdahaleyo verên uca de ame kerdiş û dima bi ambulansan wedarîyayî Nêweşxanê Dewletî yê Darahênî.

Ame zanayîş ke birîndaran ra rewşa Mehmet O. giran a, coka ey wedarnayî Nêweşxanê Dewlete yê Çewlîgî. Seba qeza trafîk ame gîrewtiş û ekîbanê polîsan derheqê hadîseyî de cigêrayîş da dest pêkerdiş.

Sewbîna seba rotişê madeyanê teqoq û veşnoxan ke seba emnîyetê gedeyan û hemwelatîyan eşkenê tehlukeyin bibê zî, kontrolî ameyî kerdene.

Şaredarî va ke, Kontrolê ma do pêroyê demê roşanî de zî dewam bikerê.

Kîvî Bamernîyî va, karkerî eslê xo Dihokij ê û înan platformê yew vîncî ra kewtî waro.

Goreyê malumatan, nê karkerî sey westeyê camî xebitiyayêne û hîrê rojî bîyo ke ê kewtê karê na bîna.

Cenzeyê 4 karkeranê ke weşîya xo vîndî kerd, wedarîya Sazgeha Tipê Edlî yê Dihokî.

Name û serrê nê çar karkeranê ke wefat kerd wina yê:

Sîzar Şivan — 26 serre bi
Umid Hesen — 17 serre bi
Zîyad Îbrahîm — 25 serre bi
Reyan Sefer — 25 serre bi

Nê pezkovîyî zî hetê dronan ra ameyî qeydkerdiş.

Pezkovîyê Dêrdimî sey bimbarek yenê vînayîş û şar înan ra hes keno.

Labelê rey-rey seydwanî yenê înan kişine.

Labelê hetê qanûnî ra zî kiştişê înan qedexe yo û cezaya pereyan dîyena.

Daşinasnayîşê kitabî wîna yo

Nuşteyî mîyanê prosesî de awguzîyenê, heme zêdeyî tira vejîyenê û şeklêkê sadeyî gênê. Nuşteyê nê berhemî cîya wextan de ameyê nuştene û seba nê berhemî newe ra ameyê tedqîqkerdene. Mîyanê xebate de cîya mijaran ser o meqaleyî estê. Mîhwerê xebate zazakî û xebatê Malmîsanijî yê. No berhem xebatanê Malmîsanijî ser ra yew panoramaya zazakî xêze keno. Malmîsanij seba zazakî hem sey şexs hem zî sey mefhûm muhîm o. Zaf waran de xebatê ewilî terefê ey ra ameyê kerdene. Qandê cû zazakî û nameyê Malmîsanijî mîyanê yewbînî de mezc bîyê. No berhem xêncê destpêkî des meqaleyan ra pê yeno. Her beş mijarêka cîya ser o nusîyaya. Herçiqas mîhwerê nê berhemî xebatê Malmîsanijî bê zî, her meqale de behsê xebatanê zazakîzî bîyo. Berhemî de waranê sey ziwannasîye, ferhengnasîye, tarîx û tarîxnasîye, folklor, edebîyat û rexneyî de nuşteyî estê. Teswîrkerdişê û tehlîkerdişê zazakî rê tena yew berhem bes nêkeno, ma zanê labelê ma hêvî kenê no berhem seba xebatanê hîna başan rayîrêk akero.

Çalakîya ke binê refaqetê pisporan de virazîya cinî hetê rehetbîyayîşê bedenî, teknîkê nefesgirewtişî yê raştî û dengekerdişê enerjiye ameyî perwerdekerdiş.

Cinîyê ke barê cuya rojane ra tay bo zî dûr kewtî, pê sporkerdişî boya xo verday.

"Ma do xurtkerdişê paştdayîşê cinîyan rê dewam bikê"

Badê çalakîye, eşkerayîya ke hetê Mudirîya Polîtîkayanê Cinîyan ra ameye kerdene de, bale ameye antene muhîmîya kombîyayîşanê winasîyan ser. Eşkerayîye de ame vatene ke, pê projeyanê sey nînan yê ke tede cinîyî hetê komelkî, fîzîkî û rûhî ra yenê destekkerdene, ê do qeza de xurtkerdişê paştdayîşê cinîyan rê bi qerardarîye dewam bikê.

Cinîyê beşdarî zî, seba ke warêko wina qey înan akerdo û no îmkan dayo înan, sipasîyê xo şawitî Şaredarîya Peyasî rê û waşt ke na tewir çalakîyî bi hawayêko nîzamkî dewam bikê.

Hîna derheqê zirarê can û malî de eşkerayîyêka pête nîyama kerdene.

Na kede û xebat hetê çarnayox Hüseyin Çağlayanî amey meydan. Çağlayanî no klasik rasterast ziwanê Almankî ra çarnayo Zazakî. Kitabo ke 144 rîpelan ra yeno pê nê rojan de hetê Weşanxaneyê Vîrî ra ame neşirkerdiş

https://www.zazakinews.com/zaza

2- Bahrî Çabuk: Zanistî û Felsefa Zanistî-1

https://www.zazakinews.com/zanisti-u-felsefa-zanisti-1

3- Dr. Îsmet Konak: Quo vadîs Dêrsim?

https://www.zazakinews.com/quo-vadis-dersim-1

4- Semra Birtane Özdemir: Germinîya globale û vurîyayîşê îklîmî

https://www.zazakinews.com/germiniya-globale-u-vuriyayise-iklimi

5- Mehmet Ay: Astengdarîye

https://www.zazakinews.com/astengdariye

6- Enwer Yılmaz: Polîtîkayê asîmîlasyonî û xemsarîya ma: Zazakî bêwayîr a?

https://www.zazakinews.com/politikaye-asimilasyoni-u-xemsariya-ma-zazaki-bewayir-a

7- Fuat Yaman: Wisar û Xoza

https://www.zazakinews.com/wisar-u-xoza

Ma nuştox û hetkaranê xo rê sipas kenê

Tarîxa zanayîşê merdîmatîye de, bi goreyê metodê cigêrayişî, bi goreyê metodê xebate, bi goreyê çimeyê zanayîşî tewir bi tewir çimeyê zanayîşî estê. Bi awerêko pêroyî çimeyê zanayîşî; zanistî, felesefe, îlahîyat û huner o. Heme zanayîşê merdîmatî nê çimeyan ra herekyenê. Wextanê verênan de heme zanayîşî pêro pîya ra ameyê xebatnayene. Badî ra abirya yê. Nê çimeyî zî miyanê xo de bi beş û binbeşanê xo hira û ciya biyê. Seke felsefe ciya-ciya beşan ra wareame yo. Seke zanist zî ciya-ciya beşan ra wareame yo… Felsefe û zanistî di çimeyê zanayîşê nêzdî yewbînî yê. Wexto ko derg ra têmiyan de ameyê etudkerdene. La hetê metodî ra, hetê amancî ra, hetê cigêrayişî ra cîyayîye zi estê.

Wextanê verênan de zanistî û felsefe zî pêro pîya ra ameyê xebatnayene. Badî ra nê zî abirya yê. Zanistî û zanayî di mefhûme yewbîyaye yê. Heme zanistî pêserî yê zanayî ra yenê awan kerdene. Seke yeno qebulkerdiş ke; felsefayê zanistî, epîstemolojî ser o yeno înşakerdene. Eke epîstemoljî raya neweyî a nêkero zanayî nêbeno. Eke zanayî çinê bo, zanistî zî nê beno. Nuşteya ma yewbiyew zanistî ra eleqedar niyo. Eke felsefayê zanistî bêrê etudkerdene ganî têkilîya zanayî û zanistî bêro nawitene.

Zanistî; kaînate de, tebîet de, komel de, însanî de têkilîyê semedan, bi persa çi ra ra û bi metodê muşahede û ceribîye yeno şuxulnayene. Metodê zanistî kaînate de, tebîet de, komel de, însanî de têkilîyê semedan û bi persa çi ra ra kifş û îzah kerdiş o.

Beşê zanistîye tebîetîyê seke fîzîk, bîyolojî, zolojî, coxrafya û kîmya de seserra 15in ra dima wexto ke newe destpêkerdo. Nê zanistan de averşiyayîşê ko girs ameyo meydan. Bi tesîrê ronesansî, bi tevgerê reformî, bi kefşê coxrafîyan rojawan de wextêko newe destpêkerdo. Bi tesîrê nê averşîyayîşan ra rojawan de bi şuxulnayişê metodê aqilmendîye şoreşa zanistîtî ye ameyo meydan. Şoreşa zanistîtî ye seka rayê ke pîroze, seke xelesnayêşê kê merdîmatî xosere yo qetî ameyo empoze kerdene.

Zanist wextanê aktuelan de yew çekuyê/têgehe ke tilsimîn o.[1] Fikrê zanistî, zanistîye, metodo zanistî, zanistîtî, zanyarî, çimeyê zanayîşî ser o hemparî yê ke çin yo. Pênase yê ko pêsere û îqna kerdene nê yeno kerdene. Çimkî, zanist bi goreye amanc, bawerî, quram û metodan ciya-ciya ameyo pênase kerdene. Pênase ra zêdeyîn bi goreyê taybet, amanç, netîce ser o yeno vindertene.

Bi hikmê şoreşa zanistîtî ye çar dezgeyê newe yî ameyê awan kerdene. Dezgeyê ekonomîde raya endustrî, dezgeya sîyasî de raya komare, dezgeyê bawerî de bi hikmê aqilmendî dezgeya zanistî û dezgeyê dinya de raya kolonyalîzmi a kerdo. Zanistî seke raştîyê ke/heqîqetê ke eslî û xelesnayişê ko qetî ameyo qebul kerdene. Hikmê çimeyê zanayîşanê bînan ameyo betal kerdene. Heme çimeyê zanayîşî tesêrê şoreşa zanistîtî de mendê. Felsefe zî tesîrê şoreşa zanistîtî de meneno. No dem de zanista sosyolojî/komelnasî xurtbîyayîş deya. Sosyolog o/komelnas o namdar Karl Marx nê demî inahawa şîrove keno; hetenî nika feylozofan rewşê dinya mana kerdêne. Tîya ra pey gureyê feylozofan rewşa dinya ser o manakerdiş nîyo, vurînayîşê dinya ser o fikiryayîş o. Yanî Karl Marx vano ke tîya ra pey gureyê felsefe û feylozofan sosyolojî/komelnasî ser o xebat kerdiş o.

Wext derbas beno. Yeno vînayiş kê şoreşa zanistîtî rayê ke azadî, rayê ke pîroze, rayêke xelesnayêşê kê merdîmatî xosere yo qetî nê ardo. Di şerê dinya, kolonyalîzm kerdişê şaranê bindestan, talan kerdişê xoza ame meydan. Felsefe newe ra persanê xo dano pers kerdene. Felsefe, zanistî ser o etudkerdiş, cigêrsayiş û persayîşê xo zêdneno. Felsefe hêdî-hêdî persanê xo zanistî ser o dano şuxulnayeye. Zanistî çi ya? Metodê zanistî çiyo? Zanistî erjê ke? Zanistî yê ke qetî esta yan nê? Heme vateyê zanistî raştê? Gelo averşiyeyîşê zanistê heme wextan de başî û weşî ano? Ciwabê nê persan, awan kerdişê felsefa zanistî yo.

Felsefeya zanistî beşê ke newe yo seserra 18in de destpêkerd o û seserra 19ine û 20ine de beşê ke xosere awan biyo. Badê di şerê dinya û şuxulnayişê bombeya atomî ra cayê felsefeya zanistî xurt beno û beşê ke felsefe ya newe awan beno. Hendî zanistî û şoreşê zanistî seke raştîyê ke/heqîqetê ke eslî û xelesnayişê ko qetî nê yeno qebul kerdene. Hikmê şoreşa zanistî ameyo betal kerdene. Newe ra zanistî ser o niqaşê yenê kerdene. Zanistî çi ya?

Na mewzû ser o di fikrê bingehînî estê. Zanist mehsulê ke yan zî netîce yê ke yena vînayene. Yew fikro bîn zî zanistî, aktîvîte ke yana vînayena. Bi goreyê nê di vînayenan fikrê zanistî, zanistîye, metodo zanistî, zanistîtî, zanyarî, çimeyê zanayîşî ser o pênaseye neweyî yenê kerdene.

Tarîxe tena rêzelayê ke wextî û qalê hîkayeyan niyo[2]. Fikrê zanistî, felsefa zanistî û quramê zanistî ser o fikrê Thomas. S. Kuhn î cayê ke taybet û muhîm gêno. Çunku Thomas. S. Kuhn fikrê zanistî miyanê tarîx ra analîz keno û rolê tarîxe averşiyayîşê fikrê zanistî ser o tesîrdar vîneno. Bi goreyê Thomas S. Kuhnî bi hezar serrano fikrê zanistî, dezgeyê zanistî esto. Heme wextan de zanist esto.Heme zanistî pêserî ra averşinê. Na pêserî yî bi goreyê wareameyîş rihêwextî, bawerîyê wextî, qaîde wextî û fikrê sereke yê zanyaranê wextî şekl gênê. Thomas. S. Kuhn na mewzûye bi paradîgma[3] name keno û paradîgmaya her wextî zî ciya-ciya qaîde û bawerîyan ser o awan bena. Wexto ke paradigma xerepyeno, krîz destpê keno. No krîz bi nimitîye dewam keno. Wexto ke paradigma ya ke krîzî deya, çareserî yê ke nê ro kerdene, paradigma yê ke neweyîne şoreşê zanistî destpê keno[4]. Bi goreyê Thomas. S. Kuhnî bi hezar serrano no hina dewam keno. La miyanê tarîxe de heme xetemnayişan ra şoreşê zanistî nê virazya yo. Krîz derg dewam kerd o. Dergiya krîzî de rihêwextî û tesîrê zanyaran muhîm o.

Zanistî timûtim raştîyê ke/heqîqetê ke eslî û qetî nê ano meydan. Zanayîş ra zanistî, zanistî ra zî tekonolojî virazyeno. Teknolojî şênberî ya zanistî yo. Cuya yê merdimîye yo rojane de tesîrê zanistî xo teknolojî de nîşan da no. Teknolojî ciwîyayîşê şarî hem asan keno hem zî beno ke zehmetîyan zî biya ro. Felsefayê zanistî tesîrê xo rexne kerdişê teknolojî ser o nîşanê zanist dano. Çunku teknolojî şênberîya zanistî yo. Ma do têkilîya zanayîşî, zanistî, felsefa zanistî, teknolojî, dîjîtalîzm û zîrekîya/ zekaya viraştîye ser o dewam bikere.

[1] Ahmet Arslan, Felsefeye Giriş, BB101, Ankara, 2017, r. 67.

[2] Thomas S. Kuhn, Bilimsel Devrimlerin Yapısı, Alan Yyaıncılık, 1982, r.39.

[3] Thomas S. Kuhn, Bilimsel Devrimlerin Yapısı, Alan Yyaıncılık, 1982, r.46.

[4] Thomas S. Kuhn, Bilimsel Devrimlerin Yapısı, Alan Yyaıncılık, 1982, r.105.

Momostayê kursî Mehmet Şah Aslanî Zazakî Newsî rê va: Ma di aşmî verê cû Erxenî de kursê Zazakî akerdbi. Kursê ma bîşewî qedîya. Mi semedê kursîyeran veng da dengbêj û şaîran yê Erxenîjan. Înan zî ma nêşikitî, ameyê ma rê kilamî vatî û şiîrî xwu wendî. Ma înan rê zaf sipas kenê.

FIRAT ŞÎN

Mewsim (n): mevsim

Wisar (n) / ilkbahar

Hamnan (n) / yaz

Zimistan (n) / kış

Payîz (n) / sonbahar

Rewşa hewayî (hava durumu)

*hewa senî yo/ senîn o? (hava nasıl?)

Sayî ya. (hava açık.)

Tîje esta . (hava güneşli.)

Hewa germ o. (hava sıcak.)

*hewa senî yo?(hava nasıl?)

Hewa honik o. (hava serin.)

Va yeno. (rüzgar esiyor.)

Hewa hewrin o. (hava bulutlu.)

Hewa mijin o. (hava sisli.)

*hewa senîn o? (hava nasıl?)

Hewa serd o. (hava soğuk.)

Hewa şilîyin o. (hava yağmurlu.)

Varan vareno. (yağmur yağıyor.)

*hewa senî yo? (hava nasıl?)

Hewa serd o. (hava soğuk.)

Hewa vewrin o. (hava karlı.)

Vewre varena. (kar yağıyor.)

Firtine werzeno. (fırtına kalkıyor/çıkıyor.)

**ama: labelê, la (istediğiniz formu kullanabilirsiniz.)

Hewa serd o, la vewre nêvarena. (hava soğuk ama kar yağmıyor.)

Varan vareno, labelê hewa germ o . (yağmur yağıyor ama hava sıcak.)

Hewa hewrin o, la varan nêvareno. (hava bulutlu ama yağmur yağmıyor.)

Roj esto, la hewa serd o. (güneş var ama hava soğuk)

Roj çin o, la hewa germ o. (güneş yok ama hava sıcak.)

**ve: û (ve bağlacı zazacada 'û' dur.)

Adare û nîsane de hewa weş o. (mart ve nisan da hava güzeldir.)

Hezîrane û temmuze de hewa germ o. (haziran ve temmuzda hava sıcaktır.)

Êlule û oktobre de hewa honik o. (eylül ve ekimde hava serindir.)

Kanûne û çele de hewa zaf serdin o. (aralık ve ocakta hava çok soğuktur.)

Kardan adam: vewremerdim (n)

Kar: vewre (m), werfe (m)

Yağmak: varayene, varitene

Bulutlu: hewrin (n), hewra (n)

Güneşli: tîjin, -e

Güneş: 1)roj (n) 2)tîje (m)

Hoş: weş, -e

Hava: hewa (n)

Açık hava: paka (n), sayî (m)

Hava açıktır. (paka yo./sayî ya.)

Yağmur: varan (n), şilîye (m), dijne (m), yaxer (n)

Yağmurlu: varanin (n), şilîyin (n), dijnin (n), yaxerin (n)

Bulut: hewr (n)

Bulutsuz: bêhewr (n)

Bulutsuz hava: paka (n), sayî (m)

Sis: mij (n)

Sıcak: germ,-e; germin, -e

Fırtına: firtine (n), vaûvirike (m), tefûduman (n)

Rüzgâr: va (n), hewa (n)

Soğuk: serd, -e; serdin, -e

Çok: zaf

Goreyê kontrolanê verênan, amey fehmkerdiş ke Asar merda. Cenzeyê Asar seba otopsî şawîya Saziya Tabê Edlî. Cenzeyê Asar dima xebatanê otopsî dîya eqrebanê ci û amey definkerdiş.

Çar-panc serrî serekîya TÖB-DERî kerde. 1980 de surgunê Çorumî bi. Uca wazifeyê malimîya ra ame eştiş la dima reyna agêra gureyê xo ser û dest bi wazîfe kerd. Çorum ra şi Dortyolê Hatay. Ey û çend emabazanê xo uca şubeyê EĞİT-SENî (Sendîkaya Kedkaranê Perwerdeyî) rona. Çar-panc serrî Dortyol de serekîya şubeyê na sendiqa kerde. 1994 de malimîye ra teqawut bi. Teqawutbîyayîşî ra pey Dortyol de têpîzede new serrî serekîya şubeyê HADEP (Partîya Demokrasîya Şarî) û DEHAP (Partîya Demokratîke yê Şarî) kerde. Mehmûd Nêşite kovara kirmanckî (zazakî) Vate de xeylê kitabî nuştê û hîkayeyî nuştê. Bi serran endamê Grûba Xebaye ta Vateyî bi û hem Kovara Vateyî û hem zî Grûba Vateyî rê xizmetê pîlî kerdî.

Mehmud Nêşite 2022 de Dîyarbekir de dinyaya xo bedilna

Mîyanê kitabanê ey ra tewr kitabo ke yeno zanayîş û serekêko qîmetin o Çekêto sipî yo.

Kitabê ey:

- Qehremanîya Vîta Zingure / Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Amedê / 2010

- Biza Kole Asnawî Kena / Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Amedê / 2010

- Luya Rîsîyaye Û Ap Elî / Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Amedê / 2010

- Çakêto Sipî / Weşanxaneyê Vateyî / 2012

- Rodî / Hîva / 2014

- Rodî Şono Parke / Hîva / 2015

Mehmûd Nêşiteyî demê cuyayîşê xo de Zazakî rê xizmetê pîlî kerdbî.

Mehmûd Nêşite yew nuşteyê xo wîna behsê muhîmîya ziwanê dayîke keno.

Şitê dayîkanê ma kurdan, xorînîya tarîxê mîletê ma ra yeno! Tede tehmê welatê ma tehmê kulturê ma tehmê ziwanê ma esto. Şitê dayîkanê ma kurdan de rence esta, zehmetî esta! Şitê dayîkanê ma de amênê mewcudîyetê mîletê ma, amênê mewcudîyetê însanetîya ma esto! Şitê dayîkanê ma de şan, şeref û namusê mîletê ma esto! Şitê dayîkanê ma de amênê ziwanê ma esto…

Bi minasebeta Roja Ziwanê Kurdkî ma reyna vanê ke, ma do heta peynî pawitoxê heqê perwerde, weşîye û xizmetanê bi ziwanê dayîke bê. Ma îfade kenê ke, ziwano ke yeno çin hesibnayene, heta ke heme waranê cuye de bi azadî nêxebitîyo û estbîyayîşê ci hetê qanûnan ra nêro naskerdene, ma do micadele bikê.

Heqê weşîye heqêko bingeyîn yê merdimî yo ke bîyayîşî ra yeno dest pêkerdene, dewr nêbo û nêeşkeno bibo babeta ticeretî. Seba feqîran, cinîyan, koçberan, astengdaran, karkeran, kurdan û heme komelanê bindestan resayîşê xizmetanê weşîye hema zî çin o.

Polîtîkayê dewlete yê ke tarîx de ziwanê kurdkî qedexe kerdê, qij vînayê û xebitnayîşê ci yê warê pêroyî de asteng kerdê, mîyanê sîstemê weşîye de zî ca girewto. La ziwan tena amûrê têkilîye nîyo; o bingeyê estbîyayîşî, nasname û hişmendîya neteweyî yo. Naye ra heqê weşîya bi ziwanê dayîke tena waştişêko teknîkî nîyo; o heqêko neteweyî, komelkî û kolektîf o.

Heqê xizmetê weşîye yê bi ziwanê dayîke, heqêko bingeyîn yê merdimî yo.

Ewro sazgehanê weşîye de xizmetê bi ziwanê kurdkî bi hawayêko sîstematîk îptal benê. Tayê cayan de bi kurdkî qiseykerdişê xebatkaranê weşîye wextê karî de bifiîlî yeno astengkerdene. Materyalê agehdarkerdişî, formî û amûrê têkilîye yê bi kurdkî hema zî çin ê. Na rewşe taybetî cinîyan, kal û pîran û kesê ke koç kerdê sîstema weşîye ra dûr fînena.

Seba ke xebatkarê weşîye yê ke Kurdîstan de kar kenê bieşkê nê astengîya ziwanî ravîyarnê, ganî sîstemanê perwerdeyî hetî ra derfetê kurs û perwerdeyê ziwanî bêrê akerdene.

• Xizmetanê weşîye de ganî sîstema zaf-ziwanîye biba mecbûrî.

• Xizmetê agehdarkerdişî, çarnayîşî û şêwirmendîya bi ziwanê dayîke, ganî heme sazgehanê weşîye de bibê.

• Personelanê weşîye rê ganî perwerdeyê famkerdişê kulturî û hişmendîya ziwanî bêro dayene.

• "Heqê weşîya bi ziwanê dayîke" ganî bikewo binê garantîyê destûrî û sewîyeya qanûn û sazgehan de bêro naskerdene.

Ma dîsa vanê ke heqê weşîya bi ziwanê dayîke heqêko bingeyîn o.

Demenan de aseno ke heşe seba ke kudikanê xo bîpawo vaz dana û kewt vernîya helî. Helîyo ke asmên de çend saetî gêra, dima ra uca ra kewt dûrî û şi.

Dersîm de bi vengdayîşê Meclîsê Pîran, Zîyaretgaha Dûzgûn Babayî de Cemê Yewbîyayîşî ame viraştiş. Cem hetê Kadir Bulutî o ke Ocaxê Kureyşan ra yo ame rayberdene. Kadir Bulutî erkanê cemî de va ke ê do her tîm wayîrê rayîrê xo vejîyê.

Dima ke loqmeyî ameyî parekerdene û çirayî ameyî tafînaye cem qedîya.

Tirkîya de kitabê kirmanckî (zazakî) yo tewr verên 1899 de ginayo çap ro. Perîyodîko tewr verên o ke tede tekstê kirmanckî zî weşanîyayê rojnameyê Roja Newe ya ke 1963 de ameya vetene. Qedexekerdişê kurdkî yê dewleta tirkan astengo tewr muhîm o ke bîyo sedemê apeymendişê kirmanckî. La vera heme şertanê nêgatîfan yew pêserîya cîdî ya kirmanckî vejîyaya orte. Lehçeya kirmanckîya ke şertanê mendişî-mergî de rî bi rî ya, semedê aye warê weşangerîye ehemîyetêko cîdî teşkîl keno. La kirmanckî de sewîyeya nîsbetê weşangerîye kitaban û perîyodîkan hema zî kêmî ya. Ewro Tirkîya de qedexeyê kurdkî biney sist bibo zî polîtîkaya asîmîlasyonîste ya dewlete bi hawayo pratîk yena tetbîq kerdene. Hetanî ke kurdkî nêbo ziwanê perwerdeyî, warê weşangerîye de temînbîyayîşê şert û îmkanan yê ke kurdkî (kurmanckî-kirmanckî) biresno sewîyeya îdeale mumkin nêaseno.

Ma do na xebate de Tirkîya de weşangerîya kitaban û perîyodîkan de cayê lehçeya kirmanckî (zazakî) ser o vinderê. Ma do beşe yewinî de weşananê perîyodîkan bi goreyê kirmanckî rê cadayîşê înan analîz bikê û derheqê înan de zanayîşanê umûmîyan bidê. Beşê dîyinî de zî bi hawayo kilmî weşangerîya kitaban de rewşa kirmanckî ser o vinderê. Beşê peynîye de zî ma ca bidê çend zanayîşan û tesbîtan yê ke ma peynîya na xebate de resayî înan. Sînorê xebata ma hetê mudetî ra mabenê 1963 û 2017î yo. Ancîna perîyodîk û kitabê ke Tirkîya de, hetê kirmancan ra û bi alfabeya kirmanckî (kurdkî) vejîyayê yewna sînorê xebata ma teşkîl kenê.Kîlîtçekuyî: Kirmanckî, zazakî, kurdkî, perîyodîkê kurdkî, weşangerîya kurdî, rojname, kovare, kitabê kirmanckî

Destpêk

Kurdê ke lehçeya kirmanckî (zazakî) qisey kenê mintiqa bi mintiqa xo sey kird, kirmanc, dimilî (dimlî) û zaza name kenê. Naye ra girêdaye lehçeya ke pê qisey kenê, aye ra zî vanê kirdkî, kirmanckî, dimilkî yan zî zazakî. Seke yeno zanayîş Grûba Xebate ya Vateyî ke 1996î ra nata standardîzasyonê na lehçe ser o xebitîyena, çarçewaya kirmanckîya standarde de seba nameyê na grûba kurdan “kirmanc”, nameye lehçeya înan zî “kirmanckî” munasîb qebul kerdî. Aye ra ma do naye ra dima nê nameyan bixebitnê.

Na grûba kurdan tena Kurdistanê Vakurî ke ewro binê bandorîya Tirkîya de maneno de ciwîyena. Derheqê nufusê pêroyî yê kirmancan de yew hûmara resmî û zelale ke netîceyê hûmaritişê nufusî de tesbît bîya çin a la goreyê texmînan nufusê kirmancan yê Tirkîya 3-4 mîlyonî esto. Bi vatişêkê bînî %25ê kurdanê vakurî kirmanc ê.

Kirmancî, bajaranê vakurî ra Dêrsim û Çewlîg de zafaneyê girdî yê nufusî teşkîl kenê. Çewlîg de merkezî ra teber qezayanê Dara Hênî û Bongilan de kahîr ekserîyetê nufusî kirmancan ra awan beno. Ancîna qezayanê Azarpêrt, Kanîreş, Gêxî, Xorxol û Çêrme; Dêrsim de merkezî ra teber Çemişgezek, Xozat, Mazgêrd, Qisle, Pulur, Pêrtage û Pilemurîye; Dîyarbekir de merkez, Çêrmûge, Çinar, Şankuş, Pîran, Gêl, Erxenî, Hêni, Hezro, Karaz, Pasûr û Licê; Xarpêt de merkez, Xulaman, Mîyaran, Depe, Qowancîyan, Maden, Pali û Sîvrîce; Ezirgan de merkez, Mose, Îlîç, Kemax û Têrcan; qezayanê Erziromî ra Aşqele, Çat, Xinûs (Kela), Hesenqela û Tatos; Sêwas de mintiqaya ke sey Koçgîrî name bena: Dîvrîxî, (Tivirgî), Hafik, Îmran (Çît & Umranîye), Kangal, Ûlaş û Zara (Koçgîrî), qezaya Semsûrî Aldûş, qezaya Bidlîsî Modan (Motkî), qezaya Mûşî Gimgim, qezaya Riha Sêwregi; qezayanê Meletî de Şîro (Pötürge) û Erebgir; qezayê Sêrtî Hewêl, qezaya Êlihî Hêzo de nufusê înano cîdî esto. Ancîna mintiqaya Qerecdaxî de (dew û mezrayê Çinar, Dêrike û beledîyaya Rezan ya Dîyarbekirî) tayê nufusê kirmancan esto. Nînan ra teber Erdexan, Adana (Seyhan), Aksaray, Qers, Kayserî û Gumuşxane de zî tay bo zî nufusê kirmancan esto.

Seke yeno zanayîş 1923 de ronîyayîşê Komara Tirkîya ra pey ziwanê kurdkî (kurmanckî-kirmanckî/zazakî) ame qedexekerdiş. Polîtîkaya asîmîlasyonî ya dewleta tirkan ver kurdkî nêbîye wayîrê statu. Îmkananê payranmendiş û averşîyayîşî ra mehrum mende. Herçiqas ke no qedexe bi tesîrê muxalefetê kurdan û muzakereyanê Yewîya Ewropa û Tirkîya ewro biney sist bîyoz; warê weşangerî û medya de serbest veradîyayîşê kurdkî, dersa weçînita ya kurdkî, çend unîversîteyan de abîyayîşê bêşanê ziwan û kulturê kurdan ûsn. gamê pozîtîfî erzîyay zî nê, estena kurdkî nêgênê binê temînatî. Kirmanckîya ke di lehçeyanê kurdkî yê ke Tirkîya de qisey benê ra a dîyin a, rewşa aye hîna negatîf o. Kîşta netîceyanê qedexekerdişî de dezavantajê aye zî bîyê sedemê na rewşe. Tena Tirkîya de cayî (meskûn) bîyayîşê kirmancan ver, sewbîna parçeyan yan zî welatan de nêbîyayîşê xebatanê ke kirmanckî ser o bîyê, zaf tay bîyayîşê nîsbetê bajarijan yê nufusê kirmancan û îmkananê perwerdeyî rê nêresayîşê kirmancan çend nimûneyê dezavantajan yê kirmanckî ra yê.

Eke teşbîh ca de bo kirmanckî gonî vîndî kena. Çunke kirmanckî ziwanê perwerdeyî nîya, zafêr kirmancî bi hawayo umûmî keyeyanê xo de û cuya xo ya rojane de kirmanckî qisey nêkenê û netîce de na lehçe neqlê neslanê newîyan nêbena. Nê tabloyê aye negatîfî ver UNESCO rapora xo ya 2009î de ca dayo kirmanckî û na lehçeya kurdkî grûba “Ziwananê ke tehlukeyê ci esto ke bimirê” mîyan de kategorîze kerda. Helbet na rewşa negatîfe ya kirmanckî xoser babeta meqaleyêk a. Aye ra ma hîna zêdeyêr nêkewîn detayan mîyan û derbazê esasê babeta xo bibin.

Weşananê Perîyodîkanê Kurdkî yê Tirkîya de Kirmanckî

Ma do nê beşî de weşananê perîyodîkanê ke Tirkîya de û hetê kurdan ra ameyê weşanayene hetê kirmanckî ra analîz bikê. Bi vatişêkê bînî kovar û rojnameyê kurdan yê ke Tirkîya de weşanê xo kerdo yan zî kenê û tede sey beşêk ca dîyayo kirmanckî yan zî tede tekstê kirmanckî zî weşanîyayê ser o bivindê û na çarçewa de zanayîşanê pêroyîyan bidê. Tîya de ganî ma sînorê xebata xo wina eşkera bikê: Hetê demî ra sînorê ma mabênê serranê 1963-2017î ra sînorkerde yo. Tarîxê ke nameyê her perîyodîkî dima parantezan mîyan de nusîyayê, serra destpêkerdişê weşanê înan o. Ancîna seke ma cor ra zî bi yew hawa dîyar kerd perîyodîkê ke Tirkîya de dest bi weşanê xo kerdo yan zî yew demî ra pey weşanê xo Tirkîya de domnayo kewenê xebata ma mîyan. Yewna sînorê ma zî no yo: Perîyodîkê ke bi alfabeya kurdkî (kurmanckî-kirmanckî) vejîyayê/vejînê daxilê xebata ma yê. Seke yeno zanayîş bi alfabeyanê bînan zî çend perîyodîkî weşanîyayê/weşanîyenê. Bêguman mabênê serranê 1963 û 2017î de sey kovar, rojname û fanzîn gelek perîyodîkê kurdkî/kurdan vejîyê la seba ke babeta ma kirmanckî ra girêdaye ya, ma tena ca dayo nameyê ê perîyodîkanê ke tede tekstê kirmanckî weşanîyayê.

Ma vere cû metodê analîzê xo ser o zî çend xususanê bingeyênan vajîn û bi no hawa dest bi babeta xo bikîn. Perîyodîkê ke kewenê sînoranê nê beşî, ma do înan bi goreyê hawayo kronolojîk hîrê dewran de analîz bikê. Nê dewrê ke eynî wext de nameyê sernuştikanê ma teşkîl kenê nê yê:

Dewrê Roja Neweyî (1963-1979)
Dewrê Kovara Tîrêjî (1979-1997)
Dewro ke bi Kovara Vateyî Dest Pêkerd (1997-2017)

1.1. Dewrê Roja Neweyî (1963-1979)
Kırmanckî, ronîyayîşê komara Tirkîya ra hetanî serra 1963yî tu perîyodîk de xo rê ca nêdîyo. Ganî ma destpêk de nayê zî vajê: Tirkîya de1920î ra hetanî 1970yî kovarê ke bi kurdkî-tirkî neşr bîyê, hûmara înan 10î derbaz nêbena. Ma reya verêne rojnameyê Roja Newe ya ke 1963yî de Îstanbul de (bi kurdkî-tirkî) vejîyo de rastê tekstanê kirmanckî yenê. Nê, tena di tekstê folklorîk û kilm ê. Aye ra 1963 û Roja Newe bi hawayo sembolîk bo zî destpêkê nuştiş û weşanîyayîşê kirmanckî yê dewrê modernî teşkîl keno.

Hîrê perîyodîkê nê dewrî ke badê Roja Neweyî vejîyê û tede ca dîyayo kirmanckî nê yê: Kovara Özgürlük Yolu (Rîya Azadî), rojnameyê Roja Welat û kovara Devrimci Demokrat Gençlik. Kovara Özgürlük Yoluyî ke 1975 de dest bi weşanê xo kerdo, pêsero 44 hûmarê aye vejîyê. Nînan ra 5 teneyan de tekstê kirmanckî weşanîyayê ke zafaneyê bêjê înan folklor o. Rojnameyê Roja Welat 1977 de vejîno û Tirkîya de pêsero 12 hûmarê ey weşanîyayê. Nînan ra 8 teneyan de tekstê kirmanckî neşr bîyê ke ancîna zafê înan tekstê folklorîk ê. Devrimci Demokrat Gençlik yew kovara kurdan a ke 1978 de dest bi weşanê xo kerd. Pêsero 11 hûmarê na kovare vejîyayî. Na kovare de zî zaf tay bo zî tekstê kirmanckî ca girewto.

Eke ma bi kilmîye taybetîya nê dewrî û perîyodîkanê ey ser o çend detayan îlawe bikê eşkenê nînan vajê: Nuştişê kirmanckî de qonaxê destpêkî yo. Roja Newe rojnameyo yewin o ke tede tekstê kirmanckî weşanîyayê û eynî wext de perîyodîko yewin o ke bi nameyêkê kirmanckî vejîyo. Roja Welat rojnameyo dîyin, Özgürlük Yolu kovara yewin, Devrimci Demokrat Gençlik kovara dîyin a ke tede ca dîyayo lehçeya kirmanckî. Nê dewrî de nuşteyê Munzur Çem, Malmîsanij û Zilfîyî ameyê weşanayene.

Dewrê Kovara Tîrêjî (1979-1997)

Tîrej kovarêka kulturî û edebî ya ke hûmara aye ya yewine 1979 de vejîyaya. Hema-hema nêmeyê kovare bi kirmanckî neşr bîyo. Hîkaye zî tede gelek tewiranê edebîyan de nimûneyê tewr verênî aye de weşanîyayê. Coka na kovare sey nuqtaya destpêk yan zî bingeyê edebîyatê kirmanckî qebul beno. Hîrê hûmarê xo Tirkîya, yew hûmara xo darbeya leşkerî ya 1980yî ver Swêd de pêsero 4 hûmarê na kovare vejîyê. 5 nuşteyan ra teber heme tekstî hetê Malmîsanijî ra (bi mexlasanê cîya-cîyayan) nusîyayê.

Dengê Komkar (1979), Armanc (1979), Berbang (1982), Hêvî (Parîs), Berhem (Swêd) kovarê bînî yê ke mabênê nê dewrî de Ewropa de welatanê sey Swêd, Almanya, Fransa de vejîyayê. La semedo ke babeta ma perîyodîkanê ke Tirkîya de weşanê xo kerdo ra sînorkerde ya ma nînan ser o nêvindenê. Labelê baş beno ke ma tîya qalê yew detayê muhîmî bikê, o zî no yo: Badê Tîrêjî di perîyodîkan de; Armanc û Hêvî de zî sey beşêk ca dîyeno lehçeya kirmanckî. Hetanî weşanîyayîşê kovara Vateyî (1996) hîrê perîyodîkê ke tede bi hawayo sîstematîk û sewîyeya cîdî de tekstê kirmanckî ca gênê Tîrêj zî tede nê hîrê kovar ê. Redaktor û berpirsîyarê înan yê beşe kirmanckî M. Malmîsanij o.

Serra 1991 Tîrkîya de semedê kurdkî muhîm a. Çunke seke yeno zanayîş 12 êlule 1980yî dima Tirkîya de kurdkî amebî qedexekerdiş. Tu îmkanê nuştiş û weşangerîya kurdkî nêmendbî, înanê ke bi kurdkî nuştêne, perîyodîkan vetêne derbaya leşkerî ya 1980yî ver vejîyayî teber, şîy Ewropa û fealîyetanê xo uca de domnay. Tirkîya de qanûno 2932 numreyino ke weşangerîye de kurdkî qedexe kerdêne, 29.12.1991 de hetê hukmatê Tirkîya yê ê wextî ra ame wedarnayene. Naye ser o Tirkîya de verê weşangerîya kurdkî bi hawayo fîîlî abî. Nê qewimîyayîşî ra girêdaye bi nameyê Rojname yew rojname ame vetene. Rojname, perîyodîko kurdkî yo tewr verên o ke badê serra 1980yî Tirkîya de bi hawayo resmî dest bi weşanê xo kerdo. Rojnameyo ke tena yew hûmara ey (hejmara provayê) vejîyo de 2 rîpelî (4 nuşteyî û beşê daşinasnayîşê kitaban) bi kirmanckî neşr bîy. Rojnameyî, rojnameyê Welat (1992) û Azadî (1992) taqîb kenê. Nînan ra rojnameyê Welat demêk dima weşanê xo bi hewayo rojane keno û hema-hema bi her hûmara xo de tekstê kirmanckî weşanîyenê. Azadî nê dewrî de rojnameyo hîreyin o ke muhtewaya xo de kirmanckî zî ca gêna.

Goreyê tesbîtanê ma ra nê corênan ra teber 9 rojnameyanê bînan de zî tekste kirmanckî ameyê weşanayene. Nînan ra Welatê Me (1994), Dengê Azadi (1994), Ronahî (1995), Azadiya Welat (1996), Hêvî, (1996) de hema-hema ke bi hawayo sîstematîk ca dîyayo na lehçe. Mîqdarê bêj û hûmara tekstanê nê rojnameyan zêde yê. Herçiqas ke nîsbetê înan bi goreyê verênan tay bo zî ge-ge rojnameyanê Jîyana Nû (1994), Roj (1995), Nû Roj (1996), Roja Teze (1998) de zî tekstê kirmanckî weşanîyayê.

Eke ma derbazê kovaranê kurdkîyan yê nê dewrî bibê, vînenê ke tena yew kovare bi sewîyeya cîdî ca dayo tekstanê kirmanckî. Na, kovara Nûbihar a ke weşanê xo 1992 de dest pêkerdo û hetanî ewroyî zî bê mabên domnena.

Ancîna goreyê tesbîtanê ma çend kovarê bînî ke nê dewrî de vejîyê û tede tay bo zî ca dîyayê tekstanê kirmanckî nê yê: Medya Güneşi (1988), Vatan Güneşi (1989), Deng (1989), Rewşen (1991), Newroz, 1991) Govend (1991), Newroz (1991), Newroz Ateşi (1992), Hevdem, 1993), Stêrka Rizgarî (1994), Çağdaş Zülfikar Dergisi (1995), Zend (1996), Roza (1996), W (1996)

1.3. Dewro ke bi Kovara Vateyî Dest Pêkerd (1997-2017)

Kovara Vate 1997 de dest bi weşanê xo kerdo. 20 hûmarê aye verênî Swêd de, yê bînî (2003yî ra tepîya) Tirkîya de vejîyayê. Wexto ke ma na meqale nuştêne hûmara 59. ya kovare weşanîyabîye. Kovara Vate, hetê Grûba Xebate ya Vateyî ke serra 1996î ra nata xebata standardîzasyon û arşîvkerdişê na lehçe ser o xebitîna ra yena vetene. Helbet tena na kovare babete yew meqale teşkîl kena, la îcab keno ke ma tena ca bidîn çend xususanê muhîman. Vate, kovara yewin a ke temamen (safî) bi kirmanckî ameya weşanayene. Mîsyonê aye yo esasin vilabîyayîş û pratîzêbîyayîşê qaydeyanê kirmanckîya standarde yo ke ê hetê Grûba Xebate ya Vateyî ra tesbît bîyê. Serredaktorê kovarê M. Malmîsanij, Munzur Çem û J. Îhsan Espar ê, kesê ke sey redaktorê kovare asene zî nê yê: M. Selîm Uzun, Haydar Diljen, Cemîl Gundogan, Denîz Gunduz û Serdar Bedirhan. Awanbîyayîşê pêserîya nuştekî ya kirmanckîya ewroyêne de rolê na kovare gird o. Çarweya wendiş û nuştişê kirmanckî de zî zaf ehemîyetê aye esto, çunke sayeyê na kovare de wendox û nuştoxê na lehçe zêdîyayî, kadroyê aye ewroyênî vejîyayî. Bi kilmîye kovara Vate edebîyatê kirmanckî de yew ekol, hetê mîsyonî ra zî yew mekteb o.

Dema Nû (2001) rojnameyo verên o ke serranê 2000î de dest bi weşanê xo kerdo û ca dayo tekstanê kirmanckî. Çend rojnameyanê kurdan yê Tirkîya ra yo ke weşanê înan demêko derg dewam kerdo. Herçiqas ke mîqdarê tekstanê kirmanckî zaf nêbo zî Dema Nû seba na lehçe perîyodîkêko muhîm o. Kovara Mizgîn (2004) yew kovara kurdkî ya ke tandanse xo dînî yo. Na kovara ke pêsero 74 hûmarê aye vejîyê de nîsbet bi lehçeya kurmanckî tay bo zî tekstê kirmanckî zî neşr bîyê. Mukaddîme (2010) kovara bihakeme ya yewin a ke tede çend meqaleyê kirmanckî zî ameyê weşanayene.

Newepel (2011), perîyodîko dîyin û rojnameyo tewr veren o ke safî bi kirmanckî ameyo weşaneyene. No rojnameyo ke çarçewaya xebatanê Komela Ziwan, Huner û Kulturî (ZIWAN-KOM) de weşanîyayo, pêsero 100 hûmarê ey vejîyayê. Kovara Vateyî ra dima perîyodîko dîyin o ke gelek nuştox, şaîr û wendoxê kirmankî vetî meydan. Pêserîya nuştekî ya kirmanckî aver berde. Weşanê Newepelî, badê vejîyayîşê hûmara ey ya 100. ame vindarnayene.

Şewçila yewna kovar a ke safî bi kirmanckî yena vetene. Kovarêka edebî ya. Wayîr û redaktorê Şewçila Roşan Lezgîn o. Tede bêjanê cîya-cîyayan de gelek eserê edebî weşanîyayê. Perîyodîko hîreyîn û kovara dîyin a ke safî bi kirmanckî vejîyeno. Hetanî nika 16 hûmarê aye neşr bîy.

Welat Verroj (2012) sey îlaweyê rojnameyê Azadîya Welatî ame weşanayene. Safî bi kirmanckî vejîyo. Welat Verroj, kovara Vate û rojnameyê Newepelî dima perîyodîko hîrêyin o ke tede tewr zaf kesan bi kirmanckî nuşto û tewiranê cîya-cîyayan de gelek tekstî weşanîyayê. Rojnameyê Zazakî (2013) yewna rojnameyo ke safî bi kirmanckî weşanê xo kerdo. Yewna taybetîya nê rojnameyî bajarê Çewlîg de vejîyayîşê ey o ke kirmanckî de rojnameyo lokalo verên o. Tede cîya-cîya bejan de gelek tekstê kirmanckî ca gênê. Hûmara xo ya 12. ke 2014 de vejîyaya dima weşanê rojname hetê îdarekaranê ey ra ame vindarnayene.

Yewna rojnameyo ke ca dayo kurdkîya kirmanckî rojnameyê BasNûçe (2014) yo. Zafanê di rîpel ge-ge zî yew rîpelê BasNûçeyî bir kirmanckî neşr bîy. Rojname de zaf kesan nuşto û gelek tekste kirmanckî ameyê weşanayene. Serranê 2000î ra pey çend rojnameyê ke bi hawayo sîstematîk û nîsbeto muhîm de ca dayo kirmanckî estê, BasNûçe înan ra yew o.

Folklora Kurdan goreyê tesbîtanê ma ra, kovara folklorî ya yewin a ke hetê kurdanê bakurî ra ameya weşanayene. Kovare, hetê Şaredarîya Bajarê Girdî yê Dîyarbekirî ra û safî bi kurdkî (kurmanckî-kirmanckî) ameye vetene. Tede nîsbeto zêde de tesktê folklorîkê ke mintiqayanê cîya-cîyayan yê kirmancan ra arê bîyê ca gênê. Muhtewaya xo de hema-hema her bêjê folklorê vatişkî/fekkî ra nimûneyî estê.

Bas, kanûna 2016î de û sey rojnameyo ke sey dewamê BasNûçeyî dest bi weşanê xo kerd. Pêsero 44 hûmarê xo vejîyay û weşanê xo kanûna 2017î de qedîya. Her hûmara rojnameyê Basî de di rîpelî safî bir kirmanckî neşr bîy. Edîtorîya beşê kirmanckî Mutlu Canî kerde. 88 rîpelanê kirmanckîyan yê Basî de 188 tekstê kirmanckî weşanîyay. Bas, rojnameyanê kurdkî yê ke serranê 2000î ra dima vejîyay, înan mîyan de rojnameyanê îstîsnayîyan yê ke bi hawayo sîstematîk ca dayo kirmanckî ra yew o.

Ancîna nê dewreyî de tayê perîyodîkî estê ke muhtewaya înan de bi hawayo zaf nîsbî; ge-ge zaf tay ge-ge zî tena çend hûmaranê înan de tekstê kirmanckî neşr bîyê. Ma verê nameyanê kovaran rêz bikîn: Pîne (1999), Nûpel (1999), War (1997), Vesta (2004), Bîr (2005), Şemamok (2005), Roja Kurd (2007), Ajda (2007), Kovara Asîva (2011), Veyveka Darêne (2013), Zarokên Roje (2013), Wejê û Rexne (2014), Zarema (2014), Axa Sor (2014), Heftreng (2014), Fername (2014), Kovara Çewlîg (2015), Keskesor (2015), Diyarbakır Bülten (2015), Kovara Derûnnasiyê Psychology Kurdî (2016), Heterotopîa (2015). Rojnameyî zî nê yê: Hawar (2009), Rojev (2009), Roja Welat (2004), Dengê Welat (2007) Bajarname (2014), Rojeva Medya (2016)

Tirkîya de Weşangerîya Kitabanê Kirmanckî

Lehçeya kirmanckî bi goreyê lehçeyanê bînan yê kurdkî zaf erey nusîyaya. Naye ra girêdaye kitabo tewr verên o ke bi destê yew kirmancî nusîyayo 1899 de çap bîyo. No kitab, Mewlîdê Kirdkî yê Mela Ehmedê Xasî (1867-1951) yo ke Dîyarbekir de ginayo çap ro. Xasî bi xo licêyij o û muftîyê Licêyî yo verên o. Şexsîyetêko kurdperwer o. Ey ra dima kitabo dîyin bi nameyê Osman Efendî Babijî (1852-1929) hetê yewna kirmancî ra nusîyayo. Kitabê ey Biyîşê Pêxamberî mergê ey ra pey 1933 de Şam de hetê Celadet Elî Bedirxanî ra ameyo çap kerdene. Nê her di kitabê mewlîdan, kirmanckî de kitabê tewr verên ê. Badê nê her di kitaban ma demêkê zaf dergî; hetanî rojnameyê Roja Newe ke 1963yî de Îstanbul de vejîno, rastê metnanê kirmanckîyan nênê. Çend kitabê kirmanckî ke serranê 1980yî de Ewropa de vejînê, kitabê verênî yê dewrê modernî teşkîl kenê. La ganî her çîyî ra ver no bêro vatene: Kirmanckî de sewîyeya mîqdarê kitaban ewro goreyê vizêrî tayêna baş biba zî bi goreyê lehçeyanê bînan yê kurdkî zaf kêmî ya. Seke yeno zanayîş qanûno 2932. ke kurdkî qedexe kerdêne, 1991 de wedarîyayîşê ey ra pey verê weşangerîya kurdkî de asteng nêmend. No vurîyayîş kurdkî ser o tesîro pozîtîf keno. La çi Ewropa çi Tirkîya de hetanî serra 2004î tu serre 10 kitabî nêameyê çapkerdene. Di gamê ke zêdebîyayîşê nuştene û weşanayena kitabanê kirmancan de tesîrê înan gird o, înan ra o verên Grûba Xebate ya Vateyî û kovara Vateyî yê. Weşanîyayîşê kitabe tewr verênî yê kirmanckî ra yanî serra 1899î ra hetanî 1996î 23 kitabê kirmanckî weşanîyabîy. La 1996î ra hetanî peynîya 2010î hûmara kitabanê kirmanckîyan yê weşanayeyan 102 o. Û giranîya nuştoxan yan zî tadayoxanê nê kitaban kesê ke endamê Grûba Xebate ya Vateyî yê yan zî kesê ke desteg dayo na xabete, înan ra teşkîl bena. Yewna gama muhîm a ke nusîyayîş û weşanîyayîşê berhemanê kirmanckîyan ser o tesîr kerdo, serra 2005î de destpêkerdişê muzakerayanê endamîya Tirkîya û Yewîya Ewropa (YE) yo. Nê prosesî de, seba ke hetê dewleta Tirkîya ra tayê qedexeyî wedarîyay, nusîyayîş û weşanîyayîşê kirmanckî tenêna (bineyna) aver şî. Sey nimûne, tayê unîversîteyan de abîyayîşê beşanê ziwan û kulturê kurdkî dima, tayê wendekeran nê beşan de reya verêne bi kirmanckî wend. Kirmanckî de serra 1963yî ra hetanî peynîya 2017î 332 kitabê kirmanckî ameyê weşanayene. Nînan ra 250 teneyî Tirkîya de weşanîyayê. Kitabê ke tewr zaf çap bîyê, bejê înan şîîr a.

Tirkîya de weşanxaneyê ke xususen hîna zaf kitabanê kirmankî çap kenê 2 tene yê. Nînan ra o yewin weşanxaneyê Vateyî yo ke serra 2003yî de Îstanbul de ronîyayo. Hetanî wextê na xebata ma weşanxaneyê Vateyî ra 75 kitabê kirmanckî ameyê weşanayene. O dîyin weşanxaneyê Roşna ya ke 2012yî de Dîyarbekir de ronîyayo. Hetanî nika nê weşanxaneyî zî 57 kitabê kirmanckî weşanayê. Ancîna sewbîna weşanxaneyê kurdan yê ke Tirkîya de fealîyet kenê, sey vizêrî ewro zî kitabanê kirmanckîyan weşanenê.

Kirmanckî de çend kitabê gramerî estê ke baş beno ke merdim tîya de behsê înan zî bikero. Bêjê her di xebatanê verênan bi hawayo zanistî muqayesekerdişê kurmanckî û kirmanckî, yê hîrêyinî zî bi kurmanckî musayena kirmanckî yo. Ma kunyeyanê înan nêqlê cêrî kenê:

M. Malmîsanij, Kurmancca İle Karşılaştırmalı Kırmancca (Zazaca)Dilbilgisi, Vate Yayınevi, İstanbul, 2015.

Seîd Veroj, Veracêkerdena Gramerê Zazakî û Kurmancî: Dîyalekt, Alfabe û Fonetîk, Morfolojî (Hevberkirina Gramera Zazakî û Kurmancî: Dîyalket, Alfabe û Fonetîk, Morfolojî), Weşanên Ava, Diyarbakır, 2014.

Roşan Lezgîn, Ji Bo Kurmancan bi Awayê Muqayeseyî: Gramera Kirdkî (Zazaki), Roşna Yayınevi, Diyarbakır, 2013

Peynîye

Tirkîya de nuştişê kurdkî perîyodîkanê kurdkî de dest pêkerd. Naye ra girêdaye zemînê pêserîya nuştekî ya kirmanckî zî kovar û rojnameyê kurdkî bîyî. Nuştişê kirmanckî yo dewro modern bi hawayo sembolîk 1963 de bi rojnameyê Roja Neweyî dest pêkerd. Badê Roja Neweyî kovara Özgürlük Yolu, Roja Welat û Devrimci Demokrat Gençlîk zî hîrê perîyodîkê kurdan ê ke verê 1980yî dest bi weşanê xo kerdo û tede tekstê kirmanckî neşr bîyê. La seke ma zanê kovara Tîrêjî ke 1979 de vejîyaya, bingeyê edebîyatê na lehçe teşkîl kerdo.

Nusîyayîş û weşanayîşê kirmanckî de gamêka tewr muhîme ronîyayîşê Grûba Xebate ya Vateyî ya ke xebata standardîzekerdişê na lehçe hema zî domnena. Kovara Vateyî ke 1997 de çarçewaya xebatanê na grûbe de dest bi weşanê xo kerdo, bîyo wasitayê pratîzebîyayîş û vilabîyayîşê kirmanckîya standarde û gelek kadroyê kirmanckî vetê meydan. Rojnameyê Newepelî ke 2011 de hûmara xo ya yewine vejîya û weşanê xo hetanî hûmara xo ya 100. domnayo yewna perîyodîko muhîm o ke seba na lehçe ehemîyetê xo esto. Her di zî bêjanê xo de perîyodîkê tewr verên yê ke safî bi kirmanckî vejîyê. Her di zî çimeyê tewr dewlemendî yê edebîyat û folklorê na lehçe yê.

Ma vînenê ke kesê verên yê ke Tirkîya de bi kirmanckî nuştê, zafê înan endam yan zî terefdarê hereketanê sîyasîyan yê kurdan ê. Nê kesî seba ke nêrê tewqîfkerdiş derbeya 12 êlule 1980yî ver remenê Ewropa û fealîyetanê xo yê nuştekîyan na rey uca domnenê. Tirkîya de weşanayîşê berheman û perîyodîkanê kurdkî 1991î ra tepîya serbest veradîyeno. Na serre de wedarîyayîşê qanûnê 2932. numreyinî, 2003î de destpêkerdişê muzakerayanê Yewîya Ewropa û Tirkîya û Prosesê Çareserîye ke hetê dewleta Tirkîya ra 2015 de ame qednayene hîrê prosesê muhîm ê ke sey waranê bînan warê weşangerîyanê perîyodîkan û kitaban de pozîsyonê kirmanckî aver berdbî. Goreyê tesbîtanê ma Tirkîya de mabênê serranê 1963-2017 de 39 perîyodîkan de ca dîyayo kirmanckî. Nînan ra 18 teneyi rojname 21 teneyî zî kovar ê. Ancîna hetanî peynîya 2017î Tirkîya de 250 kitabê kirmanckî çap bîyê.

Çimeyî

Ercan Çağlayan, Zazalar: Tarih, Kültür ve Kimlik, 3. Baskı, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul, Ekim 2018.
J. Îhsan Espar, “Bi Nuşte û Nuştoxanê Xo Pancas Hûmarê Kovara Vateyî”,Vate: Kovara Kulturî, Hûmare: 50, Îstanbul, Payîz 2016.
J. Îhsan Espar, Kırmanccanın (Zazacanın) Standart Bir Yazı Diline Kavuşması İçin Yapılan Çalışmalar: Vate Çalışma Grubu ve Vate dergisi. (Teblîxo yew komxebate de ameyo pêşkêşkerdiş)

Malmîsanij, “İsveç’te Kürtçe Yayınlar”, Defter Dergisi, Sayı: 13, İstanbul, Nisan-Mayıs 1990.

Mutlu Can, “Panoramaya Kirmanckî yê Basî”, Bas: Heftenameya Nûçeyî û Şıroveyî, Hejmar: 44, 27 Mijdar-03 Kanûn 2017.

Mutlu Can, “Kürtçe Süreli Yayınlarda Kırmancca (Zazaca) Üzerine Bir İzlek (1963-2017)”, Sözden Yazıya Zazaca, Editörler: Nurettin Beltekin-Ahmet Kırkan, Weşanxaneyê Peywend, İstanbul, 2019.

Mutlu Can, Bîblîyografyaya Kirmanckî [Zazakî] (1963-2017), Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2018.

Tolga Korkut, “UNESCO: 15 Languages Endangered in Turkey”, http://bianet.org/ english/english/112728-unesco-15-languages-endangered-in-turkey

Nu nuşte, reya verêne Kürt Araştırmaları de weşanîyayo

Merhaba, bu derste birinin mesleğini ya da yaptığı işi öğrenmek için kullanılan kalıplara bakacağız. Karşımızdakine 'İşiniz nedir?', 'Ne iş yapıyorsunuz?', 'Mesleğiniz nedir?' diyebileceğimiz gibi 'Ne yapıyorsun?', 'Şimdi ne yapıyorsun?' gibi sorularla da istediğimiz bilgiyi alabiliriz. Artık karşidekiyle samimiyetinize göre soru kalıbını seçersiniz. Aşağıdaki formlara bakalım.

meslek: meslek(n), kar(n), gure(n)

iş: kar(n), xebate(m), gure(n)

ne: 1)çi, çik,çina, 2)se

Ti çi kar kenî? (Ne iş yapıyorsun?)

Ez mamosta ya. (Öğretmenim.)

Gureyê to çi yo? (İşin nedir?)

Ez mamosta ya. (Öğretmenim.)

Ti çi gure kenî? (Ne iş yapıyorsun?)

Ez citkar a. (Ben çiftçiyim.)

Xebata to çi ya? (Ne iş yapıyorsun?/İşin nedir?)

Ez îşportakar a. (İşportacıyım.)

Meslekê to çi yo? (Mesleğin nedir?)

Ez avûkat a. (Avukatım.)

Ti [nika] se kenî? (Sen [şimdi] ne yapıyorsun?)

Ez wendekar a. (Ben öğrenciyim.)

A çi kar kena? (O ne iş yapıyor?)

A deyîrbaz a. (O şarkıcıdır.)

Kerîm çi kar keno? (Kerim ne iş yapıyor?)

Kerîm banker o. (Kerim bankacıdır.)

Yaşar Kemal nuştox o. (Yaşar Kemal yazardır.)

Biwanîn û binusîn! / Okuyun ve yazın!

Azad doktor o. O nêweşxane de xebitîyeno. O 37 serre yo. Cinîya ey, Rojda, hesabdar a. A buro de şuxulîyena. A 35 serre ya. Di eyelê înan estê. Lajê înan 10 serre yo. Kênaya înan 13 serre ya. Ê wendekar ê. Ê Dîyarbekir de ciwîyenê. Ê Kurd ê. Ê kurdkî qisey kenî.

Cewabanê persan bidîn / Soruları cevaplayınız

Azad çi kar keno?

Azad kamca de şuxulîyeno?

Azad çend serre yo?

Rojda çend serre ya?

(Rojda) A çi gure kena?

(Rojda) A kamca de xebitîyena?

Eyelê înan çend serre yê?

Ê kamca de ciwîyenê?

Ê tirk ê?

Ê tirkî qisey kenî?

Manaya çekuyan statîk nîya. Yew çekuye, manaya xo, dem beno ke başîye ser dem beno ke nebaşîye ser bena. Senî ke dem û dewran vurîyeno, manaya çekuyan zî vurîyena.

“Tirk” xeylê wext, manaya xo nebaşîye ser bîya. “Tirkê bêîdrakî” vato.

Ewlîya Çelebî (16611-16682) seba ke bişoro hec, Îstanbul ra keweno raye ser; Bursa, Kutahya, Îzmir, Aydin, ê zerreyan ro vîyareno. Kamcîn bacar ro ke vîyarto, xususîyetê ci nuşto. O wext, o hetan de tirk û rumî est bîyê. Ewlîya Çelebî çend cayan de behsê bacaranê tirkan keno û wina vano: Her çiqas ke milletê xo tirk bo zî bacar weş o, biserûber o.

Ma zanenê ke badê-badê manaya “tirk”î vurîyaya. “Tirk” winî goynîya ke bî wesîleyê azperestîye. Dinya de tirkan ra serêr çi yew millet çin o, vat. Yew tirk bedelê dinyay yo, vat. Heme ziwan û medenîyetî eserê tirkan ê, vat…

Ez wazena hetê vurîyayişê mana ra, biewna çekuya “zaza” ra…

Cîya-cîya çîyî ser ro bivacîyê zî “zaza” nameyê yew komelî yo. Kurmanc, soran, goran ke çi yo, zaza zî o yo.

Zazayî pêro xo mîyan de xo rê “zaza” nêvanê. “Kird” vanê, “kirmanc” vanê, “dimilî” vanê.

Ma dêrsimijan caran xo rê “zaza” nêvatêne. Ma gore, zazayî xarpêtic û palîyic bîyî. Çimê ma de zazabîyayiş çîyo weş nêbî. “Zaza” ameyêne manaya hovîye, xedarî û darê zorî.

Mi manaya “zaza” ser ro zaf çîyê nebaşî eşnawitê. Lal, faf, eksî, serehuşk, rikdar, bêrehm, leymin û lêşin, bêhiş, korfehm…

Û mi zaf fiqrayî goşdaritê ke “zaza”yan qic vînenê, pê heqeretan kenê. Goreyê nê fiqrayan “zaza”yî pîyazan ra teber teba nêwenê. Rocêk de çend reyî pîyazan wenê û ci ra tim û tim boya pîyazan yena.

Yew merdim, tewrikê ci de nan û pîyaz, merdo. Yewero zaza şîyo dîyo vato: Nan est o, pîyaz est o; no mêrik qey merdo!

Yew merdim morc gêno, şono çayxane. Ez bi sereyê xo nê morcî nohet ra kuwena dês ra ohet ra vecena, vano. Dest pê keno; morc hetanî cayêk şono û vindeno. Şonê ewnîyenê ohetê dêsî ra ke zazayêk sendelîyî ser ro ronişto, bê ke xebera xo ci ra biba, sereyê xo aznayo verê ci; coka morc hetanî cayêk şîyo û vinderto!

Deşta Dîyarbekirî ra şinasêkê mi est bî, qalê zazayan ke bîyêne, tîrqayiş ginayêne piro, ver de ameyêne pey de şîyêne. Vatêne: Ma vanê zaza, boçikê qaza!.. Û dest bi ecêb-ecêb meselayan kerdêne.

Unîversîta de yew embazê mi est bî. Nameyê mi zêde nêdardêne we. “Zaza” vatêne. Tim û daîm zî sitem kerdêne: “Ti helîyayê şîyê, to de zazayî nêmenda!” Rocêk, vizikêk ameye, dormeyê mi ro vizz-vizz kerd. Keyfê embazê mi ame: “Willehî yê mi xelet o, ti zazayo xas ê!” vat. Mi vat, “Xeyr o?” ey vat, ”Xeyr o tabî, vizike ha dor û verê to ro çerx dana. Mi vat, “Eee?” Ey vat, “Zazayî lêşin benê, vizikî tim dormeyê înan ro çerx danê”

Çewlîg dewa Îbrahîman ra yew embazê ma est bî. Îbrahîman dewa elewîyan a, xo rê “kirmanc” vanê. Embazê ma unîversîta teriknabî, çend serrî ko ra mendbî. Mesele ame zazayan ser. Mi vat, “Ma kî zaza yîme.” Qesdê mi “kirmancan” ser ro bî. Embazê ma bî sur, çimê xo rîyê mi ra mendî. Dime ra hîr-hîrr huya. “Ma se benîme zaza! Ma vatêne zaza zaza, götü qaza!” vat, ancî hîrr-hîrr huya.

Ez dor û verê xo de, mîyanê hereketê kurdan de zaf reyî rast ameya ke “zaza” manaya “serehuşkİ” û “rikdarîye” de bikar anê. Wexto ke yewer înad bikero û yê xo ra meyero war, ca de vanê: “Sen ne zaza kafalısın!”

Nuştoxêko zaza nê nameyî -zaza- ra hende xulî bîyo ke serra 1999ine de yew nuşteyê xo de wina vato:

“No name [zaza] şaranê xerîban, kesanê xerîban no ma ra. (…) Bingeqesaya “zaza” û “zazakî” her çiqa ke ver de zî lîteratur de derbaz bena zî -bi taybetî 1820 ra nat hetê akademîkan ra ama nivisnayene. Ewro zî saya sarê “rewşenbîranê” nezanan tayîna bîya aktüel û her kes zî vano “Ez zaza ya”. Rind, baş, wa ti “zaza” bê. La mi rê naye zî mevace. Sebeta ke manayêda xirabe ama dayene, mordeman û mordematî qij vînena, kena nizm. Qey yew kurd nêwazeno ke kes ey ra “kiro” vaco. Hama kirmancê ma xo hênî qij, xirab û nizm vînenê ke, bi xo xora vanê “ez zaza ya”. Manaya çekuya “zaza” zî sey -angorê zanayene û bawerîya min- çekuya “kiro”yî xirab a. “Zaza” manaya “lal, pelt, kekeş, bêheş û bêfam” de amo û êna vatene (Lerzan Jandil, Ziwanê Kurdkî (Dîyalekta Kirmanckî) De Zemîrî, Kovara Vateyî, Hûmare.8, r. 18)

***

Mi vat manaya çekuyan statik nîya…

Nê serranê peyênan, çekuya “zaza” hetê mana ra vurîyaye, bîye çekuyêka sempatike. Manaya xo nebaşîye ser ra ameye başîye ser. Bîya wesîleyê îftixarkerdişî.

Mîyanê zazayan de înanê ke verî ra nê nameyî ra xudig girewtêne, nika bi zerrîrahetîye xo rê “zaza”, ziwanê xo rê “zazakî” vanê. Ti mîyanê dêrsimican de bivace “Ma zaza yîme”, îtiraz nêkenê. “Zaza”yîya xo qebul kenê.

No name mîyanê tirkan de misamehe vîneno. Tirkîya de şar exlebî binê tesîrê azperestîye de mendo, nameyanê etnîkîyan ra xulî beno. Wazenê ke her kes xo rê “tirk” bivaco, “tirk” ra teber yewna name çin bo. Ancîna zî zaf merdimî est ê ke xo mîyanê tirkan de bi “zaza”yîye îfade kenê.

Cîya-cîya hepisxaneyanê Tirkîya ra hepsîyê edlîyî bernameyanê radyoyan rê mektuban ray kenê; seba ma filan deyîre bidê ser, vanê. Zerreyê oda de ke çend merdimî est ê, nameyê hemeyan dusnenê pira. Şima dî yewerî “zaza” ardo vernîya nameyê xo. Xo rê “Zaza Ehmed” ya zî “Zaza Mesud” vato.

“Zaza” winî bîyo wayîrê manaya sempatike ke zaf keyeyî nameyê lacekanê xo “Zaza” nanê pira. No name ziwanê ci de yeno çi mana ez nêzanena la mîyanê gurcîyan de zaf populer o. Zaf camêrdî nameyê xo “Zaza” yo.

Mîyanê gerîllayanê kurdan de “zaza” xaseten tercih beno. Êyê ke zaza yê, bîlhesa nê nameyî anê vernîya nameyê xo, pê wesifîyenê. Zaza Hesen, Zaza Zekî, Zaza Lorîn, Zaza Aydin… “Zaza” mîyanê gerîllayan de yeno manaya cengawerîye, xurtîye û qehremanîye.

Ez hîrê serrî hepisxaneyê Çewlîgî de menda. Mîyanê hepsîyanê edlîyan de çekuya tewr weşe “zaza” bî. Zaf kesan bazîyê xo deqnayê, piro “zaza” nuşto. Qeleme bikewtêne yewerî dest, nezilîyayêne ver, hema dêsan ro “zaza” nuştêne.

Ez semede verçimikan şîya şîfaxane. Hetê zerreyî ra, her cayê erebeyê hepisxaneyî ro “zaza” nuşto. Odaya ke ma tey de pawitêne, hal û ehwalê dêsanê ci eynî bî: Zaza ha zaza!

***

Mi vat ke no komel bi cîya-cîya nameyan ra xo name keno. Mîyanê nê nameyan de “zaza” zaf bî populer, vecîya vernîya hemeyan.

Gruba Xebate ya Vateyî ya ke 19996 de ronîyaya û seba standardîzekerdişê zazakî xebitîyena, meylê xo eşkera kerdo ke nameyê nê komelî “kirmanc” o, ziwanê xo “kirmanckî” yo. La nê nameyî, kirman û kurmanc, têser ra cêra nêbenê. Coka na grube tim “kirmanc” nusena, mîyanê parantezî de “zaza” nana ver ra; “kirmanckî” nusena, mîyanê parantezî da “zazakî” nana ver ra. Ma vacê, “Ferhengê Tirkî-Kirmanckî (Zazakî)”, “Rastnuştişê Kirmanckî (Zazakî)” “Kırmancca /Zazaca Dil Dersleri”…

Qisimêk merdime ma zî meylê xo “kird” û “kirdaskî” ser ro yo. La nê nameyî zî “kurd” û “kurdkî” ser ra cêra nêbenê. Coka tim mîyanê parantezî de “zaza” û “zazakî” besnenê pira. Ma vacê, “Ji Bo Kurmancan Bi Awayê Muqaseyeyî Gramera Kirdkî (Zazakî)”, “Ferhengê Kirdkî (Zazakî) -Tirkî”…

Êyê ke nuşteyanê xo de “dimilî”, “dimilkî” xebitnenê, eynî çîyî kenê, mîyanê parantezî de “zaza” û “zazakî” besnenê pira.

Welhasilî kelam, ma se kenê bikerê, peyêna peyêne mecbur manenê ke seba ke hîna zelal xo û ziwanê xo îfade bikerê, “zaza” û “zazakî” bikar anê.