Merkezê Kongre û Kulturî yê Universîteyê Muş Alparslanî 5ê NîsanA 2026Î de yew wextê tarîxî rê şahîdî kerd. Namdaranê muzîkê şarî Zazayan ê ke dinya de yeno zanayene, Mikaîl Aslanî, dora verêne ke ameyo Muş, yew konsero tarîxî û programo sûdbexş/bi feyda îcra kerd. (Mikaîl Aslanî, verê coy zaf rey waştibi ke Muşî de konser bido, labelê ya misadeyê resmî nedîyêne ya zî salon peyda nebîyêne. Peynîya xebate û keda derg ra dima, Muşî de îcrayê nê konserî, hem hetê Aslanî ra hem zî hetê heskerdoxê muzîki ra zaf muhîm bi û no zî hetê herkesî ra eşkera bi).Embazê Aslanî, Cem Erdost Îlerî, Olcay Bozkurt, Sitar Sertaç Şanlı û Baran Ertaş zî konser de sahne girewtî. Performansê înan o sahne zî fevkalade bi. Teberê nînan de hunermend Aslanî, temsîlkarê modern ê kulturê dengbêjî ra Delîl Dîlanar zî mîhman kerd û yew konsero nevîrakerdişê/bêvîrî da.

Merkezê Kongre û Kulturî yê Universîteyê Muş Alparslanî, 5 Nîsan 2026.

Na şewa taybetî de, ke teqrîben 1200 heskerdoxê muzîkî salon pirr kerdî, tenya yew goşdarîya muzîkî nêbî, eynî wext de yew “pirdê melodiyan” bî ke ziwan û kulturî tede varar şîyî yewbînan. Konserî rê tenya heskerdoxê muzîkî yê ke Muş de ciwîyenê nê, eynî wext de bajar û qezayanê dormeyî ra zî tewrbîyayîş zaf bî. Nê çarçeweyî de, teberê merkezê Muşî de, bi taybetî Gimgim [Varto] ra û heme qezayanê bînan ra zî yew koma goşdarîye ya zaf pîle konser de ca girewte. Bitaybetî, Elewîyan ê ke qezayanê sey Varto û Xinus de ciwîyenê, konserî re eleqeyayo zaf pîl nişan dabî. Teberê Muşî de, Çolîg [Bingöl], Bitlîs, Batman, Van û Erzurumî ra zî konserî rê eleqe zaf bi. Konser, teqrîben hîrê seetî dewam kerd û peynîya konserî de heskerdoxê hunerî govend na ro. Prosesî konserî de zaf goşdaran hema-hema her kilam de hunermendan rê îştîrak kerd û paştî da hunermendan.

Konserî de teyna goşdarî normal çinî bî, îdarekaranê mehelî û zafanê mensubê sazîyanê sîvîlan zî protokolî de ca girewtibî. Mesela, şaredaranê/beledîyeyê heremê ra, Şaredarê Muşî Sırrı Söylemez, Hemserêka Şaredarîya Gimgim Gülbahar Kaya û Hemsereka Şaredarîya Tetwanî Belkiza Beştaş Epözdemir zî iştîrakê konserî kerdibî. Reyna, Serekê Baroyê Muşî Kadir Karaçelik û çend îdarekarê sazîyanê sîvîlan zî konser de ca girewtibî. Bêşek, no zî semede wayîrvejîyayîşê fealîyetanê kultur û hunerî zaf muhîm yew gam o, yew merhale yo.

Konserî rê zafêr cîwanî tewr bîyî, la tewrbîyayîşê zafê heskerdoxê hunerî yê ke serê 50 serrî ra yî, zî bal antî. Seba mi, yew taybetîyê konserî zî, tewrbîyayîşê cînîyanê çarşafîyan bî ke humaranê înan kêm nêbî. Konserî de Zaza û Kurmanc, Elewî û Sunî kiştê yewbînan û temîyan de bî. Teyna no fotograf, polîtîkayê rejîma Kemalîstan pûç kerdenê. Şima zanênê, îdeologê Kemalîstan ra Hasan Reşit Tankutî kê pêşnîyaz kerdibi “mabêne Zaza û Kurmancan de barajêkê Tirkan awan bike” û her di gruban yewbînan re dûr bifînî. No konser û no fotografî mojneno ke, pêşnîyazê Tankutî çiqas bêmana û bêfeyda mendo. Helbet no fotograf, seba Kemalîstanê sey Nazmi Sevgen û Naşit Hakkı Uluğî, ke waştênê Zazayan sey Elewî û Sunî yewbînan ra cîya bikê û mabênê înan de dişmenatî biramitê, amênê menayê xeyalşiktişî.

Merkezê Kongre û Kulturî yê Universîteyê Muş Alparslanî, 5 Nîsan 2026.

Çîyo ke konser de tewr zaf bala merdiman antene, zafrengîya ziwananê sahne bi. Konser, bi eseranê Mikaîl Aslanî yê Zazakî/Kirmanckî dest pêkerd, bi beşdarbîyayîşê Delîl Dîlanarî, bi kilamanê/dêyîranê/lawikanê/strananê Kurmancî û Tirkî hîna dewlemend bi. Ziwanê qadîmî/kehenî yê Mezopotamya û Anatolya ke, eynî sahne de bi eynî heyecanî vajîyayî, goşdaran mîyan de coş û kefweşîyo pîl viraşt. Dêyîrbaz Mikaîl Aslanî bi tarzê xo yo xususî ke enstrumanê modernî û vengê tradîsyonî têmîyan kerdibi, salon hemi sêhr/efsun/mest kerd. Bêşek, performansê orkestra yo serkewte zî semedê nevîrakerdişê/bêvîrî konserî ra yew bi. Konserê Aslanî de goşdaran, xemgînî, kêf û coş pêro pîya cuyayî. Aslanî, kilamanê/dêyîranê/lawikanê xo yê ke zaf yene hes kerdene sey Mîraz, Çem Vano, Hal Yamano, Elqajîye, Gulbaharê, Hegayê Hergî, Way Way Nînna, Qereçore (Hey Kerê), Mel Şî û zafê bînî pêy xemgînî û şahî îcra kerd. Wexto ke ma lawikanê hunermend Aslanî goşdarî kerdenê, ma xo Dêsim de, Çolîg de, Gimgim de, Koyê Munzurî de, Koyê Sipî de, Warê Şerevdîn de, Raştê Qiban de û yan zî cayo kê muqeddesî/pîrozî Kirmancîye Belekî û Kirdane de dînê/vênayênê. Dêyîranê Zazakî ma gâh berdênê Dizgun Baba, gâh Minzur Baba, gâh Heser Baba, gâh Goşkar Baba, gâh Sey Riza, gâh Rençber Ezîz, gâh Çirikê Xizirî û gâh Kilavuzê Tûyê.

Merkezê Kongre û Kulturî yê Universîteyê Muş Alparslanî, 5 Nîsan 2026.

Konserî de yew hereketê şewe yo zaf rind û weş zî, beşdarbîyayîşê hunermend Delîl Dîlanar bi, kê sey hunermendo meymanî vejîya sahne. Bi vejîyayîşê Dîlanarî, tufanê çepikanê salonî, nîşanê vefa û hesretê şarê Muşî bî ke seba hunermendê xo nîşan da. Delîl Dîlanarî, bi vengê xo yo berz û vêşayî kulturê dengbêjî bi usulê modernî pêşkeş kerd. Her kilamê dengbêjî kê hunermendî wendêne, goşdaran berdêne yew raywanîya tarîxê xorîn û cuyayîşê Kurdan. Dima mamosta Mikaîl Aslan û Delîl Dîlanarî duet kerd û kilamanê Kurmancî yê kê zaf yene zanayene sey Neçîrvano, Serayê, Çi Çeme (Ehmed Beg) û kilamanê zafê bînî pîya vatî. Performansê her di hunermendan zî vîr û hafizayê şarê ma de nika ra cayê ko weş û erjaye girewt.

Yeno ke zanayîş, huner, ziwanî tenya ferhengan û kitabanê gramerî de hepis-kerdene ra nexelesneno; eynî wext de ziwan, kuçeyan de, sahne de û tewr cayan bînan de, bi taybetî hîssanê merdiman de awan keno. Raya ke hunermendê sey Mîkaîl Aslanî akerda, tenya serkewtişê muzîkî nîya; eynî wext de mucadeleyê cuyayîşê yew ziwan a. Eşkera no konser zî, teyna yew organîzasyonê muzîki nêbi, menaya konser hîna xorin bi. Malum o ke, seba polîtîkayanê asîmîlasyonî û tedayê seserê peyênî, Zazakî nika hema hema sekerat/nêvînê mergî de yo. Na nêweşîye ra werizîyayîş; tenya bi faalîyetanê biqalîteyan ê warê edebîyat, matbuat, huner, kultur û muzîkê Zazakî mimkun beno. Teda û qedexeyê sere ziwanê Kurdkî, her çiqas kem bîyê zî, dem bi dem dewam kenê. Bêşek, nê muameleye keyfî yê vera Kurdkî, seba vînayîşê/asayîşê Kurdkî mîyanê hunerî de yew barîyero tewr pîl o. Eşkera yo kê, nê deme peyênan de bi sistbîyayîşê nê astengan, ziwanê Zazakî û Kurmancî de sey yew ronesansî averşîyayîşêk esto. Na rewş, bi taybetî seba Zazakî, kê nika sekerat de yo, zaf muhîm o. Hevî û waştişê ma o yo ke, polîtîkayê teda, qedexekerdiş û asîmîlasyonî yê vera ziwananê madunan/bindestan bi temamî wedarîyê. Bi nê qaydeyî, Zazakî zî, ke yew ziwanê madun o, şêno hîna rehet nefes bigîro û biciwîyo. No sebep ra, muhîmîya fealîyetanê hunerî û kulturî sey konferans, panel, workshop, sempozyum, konser û tîyatro, seba weşmendîya Zazakî nêna niqaşkerdene. Na raye ra, paştdayîş û zafkerdena nê tewr fealîyetan, seba ma heme wezîfeyanê tewr verênan ra yew o. Ez hevî û bawer kena ke, seba kê lazimo ma ziwanê xo re qiymet û paştgîrî bide, çi ke deste ma ra yeno ma do bikerê.

Bê netîce/peynî de, ma vîrî ra meker ke; ma tenya bi ziwanê xo, kulturê xo, tarîxê xo, îtîqatê/bawerîyê xo û hafizaya xo ya kolektîfê eşkenê ganî bimanê. Ewro ziwanê ma, wendiş wazeno, fikirkerdiş wazeno, nuştiş wazeno, muzîk wazeno, hûner wazeno, fem û fîraset wazeno, hîşarî û şîyarî wazeno, cigêrayîş wazeno, zaf zaf ked û emegê xebatanê kulturî û entelektualîte wazeno. Yeno ke zanayîş seba mîlletê ma wendiş, cigêrayîş û nuştiş, muktesebatê mîlletê ma ya kulturî û entelektuelî xurt keno û mîlletê ma aver beno. No sebep ra hususen genc û ciwanê ma, jenerasyono newi, hîna zaf derhaqê tarîx, kultur, bawerî, ziwan, cografya, ekonomî û demografî Zazayan bixebitî û cigêrayîş bikerî. Encax, wîna yew şuur û teşebbus, ma bindestî ra, kolonîzekerdiş ra, hêsîrî ra, madunîyet ra xelesneno.

Mikaîl Aslan û Ercan Çağlayan, 5 Nîsan 2026, Muş

Not: Ez hunermendo erjaye Mikaîl Aslan û hevalan eyê kedkarî re Mesut Ulusan û Eren Türker, ke ez û keye yê mi xisusî dawetê konserî kerdê, çiqas teşekur bikerî kemîyo. (Bi na wesîle, ez wazena embazê xo yo qedirberz Mutlu Canî zî bi xêr û şadî yad bikerî. Ey ma, Mikaîl Aslanî re da şinasnayîş). Ê, her daîm wa vengê ziwanê ma Zazakî rê bibê veng û reng. Weş û war bê.

Teber de şewêka wisarî, şewêka honik a. Vilî akerdî, boya înan ver merdim pê keyfweş beno.

Sey her şewe emşo zî ez saeta xo de ameya cayo ke ez tede xebitîyena. Gama ke ez yena xora zaf kes çîn o zere de. Kesê ke şan de pastaxane de xebitîyayê karê xo qedînayê û şîyê. Înan ra yewêk paweyê mi vindeno, ez ke ameya çilayanê zêdeyan padano, hesab teslîmê mi keno û şino. Nobeta mi şewe saete 12.00 de dest pêkena û saete 06.00 de qedîyena. Şewe 5-6 muşterî estê yan çin ê. Xora roniştiş çin yo. Tena eke zerra înan şoro şîranî yenê, ez înan rê kena pakêt, dana ci û şinê. Mîyanê înan de nêmeyê xo xora serxoş ê. Xora a saete de çi karê kesêkê normalî esto teber de!

Tabî derdê serxoşan nêancîyeno. Zaf lez hêrs benê. Ayra ez înan rê weş muamele kena. Senî ke yenê ez vana “Ka ez to rê yew şîranî îkram bikî.” Ez bi çatala plastîke yew piran beqlawa dana ci, awêk zî ser o dana ci. Şikir hetanî nika mabênê mi û serxoşan de minaqeşeyêk yan pêrodayîşêk nêvejîyayo. Mi ra ver keso ke cayê mi de nöbete girewtêne tim înan dir pêrodayîş kerdêne.

Tena a roje yewêk destê ey de şûşeyê bîra ame zere ke bîra destê ey ra gina waro şûşe şikîya. Mi va “Ti qet xem meke, bê piranêk beqlawa biwer.” Medimî qebûl nêkerd va, “Ez gere tîya bikerî pak.” Mi yew kincê vîleda da ci kewt mîyan. Guya kerdêne pak la her ca kerd lêşin!

Gama ke şefeq dîyeno ez çend tepsî pogaça, çoreg û pîzza erzena firne û pewjena. Gama ke ê firine de yê ez da 30-40 heb sandivîçan zî virazena. Mabênê saete 04.00 û 06.00 personelê ma Sezgîn yeno. Karê pewtişî êdî ayîdê Sezgînî yo. Personelê bînî saete 06.00 de yenê. Semedo ke ez çend saetî pastaxane de tena manena ez wazena Sezgînî dir tay qisey bikî. La o qisey nêkeno. Sey kerra yo cara. Mi verî vatêne qey mi dir tena qisey nêkeno la gama ke personelê bînî zî yenê înan dir zî qisey nêkeno. Muşterîyê ke yenê înan dir zî qisey nêkeno. Xora eke muşterî bêrê ma vanê, şima xeyr ameyî, gama ke şinê ma vanê, efîyet bo, oxir bo. La Sezgîn çîke nêvano.

Çorekanê xo erzeno mîyanê kaxidê keseyan, badê erzeno poşêt, pereyan gêno. Hendê… Yew vateyê verênan “Kerkince ra vajîyayo ti ha sera şina? Vata “ez hendê zana” Sezgîn zî hende zano galîba.

Labele ez qisey kena. Heyîya mi nêna çunke. O qisey nêkero zî ez ge sîyaset ser o, ge ekonomî ge zî edebîyatî ser o qisey kena.

Mesela şewa bîne; Televîzyon akerde bi. Îranî pê dronan û fuzeyanê balîstîkan eştbi dewleta Îsraîlî ser. Çimê pêro dinya nê şerî ser o bi. Pêro televîzyonî weşano zindî de bî. Îran 40 serrîyo ke Îsraîlî tehdîd keno. Reya verêne Îranî dayêne Îsraîlî ro. Xora Îsraîlî tim welatanê bînan de dayêne hêzanê Îranî ro. Şaro misilman mîyanê kelecanî de bi. Vatêne qey Îran dano Îsraîlî ro û heyfê Fîlîstînîyan gêno. La wîna nêbi. Îsraîlî pêro drone û fuzeyê Îranî daybî waro. Îranî bîlasebeb hendê mesref kerdbi hendê zehmetî antibi.

Mi waştêne ez na mesela Sezgînî dir qisey bikî. Çunke sewbîna kes çîn bi. Tena bê ma teber de çend kutikê beredayî estbî.

Mi va;

Sengîn ti vînenî Îranî çendêk fuzeyî û dronî dayî firnayîş.?

Qey se bîyo, çira hendê fuzeyî ameyê eştene?

Herb dest ci kerdo herb… Herbê dinya yo hîrêyîn dest ci kerdo.

(Şikir qisey kerdbi)

Mabênê kamcî dewletan de dest ci kerdo herb keko?

Îranî dayo Amerîka ro.

Baş o wa bidî Amerîka ro.

Îran do bido Tirkîya ro zî Sezgîn.

Willa se kenî wa bikî ez eleqedar nêbena.

Eke bidî Dîyarbekirî ro ti senî Sezgîn?

Nêzana, se kenî wa bikî. Ez fehm nêkena nê çîyan ra.

Ez ewnîya tira derga derg. Mi xo bi xo va; Ya Rebbî sûcê mi çi yo. Ti çira pê nê merdiman mi îmtîhan kenî. To qey tayêk mezg zî nêda nê Sezgînî.”

Raşta ci dinya biveyşo xemê tayinan nîyo. Beno ke ma seypê nefikrîyê. La yew fikrê merdimî beno qet nêbo..

Saeta mi bîy de ez vejîyaya teber. Kutikê ke şewe heta serê sibayî lawaybî serê peyarayîrî de xo kerdbî derg û kewtbî ra. Mi silamêk da înan. Çimê xo akerdî, ewnîyay mi ra û reyna çimê xo pêrcay. Peyarayîr ser o tay kesî şîyêne gure tay merdimî gure ra şîyêne keye. To nêzanêne kam şino keye kam şino gure. Rîyê înan de eynî îfade, pêro sereyê înan çewt sey zombîyan rayra şîyêne. Ez şîya durax, resaya keye. Hewnê mi nêame. Mi televîzyon akerd, gişte na kanalanê ajansan ser ke ez biewnî Rojhilatê Mîyanênî de se beno.

Labelê Sezgîn cayêkê mezgê mi de mi meşgul kerdêne. Gelo wexto ke qij bîyo çîke ginayo sereyê ey, yan derbêk girewto! Ney, ez nêeşkaya terîfê bêvengîya ey bikî…

14.04.2024

Pê naye, mîyanê nifusê pêroyî de goreyê serra vîyarte na hûmare 0,5 puan zêde bîya û resaya se ra 26,3î.

Koçberî kam ê?

Ê kesê ke yan ê bi xo yan zî her di (maye û pîyê) înan serra 1950î ra pey koçê Almanya kerdo, sey "wayîrê heqê koçberîye" yenê hesibnayîş.

Se ra 20ê nifusî rasterast koçber o

Goreyê Ofîsa Îstatîstîkan, Almanya de her 5 kesan ra yew rasterast koçber o.

Tirkîyayijî û Sûrîyeyijî rêza verêne de yê

Koçberê nesilê yewinî tewr zêde nê welatan ra yê: Polonya (1,5 mîlyon), Tirkîya (1,5 mîlyon), Ukrayna (1,3 mîlyon), Rûsya (mîlyonêk) û Sûrîye (mîlyonêk).

Ame zanayene ke hûmara koçberanê nesilê dîyînî goreyê serra 2024î se ra 3 zêde bîya.

Hêrîşkaro ke guleyî verdayî nat-weta, wendekarî zî tede 16 kesî kerdî birîndar.

Îxbarî ser o ekîbê weşîye, polîs û herekatê taybetî sewqê Lîse bîyî. Hêrîşkar kewt zereyê mektebî û wendekarî rehin girewtî.

Walîyî eşkera kerd: Hêrîşkarî intîhar kerd

Walîyê Riha Hasan Şildakî va ke hêrîşkar wendekaro verên ê mektebî bîyo û serra 2007î de ameyo dinya. Şildakî da zanayîş ke birîndarî sewqê nêweşxaneyî bîyî û zêdeyê birîndaran wendekar ê.

Şildakî va ke, hêrîşkar wendekaro verên ê mektebî yo û sinifa 9. de perwerdeyê akerdeyî rê qeydê xo viraşto û hêrîşkarî bi çeka xo intîhar kerdo.

Walîyî wina va:
"(Hêrîşkar) Wendekaro verên ê mektebî yo, tena sinifa 9. de tîya de perwerde gêno. Dima ra prosesêkê perwerdeyî yo wina esto ke o qeydê lîseya akerde bîyo. Şexso ke 19 serrî yo, wexto ke hetê polîsan ra bi mudaxeleyî ameyêne tepiştene, ey peynî da weşîya xo.

Wezaretîya Karanê Zereyî ra eşkerayîye

Wezaretîya Karanê Zereyî, eşkerayîya xo ya derheqê babete de da zanayîş ke, hêrîşê çekdarî hetê O.K. yo 19 serrî ra bîyo û wendekaro verên ê mektebî yo.

Dewamê eşkerayîye de nê îfadeyî ca girewtî:
“Şexso ke hêrîş bi tifingê pompayin viraşt, hadîseye ra pey bi eynî çek intîhar kerdo. Derheqê hadîse de hetê yewîneyanê ma yê asayîşî ra cigêrayîşêko hîra dîyayo dest pêkerdene û averşîyayîşî do raya pêroyîye reyde bêrê parekerdene.”

Tehqîqato ke 2020î ra nata dewam keno de ewro, merkez Dêrsim, Îstanbul, Anqara, Antalya, Bursa, Xarpêt û Îzmîr de hemwext operasyon ame kerdiş.

Ame zanayîş ke mîyanê nameyanê ke qerarê destbendkerdişî seba înan dîyayo de, lajê Walîyê Tuncelî yê o wextî û mufetîşê Wezaretîya Karanê Zereyî yo nika Tuncay Sonelî, Mustafa Turkay Sonel zî ca gêno. Eşkera bi ke Sonel Îstanbul de ameyo dest bendkerdiş.

Lacê walîyê ê wextî Mustafa Turkay S. û embazê Dokuye Zeînal A. zî tede Engin Y., Cemile Y., Uğurcan A., Erdoğan E., Gökhan E., Savaş G., Süleyman Ö., Celal A., Nurşen A. û Şükrü E. pêroyî de 12 gumanbarî ameyî dest bendkerdiş.

12 kesê ke ameyî dest bendkerdiş, anê Dêrsim.

Çi bibi?

Wendekara Universîteya Munzurî ya Dêrsimî Gulîstan Doku, 5ê Çeleyê 2020î de yurdê xo yê mendişî ra vejîya û dima reyna qet xebere aye ra nêamey girewtiş.

Serra 1986î de, dewleta Iraqî ke bînê kontrolê dîktator Seddam Huseyînî de bî, şerê xo yê bi Îranî reyde, hêzêko pîl şawit Başûrê Kurdistanî ser. Armanco ke sey plananê resmîyan yeno îfade kerdene, kurdê "xiyanetkarî" terbîye kerdene bi, la sewbîna, armanco raşt, qirkerdişê şarê kurdî bi. Kampaynaya ke bi nameyê "Enfal" dîya ci, bi hedefgirewtişê camêrdanê kurdan ê 13 serrî ra hetanî 70 serrî dest pêkerd. Eskerê iraqî merdimê ke tepiştêne, înan ra persêne: "Ti kurd î?" û "Çend serre yî?" eke Kurd bî ca de kiştêne.

Armanc kişîyayîşê heme camêrdanê Kurdan ê 13 serrî ra hetanî 70 serrî bi. Seba ke wa no armanc bêro ca, heme rayîr û kerdiş meşrû bî: bombekerdiş, talankerdişê dewan û bajaran, qetlîamê komkî, xebitnayîşê çekê kîmyayî û wina dewam kerdêne.

Nê qirkerdişê Enfalî tena a roje dest pênêkerd. Îşaretê qetlkerdişê Kurdan hema serra 1983î de, demê tepişîyayîş û kişîyayîşê heme camêrdanê Barzanîyan de bewlî bibî. Baasîyan eştibî herêma Barzanî ser, qijî ra pîlî 8000 camêrdê Barzanîyan tepiştibî û berdbî çolê başûrê Iraqî û pêro bi gane qetl kerdbî. Cinîyê înan Musul û Hewlêr de bi mecbûrî îqamet kerdbî. No bi tena desptêk bi.

Operasyonê Enfalî

Hêrişê Enfalî ke serra 1986î de destpêkerd, pêro bi program û plan ame hedrekerdene. Tede çekê kîmyayî ra, teberî ra desteyanê ko-gerîlla yê kurdî organîzekerdiş zî ca girewtêne. Wexto ke eskerê Iraqî yew herêm tepişîyêne, verê vernî ê domanê kurd û cinîyan berdenê kampanê xususîyan. Dima, kamyonî ameyne û Kurdî qetil kerdêne.

Helebçe

Hêrişo en tuj, operasyonê kîmyayî yê Helebçe ser bi. 16ê Adare 1988î de, Iraqî bi teyrayan ser Helebçe ser o bombeya kîmyayî (gaz) eştî. Netîce de, 5000 kesî, ke înan ra zafêr cinî û domanî bî, cayê xo de merdî.

Operasyon hetê Alî Hesan el-Mecît ke ercê Kîmyayî yan zî Alîyê Kîmyayî bi, ame rayber kerdene. No kerdiş, tarixê sîyasî dinyayê modernî de yewe xetereyanê en girdîya qirkerdişî bi.

Encamê hêrişê Enfalî

Nê hêrişê kovaneyî 3 serrî dewam kerd, la hêrişê tewr pîlî serra 1988î virazîyayî. Helebçe, ê hêrişan ra yew bî. Ne tena Kurdî, Asûrî û Turkmenan zî ê hêrişan ra para xo girewte.

Enfal bi qetilkerdişê 8000 camêrdanê Barzanîyan dest pêkerd û hetanî serra 1989î 182.000 Kurdistanijî ameyî qetil kerdiş.

Netîceyê hêrişan de 182.000 Kurdistanijî ameyî kiştene, 4665 dewanê başûrê Kurdistanî ra 4000ê înan bîyî wele, bajaranê sey Qeladiza, Seydsadiqî de yew tek keye nêmend. 3000 camî, 2000 mektebî, 300 nêweşxaneyî û 27 dêrî ameyî talankerdene. Milyonêk Kurdistanijî ca û wareyanê xo caverda û kewtî çol û koyan mîyan. Elektrîk, telefon, rayîrî pêro felc bîyî, hêga û zîretî bêwayîr mendî, heywanê înan nêmendî. Wexto ke eskerê Seddamî trîbunê bendawê Dukanî akerd, bi seyan dewî, banî û mal û hêgayî binê awe de mendî.

Qetlîamo tewr pîl o ke tarîxê modernî de biyo ra yew zî, qirkerdişê Enfalî yo. Mabênê serranê 1986-1989î de, Seddamî nê hêrişê kovaneyî, binê versîyaya şerê bi Îranî kerd.

Her serre 14ê Nîsane de, Rojê Enfalî rê rêzgirewtiş beno û şarê kurdî wayîrê tarîxê xo vejîno. Her serr roja 14ê Nîsane şarê kurd û rêxistinê înan û keyeyê qurbannê Enfalî goristanê qûrbanîyan de yadkerdiş kene.

Amedspor emşo keyeyê xo de saete 20.00 de Ümraniyespor dir kay keno. 42 pûanê Ümraniespor estê û rêza 15ine de ca gênê.

Lîg de Erzurumspor bi pûanê 75 rêza yewine de ca gêno. Amedspor wayîrê 71 pûanan o û Esenler Erokspor zî bi 67 pûanan rêza çarine de ca gêno.

Nka lîg de tena çar maçî mendî. Eke Amespor nê maçanê xo de zî serbikewo beno şampiyon û vejîyeno lîga Superî.

Serra 2025î de bi qasê 14 mîlyon û 112 hezar dolaran îsot amebi îxrackerdiş.

Goreyê reqeman yê Yewîya Îxracatkaran yê Başûrrojhelatê Anadoluyî ke tayê şaristananê Vakurê Kurdistanî zî gêna mîyanê xo, tîcaretê îsotî muhîmîya xo paweno.

3 menganê verênan ê 2026î de, 66 welatan rê bi qasê 3 mîlyon û 773 hezar dolaran îsoto wedî ame îxrackerdene.

No îsot tewr verî seba Almanya, Holanda û Brîtanya ame erşawitiş.

Hezar û 876 tonî îsot ame rotene

Nê wextî de seba Holanda, Erebîstanê Siûdî, Kanada, Qeter, Herêma Kurdistanî, Îraq, Rûsya, Romanya, Yunanîstan, Çîn, Brezîlya, Îtalya, Kuba, Qibris û Îspanya hezar û 876 tonî îsoto huşk ame îxrackerdiş.

Serekê Meclîsê Borsaya Tîcaretî ya Riha Îsa Kizildemîrî îfade kerd ke zêdebîyayîşê îxracatê îsotî yo ke çaryegê verênî yê 2026î de bîyo, zaf muhîm o.

Îsa Kizildemîrî babete ser o wina va:

“Ma hêvî kenê ke heta peynîya serre îxracatê ma do zêdêr bibo. Emser varan zêde vara û erd awe ra mird bi. No do zîretî ser o tesîrêko pozîtîf bikero.”

Programo hîra yo ke do 8 Aşmî dewam bikero, Amed de dest pêkerd. Programo ke amanc keno kalîteyê rojnamegerîya herêmî zêde bikero û kapasîteyê meslegî yê rojnamegeranê xoseran aver bibero, roja xo ya verêne ra rastê eleqeyêko weş ame. Zaf rojnamegerê ke rojnameyanê herêmîyan de xebitîyenê tewrê programî bîyî.

Roja verêne bi perwerdeyan dest pêkerd

Waar TV ra Mehdî Mutluyî derheqê pêşkêşkarîya programî de zanayîşê xo pare kerdî, Muşawîro Malî Îbrahîm Yeşîlçîmenî zî derheqê îdarekerdişê ekonomîya alternatîfe de pêşkêşîyêk kerde. BBC ra Hatîce Kamer zî derheqê hîkayeviraştişê xebere de perwerdeyêko hîra da.

Qonaxa verêne ya programî de, bi serekîya nameyanê pisporan ê ke dezgehanê medyaya globalan de kar kerdê, atolyeyê teknîkî do bêrê viraştene. Na çarçewa de; BBC ra Hatîce Kamere hîkayeviraştişê xebere, AFP ra Mahmut Bozarslanî teknîkê weşanê zindîyî, Reuters ra Sertaç Kayar fotomuxabîrîye, derhênere Semîha Yildize kurguyê vîdyoyî û Perxudres ra Omer Faruk Baran zî do hazirkerdişê podkastî ser o perwerde bidê.

Kadroyê perwerdeyî de wina zî; Waar TV ra Mehdî Mutlu (pêşkêşkarîya programî), Deutsche Welle ra Hozan Adar (rojnamegeran rê hişo sunî), The Washington Post û The Guardian ra Berîl Eskî (rojnamegerîya cigêrayoxe), Vecdî Erbay (teknîkê roportajî), Muşawîro Malî Îbrahîm Yeşîlçîmen (îdareyê deamayîşê alternatîfî) û Baroyê Amedî ra Şîraz Baran (heqê rojnamegeran û huquq) ca gênê.

Çarçewaya programî de reyna warê asayîşê dîjîtalî de zî yew modulo xusûsî do bêro pêşkêşkerdene. Nê perwerdeyanê ke do bi perwerdekarîya endazyara berze ya komputerî Nergîs Malale raşt bêrê kerdene de, do asayîşê rojnamegeran yê waranê îrtîbatî û sepananê (uygulamayanê) banqekerdişî ser o vinderîyo.

Demê pratîkî yo ke do perwerdeyan ra pey dest pêbikero û 7 mengî dewam bikero de, 13 rojnamegerî do bi hetkarîya mentoranê profesyonalan bi hawayêko aktîf xebere amade bikerê. Muhtewayê ke ameyê hazirkerdene, do 8 rojnameyanê herêmîyan û 5 platformanê xoseran ê herême de bêrê weşanayene.

Netîceyê verênî yê nêqetîyî nîşan danê ke parlamentoya ke 199 kursîyê xo est ê de; Partîya Tisza 138 wekîlî, partîya Orbanî Fîdesz zî do 54 wekîlan bişawê.

Victor Orbani Reqîbê xo pîroz kerd

Netîceyanê verênan ra pey Magyarî hesabê xo yê Facebookî ser ra wina nuşt: "Spas Macarîstan".

Goreyê xebera MA, Zeynep Cansiza ke unîteya weyekerdişê giranî ya Nêweşxaneyê Şaristanî yê Îzmîrî de tedawî vînayêne, 11ê Nîsane de ameybî entübe kerdene.

Zeynep Cansize, ewro nêweşxaneyo ke tede tedawî vînayêne de wefat kerd. Cenazeya Zeynep Cansize do bêra berdene bi Sazgehê Tibê Edlîyî (ATK) yê Buca. Karûbaranê ATKyî ra dima cenazeya Zeynep Cansize seba heqkerdişî wedarîyo Dêrsim.

Keso vîndîbîyaye vizêr saetanê şanî de, hetê dewijan ra 2 kîlometre dûrê o cayo ke o tewr peyên amebi vînayîş de, herêmêka koyine de merde ame vînayîş. Bi dayîşê xebere ra pey, ekîbî şîyî uca û cenazeya camêrdî seba karanê otopsîye merdî morg.

Derheqê hadîseye de cigêrayîş ame destpêkerdene.

Fabilanê (hîkayeyê heywanan) zazayan de qehreman û karekterî zêde ra zêde luye bi heşî ra yê. Heş nêr o, tîmsalê camêrdan o. Mîrazê camêrdîye tey de est o. Eqmeq nêbo zî zêde ra biaqil nîyo. Xapîyeno, qeraranê xeletan gêno. Ey îtibar ardo bi hêz û quwetê lem û penceyan. Winî zaneno ke her mesele bi înan ra çare beno. Heş hêrsin o zî. Wexto ke hêrs bî, adir varneno. Luye ey rê “Heşo bira”, “bira Heş” vana. O çi wext telika xêxîye bido xo ser, luye hema ver de tîk bena: “Eman-yeman heşo bira!..”

Fariskî de heşî rê xors, franskî de ours, îtalyankî de orso, kirdaskî/kurmancî de hirç vacîyeno. (Zazakîyê Dêrsimî de hes vacîyeno.) Xors, ours, orso, hirç, heş/hes… Winî aseno ke nê nameyî eynî nameyî ser ra cîya bîyê.

Luye may a, tîmsalê cenîyan a. Mîrazê cenîyan tey de est o. Weş ewnîyena xo ra. Kîbar a, cazu ya, dilbaz a, qalweş a, biaqil a. Ne adirê kesî de veşena ne zî xo nana fekê şimşêrê kesî ver ra. Zaf tenan xapênena, bi xo nêxapîyena. Aye îtibar ardo bi aqilê xo. Karê aye bi lem û penceyan çin o. Bi dest û lepan nêşona gî! Fabilanê zazayan de nameyê aye “waka Luye”, “wak Luye” ya. Êyê bînî, hîna zêde zî heş, aye rê “waka luye” vanê. Heş zêde zagon mekero zî(!) meseleyan aye reyra mişewre keno.

No xususîyet hîna zêde fabilanê zazayan de est o.

Fabilanê kirdasan de luye nêr a, tîmsalê camêrdanê qurnazan a. Ci rê mamê rovî vacîyeno. Mamê rovî wexto ke meseleyan çare keno, sey heqkerdişî, cenîyan wazeno. Ge-gane sey ruşwet-waştene vano, hîrê cenîyî haa!.. Bengînê cenîyan o , qîmê xo bi yewe nêano!

Franskî de zî luya nêr a, ci rê renard vacîyeno. Fabilanê La Fontaine de luye ancî qurnaz a, înanê bînan weş xapênena la tîmsalê cenîyan nîya.

Fabilanê farisan de luye nêr a, sey camêdan tesewur bena. Ci rê aqa rubah vacîyeno. Yanî keko rubah, bira rubah…

Fabilanê tirkan de luye nêr a, sey camêrdan tesewur bena. Kitabê Ali Berat Alptekinî ra çend nimuneyî: “Lala Paşa’nın oğlu, Ferik Paşa’nın torunu tilki bey (r.22-23)”, “Aman tilki dayı, üzerime oturuyorsun 8r.33)”, “Tilki baba ne yiyorsun? (r.35)”, “Maşallah tilki bey (r.53)”, “Tilki baba, kalk da bana bir odun getir (r.64)”.

Sumerkî de luye rê lula, fariskî de rubah, kirdaskî de rovî vacîyeno. (Zazakîyê cêrî de luwî vacîyeno.) Winî aseno ke nê nameyî zî eynî nameyî ser ra cîya bîyê.

Edebîyat û kulturê ma de cayê heş û luye mihîm o. Şarê ma ci ra hes keno. Cayê sey Çewlîgî de, mîyanê çarşîyî de, têdest ra heykelê “Heşo Bira” û “Waka Luye” weş beno.

Eke felsefe de mewzû yê ke ser o pêkerdiş û fikrê ko hempar çinê bo, nê mewzûyî bi problem yenê name kerdene. Problemê epîtemolojî yo yewin estîya zanayîşî ser o yo; gelo zanayîşî ko qetî esto ya çinyo? Nê problemî ser o pêkerdiş û fikrêko hempar çinyo. Wexto ke probleman ser o pêkerdiş û fikrêko hempar çinyê bo, her kes goreyê xo yew rayî/ rêbaz/quram/teorî awan keno. Mewzûya epîstemolojî de zaf rayî/ rêbaz/quram/teorî yî estê. Epîstemolojî de di quramê/teorîyê bingehînî û pêroyînî estê.

Nê quramê/teorîyê epîstemolojî yê bingehîn û pêroyînî ra yew şikdarî/septîsizm o.[1] Bi goreyê feylozofanê/ terefdaranê nê quramî zanayîşê ko çin yo. Çimkî her çî vurîyeno û eke her çi vurîyeno se, zanayîşî zî vurîbar o, vurîbarî ra zanayîşê ko qetî nê virazyeno. Quramo şikdarî hina ameyo formalîze kerdene; Çi yê ko qetî çin yo û her çî vurîbar o. Eke çi yê est bo zî, no estî nîno zanayîş. Eke bêro zanayîş zî nîno famkerdiş. Eke bêro famkerdiş zî nîno naqilkerdiş. Eke bêro naqilkerdiş zî, nîno manakerdiş. Eke mana çinê bo, zanayîş zî çin yo. Şax û gilê nê quramî zî estî. Nîhîlîzm nê şaxan ra yewo û demo entîk ra hetanî demo rojene zî felsefayê zanayîşî ser o tesîrdarî kerd o. Bi goreyê nê quramî zanayîşê ko qetî çin yo se, çime yê zanayîşî zî çin yo.

Nê quramê/teorîyê epîstemolojî yê bingehîn û pêroyîn ra yo diyin nasdari/dogmatîzm o.[2] Bi goreyê feylozofanê/ terefdaranê nê quramî zanayîş esto û zanayîşê ke qetî esto. Zanayîşo qetî ya a poîrî (verê ra) ya zî a posteriori (badê ra) yo.[3] Çimkî heme estêyî wayîrê senînî û çendînîyê ke û têkilîya nê senînî û çendînîyan ra zanayîşo qetî virazyeno. Belê zanayîş esto û estîyê ke qetî yo se; çimeyê nê zanayîşî qetî çi yo? Problemê felsefayê zanayîşo diyin çimeyê zanayîşî yo[4]; eke zanayîş estîyê ko qetî yo; gelo çimeyê zanayîşê qetî çiyo û zanayîş nê çimeyan ra senî virazyeno? No quram/teorîya dogmatîzmî de şeş şaxê/gilê bingehînî estê. Nê şaxî miyanê xo de zî ciya-ciya gilan ra abiryêne.

Na mewzû de qestê ma zanayîşo rafîne, felsefî, zanistî, perwerdeyî, aqademîk ni yo. Qestê ma têkilîya obje û suje yo. Mîsal; wexto ke yew tut dadîya xo ra weledîyeno bermeno û seba werî çiçikê dadî geyreno. Micadeleya geyrayişê zanayîşîê werî a poiri (verê ra) yo ya a posteriori (badê cû ) ra yo?

Nê şaxan ra yew şaxa aqilmendî yo/ rasyonalîstî yo. Bi goreyê feylozofanê/ terefdaranê na şaxa çimeyê zanayîşê qetî aqil o. Aqil çimeyê zanayîşê ke qetî yo. Çimkî heme zanayîşî aqil ra a priori (verê ra) ya tesîrdarê û aqil heme zanayîşan xo de temerneno. No temernayîş wextê verê bîyayîşî ra yeno û wexto ke bîyayîş beno, mezgê wayirê aqilî beno wayirê zanayîşî xo zî. Estîyê ke wayirê aqilî bo eynî wext wayirê zanayîşê xo ya zî. Platon, Îbnî Sîna, Descartes, Spînoza, Leîbnîz ûêb. feylozofê na şaxe yenê qebulkerdene.[5] Mîsal; wexto ke yew tut dadîya xo ra weledîyeno bermeno û seba werî çiçikê dadî geyreno. Bi goreyê nê quramî micadeleya geyrayişê werî a poiri (verê ra) ya. Mezgê tutî de zanayîşê bermî û werî a poiri (verê ra) esto.

Şaxa diyine; şaxa tecrubedarî/empîrîzmî yo. Bi goreyê feylozofanê/ terefdaranê nê quramî çimeyê zanayîşî ceribnayiş/tecrube kerdiş o. Çimkî heme zanayîşî a posteriori (badê cû ra) ra yenê û çimeyê heme zanayîşan tecrubekerdiş o. Wexto ke bîyayîş beno, mezgê wayirê nê bîyayîşî vengûvarit o. Na vengûvarite bi yew metoforî yena name kerdene: Tabula Rasa. No metafor hetê feylozofo namdar John Locke ra ameya şuxulnayene.[6] Epîkurros, J.Locke, D.Hume, Condîllac, A.Comt ûêb. feylozofê na şaxe yenê qebulkerdene.[7] Mîsal; wexto ke yew tut dadîya xo ra weledîyeno bermeno û seba werî çiçikê dadî geyreno. Bi goreyê nê quramî micadeleya geyrayişê werî a posteriori (badê cû ra) ya. Mezgê tutî de zanayîşê bermî û werî a posteriori (badê ra) badê weledîyayîşî ra virazya yo. Mezgê tutî seke tabula rasa rîpelê ke sipî yo ke nênuşte yo. Cuya, bi tecrubedarîya xo nê rîpelo nênuşte yî keno rîpelê kê nuşteyî.

Şaxa hîreyinê rexnedarî/krîtîsîzm o. Bi goreyê feylozofanê/ terefdaranê na şaxe çimeyê heme zanayişan ser o rexnedarî/krîtîsîzm tesîrdar o. Çimkî rexne çimeyê heme zanayîşan o. Bi goreyê nê quramî, zanayîş hem a priori (verê ra) û hem a posteriori (badê ra) yo. Na şaxe kêmasî û rexneyê şaxa tecrubedarî/empîrîzmî û şaxa aqilmendî/ rasyonalîstî ser o ameyo awan kerdene. I.Kant feylozofê na şaxe yeno qebulkerdene. I.Kantî ra dima J.G. Fichte, F.Schelling û G.W.F. Hegel na şaxa ser o dewam kerdo. Mîsal; wexto ke yew tut dadîya xo ra weledîyeno bermeno û seba werî çiçikê dadî geyreno. Micadeleya geyrayişê werî hem a poiri (verê ra) hem zî a posteriori ya. Çimkî mezgê tutî de verî ra kokê zanayîşî a poiri çinê bo, zanayîşo a posteriori (badê cû ra) badê weledîyayîşî ra nê virazîye no.

Şaxa çarîne hîskerdarî/entûîsyonîzm o. Bi goreyê feylozofanê/ terefdaranê na şaxe çimeyê zanayîşî hîskerdarî/entûîsyonîzm o. Çimkî çimeyê heme zanayîşan hîskerdiş o û a priori (verê ra) yo. Hîskerdarî, panç hîssanê eslî ra çiya yena û taybet kerdene na hîse heme însanan de çin yo.[8] No quram de tena însananê taybetî benê wayirê çimeyê zanayîşanê qetî. İmam Gazali, Muhyîddîn-î Arabî, Henri Bergson feylozofê na şaxa yenê qebul kerdene. Bi goreyê nê quramî zanayîş kare her kesî nî yo. Kokê zanayîş a priori yo û seke qabîlîyetê ko taybet o. La heme kesî wayirê nê qabîlîyetî ni yê ye. Wayirênê qabîlîyetî ameyê weçînayeyene. Mîsal, her kes nêbeno şaîr, neê beno zanist, nê beno feylozof, nê beno nuştox û nê beno hunermend….

Şaxa pancine pozîtîfîzm û felsefayo analîtîk o. Pozîtîfîzm miyanê xo de beno di beşî. Bi nameyê analîtîk felsefe yew beşe ameya awan kerdene. La tesîrê pozîtîvîzmî ra nêxelesya ya. Bi goreyê feylozofanê/ terefdaranê na şaxe çimeyê zanayîşî estîyê pozîtîf ê. Çimkî çimeyê heme zanayîşan pozîtîfîzm o. Pozîtîfîzm, çimeyê zanayîşî panç hîssanê eslî qebul keno.[9] No quram de, eke çi yê bi panç hîssan yenê zanayene, encax zanayîşî qetî û raştî anê meydan û zanayîşo qetî a posteriori (badê cû ra) yo. A.Comte, E.Mach, B.Russell, G.Ryle, L.Wittgenstein feylozofê na şaxa yenê qebul kerdene. Bi goreyê nê quramî kokê heme zanayîşan a posteriori (badê cû) ra yo.

Înşela ma zaf derg nê kerd o! Ma do na mewzû ser o ceribnayişê nuştanê xo dewam bikerim.

[1] Ahmet Arslan, Felsefeye Giriş, BB101,Ankara, 2017, r.40.

[2] Ahmet Arslan, Felsefeye Giriş, BB101,Ankara, 2017, r.40.

[3] Ahmet Cevizci, Felsefe Sözlüğü, Ekin yayınları, Ankara, 1996, r.45.

[4] Ahmet Arslan, Felsefeye Giriş, BB101,Ankara, 2017, r.41.

[5] Ahmet Arslan, Felsefeye Giriş, BB101,Ankara, 2017, r.42.

[6] Ahmet Arslan, Felsefeye Giriş, BB101,Ankara, 2017, r.55.

[7] Ahmet Arslan, Felsefeye Giriş, BB101,Ankara, 2017, r.42.

[8]Aldous Huxley, Kadim Felsefe, İthaki Yayınları, İstanbul, 2012, r.66.

[9] Ahmet Cevizci, Felsefe Sözlüğü, Ekin yayınları, Ankara, 1996, r.429.

Çend rojî verê yew embazî Kilama Ehmed xizaloyî(Rarê palî) gurubê ma yê watsapî ser o pare kerd û va şima eşkenê ena kilame tabidê tirkî ser o. Yew mamostayî destpêkerd û aye tada labelê ey zî va ke mi vatişê kilame ra zaf fêhm nêkerdo ke merdim ha vano se, seba ey tayê cayî tanêdêyayî. Nê qisêyan ra pey mi rê zî bi meraq ke ena kilame ha vana se? Qalê kamcîn mesela kena?

Mi xo bi xo va ez se bikerî ke ena kilame hem tabidî hem zî meselaya aye bimusî. Ame mi vîr ke embazê min o paloyîj est o. Nameyê ci Mehmed o peynameyê ey ûstûndag o û kek Mehmed bi xo dewanê paloyî ra yo. Mi a game ey rê kilame şirawite, hal û meselayê ma vate. Mi va “ti yan zî keyeyê to ra yew na kilame zano?” Meselaya ci çi ya? Ey va ke ez ena game musaît nîya labelê ez to rê nusena. Êdî kelecanî mi girewt ke kek Mehmed çi wextî açarîyo. Welhesil badê açarîya mi ser o û va ke ez meselaya na kilame zana labelê seba ke ma hîna weş fehm biker ez dadî û babîyê xo ra persena. Ez ke ameya gurexane ma qisey kenê. Mi bi keyfweşî va temam û ez paweyê rojê xo vineta/vinderta.

Mabeyn ra di yan zî hîrê rojî vîyart ke ez gurexane de bîya ke kek Mehmedî telefone kerd va ti ha ça yê ma ronişê? Mi ey rê cayê xo va û kek Mehmed ame ma yewbînan persayê badê ma xo kaşkerd yew cayo tenha. Kek Mehmedî destpêkerd û meselaya kilama Ehmed Xizaloyî va badê ma her diyan kilame akerd û cumle bi cumle goştarî kerd û mi kilame goreyê vatişê Kek Mehmedî û goreyo ke dadî û babîyê ey vatbi, nuşt.

Goreyê vatişanê kek Mehmedî ra na kilame eslê xo ra cira bîya û çend tene varyantî vejîyayê meydan. Çunke pancas serrîyo ke ha fekê şarê ê mintiqayî û yê heme Zazayan de ya. Seba ke şarê ma kilame ziwanê xo de nênuşto û goreyê nuşteyêkî nêwenda zî fekan ra bi fekan bedilîyaya. No zî yew çîyêko zaf normal o çunke fekî xo mîyan de ferqan fînenê kilame.

Reyna goreyê vatişanê Kek Mehmedî ra Ehmed Xizalo Mîyarun ra dewa Somo ra beno û seba ke ê wextî de wesayîta kesî çin ya û qamyona ey est a mintiqaya Mîyarun-Palu de û derûdora mintiqa de weş yeno şinasnayîş. Hema ê wextî de rayîrê asfalt û hîrayî çin ê bî ke Ehmed Xizalo bi qamyona xo şîyêne dewan ra barî wenayêne, barî berdêne û barî ardêne. Seba enê zî herkesî ey şinasnayne xora kilame de zî vano “nomdarê mi”.

Ehmed Xizalo dadî û babîyê xo ra tenê yew laj beno û wayê ey est ê. Kilame de zî vano ke “birê birê mi çinik ê”. Seba ke tek yew laj o wayê ey û dadî û babîyê ey, ey ra zaf heskenê. Xora kilame de zî vano ke “Nêla Ehmo biraym delalî yo/ Ehmo keko delalî yo .

Ehmed Xizalo zaf pîle nêbeno çunke kilame de vano ke “Qicê birêym pîyor qicek ê”. seke kilame ra zî yeno fehmkerdiş Ehmed Xizalo zewijnaye û wayîrê qijan beno ke na serebûte qewîmîyaya.

Ena serebûte zî mabêynê dewanê palî û Palî de qewîmîyena. Kek Mehmedî va ke Ehmed Xizalo şino dewan ra kolîyan/êziman weneno. A mintiqa de zî yew cayêko zaf asî û tîk est o dewijî uca ra vanê Tirnike. Ena tirnike a mintiqa de zaf ganî girewtî seba ey cayêko menşur o. Zimistanan de hewrêz de ganî girewtî hamnanî zî qezayê wesaîtan ra ganî girewtî. Rayîrê ci seba ke herre beno û serecêr o, asî beno zaf qezayî qewîmîyayî. Binê serecêrê Tirnike de zî layê bêzayîn est a ke xora kilame de va no ke “Layê bêzayîn de nişt gûngêr o”. Ehmed Xizalo wexto ke bi qamyona xo yeno Sercêrê Tirnike qamyona ey kontrol ra vejîyena û qelibîyena. Seba ke serecêr o, asî yo qamyone erzîyena Layê Bêzayîne, perro bîne. Ehmed Xizalo zî binê qamyone de ganê xo dano.

Wexto ke xebere yena vana Ehmed Xizaloyî qeza kerda bi hezaran însanî erzîyenê pêser a mintiqa ra şinê seba cinazaya ey. Mîyanê înan de keyeyê ey zî est o ke înan ra yewe zî wayê Ehmed Xizaloyî Zeynep Xizaloyî bena. Bi dejê birayê xo yê delalîyî ena kilame erzena ey ser o û lornena. A roje ra heta ena roje kilame ha fekê şarê ma de ya û zerrîyan nale kena.

Ziwanê kilame zî goreyê fekê mintiqa ra xeml girewto. Seba ey yew merdim a mintiqa ra nêbo zafî çîyan fehm nêkeno ke ma zî fehm nêkerd ke heta Kek Mehmedî ma rê kilame açarna û sereraşt kerd. Reyna zî tayê cayî weş fehm nêbîyê ke Kek Mehmedî zî va ke ez zî nêzana. Nimune kilame de vano ke “Nêla Tirnika bêwê siracêr o” tîya de bêwê yan zî ristaya cêrîn de vano ke “Nêla mezela bêwê mi bidar o” de bêwê sey yew cayî beno labelê Kek Mehmedî va ke ez nêzana ça yo. Yan zî kilame de vano ke “Birayê mi’z telebewo” seba çi vato birayê mi zî telebewo ma nêzanê. Labelê mi yew sîteya înternetî dî ke yewî vatbi “Ehmed Xizalo û birayê xo qeza kenê û her di zî mirenê.” yanî o telebe birayê Ehmed Xizaloyî beno feqet no hem goreyê vatişanê Kek Mehmedî ra hem zî goreyê kilame ra raşt nîyo. Çunke kilame de vano ke “Nêla birê birê mi çinik ê”. Xora Kek Mehmedî zî meselaya kilame de wina vatbi.

Mi kilame goreyê vatişê fekê mintiqa ra nuşt û seba ke hîna weş fehm bibo zî mi kilame goreyê yew sitandartî nuşt.

Nêla rarê palî çi kerewo(Nêla Rayîrê Paloyî çi kere yo)

Derbê birêm da zerewo (Derbê/birîna birayê mi da zere yo)

Birayê mi’z telebewo (Birayê mi zî telebe yo)

Key mi vêşa birayê mi, birîndarê mi keyeyê mi vêşa birayê mi, birîndarê mi)

Nêla Tirnika bêwê siracêr o (Nêla Tirnika bêwê serecer o)

Layê bêzayîn de nişt gûngêr o Layê Bêzayîne de nişt(ro) gangêro)

Dûmono serê mi bigêro(Dumanan serê mi bigêro)

Key mi vêşa birayê mi, Key mi vêşa towbedarê mi, nomdarê mi (Keyeyê mi vêşa birayê mi, keyeyê mi vêşa towbedarê mi, namdarê mi)

Nêla mezela bêwê mi bidar o (Nêla mezela bêwê ya mi bidar o)

Mi(ez) însano birîndar o( Ez însano birîndar o/a)

Heyfêm bêr Ehmed Xizalo (Heyfê mi bêro/yeno Ehmed Xizaloyî ro)

Berdo kerdo binê salo( Berdo kerdo binê Salo/textan)

Binê salo ci kerd Malo Binê salo/textan ci (rê) kerdo Malo/Keye)

Key mi vêşa birayê mi, Key mi vêşa towbedarê mi, nomdarê mi(Keyeyê mi vêşa birayê mi, keyeyê mi vêşa towbedarê mi, namdarê mi)

Nêla melay ma melay Mîyarun î (Nêla Melayê ma Melayê Mîyarun ê)

Bîyar birayê mi ser biwûnî (Bîryar(a/o) birayê mi ser o biwanê)

Çi heq yî ken ma xwir donî (Çi heqê ey keno ma xo rê danê)

Key mi vêşa birayê mi, Key mi vêşa towbedarê mi, nomdarê mi (Keyeyê mi vêşa birayê mi, keyeyê mi vêşa towbedarê mi, namdarê mi)

Nêla Ehmo biraym delalî yo (Nêla Ehmo birayê mi delalî yo)

Ehmo keko delalî yo (Ehmo Keko delalî yo)

Nameya kerey goşî yo (Nameyê aye kereyê goşî ya/”cayêko qamyone erzîyena ware.”)

Kom cêy di bireym bidîno (kamî cayê di birayê mi bidîyêne)

Sê tên çin pîyor hinzarinî yo( se tenî çin ê bî pêro hezarîn bî/ yanî cinazaya ey de bi seyan ney bi hezaran însanî est bî.)

Alay berdê nisaw cîyo( Ellahî berdo nusîyayo cayê / yanî Homayî ey berd resna cayo ke qederê ey de mergê ey nusîyayo)

Key mi vêşa birayê mi, Key mi vêşa towbedarê mi, nomdarê mi (Keyeyê mi vêşa birayê mi, keyeyê mi vêşa towbedarê mi, namdarê mi)

Nêla birê birê mi çinik ê (Nêla birayê birayê mi çin ê)

Qicê bireym pîyor qicek ê (Qijê birayê mi pêro qijek ê)

Qey Alay şima qariş mekuwê Qey Ellahî şima qarişê (înan) mebê)

Dest pirekêr xwir wûyekê (Dest piro (sere ro) bikerêne xo rê wehe bikerêne)

Key mi vêşa birayê mi, Key mi vêşa towbedarê mi, nomdarê mi (Keyeyê mi vêşa birayê mi, keyeyê mi vêşa towbedarê mi, namdarê mi)

09.07.2024

Muskî hesabê xo yê Xî ser ra va: "Tesla do serrêna semedê karê xo yê mîyanê zereyî bibo wayîrê robotanê sey merdiman. Ma hêvî kenê ke serra 2026î de şirketê bînî zî bibê wayîrê nê robotan."

Muskî aşma Nîsane de zî aşkere kerdbi ke robotê Tesla yo bi nameyê Optîmus do bieşko heta peynîya na serre fabrîqe de wezîfe biko û peynîya serra 2025î de zî do semedê rotişî hadre bo .

Prototîpê robotê sey merdiman Optîmus serra 2022î de amebi daşinasnayîş.

Vayo ke Koyê Ilgazî ra yeno

Ey va yê ke Koyê Ilgazî ra yenê
Boya çamî ane
Sima şîkîne mi rê Munzurî ra boya simbilî bîyare

Raya sima ke gine ro o het
Dalê min ê omidî ra selam vaze
Û porê domonûnê mi mişt de
Jede kî têwerte mekere
Je bêçikûnê mi tanîya mi ci rê bere

Û ez
Xo rê newe pantolî herînayî
Paltoyê mi hona çîno
Domonûnê mi ra vaze
Ez ke kewtune ra vîrî
Xo biçarne ro Koyê Munzurî kilamû vaze
Qe meberbe
Qe meberbe
Qe meberbe ha

Xo biçarne be Koyê Munzurî kilamû vaze
Ez Kastamonu Azdavay de binê barê ju zerrîya surginî de

Cemal Yilmaz, Azdavay 1980.

Sen Munzurlar’a benziyorsun erişmezliginle. Ben Dersim’e benziyorum, acilar yukluyum, Kalan Yayinlari, 2014, sayfa 11.

Zazakî News platformêko xoser û bê Zazakî Newsî platfomêko wînasî hîra, aktîf çin o.

Zazakî News pêroyê xo seranser Zazakî weşan keno. Bi Zazakî, xeberî, meqaleyî, vîdeoyî û pocdastî yenê weşanayîş. Xora vîdeoyê bi Zazakî û Podcastî Zazakî Newsî keno platformêko cîya, hîra yo dîjîtal.

Zazakî Newsî mîyanê serrêke de (par ra nat) tewr tay hezar xeberê rûtînî, 75 xeberê taybetî, 25 Podcastî û 25 hebî zî video xeberî viraştî û vila kerdî. Zazakî News keno ke serrena nînan di qat zêde biko, kapasîteya xo xurt biko û rayîrê xo rê dewam biko.

Ziwanê ma de karê rojnamegerî û xeberan zaf aver nêşîyo çi heyf ke. Nê warî de qadroyê ma zaf kêm ê. Semedo ke wa ziwanê ma de karê rojnamegerî aver şîyêro, ziwanê ma medyaya dîjîtale de hîna zaf biasîyo û bi hawayêko standard xebate bêra kerdiş, na xebata Zazakî Newsî muhîm a. Berê Zazakî Newsî hema vaje her kesî rê akerde yo.

Ma zanê ke, ziwanê ma binê polîtîkayanê asîmîlasyonî de roj bi roj helîyeno û eke tedbîrî nêrê girewtiş beno ke sibaroj vindî bibo. Semedo ke wa ziwanê ma, ziwanê ma de xeberî û nuşteyê bînî biresê wendoxan û pêroyê şarê ma, Zazakî News fedakarîyêka pîle keno.

Semedo ke wa na xebate hîna xurt, hîra û tesîrin bibo, her daîm ma hetkarîya şima pawenê. Eke şima wayîr vejîyê, hetkarî bidê ci na xebate bi serran dewam kena.

Kar û gureyê Zazakî Newsî

Nuşteyanê Zazakî Newsî de nuştoxî hetê muhtewaya nuşteyan ra sîndor nêbenê. Fîlman, kitaban, coğrafya, mîtolojî... Nuştoxê ma senî wazenê wîna nusenê.

Zazakî News Tena yew keyepel nîyo, platformêko hîra yo. Çend platfomanê bînan ê medya dîjîtale ser ra xizmetê Zazakî keno. Her çiqas merkez keyepel bo zî Zazakî News medya sosyale de zî aktîf o.

Nika X’ de 6 hezar Facebook de 16 hezar tenî ma teqîb kenê û paştî danê ma. Ma do serrena na hûmara di qat zêde bikê.

Xebatê ke derheqê Zazakî de benê pêro hetê Zazakî Newsî ra yenê vînayîş û xebere yena vilakerdiş. Derheqê ziwan, kultur, edebîyatî, konseran de eke bi Zazakî çîke bêro kerdiş, xebatêke bena, pêro Zazakî News de ca gênê.

Bi no qayde Zazakî News bîyo cayê zanayîşanê deheqê Zazakî de. Bi no qayde wendoxê ma tim zanenê ke kamca de çi aktîvîteya Zazakî esta yan zî bîya.

Zazakî News hetê teknîkî ra zî mîyanê serrêke de xurt bîyo. Kamera, makînaya fotografî û programê montajkerdişê vîdeoyan û Podcastan destê ma de estê. Tabî ma rê ofis û xebatkarê daîmî zî lazim ê. La çi heyf ke bêîmkanîye ra ma nêeşkenê ê lazimtîyan bîyarê ca. La potansîyelê ma esto. Eke ma fînansê ê çîyan peyda bike, ma do xebatanê hîna weşan bike.

Istatîstîkê medya sosyale û keyepelî pê Google analytics û metotanê bînan yenê arêdayîş û ser o analîzî yenê kerdiş. Sey nimune; tedeyê ma Facebook û tiwitir de resayê çend kesan? Rojane çend kesî keyepelê ma zîyaret kenê? Kamcî xebere hetê çend kesan ra ameya wendiş? ûsb. Ma sey rapor her aşme înan arêdanê û ser o fikrîyenê ke gelo ma xo senî biresnê sewbînan kesan û aver berê.

Zazakî News arşîvêko dijital o. Zaf kesî semedo ke Zazakîya xo aver berê û pratîk bikê xeberanê ma wanenê. Ma zaf reaksîyonanê weşan gênê.

Zazakî News girêdayîşê yew komele, partî yan şexsî nîyo. Tena rojnameger Enwer Yilmaz bîyo wesîle ke wa na xebate vejîyo orte û kordîne hema zî hetê Enwer Yilmazî ra beno. Tabî zaf kesî destek danê ma. Çi çend medyayê Kurdkî çi nuştoxê ma çi teqîpkerdoxê ma... Ma hetê manewî ra xora pê dost, nuştox û heskerdoxanê xo eşkenê karê xo biramne. No ma rê bes o...

Prensîbê weşanê ma de ma nêverdenê şexsî vera yewbînan, partîyê kurdan yewbînan sîya (reş) bikerê. Her kes her partîya kurdan eşkena yewbînan rexne biko. Labelê heqeret nêno qebûlkerdiş. Ma bi hişa netewperweriye weşan kenê û ma ziwanê xo Kurdkî, Kurdkî zî sey şemsîya, lehçeyanê Kurdkî zî perçeyêkê Kurdkî vînenê. Wayîrê Zazakî Newsî şima bi xo yê. Ma wazenê no platfom de wa her kes bieşko xo îfade biko.

Semedo ke hîrê serrîyo ke şima paştî daya ma, ma şima rê zaf sipas kenê.

No, ziwanê ma pêrûne yo.

Zazakî News

Harmanciyî dîqet ant talankerdişê tebîetî û cayanê ciwîyayîşî ser. Harmanciyî vat, “Nika cayanê ma yê ciwîyayîşî de, merayanê ma yê ke tede zîret û weykarîya heywanan bena de talankerdişêko hegemonîk esto. Semedê pawitişê çimeyan û xozaya xo ma do pîya mucadele bikerê.”

Harmanciyî da zanayîş ke polîtîkayê emperyalîstî tarîx de tim verê xo dayo çimeyanê qîmetinan û wina vat: “Binê nê tewir polîtîkayan de amancê destvistişê çimeyanê zengînan û goreyê menfaetanê xo xebitnayîşî esto. Ma do vera nê çîyî de cayanê xo yê ciwîyayîşî bipawê.”

Endamê Komeleya Ekolojîye Kasim Demiralpî zî îfade kerd ke ê sey şarê dewe vera projeyanê jeotermalî de yê û vat, “Cografyaya ke ma tede ciwîyenê herêmêka wina ya ke tede xetê fayî yê aktîfî estê û rîskê erdlerzî tede berz o. La wazîyeno ke desan ra zêde bîrê jeotermalî bêrê akerdiş, no hem tebîetê ma hem zî heyatê însanan erzeno tehluke.”

Demiralpî vat ke fealîyetê jeotermalî do awanê binerdî leymin bikerê, erdê zîretî bikerê bêbereket û tesîrêko xirab weykarîya heywanan ser o bikerê û va “Xebatê sondajî yê ke do xetanê fayî ser o bêrê kerdene, eşkenê rîskê erdlerzî zêde bikerê. Na rewşe heyatê hezaran însanan tehdît kena.”