Şex Seîd semedê zext û zordarîya humatî bi eşîranê kurdan ra tekilî rona. Zaf herêmî girewtî xo dest. La peynî de o û 46 embazê ey Amed de ameyî dardekerdiş. Şêx Seîdî qala xo ya peynî de waşt wa tornê ey, ey vîrî ra mekerê

Şex Seîd semedê zext û zordarîya humatî bi eşîranê kurdan ra tekilî rona. Zaf herêmî girewtî xo dest. La peynî de o û 46 embazê ey Amed de ameyî dardekerdiş. Şêx Seîdî qala xo ya peynî de waşt wa tornê ey, ey vîrî ra mekerê

Dest pêkerdişê Serehewanayîşî

Serehewanayîş, sereyê serra 1925’î de, her hetê welatî de yew hewe de dest pêkeno.

Reîsê Eşîreta Hesenanî, Albay Halît Beg, dormeyê Mûşî gêno. Eşîreta Cîbranî ra Hesen Beg, peynîya pêrodayîşî de, Xinis gêno. Şêx Abdullah zî Gimgim gêno. Dima zî Erxenî û Maden zeft benî. Şêx Seîd, bi 7 hezar merdiman, şono Qixîy û Gêlî ser. Dima Hênê, Lice û Pîran zeft beno. 14’ê Sibate de DaraHênî bi temamî yena girewtiş û uca de Feqî Hesen sey walî tayîn beno. DaraHênî sey paytextê kurdan îlan bena. Zeftkerdişê Çabakçûrî ra dima, mintiqaya Harpêtî zî qismêk kewena înan dest. Şêx Seîd, yew demo kilm de, eşîretanê der û dorî ra yew hêz gêno û hucumê Amedî keno.

Hukmatê Tirkîya, dekeweno mîyanê terse, Derxal Sariqamişî ra Tumena 9’ine, Erziromî ra ya 8’ine û Amedî ra tumena 7’ine, Riha û Mêrdînî ra Alaya Suwarîyan, Wan ra zî tumena Suwarîyan û yewiya eskeran dest bi operasyone kenê.

Farqîn û Beşîrî zî hukmatê Tirkîya ra girîyayî. Dima ra Palo, Melazgirt zeft benî. Dima ra zî Puturge û Çemîşgezek zeft bîyî.

Dima hêzê serhewanayîşî verê xo danê Amed ser. Hem Bakûr ra û hem zî Başûr ra taarûzê Amedî beno. Hêzê Şêx Seîdî, nê her dî taarûzan de serkewtî. Berê Mêrdînî de binê erdî ra dekewtî şaristanî mîyan. No mîyan de, hêzê Yewineya Hukmatê Tirkîya, remayê şîyê dekewtî Qelaya Zerrîye. Kurdan, dest ronabî depoyanê sîleh û cepxaneyanê înan ser. Heme cayê Amedî, hetê hêzanê Şêx Seîdî ra ameybî girewtiş. No mîyan de, semedo ke, başûr ra bikewî zerreyê şaristan, fransizan eskeranê tirkan rê rayîr akerd. No semed ra rayîr, hêzanê kurdan rê girîyaye bi. Tayê eşîretî, şey eskeranê hukmatî Amed de ca girewtî. Şêx Seîd bêçare mend û hêzê xo tepîya antî. Şêx Seîd û embazanê ey, nîyêt kerdbî ke şêrî Îran. La xebera hukmatî her deqa û sanîye înan ra estbî.

Hêzê Şêx Seîdî, bakûrê DaraHênî de zaf zor de mendî. Semedo ke ver bi Îranî şêrî, uca de yew cengo bi şîdet bîyo. Hêzê Şêx Seîdî, cepheyê hukmatî akerdo û hetanî nizdîyê Gimgime şîyî. Labelê Hêzanê hukmatî, rayna hêzê Şêx Seîdî girewtî çember. Şêx Seîd, semedo ke no çember ra vejîyo, rayna yew hemle keno, labelê Şêx Seîd sernêkeweno, 15’ê Nîsana 1925’î de, bi îxbarê bacanaxê ey, Zabît Kasimî, beyntarê Mûş û Gimgimî de, pirdê Abdurrahmanî ser o, Şêx Seîd esîr keweno. Dima Şêx Seîd û embazê ey neqlê Amedî benî.

No mîyan de, Cîbranlî Halîd Beg û Yûsûf Zîya îdam benî. No îdam, moralê şerwanan herimneno.

Peynî de fam beno ke, merdimo ke Dewlet rê muxbîrî keno, bacanaxê Şêx Seîdê Kaso yo. Şêx Seîd û embazê ey 5’ê gulane de berdî Amed. Wexto ke mehkeme bîyêne, xora qerar bellî bi. 28’ê hezîrane de Şêx Seîd û 46 embazê ey îdam bîyî.

ŞÊX SEÎD KAM O?

Şêx Saîd, serra 1865’ê de dewa qezayê Xinisê Erziromî de maya xo ra bîyo. Nameyê pîyê ey, Şêx Mahmûd Feyzî yo. Keyeyê Şêx Seîdî, yew keyeyêko bi esl û namedar o. Keyeyê ey wextê Sultanê Osmanîyan de, Mûrato 4’in de raştê hêrişî yeno. Sultan, 1639 de, bawkalê Şêx Seîdî, Seyîd Haşîmî, qetil keno. Welatê kurdan, 1639 de bi Peymana Qesr-î Şîrînî di parçe beno. Beno ke semedo ke Seyîd Haşîmî, na rewşe qebûl nêkerda, coka şehîd bîyo.

Selselaya bawkalanê Şêx Saîdê sira reyde, Mele Haydar, Şêx Elî Septî Amedî, Şêx Mehmûd Feyzî yo. Şêx Mehmûd Feyzî, Palo ra şono Dewa Xinisê Kolhîsare herîneno û na dewe de roşeno. Hewt lajê Şêx Mehmûd Feyzîyê benî. Nê lajê ey; Şêx Seîd, Şêx Bahaddîn, Şêx Dîyaddîn Şêx Necmeddîn, Şêx Tahîr, Şêx Mehdî, û Abdurrahîm ê.

Wefatê pîyê Şêx Seîdî dima, mesuleteya no keyeyê pîlê, ey ser o manena. Keyeyê Şêx Seîdî zaf dewlemend bi. Bi hezaran pesê înan bibî û nê pesê xo Erzirom ra berdnî hetanî Mûsil, hetanî Şam. No mîyan de, Şêx Seîdî, hem bazirganî kerd, hem zî merdiman reyde têkilîye organîze kerdêne. No semed ra heskerdoxê ey zaf bî. Welat de, zaf merdimî tesîrê ey de mendîbî. Cengê Cîhanî yê Yewinî de, epey kurdî yenî koçkerdene. Dewleta Osmanîyan wazena ke, keyeyê Şêx Seîdî bido koçkerdiş. O wext semedo ke Şêx Seîd qeymeqamî tehdît keno, keyeyê Şêx Seîdê ra terseno, têkilê înan nêbeno.

Perwedeyîya Şêx Seîdî

Şêx Seîd, semedo ke, îlm bimusê, dest bi medresa keno. Mûş, Melazgîr, Xinis û Palo de perwerdeyîya xo temam keno. Şêx Seîd, merdimêko zana û biaqil bi. Semedê hêşyarî û têkoşêna netewî û dînê îslamê, dewe bi dewe geyreno merdiman reyde qalî keno. Endamê “Cemîyeta Tealîya Kurdîstanî” beno. Rijnayişê Împaratorîya Osmanîyan dima, sazkerdodoxê Komara Tirkîya, vera kurdan nîyetê xo yê xirabine nişan dana. No sebeb ra, Şêx Seîd, dest bi xebata xo keno.

Serra 1921’ê de “Cemîyeta Tealîya Kurdîstanî” padîyena, herinda ya de “Rêxistina Azadî” abena. Serekê na rêxistine, Cîbranli Albay Halît Beg o. Halît Beg, vistewreyê Şêx Seîdî yo. Cîbranli Halît Beg, dibistananê Abdulhamîdî de waneno û leşkerêko jîhatî bi. Hacî Mûsa Beg, Cîbranli Halît Beg, Hesenanli Halît û sewbîna merdimî, beşdarê “Rêxistina Azadî” benî. Mebûsê Bidlîse Yûsûf Zîya, peynîya amnanê 1923’î de, Şêx Seîdî reyde yew pêvînayîş keno. No pêvînayîş de, fikrê xo yê rêxistinbîyayîşî û serehewanayîşê kurdan beyan keno. Semedo ke, tesîrê Şêx Seîdî, welatî ser o zaf o, dawetê “Rêxistina Azadî” beno. Endambîyayîşê “Rêxistina Azadî” ra dima, lez dano xebata xo. Semedo ke, şar hişyar bo û mucadelê azadî de ca bigêro, dewe bi dewe geyreno, heskerdoxanê xo rê mektuban raykeno.

Hedrekerdişê Serehewanayîşê

Endamê Cemîyete, mîyanê xo de, bi yew sîfre têkilî virazenî. Labelê yew ray şîfre şaş fehm beno û Mustafa Kemal, hedrekerdişê nê serehewanayîşî ra xeberdar beno. Serekê “Rêxistina Azadî” Cîbranlî Halît Beg û Yûsûf Zîya, Rezbera 1924’ê de yenî tewiştiş. Nê tewiştişê dima Serekîya “Rêxistina Azadî” Şêx Seîd keno.

Xanima xo reyde qalkerdişo peynî

Şêx Seîd hedrekarîya xo keno û wexto ke hema keyeyê xo ra nêvejîyayo Xanima ey, ey ra vana ke: “Ti ma kamî rê verdenî şinê.?” Vera na perse de, yew cewabê xo yo tarîxî de wina vano: “Eke ez û çogana xo, ma tena bimanî zî ez do mucadele bidî.” Dima zî vano ke: “Belê mi dest bi tekoşîn kerdo, tersonekî nêeşkenî tekoşîn bikerî, nêweşî wa mi reyde nêrî. No rayîr, rayîrê tersonekan nîyo.”

No mîyan de, berpirsîyarê Hiukmatê Tirkîya, xebere erşawenî ke îfadeyê ey bigêrî. Labelê Şêx Seîd, nêşono îfade nêdano, 27’ê Kanûne de Xinis ra şono Çabakçûr. Çarê Çeleyê 1925’î de Şêx Seîd û epey lîderê kurdan, dewa Kirkane de yew kombîyayîş virazenî. No kombîyayîş ra dima, Şêx Seîd, 12’ê çele de Çabakçûr de, 15’ê çele de Dara Hênî de, 21’ê çeleyê de Lice de û 25’ê çeleyê de Hênê de lîderanê kurdan reyde kombîyayîşê viraştî.

Şêx Seîd, Pîran de, wexto ke, keyeyê Birayê xo Abdurrahmanî de beno, tayê mehkûman xo visto keyê Abdurrahmanî ke, înan rê wayîrîye biko. Semedê nê mehkûman ra, leşkerî erzenî keyeyê Şêx Abdurrahmanî ser. Şêx Abdurrahman, semedo ke, Şêx Seîd keyeyê ey de yo, nêwazeno ke, nê mehkûman teslîmê leşkeran biko. Eskerî, gala nê merdiman kenî. No sebeb ra beyntarê kurdan û nê leşkeran de pêrodayîş vejyeno. No provoqasyon ra serehewanayîş wextê xo ra vernî, 8’ê Sibata 1925’î de dest pêkeno.

Vateyê Şêx Seîdî yê peyenî, Bi kurdkî vano ke: “Ez nika ha no heyato fanî ra xatir wazena. Ez poşman nîya ke, xo şarê xo rê feda bena. Bes o ke, tornê mi, vera dişmenan, mi şerme de nêverdî.”

'Tarîxa Dewleta Kurdan' sey yew çimeyê tewr muhîman ê tarîxê Dewleta Eyûbîyan a Kurdan yeno vînayîş. Sebebê muhîmîya ey no yo ke, nuştoxê kitabî Mihemed ibn Îbrahîmê Xezrecî bi xo demê Selahedînê Eyûbî de cuyayo û coka malumatê ke o dano, sey çimeyo verên (bingeyê) yenê qebulkerdiş. Tarîxnasî nê malumatî şêxanê xo ra, embazanê xo yê hem-demî ra, telebeyanê xo ra û merdimanê wextê xo ra arê dayê û bi fikr û çimdarîyanê xo zî kerdê hîna qewetin.

Kitab de, hedîseyê demê hukimdarîya Dewleta Eyûbîyan serre bi serre, dem bi dem bi teferuat, dem bi dem zî bi kilmekî ameyê rêzkerdiş. Kitab, herçiqas s Dewleta Eyûbîyan ser o bo zî, behsê xeylê hedîseyanê dormeyê înan zî keno. Sey mîsal; reqabetê mabênê Selahedînê Eyûbî û hukimdaranê Zengîyan, hedîseyê derheqê Dewleta Xwarezmîyan û têkilîyê înan ê baş û xirabî yê bi Kurd û Moxolan reyde.

Unca zî, kitab de derheqê hedîseyanê tebîîyan sey erdlerzan, nêweşîyanê janî, veyşanîye (xela), volkan û berzbîyayîşê awe ya robarê pîlan sey Nîlî; û unca zî derheqê karanê komelkîyan (sosyal), awankerdiş, pîrozbahî, şayî û roşanan de zî malumatî estê.

Kitabê 'Tarîxa Dewleta Kurdan' 472 rîpelan ra yeno pê. No eser, bi taybetî seba roşnkerdişê tarîxê Dewleta Eyûbîyan û bi umûmî zî seba tarîxê Kurdan yew ji çimeyanê tewr girîngan o. Seba cigêrayoxanê tarîxî û kesanê ke eleqeya înan bi tarîxê Kurdan esta, yew çimeyo zaf erjaye yo.

Qeza de yewê ci giran 4 kesî birîndar bîyî. Birîndarî pê ambulansan wedarîyay Nêweşxaneyê Darahênî.

Derheqê qeza de tehqîqat dîya dest pêkerdiş.

Çemo ke mîyanê koyan û dereyanê serdinan de herikîyeno, bi tebîetê xo yo efsûnî mêmanan anceno xo.

Qezaya Çermûge, bi tebîetê xo yo rindek û hewayê xo yo honik, seba welatîyanê ke şaristananê dormeyî ra germ ra remenê, mêmantîye kena. Çermûge, bi çem, dere, germawe û çirranê xo eleqeyê gêrayoxan ancena. Bi taybetî Amed, Riha û Xarpêt ra û şaristananê bînan ê Tirkîya ra, gêrayoxî wextê amnanî de verê xo danê nê herêmanê honikan.

"Kesê ke germ ra remenê, yenê noca"

Wayîrê Restoranî Nebi Karamehmetogluyî rindekîya Çemê Sînagî wina ano ziwan:

"Çemê Sînegî dormeyê xo de bi daranê tebîîyan girewte yo. Merdimî seba arayî, werd û pîknîkî yenê noca. Seba dûrîkewtişê germî, Çemê Sînagî cayoko zaf weş o. Amed, Erxenî, Sêwreg, Riha, Êlih û Mêrdîn ra kesê ke germ ra remenê, yenê noca. Mîyanê merkezî û noca de ferqê germîye 20 derece yo.”

"Noca de hewayêko cîya esto"

Gêrayox Semra Memîşe zî keyfweşîya xo wina arde ziwan:

“Zaf weş o, noca zaf weşê ma şi. Noca de hewayêko cîya esto, merdim eşkeno bi keyeyê xo reyde nişo ro û çayêk bişimo. Çirrê aye zî zaf weş û pak a.”

Amnanan de Çermûge de qerebalixîyêko pîl virazîyeno. Bi ameyîşê gêrayoxan û welatîyanê Çermûgijan ê ke şaristananê bînan û teberê welatî de yê, nufusê qezaye hetanî di qatî zêde beno. Ameyîşê gêrayoxan, ekonomîya qezaye rê zî feydeyêko pîl dano.

Bi averşîyayîşê teknolojî, edebîyato dîjîtal zî roj bi roje beno hîra. Xebatê weşanayîşê e-kitaban, ke xeylêk ziwanan de demêko derg o estê, nika ziwanê ma de zî cayê xo hîna kenê pêt. "Mewlana ra Hîkayeyî" zî no war de bîyo yew nimûneyo newe.

Açarnayoxê kitabî Yaşar Baluken derheqê na xebata xo de vano:

“Hetanî 7 serrî verî, wendegeh de, mi bi wendekaranê xo dir saeta wendişî de kitabî wendêne. A roje mi kitabê xo, xo vîr ra kerdbi û nêardbi wendegeh. Ayra ez ewnîya kitabanê wendekaran ra ke yew weçînî û biwanî. Wina hem ez do bibîyêne nimûne, hem zî mi do wextê xo bi wendiş vîyarnêne. Kitabanê ke mi girewtbî, înan ra kitabê ‘Mewlana Ra Hîkayeyî’ vet û dest bi wendişî kerd. Wexto ke mi çend rîpelî wendî, kitab zaf weşê mi şî. Mi xo bi xo va, ‘De ez biewnî, gelo ez eşkena nê cumleyan biaçarna Zazakî?’ A hele mi hîna ke ceribna, mi dî ke destê mi ra yeno û mi xo bi xo va, ‘Qey ti nê kitabî nêaçarnenê Zazakî?’

Mi o kitab girewt û berd keye. Keye de ser o xebitîyaya. Tabî, o wext nuştişê mi hema sey ewroyî aver nêşîbî; xeylêk xetayê mi vejîyênê. Mi goreyê fekê Çewlîgî açarnayêne û dima ra çeku bi çeku Ferhengê Vateyî ra qayît bîyêne. Mi çend hîkayeyî açarnayî. La ez xo ra zaf bawer nêbîya. O wext mi va ez hew seba redaktekerdişî şaîro erjaye Merdimînî ra persa. Mi ci rê telefon kerd. Ey zî bi zerrîweşî qebul kerd û va, ‘Yew rey de nêbeno, ma pîra-pîra ser o bixebitîme, hîna baş beno.’

Na xebate 7 serrî verî dest pêkerdbî. Nêzdîyê şeş aşman kişta, la nê şeş aşman de her roje nêxebitîyayêne. Wexto ke mi dest bi açarnayîşî kerd, mi verî ra va ke ez na xebate sey kitabêko elektronîk weşanena. Yew, ez xo ra bawer nêbîya ke kitabî çap bikera. Di, ez komputerî ra zaf eleqedar a û karanê komputerî ra hes kena. E-kitabî dîyayêne û no fikir uca ra vejîya. Raşt o, dima ke xebate qedîyaye, tayê embazanê mi vat, ‘Bierşawe weşanxaneyanê ma, wa çap bikerê.’ Mi di hebî rê şirawit. Înan va, ‘Eke to ziwanê orîjînalî ra açarnayêne, ma do weşanayêne, la to Tirkî ra açarnayo, coka ma rê nêbeno.’ Ez zî newe ra ageyraya qerarê xo yê verênî ser. Mi no kitab goreyê rastnuştişê Vateyî nuşt, la mi va wa hîna ke boya fekê Çewlîgî zî ci ra bêro.

Ez bi xo zî hîkayeyan nusena, la goreyê mi hema wextê çapkerdişî nêamey. Ganî hema demê xo bivîndê. La hêdî-hêdî wazena ke koywanîye (dağcılık) ser o kitabêk binusa. Eke Homa biaro ca.”

Mîyanê Kitabî ra tayê hîkayeyî

Kitab de hîkayeyê Mewlana yê namdarî bi Zazakî ca gênê. Tayê înan nê yê:

Nêweşê Eşqî

To Zî Şuşeyî Deverdayî

Emşo Hindîstan De

Nefs, Sey Şêro Xidarî Yo

Rindîyê Papaxanî û Ziwanî Ey Belayî Sereyê Ey O

Çol De Yew Bedewîyo Feqîr û Cinîyê Eyi

Alimê Ziwanî(Ziwanzan) û Kelekvan(Qeyîkçî

Qazvînij û Deqker

Seyad(Seydwan) Bi Xo Beno Seyd

Kerr Şino Qey Nêweşî

Eyneyê Zêrrî

Awo Ke Şew “La Hewle” Weno, Roj Zî Secde Keno

Bano Ke Pê “Eke” Pêranîyo (Bivirazîyo

Heskerdişê Ehmeqî

Baxçewano Ke Yewbîyayîş Keno Vila

Biaqilo Ke Xo Gej (Nawneno)Mojneno Ra

Hindîstanijî Ke Nimaj De Qalî Kenî

Extîyarî Ra

Mezelê Zerrî

Wayîrî Deve û Feylesof

Însan Gerek (Ganî) Xo Bizano

Waştiş Yew O, Ziwanî Cîya Yî

Holî Roşnê Zerrî Ya

Kutikî Mehlayê Leyla

Tarîf Her Kesî Goreyê Xo Yo

Wehîm, Felaketê Aqilî Yo

Di Fiqreyî

O Yo Ke Nêverdeno Zerre Ra Vejîyo Teber

Estbîyayîşê Yi, Çinbîyayîşê Mi

Mêriko Ke Boyanî Weşan Ra Xora Şino

Ayê Ke Herindê Şekerî De Herr Wenî

Aşiqo Raştikên, Asparê Deveyê Ganî Xo

Dinya Manena Yew Şaşika Zîynetîn(Şaşaayîn

Seyad(Seyddar) Rê Şîretê Mîlçikî

Dinya De Xapîyayîş

Rindîyê Tavuse, Dişmenê Ganî Ayê Ya

Ti Ko Leyla Bidejnî

Çerme Dest Ra Şino

Eke Sey Cê (Eynî) Bibênî

Eke Na Pisîng A, Goşt Ho Ça?

Sultan Mehmûd û Ayas

Tamaya Zaf, Vêşî Zîyan Dana

Tedbîrê Xo Vernî Ra Bigiri

Cinîya Kokime û Şeytan

Hîkayeyê Terzîyo Ke Qumaş iraweno

Lapata Ke Edaletî Da Piro

Xeyrê Zalimî

Cins Cinsê Xo De Beno Dost

Mêriko Ke Gêreno Dore(Xezîna)

Fendê Cinî, Qadî Berd

Kitab senî yeno wendiş?

Wendoxî eşkenê nê kitabî keyepelê www.kirdki.com ser o, bi nê lînkî ra bêpere biwanê yan zî xo rê bar bikerê:
http://www.kirdki.com/?p=3016

Zazayî hetanî nika bi formê eşîran cuyayê. Her eşire wayîrê yew mintiqa ya; axayê xo est o, pîlê xo est ê. Her çiqas ke mîyanê eşîran de eynî az ra bîyayiş mihîm bo zî no peymeyo tekane nîyo. Tayê kesê xerîbî yan zî tayê kesanê bînanê ke mîyanê eşîra xo de pê nêkerdo, şîyê xo besno yewna eşîre ra û bîyê merdimê înan.

Eşîrî hem mîyanê zazayanê sunîyan de hem mîyanê zazayanê elewîyan de est ê. Formo sereke yê cuyayişê komelî eşîrî yê. Cografya nameyê eşîran girewto; erdê/mintiqaya demenan, erdê heyderan, erdê çarekan…

Tayê cayan de nameyê eşîran pey de mendo, nameyê mintiqa vecîyayo vernîye. Şarê yew mintiqa bi nameyê mintiqaya xo nasname ronayo; aye ser ra xo name kenê. No çî hîna zêde terefê Çewlîgî de bîyo adet. Çewlîgican ra tayênen nameyê eşîre fek ver ra dayo, nameyê mintiqa girewto. Sey Sîwan û sîwanican, Govdere û govdereyican, Senceq û senceqican…

Çi eşîran ser ra xo name bikerê çi mintiqayan ser ra; qisimê nê şarî ewam o, ehalî yo.

Şaro ewam û ehalî ra teber zumreyê ruhwanan est o.

Ruhwanî mîyanê sunîyan de keye bi keye yê. Nê keyeyî, mensubê eşîran nîyê, yew eşîre ra nîyê. Mensubê eşîran mirîdê nînan ê. Nînan rê şeyx vacîyeno. Keyeyê Sebtîyan, keyeyê Ensarîyan nînan ra yê.

Ruhwanê mîyanê elewîyan ocaxe bi ocaxe yê. Ocaxî mensubê eşîran nîyê, yew eşîre ser ra nîyê. Înan rê pîr vacîyeno. Mensubê eşîran talibê înan ê. Sey Kurêşan, Babamansuran, Derwîşcemalan, Saltukan, Axuçanan…

Yew xeletîye est a ke nê ocaxî ca-ca bi nameyê eşîran yenê vatene: Eşîra Kurêşan, eşîra Derwîşcemalan, eşîra Saltukan…

Bi no tore namekerdiş xelet o. Eşîr û ocaxî eynî çî nîyê. Mensubê eşîran ehalî yê; kesê axayî, begzadeyî, citkarî, dewicî, mirêbayî, rencberî, şiwaneyî…

Mensubê ocaxan ruhwan ê; rayberî, pîrî, mirşîdî… Nê, bi bawerî û Raya Heqî/Heqîye elaqedar ê. Karê nînan tembur û saz o, waz û awaz û nîyaz o, cem û cemat o.

Ma nuşteya xo yo yew verên bi nê paragrafî qedêna bî: Seke yeno qebulkerdiş ke; felsefa exlaqî yanî etîk, rexneyê felsefa zanistî ser o yeno înşakerdene. Ma çi zanê? Ma gereka çi bizane? Ma do senî bizane? Ma do bi kamcin zanayîşan başî û xerabî yewbînî ra ciya biker a? Başîye çi ya û ça ra yena? Xerabî çi ya û ça ra yena? Welçekê başî û xerabî esto yan nê? Têkilîya başîye û xerabîye de tesîrê wijdanî esto yan nê? Wijdan çi yo? Têkilîya wijdanî û fezîletî çi yo? Fezîlet çi yo? Berpirsîyarî çi ya? Azadîye çi ya? Têkilîya azadîye û berpirsîyarî çi yo? Ma do bi nê persan û têgehan felsefa exlaqi/etîkî ser o bi hîrayî vinder a. Ma do termê etîkî ser o bi hîrayî cigêrayîşanê xo binusa. Ma do têkilîya etîk, erj, exlaq û moralî îzah bikere. Ma do rêbaz û quramê etîkî yê bingehîyan ser o vindere. Ma do erjanê etîkî ser o vindera. Ma do bi nê persanê etîkî rexne û şîroveyanê xo pay kere.

Ma yew nuşte yê ke xo ya verênî de taybetê felsefa hina nuşt bi; felsefe okyanûsê ko bêbînî û bêsînor o. Belê etîk zî sey felsefa yî okyanûsê ko bêsînor o la no okyanûsê ko bi bînî yo. Binê nê okyanûsî esto. Destpêkê nê okyanûsî hezar serran verê ra ameyo înşakerdene. Bingehê nê okyanûsî yew destûr rê ko qedim o. No destûr seka dêsê kela yê ke qewtîno: Xo bizane! Destûr rê xo zanayîş destpêkê etîk yo. Xo zanayîş; xo şinasnayîş o. Xo şinasnayîş hêz û qewtê xo ra haydariş o. Xo şinasnayîş; wayirê xuy û qarekteran, wayirê qayde û bawerî biyayîş o. Xo zanayîş, wayirê şexsîyet biyayîş û bingeha nasname kesayetî yo. Xo bizane; sînor û bêsînorîyanê xo ra haydar biyayîş o. Ma do no okyanûs o bibînî û bêsînor ra bi çelkeya famê û ceribnayêşê xo sobeberî bikera. Ma do na nuşte bi persa, etîk çi yo? taybetanê etîkî ser o şîrove û ceribnayişê xo binusa.

Etîk beşê ke felsefa ya derg û taybet a. Etîk beşê ke derg a. Çunku beşa etîkî destpêkê felsefa sîstematîkî de ca girewto. Etîk beşê ke taybet o. Çunku ti wextê ke na beşe ser o fikrê hemparî nêvirazya yo. Bi goreyê feylozofan, deman, kesan, koman û komalan ciya-ciya têgeh û qaîdeyê, ray û rêbazê, kuram û pênaseyê etîkî ameyê qebulkerdene. Nay ra ser ma do etîkî ser o derg û hîra vindera. Ma do bi terzê ke aqademîk nuşteyanê xo binuşe. Çunku beşa etîkî beşê ke hassasa û ma gereka no hassasîyetî bi pawe. Beno ke şima biqehirîyaya la ma encaq hina eşkenê no problem ra bixelesîya ye. Ma do termê etîk ra destpê bikera û mîyanê raywanîya tarîxa etîkî ra bêre etîko rojane ser. Na xebate, xebatê ke dokumanter a. Ma xebatê ke etîkî ser o ameyê kerdenan ra îstifa kerd o.

Etîk, yew termê zafmanayî, girewte yo û zelal nîyo.[1] Heqîqeten termê etîkî zafmanayî û zelal nîyo la etîkî de yew rastîye bîne est a. Na rastîye zî yew pers a ke timûtim felsefe ra ameya persene hema zî yena persene ya. Persê ke însan çi yo û seruvenê însanî (human nature question) çi yo? Na perse, fikirê felsefe de û felsefeya exlaqî (etîk) de yew persê ke hemparî yo. Yew persê hemparî yo la cewabê nê persê ser o hemparî çin o. Cewabê nê persî hetê fîlozofan ra mîyanê deman de, goreyê metodanê cîya-cîya ameyo dayene û hema zî yeno dayene. Tarîxê etîkî yew tarîxo zaf kehen û verên o. Goreyê fikirê ma etudkerdişê ke derheqê nê tarîxê kehen û verênî de ameyê kerdene seba cewabdayîşê seruvenê însanî vatişê qedîmî yo: Xo bizane! ser o awan biyo. No vatişê qedîmî yo xo zanayîş seba etîkî yew destpêk o û ewro zî vîyartbar o. Ewro etîk bi yew têkilîya newe reyde tewiranê felsefe yê neweyan ra, felsefeya însanî û felsefeya erjan ra zî eleqedar o. Na nuşte de do na eleqedarîye zî bîyera analîz kerdene.

Hîrê mefhûmî ke sey etîk, exlaq û moral yenê vatene û nê hîrê mefhûmî bezreyanê xo eynî warî ra gênê, felsefe de yenê şuxulnayene. Hetê mana ra nê her hîrê mefhûmî yewbînan ra nêzdî yê. La tedayî yê xo de hetê nuansî ra yewbînî ra cîya yê. Kokê çekuya etîkî hetê etîmolojî ra yew çekuya tewr kehen a, kokê xo çekuya yunanî ya kehene ethosî ra gêna. Kokê na çekuye de yewna çekuye ya bi name ethîka est a. Çekuyê ethos û ethîka bi yewbînan reyde mîyanê yew peywendî de yê. Peywendîya nê her di çekuyan de manaya zafhumarîye ya çekuya ethe de manaya babeta na çekuye virazîyena. Çekuya ethe yena manaya cayê mekanê ganîyan. Ganîyê ke nê mekanî de ca benê, no ca beno mekanê înan. No mekan zî yeno manaya şexsîyetî, yeno manaya mekanê viraştişê şexsîyetî. Çekuya ethosî zî yewhumarîya çekuya ethe ya û yena manaya xuy û karakterê kesan. Bikilmî kokê çekuya etîkî yê etîmolojîkî çekuya ethos ra yeno, manaya karakter û xuyî xo de hewênena. Manaya tewr kehene ya xuy û karakterî de pêresena. Xora mefhûmê xuy û karakter zî taybetmendîyanê kesan de pêresenê. Coka ra etîk yeno manaya xuy û karakterê kesan.

Kokê termê etîkî sey yew beşê felsefe hetanî verê di hezar û panc sey serran şino.[2] Etîk (ethics) yan zî felsefeya exlaqî (moral philosophy) ; exlaq yan zî problemê exlaqî û derheqê hukmanê exlaqî de yew etûdkerdişê felsefe yo.[3] Goreyê etîkî, merdim ganî senî biciwîyo, başî û xerabî, yew exlaqo rastikên, yew exlaqo xelet senî beno, bîyene û çalakîyê exlaqî û manaya ziwanê exlaqî ser o analîzan dano etud kerdene[4]. Erj yew termê ekonomî yo û bi aksîyolojî reyde warê estetîkî, etîk û exlakî ano têhet. Kokê beşê felsefe yê bingehinî yo etîkî dano awan kerdene.

Ahmet Cevizci etîkî, sey felsefeya exlaqî pênas keno û bikilmî zî hina vano: Çekuya etîkî, yew çekuya kifşe nîya, yew çekuya zafmanayine ya û yew çekuya nedîyare ya.[5] Çekuya ethosî di kokanê xo de yena manaya karakter û xuyê kesan. Xuy û karakterê kesan bi çekuya ethosî reyde yeno manaya etîkê kesan. Heto bîn ra zî zafhumarîya çekuya ethosî de çekuya ethe yena manaya urf û toreyê kesan. Nê kesan ra zî komî virazîyenî. Ethe yeno manayê şekilê ciwîyayîşê kom û komelan. Yanî ethos xuy û karakterê kesan û yeno manaya etîkê kesan. Ethe zî urf û toreyê kom û komelan beno exlaqê komelan. Mabênê çekuyanê ethos û ethe de yew têkilîya zixme esta. La seke yeno asayene mabênê nê çekuyan de yew ferqê nuansî est o. Nê ferqê nuansî termanê etîk û exlaqî yewbînan ra cîya keno. Na cîyayîye xo mîyanê teorî û pratîkî de nîşan dana. Yunanî de çekuya ethosî ziwanê latînî de bi çekuya morelîsî îfade bena. Na çekuye hem manaya tore gêna hem zî manaya karakterê kesan xo de hewênena. Cîyabîyayîşê mefhûmanê etîk û exlaqî yunanîya kehene de çekuyê ethos û ethe, latînî de çekuyê mores û moralîs, etîk û tore yan zî exlaqî ra yenê. No ferq ewro zî dewam keno. Goreyê nê melumatan kokê çekuya etîkî çend zî kokê yew kifşbîye nêbo zî, wayîrê zaf manayan û yew kokê nedîyar bibo zî destpêkî ra hetanî ewro yeno manaya xuy û karakterê kes û komelan.

Destpêkî de termê etîkî, ameyo manaya xuy û karakterê kes û komelan. Badê cû ziwananê rojawanî ra derbasê dîsîplînê felsefe bîyo, bîyo yew beşê felsefe. Destpêkê felsefe û etîkê sîstematîkî; dewrê entîkî ra dest pêkerdo. Goreyê paradîgmayanê cigêrayîşanê ewroyî; bi zanayî û bi yew şekilo sîstematîk, felsefe dewrê entîkî ra ameyo dest pê kerdene. Etîk zî binbeşanê felsefe yê muhîman ra yew o, dewrê entîkî de hawayo sîstematîk ameyo awan kerdene. Seke corî de zî ameyo îfade kerdene, heme fîlozofanê dewrê entîkî termê ethosî bi termê etîkî, termê moralîsî bi termê exlaqî îfade kerdê. Coka hetanî ewro mabênê etîk û exlaqî de na cîyaye ameya meydan. Gelo na cîyaye yew cîyayîya muhîme ya yan ney? Çunke vurîyayîşê nê termî de termê etîk û exlaqî eynî mana de nêameyê şuxulnayene. Hetê terman ra mabênê înan de yew cîyabîyayîşo zîyade çin o. Eke wina bo ma eşkenê, termê etîkî sey yew binbeşê felsefe pênas bikerê. Destê ma de manaya etîkî ya xuy û karakterî ya kes û komelan esta. Kes û komelî, xuy û karakterê xo bi kamcîn zanayeyan, kamcîn çimeyan ra gênê? Nê persî felsefa ra û binbeşê felsefeya etîkî ra têkildar ê û bi destûr xo bizane ser o awan biyê.

Goreyê vatiş û cigêrayîşanê ewro, vatişê xo bizane aîdê fîlozofê dewrê entîkî yê tewr muhîm Sokratesî yo. No destûr dest pê ke çimeyê zayiş û zanayişê etîk yo. Goreyê ferasetê Sokratesî çimeyê ciwîyayîşê kes û komelen zanistî ser o awan beno. Yew ciwîyayîşo bêzanist mumkun nîyo. Ciwîyayîşê bêzanistî ra ancax xirabî virazîyena. Muhîmîya vatişê xo bizane seba kes û komelan di tewiranê zanistî vejeno meydan. Tewîrê sey xozanayîş destpêk o û zanayîşê bînî zî nêzanayîşî ser o awan benê. Kesê/a ke xo bi xo benê wayîrê zanistê xo û xo şinasnenê. Xozanayîş, xo reyde yew têkilîye viraştiş o. Xo reyde têkilîviraştiş zî xo şinasnayîş o. Keso ke xo bişinasno, keso ke xo bizano, kesanê binan zî şinasneno û beno wayîrê zanistê merdimîye. Keso ke bi xo reyde dest bi zanayîşan bikero, xo ra, kesanê bînan ra, ciwîyayîşê xo ra û ciwîyayîşê komelî ra, dinya ra fehm keno. Sokrates bi vatişanê xo yê kilm û zixman qaydeyê etîkî yê qedîmî awan kerd o. Etîk bi xo zanayîş pênas kerd o.

Vatişê Sokratesî yê xo bizane de yeno manaya estbîyayîşê karakterê kesan. Beşê felsefe yê bingeyinî ontolojî karakterê însanî reyde eleqedar beno. Xo beno ez û ez beno kes, kes beno, şexsîyetê estbîyayîşê karakterê însanî û tayê persanê felsefe dano pers kerdene. Persê; Estbîyayîş çi yo? Gelo xozanayîş estbîyayîş o? Xo çi yo? Ez kam o? Ez ça ra yeno? Ez se ra şina? Gelo kesayetî çi ya? Manaya kesayetî çi ya? Ez çi ra xo bizan a? Nê persî heme xebatê etîkî de persê hempare yê û nê persan ra zî persê neweyinî yenê pers kerdene. Vatişê xo bizane de, zanayîş yeno manaya epîstemeyê karakterê kesan. Beşê felsefe yê bingeyinî epîstemolojî epîstemeyê karakterê însanî reyde elaqedar beno. Zanayîş beno melumatê xo yî û xo beno wayîrê zanistê kesayetîya estbîyayîşê karakterê însanî û tayê persanê felsefe dano pers kerdene. Persê; Xuy çi yo? Karakter çi yo? Cuye çi ya? Însan çi yo? Însan baş o yan xirab o? Başîye çi ya? Xirabî çi ya? Fezîlet çi yo? Kesayetî çi ya? Kesayetî ça ra yena? Çimeyê kesayetî çi yo? Çimeyê zanayîşê însanî ça ra yenê? Zanayîş xo û xozanayîş çi yo? Manaya zanayîşê însanî yê xozanayîş çi yo? Nê persî, yew hetî ra persê felsefîkî yê, heto bînî ra zî persê etîkî yê bi vatişê xo bizane reyde eleqedar ê.

Seka nê melumatanê corênan ra zî yeno fehm bîyayene ma eşkenê bikilmî vajê ke mefhûmê etîkî, bi warê zanistî/epîsteme reyde mîyanê yew peywendî de yo û sey felsefa exlaqî yeno pênas kerdene. Mefhûmê exlaqî praksîsê komelîye de senînîya xo zî tarîxîbîyayîşî ra gêno û sey yew estbîyayîşê fenomenî yeno vînayene û pênas kerdene.[6] Etîk, viraştiş û şirovekerdişê qaydeyanê kesan, exlaq zî mîyanê çalakîyanê kesanê yew komelî de caardişê qaydeyan o. Etîk, teorîya exlaqî, exlaq zî pratîk kerdişê etîk yo. Ma do etîk ser o nuşteyanê xo dewam bikera.

[1] Ahmet Cevizci, Etik- Aklak Felsefesi, r. 11.

[2] Mukades Güler, Soyal Bilimlerde Etik, Nobel Yayınları, Ankara, 2023, r. 2.

[3] Ahmet Cevizci, Etik- Aklak Felsefesi, Say Yayınları, İstanbul, 2024 r. 10.

[4] Murad Omay, Çağdaş Etîk Tartışmaları, Vakıfbank Kültür Yayınları, İstanbul, 2023 r. 13.

[5] Cevizci, Etik- Aklak Felsefesi, r. 11.

[6] Takiyettin Mengüşoğlu, Felsefeye Giriş, Doğubatı Yayınları, Ankara, 2014, r. 319-322.

No hewte ez şima rê qalê astengdarîye vînayîşî bikera. Hewteyanê verînan de qasê 2 hewteyî verî ma qalê astengdarîye fîzîkî kerdbi. No hewte zî ma qalê vînayîşî bikerê.

Astengdarîye vînayîşî: Yew kes eke verçimikî, emelîyat yan zî pêrûna te dawîyan bigîro la qismek yan zî bin ra nêvîno no kes astengdarê vînayîşî yo.

Astengdarîya vînayîşî tena yew rehend nîya. Mîyanê xo de 2 ca ya.

Yewin: Kêm vînayîş

Kêm vînayîş yew kes perûna tedawîyanê xo beno la tuj nêvîneno yan zî rind nêvîneno pê verçimikan yan zî tewirêna rayiran ra her çî pîl kerdiş ra heyate xo îdema keno.

Dîyîn: Kor

Kor, semedî ayî ke bin ra nêvîneno yeno şûxulnayiş. No kes çîk nêvîneno yan zî sey şewq verî çiman ra vêreno.

Çi wext vecîyena;

Na neweşî wehtîk gede hema nêbîyaye, hema ha pîzeyê daykê xo de yan zî badê ser mezgî sînîran de yew zerar vecîyo ayî gede semedî ayî zerarî vînayîşê xo vînî keno. Qismek genetîkî dayî ra yan zî babî ra dekewena gede zî. Tansîyon, şeker usn...neweşîyan ra zî merdim çimanê xo vînî keno bitaybetî şeker wextî peyînan da epey kesî kerdî kor.

Heqî înan ê komelkî

En verî de gere nê astengdarî yew raporê weşîye(%40) bigerî. Dima zî merkezîye cigerayîşe rêberîye de raporê xo bivecî badê zî pê no rapor eşkeno bêpere hewte de heyan 3 saet merkezî rehabîlîtasyonan de tedawîye vînayîşî bigerî.

Weşîye de bimanî.

Dima ke munaqasa giran bi, M.D.î pê demance eşt pîyê xo ser û o giran birîndar kerd. Bi xabarwesnayîşî ser ekîbê îtfaîye, weşîye 112 û cendirmeyî amey herêma qewimyayîşî.

N.D.yo birîndar bi ambulans wedarîya Nêweşxaneyê Dewlete yê Çınarî, labelê bi her tewir mudaxaleyanê doktoran zî nêame xelesnayîş û ganê xo vîndî kerd.

M.D.yo ke dima ra rema, seba tepişnayîşê ey ekîban dest bi xebate kerde.

Sey endamê Grûba Xebate ya Vateyî, Esparî rolêko gird zî standardîzekerdişê ziwanê Zazakî de kay kerdo. Kitabê ey, seba wendoxanê Zazakî û cigêrayoxanê edebîyatê Kurdkî cayêko muhîm gênê.

Kitabê J. Îhsan Esparî yê ke heta nika çap bîyê

J. Îhsan Esparî nê kitabî nuştê:

Wêneya Yewîne de:

1. "RAGÊRAYÎŞ...

2. "BEYÎ SE BENA?"

3. "Kurdê ke Seba Hewara Dêrsimî Kişîyayî
Şêx Evdirehîm û Embazê Ey"

4. "TANÎ ESTANIKÎ Û DEYÎRÊ MA": No kitab behsê estanikan û deyranê kehenan keno.

1. "DILOPE ZERRÎ":.

2. "SANIKÊKA HESKERDÎŞÎ":

3. "BERÎYÊ BIRISIMÊNÎ":

4. "BÎNÊ AŞMA ÇIRÎSÎYAYA DE":

5. "RENGÊ ŞEWE ZERRÎYA MI DE":

Amnanî reyde, Dîyarbekir de hewa zaf beno germ û termometreyî bi 40-45 dereceyan ra zî vîyarenê. Na germîya zaf pîle, ne tena cuyê rojeyî kena çetin, belkî seba weşîya merdimî zî rîskanê cîddîyan ana pê. Bi taybetî rîskê tîjîrodayîşî, bêawîye (dehidrasyon) û pirsgirêkê zerrîye zêdîyenê.

Coka, ganî ma bala xo bidîme xo û dormeyê xo û bi tayê tedbîranê basîtan xo bipawe. Pisporê weşîye, seba ke ma nê rojanê german bi hawayêko weş û bêproblem bivîyarne, nê şîretan kenê:

1. Tewr muhîm: Bol wwe bişîmê!
Bedenê ma germ de zaf awe vîndî keno. Coka, ganî ma her roje tewr tay 2-3 lître awe bişime. Teberê awe de, şima eşkenê do, awa madenî yan zî şerbetanê bêşekeran ê ke keye de virazîyenê, înan bişimê. Xo çîyanê şekirinan, gazozan û zaf çay û qehwe ra dûrî bigêrê, çimkî ê bedeni hîna zî bêawe verdenê.

2. Saetanê krîtîkan de teber mevejîyêne
Saetanê ke tîje tewr pêt a, yanî mîyanê saete 11:00 û 16:00 de, eke şima mecbûr nîyê, teber mevejîyêne. Kar û gureyê xo yan serê sibayî rew, yan zî wextê şanî de bikerêne. Eke şima mecbûr mendî ke bivejîyê, cayanê ke versîya ya, înan tercîh bikerêne û zaf binê tîje de mevinderêne.

3. Kincanê sivikan û Reng-Roşnan bidêne xora
Kincanê sivikan, hîryaan û reng-roşnan (sey sipî, bej) bidêne xora. Kincanê ke pembeyî ra yê, hîna baş ê, çimkî ê îcaze danê ke bedenê şima nefes bigêro û serdin bimano. Şapqe û çimşûşeyê tîje zî seba pawitişê xo muhîm ê.

4. Werdê sivikan biwerê
Germ de, werdanê rûninan û giranan ra dûrî vinderêne. Cayê înan de, fêkîyanê bi-awinan (sey zebeş/bostan, xîyar), sebzeyan û salatayan biwerêne. No hem bedenê şima serdin tepîşeno, hem zî hewcedarîya awe ya bedenî temam keno.

5. Bala xo bidê komanê rîskî!
Domanî, kal û pîrî (îxtîyarî), û kesê ke nêweşîyê înan ê kronîkî estê (sey nêweşîya zerrîye, şekirî, tansîyonî) vera germî de hîna zaf hesas ê. Coka, bala xo bidêne nê kesanê ke dormeyê şima de yê û înan zafêr hişyar bikerêne.

Nê şîretî zaf basît asenê, la seba pawitişê weşîya ma û embazanê ma zaf muhîm ê. Amnanêko weş û serdin bivîyarêne! Weşîye de bimanê!

Ehemîyetê ey ê sîyasî û fikrî

Verê her çîyî, ganî bêro vatene ke Ziya Gökalp tena yew nuştox nêbi. O, mîyanê Îtîhad û Terakkî de yew figuro sereke bi; verî serekê şubeyê Dîyarbekirî, dima ra zî endamê Komîteya Merkeze bi. Tesîrê ey o derece pîl bi ke Mustafa Kemal Atatürkî derheqê ey de vatêne: "Babê hîssîyatê mi Namik Kemal o, babê fikrîyatê mi zî Ziya Gökalp o." No vate bi xo mocneno ke fikrê Gökalpî bîyê bingeyê fehmê netewe-dewleta Tirkîya.

Kokê ey: Keyeyê Pirinçcizadeyan û Dewa Alosî

Munaqeşeyo tewr pîl serê nasnameyê etnîkî yê Gökalpî de yo.

· Hetê dayîke ra: Dayîka Gökalpî, Zelîha Xanime, keyeyê Pirinçcizadeyan ê namdarî yê Dîyarbekirî ra ya. No keye, ke eslê xo qezaya Dîyarbekirî Lîce ra yo, yew keyeyêko kokîn û Kurd o. Nê keyeyî ra xeylê sîyasetmedarê muhîmî sey wezîranê verênan Feyzî Pirinççioglu û Vefîk Pirinççioglu, û şaîro pîl Cahit Sitki Taranci vejîyayê. Yanî, goreyê belgeyanê tarîxî, hetê dayîka Gökalpî de qet şuphe çinî yo ke o Kurd o.

· Hetê pî ra: Pîyê ey, Mehmet Tevfîk Efendî, Çermûgij o. No sebeb ra zaf rey vanê qey o Zaza yan zî Kurd o, çimkî Çermûge de zafane Zazakî û Kurmanckî qisey beno. La dewa pîyê Gökalpî, Alos, yew îstîsnaya balkêş a. Na dewe, herçiqas dormeyê aye de Zazakî û Kurmanckî qisey bibo zî, bi seyan serran o ke Tirkî qisey kena. Gökalp bi xo zî her fersend de vato ke o Tirk o û nasnameyo etnîkî ne, belkî "perwerde" û "kultur" bingeyê mîlîyetî qebul keno.

Belkî hetê nasnameyî yê Gökalpî yew munaqeşeyo akademîk bo,

Yew paradokso tarîxî

Peynî de, Ziya Gökalp yew şexsîyeto paradoksal o: yew het ra, bi fikranê xo bingeyê dewleta Tirkî ya moderne eşto, hetê bînî ra, bi kokê xo yê Zaza û bi emrê îdamî yo ke dayo, mîyanê yew kompleksa tarîxî de mendo. Munaqeşeyê derheqê ey de, tenya munaqeşeyêkê etnîkî nîyo, eynî wext de munaqeşeyê tarîxî yo. Ma eşkenê vaje, o Zaza nîyo û Tirk û Tirkperest o.

Bi xeberdayîşî ser o, netîceya xebatanê cigêrayîşî Özelî mîyanê koyî de merde ame vînayîş. Ame musayîş ke sebebê zelal yê mergê Murat Özelo ke zewcîyaye bi û pîyê di domanan bi, do dima ke otopsî bêro kerdiş aşkere bibo.

Derheqê hedîseyî de cigêrayîş dewam keno.

Bi xabarwesnayîşî ser ekîbê îtfaîye û AFADî amey herêma qewimyayîşî. Ekîban seba vetişê mangayan dest bi xebate kerd. Pê sîstemê makara yo ke uca de ame ronayîş, mangayî cayê ci ra ameyî xelesnayîş û teslîmê wayîrê înan ameyî kerdiş.

Verê, Amed de edeto winasî çînê bi. La nê serranê peyênan de, veşnayîşê ferêzan û vaşanê wişkan wextê amnanî de, hetê tayê nêmaqilan ra bîyo sey yew edeto xirab.

Vizêr ez verê yew dikanî ra vîyarta, mi dî ke wayîrê dikanî adir girewto û na ro tayê vaşanê wişkan. Tef û duman, boya xirabe pêro ca girewt. Merdim nêeşkeno nezdi ra şoro. Hem zaf germ o, hem zî nefesê merdimî birîyeno. Homa mekero, yew nêweş yan zî kal û pîr uca ra bivîyaro, o wext fetisîyeno û keweno war.

Belkî verî de merdim vano, "Yew çîqilê adirî ra çîyêk nêbeno." La o çîqilo qijkek kilî gêno û beno alaw, alaw beno pîl û beno şewato gird. Şewate, ganî û bêganî ra pers nêkeno. Mar û mişk, karm û kêz, heywan û însan, dar û ber... çi ke kewt verê ey, pêro veşneno. Însanê ma hem malê xo ra benê, hem zî ganê xo ra benê.

Çend serrî yo ke ma mîyanê şaristanî û dormeyê ey de nê şewatan vînenê û eşnawenê. Emser ma dî ke qeza û dewan ra zî xeberanê nê şewatan gênê. Roj bi roje na mesele hîna bena pîle, nêkemîyena.

Derheqê na mewzû de, ganî her kes destê xo bido binê na kerra (kemere) û na mesele reyde eleqedar bibo. Şaredarîyî, însîyatîfê sivîlî, selahîyetdarê resmî, camî û cemaetî... ganî pêro pîya dest bidê yewbînan û çareyêk bivînê. Nê ke wina şoro, hem însanê ma hem zî tebîetê ma do zerarêko pîl bivîno. Poşmanîya peyêne fayde nêkena. Eke nika ra verê ci nêgêrîyo, dima ra sererastkerdişê zerarî hem hîna çetin, hem zî hîna bi mesref beno.

Eke ma bi nê nuşteyê xo eşkenê raya pêroyî (raya umumî) hîna zî hesas bikerê, ma zî bi nê hawayî do paştîyêka pîle bide tebîet û weşîya xo û şarî.

Ewro, seba zafane gedeyan roja şayî û heyecanî ya, labelê seba tutanê Kurdan yew manaya xo çin a. Qarneyê ke bi Tirkî ameyê nuştiş, bîyê sembolê dûrîkewtişê înan ê ziwan û kulturê xo. Keyeyî îfade kenê ke ê hem seba serkewtişê tutanê xo şa benê, hem zî seba ke tutê înan ziwanê xo mekteban de nêeşkenê bi hawayêko azad bişuxulnê û bimûsê, xemgîn benê.

Goreyê sîstemê perwerdeyî yê Tirkîya, ziwanê perwerdeyî yo fermî tena Tirkî yo. Ziwanê dayîke yê Kurdan, Zazakî û Kurmanckî, sey ziwanê perwerdeyî qedexe yê. Her di ziwanî zî tena sey "dersa weçînitî" perwerde de ca genê. La çi heyf ke no heq zî bi awayêko sîstematîk yeno astengkerdiş. Nîşaneyo tewr eşkera yê nê çîyî zî no yo ke, emser seba Zazakî pêro Tirkîya de tena yew mamoste ame tayînkerdene. Na rewşe, nîşan dana ke dersa weçînitî zî bi awayêko cidî nêna caardiş.

Kurdî, çi Zaza çi Kurmanc, bi israr heqê perwerdeyî bi ziwanê dayîke wazenê. Goreyê înan, sîstemo ke gedeyan ziwanê înan ra dûrî fîneno û mecbûrê perwerdeyê bi yew ziwanê bînî keno, polîtîkayêka asîmîlasyonî ya. Rêxistinê heqanê merdiman û peymanê mîyanneteweyî asîmîlasyonî sey sûcê vera merdimatîye qebul kenê. Coka, ewro bi milyonan tutanê Kurdan bi qarneya xo reyde, eslê xo de yew serre ya perwerdeyê asîmîlasyonî temam kerd.

Peynî de, na roje reyêna mocneno ke meseleya perwerdeyî bi ziwanê dayîke, seba Kurdan meseleyêka bingeyîn a û heta ke na mesele çare nêbo, her qarne do sey belgeyêka na birîna komelkî (sosyal) bimano.

Qezaya Çewlîgî Darahênî de tuyî verênî semedê viraştişê helawe yenî arêdayîş, girênayîş û dima ra zî semedê huşkerdiş yenî arêdayîş. Dewa qezaya Darahênî Deşta Emon de nika wext, wextê arêdayîş û huşkkerdişê tuyan o.

Dewa Darahênî Deşa Emon a ke rayîrê Dîyarbekirî ser o ya de şêlikê dewe serê siba rew ra warzeno we û tuyêran ra tuyan arêdano. Tuyê ke yenî arêdayîş sînîyan ser verê tîje de yenî huşkkerdiş. Tuyê ke benî huşk dîyenî wera û heta zimistan muhefeze benî. Zimistan zî hetanî demêk yenî werdiş.

Ayşe Dogan zî Dîyarbekir ra pa kulfetê xo semedê huşkkerdişê tuyan ameya dewa xwu Deşta Emon. Dogan vana: "Ma tuyêre ra tuyonê xwu pê rote şonî ro. Ma ewilî binê tuyêre de çarşawêk kenî ra. Ma nêwazenî wa tuyê ma zîyan bê. Ma sînîyan ser de tuyanê xwu kenî huşk. Ma neqlê yewinî de pê nê tuyan helawe girênenî. Ma wnê tuyan zimistan girênenî. Ez pê hakan pewjena tuyanê xo. Pîzeyê kamî de karmî estî pê wedişê neê tuyan yenî war. Tuyî xeylê nêweşîyan rê şîfa yê."

Ayşe vana ke, "Ez her serre wextê resayîşê tuyan de semedê arêdayîş û huşkkerdişê tuyan yena Darahênî. Ma Dîyarbekir de manenê. Ma rê çî-mîyê dewe zaf weş û qîmetin ê. Bajaran de her çîyê werdişî hormonin ê û zerarê înan weşîya ma rê esto. Şikir hema zî dewê ma estê û ma nê çîyanê pak û tabîîyan rê mehrum nîyê."

Ayşe wina behsê edetanê werdişî yê verînanê ma kena: "Şarê ma semedo ke zimistan biwero mewsîmê hamnanî ra fêkîyanê xwu hazir keno. Tikî fekî yenê girênayîş tikî zî yenê huşkkerdiş. No edet hezaran serrîyo ke mîyanê şarê ma de esto. Welatê ma de tuyêrî zaf ê û şarê ma hem tuyanê xwu keno huşk hem zî pê helawe (dims) virazeno. Her çeqas zî bajaran de bîyo kêmî zî, dewan û qezayan de tay bo zî eno edet dewam keno."

Xebere: Zazakî News

Adir hewêk de zede bi û pêro şew kerd roşn, bi xabardayîşî ser ekîbê itfaiye amey herêma qewimyayîşî. Adir hetê ekîban ra ame hewnakerdiş.

Derheqê hedîse de tehqîqat ame dest pêkerdiş.

Serekê Amerîkayê Donald Trump seba Zîrveya G7î Fransa de bi û ey kopîyêka pîyameyîşî wexto ke Serekkomarê Fransayê Emmanuel Macronî reyde bi, Qesra Sipî de îmze kerde.

Îran: Merasîm çin o

Tehranî eşkere kerd ke seba metnê pîyameyîşî tu merasîmê îmzekerdîşî Swîsreyê de nêamo viraştiş. Hetê Îranî ra zî Serekkomar Mesûd Pizîşkiyanî peymane îmze kerde.

Bajarê Dêrsimî, bi tebîetê xo yo bêemsal, awa xo ya zelal û nebatê xo yê endîmîkî şarî rê yew cuyê tebîî pêşkêş keno.

Kal û pîranê Dêrsimî sirrê emrê xo yê dergî eşkera kerd.

Dêrsim, ke wayîrê Gela Munzurî û Pilurî yo, serranê peyênan de sey bajaro ke cuyê tebîî paweno, vejîyayo ver. Bajar bi weşîya xo ya tebîî û kulturê xo, nê demanê peyênan de bajaranê ke tewr zêde turîstan meyman kenê, înan mîyan de yo.

Şarê Dêrsimî heta mecbur nêmanê, werdê fabrîkayan nêwenê.

Kal û pîranê Dêrsimî yê 90 serrî û serê ci, sirrê cuyê xo yê dergî bi werdê tebîî û tebîetê Dêrsimî girê danê. Ê neslanê neweyan rê şîret kenê ke werdê tebîî yê ke merdimanê verênan werdêne, biwerê.

Seydalî Kizilbogayê 94 serrî sirrê cuyê xo yê dergî wina eşkera kerd:

“Ez 94 serre ya. Ma qatix, run, mast û qeymax werdêne. Kesî çayî ra hes nêkerdêne. Ma nê çîyî meymananê xo rê zî pêşkêş kerdêne. Heme çimeyê awe yê ke koyî ra vejîyenê, derman ê.”

Alî Yildizo 90 serrî zî vat, “Heywanê ma estbî, ma run viraştêne, ma penîr viraştêne û ma tena ê werdêne. Runê ewroyênî run nîyo, ma vere cû runê heywanan werdêne la ma rê vatêne o run rind nîyo. Ma zî dest bi werdişê runê hazirî kerd û nêweşî dest pêkerd. Tansîyonê mi badê ê runan berz bi.”

Yaşar Soyluçîçekî zî wina vat, “Ma do, mast, toraq û run wemê, ma bi nê çîyan bîyê pîl û ma nînan ra fek veranêdanê. Hewayê Dêrsimî zî zaf weş o. Wexto ke ez Bursa de manena, tansîyonê mi her tim berz o la wexto ke êna Dêrsim, yeno war.”

Cemîle Çîçeka 80 serrî zî wina vat, “Bi saya runê ma yê verênî û toraqaêma, ma resayî nê serran û ma cuyê xo dewam kenê. Eke ma werdê nê demî biwerdêne, ma do dermanan ra nêxelisîyêne. Merdimê nika dermanan gurenenê, her çîyî şimenê, her ke şono hetê xirabîye ser o şonê.”

Emîne Demîr zî wina behs kerd, “Merdimê nika seba çîyanê ke wenê, emrê înan kilm o. Ciwanî mirenê, nêeşkenê bixebitîyê. La ez 70 serre ya û ez xebitîyena, no zî bi saya run û toraqo ke ez wena.”

Forumê Aştî û Azadîye hetê Enstîtuya kurdî ya Amedî û Şaredarîya Bajarê Girdî yê Amedî ra ame organîzekerdiş,

Amed de siba wesîleyê Roşanê Ziwanê Kurdî ra bi nameyê “Rayîr û metodê ganîkerdişê ziwananê ke binê tehluke de yê” forumêk virazîya.

Na komxebate, hetê Enstîtuyê Kurdkî ya Amedî ra sey hîrê roniştişan amey hedrekerdene.

Roniştişo dîyin de babeta “Dezgehkîkerdişê Kirmanckî” amey munaqeşakerdene û Ehmedê Bira sey qalîkerdox û Nesîb Gultekîn sey moderator ca girewt.

*Na xebere bi destekê madî yê Sefaretxaneyê Almanya yê Anqara, çarçeweya 'Projeyê Xurtkerdişê Dezgehanê Medyaya Herêmî yê bi Wasitaya Mentorîya Mîyanneteweyîye û Vurnayîşê Dîjîtalî' de ameya amadekerdene, mesuldarîya muhtewayî aîdê dezgehê ma ya."