Çewlîg de komeleya bi nameye Mazêrî roja 15ê Gulane Roşanê Ziwanî de berê xo akerd. Merasîm de vera erozîyonê kulturî û asîmîlasyonî mesajê pîya micadelekerdişî ameyî dayîş.

Merasîmê akerdişî de xeylê kesî ca girewtî. Program de îdareyê sûke yê DEM Partî û DBPî ameyî têhet. Nînan ra teber, Serekê Saadet Partî ya Çewlîgî Muhammed Fatih Tiryaki zî merasim de ca gîrewt. Sîyasat ra teber; temsîlkarê Komeleya Heqanê Merdiman (ÎHD), Sendîkaya Emekdaranê Perwerde û Zanistî (Eğîtîm-Sen) û TMMOBî zî ameyî merasîm.

Mehmet Zahir Oluk: Komele do bîbo cayê ziwan û kulturî"

Hemserekê Komeleya MAZÊRî Mehmet Zahir Olukî qiseykerdişê xo de qala felsefeya awanbîyayîşî û mîsyonê komele kerd. Olukî Zazakî Newsî rê qisey kerd û wîna va. Olukî û wîna va: “Ziwanê ke nêameyo nuştişî, qebra xo bi destê xo keneno. Ewro Çewlîk de Mazêr, qederêkê rumetî yo û seba rûmeta ma cayêko pîroz o.”

Ziwan, tenya wesayîtê qiseykerdişî nîyo; o, felsefeya bingehîn a bîyayîşê miletî yo. Wexto ke ziwanê miletî mîyanê çerxê modernîteyî de vîndî beno, a milet ruhê xo zî vîndî ken o. No çarçove de, Çewlîk de akerdişê Saziya Ziwanê Kurdkî ya Mazêrî, seba Kirdkî/zazakî û Kurmancî pawitişê mîrateyêkê ruhî û tarîxî yo ke bi serran o binê herrî de mend o.

Çewlîk, bi hezaran serran o venganê nê lehçeyan rê nefes gêno. Mazêr bi na gama hîşyarî, asîmîlasyonê bêveng şikneno û ziwanê ma dima dima vejîyeno meydan; xo newe ra awan ken o. Coka abîyayîşê Mazêrî sey felsefeyêkê roşnahîyî yo: Ziwan rumet o! Hem Kirdkî hem zî Kurmancî, mîyanê na sazî de sey di çimanê pîrozan yewbînî pîl kenê û benê deryayêkê zanistî. No, tenya qiseykerdiş nîyo; mîyanê gramer û edebîyatî de zî pirdêkê dîrokî û qadîmî ver bi ameyîşî rayîr aken o.

Mazêr, tenya akerdişê sazîyêkê musayîşî nîyo; a qiyamê mîrateyêkê pîroz o ke bi serran o binê axî de mend o. Ma ewro mîyanê xulxulê modernîteyî de sey daranê bêkokan bîyî; bi ameyîşê her vayêkî kokê ma lerzeno. Pêwîstiya ma bi Mazêrî esta, çimkî ma nêwazenê vîrê dayika xo mîyanê kuçeyanê biyanîyan de vîndî bikerê. Her ke çekuyê ma kêm benê, ruhê ma zî kêm ben o. Mazêr seba ma bibo awe, bibo ax û bibo estuna zêrîne ya ke qeleyê vîrkerdişî mabên de berz ken a. O nefesêkê hênik o ke mîyanê qelbê her ciwanî de vano: “Ma bi kokê xo est ê!”

​“Mazêr, mîyanê hîris û yew herfan de dinya û deryayan awan ken o.” Her herf mifteyê vîrê ma yo. Mazêr bi dersanê xo, nê ziwanan mîyanê cuyê akademîk de newe ra ganî ken o. Ciwanê ke ziwanê xo ra dûrî kewtî, tede rumeta xo ya rastîne vînenê û bi nasnameyê xo serbilind benê. Her lehçe mîyanê Mazêrî de deryayêkê serbixo yo ke bi zerqê rojan ra tarîya asîmîlasyonî şikneno.

15ê Gulane de, Çewlîk de vejîyayîşêko newe est o. Na roje, ke Roşanê Ziwanê Kurdî yo, Mazêr sey tîrêjeka tîjî mîyanê kuçeyanê Çewlîkî de newe ra ziwan xemilnena. Mîyanê nê wextê pîrozî de, Mazêr tenya sazîyek nîya; beno ke klamekê xoser û qiyamê neslê neweyî yo. Senî ke vewre bi wisarî helîyena û erd rê bena awe, Mazêr zî amade ya ke her herfê ziwanê ma mîyanê tarîxî de bikero estunêkê zêrîne.

Miletê ke ziwanê xo ra dûrî keweno, sey dareka bêkok ziwa beno. Mazêr seba ma tenya ban nîyo; awe, ax û nefesêkê gandar o ke her hucereyê ma ganî ken o. Akerdişê na sazî, vejîyayîşê ruhê miletî yo ke bêvengiya serran şikneno.

Ma vanê: “Ma bi ziwanê xo est ê, bi ziwanê xo azad ê!”

​Pîroz bo 15ê Gulane, Roşanê Ziwanê Kurdkî. Pîroz bo akerdişê Mazêrî. Pîroz bo xebata pero emegdaran ke mîyanê tarîyî de bîyî çira. Êdî ziwanê ma tenya mîyanê çar dîwaran de nêmaneno; beno ke mîyanê pelanê kitaban û qelbê neslê neweyî de bibo roşnahî û dinya roşn û dewlemend bikero.

*Na xebere bi destekê madî yê Sefaretxaneyê Almanya yê Anqara, çarçeweya 'Projeyê Xurtkerdişê Dezgehanê Medyaya Herêmî yê bi Wasitaya Mentorîya Mîyanneteweyîye û Vurnayîşê Dîjîtalî' de ameya amadekerdene, mesuldarîya muhtewayî aîdê dezgehê ma ya."

Ma bixeyr dî wendoxê ma yê erjayeyî;

Ma 15ê Gulane, Roşanê Ziwanê Kurdkî fîraz kenê.

Bi minasebetê na roje ma bi ziwanê xo yê zazakî, hûmara xo ya çarine şima rê pêşkêş kenê. Hûmara Psyche: Mezgî ya çarine do demêkê nêzdîyî de verê wendoxanê xo de biba. Wa seba ziwan û şarê ma xeyrên bo!

KOVARE DE NÊ NUŞTEYÎ CA GÊNÊ

ÇARESERÎYA HEREKETANÊ BIPROBLEMAN BEYTULLAH ÖZDEMİR

DEPRESYON ÇI YO? CÎHAT GÊLÎJ

DIZÎWANÎTÎ KÎNEM TAŞKIN

EVULOSYONÊ MEZGÎ Û MÎYANVEJÎYAYÊ HOMAYAN - II ZELALE GUNDUZ

SÎSTEMÊ PERWERDEYÊ FÎNLANDÎYA SER O ANALÎZÊDO SOSYO-EKONOMÎK Û PEDAGOJÎK PENABER QEYA

OTÎZMÎ DE TEORÎYA ZÎHNÎ NAZLI YEŞİLYAYLA

KAYÊ DOMANAN Û TAYBETMENDÎYÊ KAYAN YAKUP TAŞÇI

MERHELEYÊ MUDAXELEYÊ XÎZMETÊ KOMELKÎYÎ YO BÎPLAN ZERRWEŞ XODÎ

PSÎKOTERAPÎ DE BÎKARARDÎŞÊ METAFORAN PSÎKOLOG ÎSMAÎL GÜVEN

QETLÊ ZÎWANAN Û XÎRABEYÎYA BÎNYATÊ RUHÎ: TEHLÎLÊ DAVID CRYSTALÎ KAFUR SEÇİLMEK

PERWERDEYO BI ZÎWANÊ DAYÎKE Û TAYÊ NÎMÛNEYÎ: TECRUBEYÊ KURDKÎ Û KATALANKÎ EZGÎ ORAK Û SORAZ REŞTEMÎ

XÎRABEYÎYA KESÎTÎ YA OBSESÎF KOMPULSÎFE MEHMET AY

SEYÎDXAN KURIJÎ REYDE ROPORTAJ TAHÎR B.

TÎRYAKÎTÎYE I - PÊNAS Û TEWÎRÊ TÎRYAKÎTÎYAN MÎRAD BÛRTAKÛÇÎN

No hefte ez şima re qale astengdarîye bikerî.

Astengdarîye çî yo?

Asteng çî yo?

Qasêk ziwanî mi tado ez şima re qisey bikerî.

Asteng;Yew çîye ke wextîk vecîyeno raşte ay çî yo ke yîr zorkarî vecîyeno ma nê çîyan ra vanî asteng.

Astengdarîye;Yew kes yo ke pîzey dayîka xora ameyo dinya,yanzî bade neweşîra,qezara usî.. yew semed ra fîzîkî,zihnî,ruhî û hîsî qabîlîyetan xo yew tewr duşt ra vînkerdiş o.

Mana asteng û astengdarîye kilmkî no tewr o.Dinya da 1.3 mîlyar kes astengdarîye.Her şeş ten ra yew kes astengdaro û ma zî namzedî astengdarîyîye.Lewra ma zî yew qeza ra pey,yew neweşî ra pey beno ke ma bibi astengdari.

Astengdaran no heyatî de zaf zehmet vînenî rayîran de parkan de keye de gure de hema hema her ca de însan yîn re benî asteng.Heyate yîn zoro la ma yîn re hena kenî zor.Ma her ca de yîn re benî asteng.Rayîr de,teber de,vesaitan de,gure de gere ma venî ca bide yîn,lewra yîn zî sey ma yê û heyate xo raminenî.

Gore standartê rêxistineyî weşîyeyî dinya(WHO) ra astengdaran nê kategorî ra abirenî.

* astengdarî bedenî,

* astengdarî vînayîş,

* astengdarî eşnawitiş û ziwanî

* astengdarî zihnî,

* astengdarî ruhî û hîssî,

* astengdarî neweşîye hertimî.

Nê kategorî ti eşkenî bizednî la ay ke zanayenî nê yê.

No hewte kilmkî ma qale asteng ke yewna hewte ma dewam bikerî.

Weşîye de bimanî.

Qeymaqam Karataşî aşkere kerd ke akerdişê na komele qerarêko zaf rînd o û wina va: “Goreyê raporanê UNESCOyî zazakî (kirdkî) mîyanê ziwananê ke vîndî benê de ya. Her cîyayîya ma zengînîya ma ya; coka ganî ma zazakî bîpawê. Bi taybetî dibistanan de weçînitîşê dersanê zazakî seba ameyoxê nê ziwanî zaf muhîm o.”

Serekê Şaredarîye Şehmus Karamehmetoğlu zî va ke ê sey şaredarîye do her tîm paşt bidê komele. Serekê Komele Mehmet Fatih Bedirhanoğlu zî va ke hedefê înan o bingehîn pawitişê kulturê zazakî yo û ê do qeza de seba naye zaf xebatan bîkerê.

Kovar bi edîtorîya nuştox û akademîsyeno namdar Selîm Temoyî weşanîyena.

"Vîn" bi hîrê lehçeyanê bingeyînan yê kurdkî—Kurmanckî, Kirmanckî (Zazakî) û Soranî ameya amadekerdene. Kovar de ca dîyeno xeylê tewiranê edebî û hunerîyan:

Nuşteyî, hîkayeyî (estanikî) û şîîrî, roportajî, çarnayîşî û xeberê kulturkî.

Kovar formatê “flipbook”î de ya, bi alfabeya Latînkî-Kurdkî yena weşanayene û 64 rîpel a. “

Seba eseran vengdayîş

Kovara “Vîn”î do di aşman ra rayêk bêra weşanayene. Aye, berê xo pêro kurdan û nuştoxanê kurdkî rê akerdo.

Na humare de berhem, mulaqat, û açarnayan de îmzayê gelêk nameyan estê ku nê nameyî nê yê; Ahmed Azad, Aydin Ekîn, Azad Dilwar, Azad Kaysadu, Bawer Aydin, Berken Bereh, Buhişt Issa, Dîbar Çelîk, Dîlan Yasak, Enes Yildiz, Fatma Savci, Ferhadê Mihemed, Furkan Îşlen, Haden Oz, Hebûn Elbakî, Îbrahîm Şêxşerefî, Jan Alî Yekta, Jiyar Homer, Kawa Nemir, Kenan Ogur, Lorîn Demirel, Luqman Ehmed, Netîce Altun Demîr, Ozlem Guntaş, Rojîn Şêx Hemo, Sebahattîn Sumelî, Sedat Ulugana, Selîm Temo, Seyîdxan Kurij, Siya Jandar, Sîbel Akman, Şênê Mihemed û Xelef Wanî.

Kovara Vîne de beşê “Vîndank”î de ma Ehmed Huseynî, Mehmet Emîn Bozarslan û Refîq Sabîrî arenê xo vîr. Beşê “HevpeyVîn”î de Fatma Savci biya meymana kovare. Beşê “Belge”yî de kovare vilawekêke weşanayena ke bi Kurdkî ya (Kurmanckî) û Serewedaritişê 1925in sîya kena.

Kovare de Almankî, Franskî, îngîlîzkî û Îspanyolkî ra açarnayeyî amê kerdene. Alana Marie Levinson-LaBrosse, Alfonsina Storni, Alphonse Daudet, Arthur Rimbaud, Berthold Brecht, Charles Bukowski James Finn Garner, Kate Chopin, Rafael Alberti, Rita Mae Brown û Tracy Fuad meymanê xerîbî yê Vîn ê.

Adresa e-maîlî:

simupikol@gmail.com

Deheqê forumî de malumat wîna yo:

Na komxebate, hetê Enstîtuyê Kurdkî ya Amedî ra sey hîrê roniştişan ameya hedrekerdene. Roniştişo yewin ke bi nameyê “ Seba ziwananê binê tehluke de yê Enstîtuyê Ziwananê Ganîyan” de û bi moderasyonê Serhat Kiliçî, Gregory Anderson û qalikerdoxêk Sazîya Garabideyî ra do pêşkêşîyan bikerê.

Roniştişo dîyin de babeta “Dezgehkîkerdişê Kirmanckî” do bêro munaqeşakerdene û Ehmedê Bira sey qalîkerdox û Nesîb Gultekîn sey moderator do beşdaran reyde bibê.

Roniştişê hîrêyinî de zî, ke badê mabênê nêmroje do bêro viraştene, bi moderasyonê Gulçîn Şanli qalîkerdox Enver Yilmaz û beşdarî do “Rolê Medyaya Kirmanckî” ser o qale bikerê.

Badê her roniştişî û hema ke program nêqadîya, do munaqeşa û erjnayîşî bi hewayêko hîra bêrê kerdene û netîceyê ê munaqeşayan do sey raporêk bêro hedre kerdene.

Ziwan: Kurdkî (Kirmanckî) (bi açarnayişê Îngîlîzkî)

Beşdarî: Herkesî rê akerde yo. Beşdarîya kesê ke ziwanî ser o wanenê, xebitîyenê, cigêrayîş kenê û dersan danê û xebatkarê medyayî bitaybetî yenê waştene.

Kontenjan: 30 kesî

Saate: 10:00-15:00

Ca: ÇandAmed Qatê 4ê Salona Kombîyayîşî (Merkezê Sezaî Karakoçî yê Çand û Kongreyî)

Dinya de nê seseranê pêyênan de problemê ma yo tewr gird gam bi gam zêdebiyayişê popîlasyonê merdiman o. Her wext merdimaye seba ciwîyayişê xo , wazena ke xoza talan bikera û xoza qontrol bikera. Heta zanistî ra (xebatê teknolojikî) merdimayîye çend zaf aver şîyera hendayî xoza ser o zî zaf tesîrê xo ronena.

Vurîyayişê îklîmî de seba ke şaristan, febrîqa, tesîsê endustrîyê girdî vîrazîyayê, darê ameyê birnayiş her ca de betonan ra keyeyî, tesisî ameyî viraştiş û atmosfer de karbon, gaza metan hêdî-hêdî zêde bîyo. La oksijen zî atmosfer de kêm bîyo û gaz atmosferi ser o hîna zêde bîyo. Nê semedî ra eyom (îklîm) zî bedelîyayo.

Semedê tesirê merdimayîye ra atmosfer de xeylê gazê qarbon vila bîyê û atmosfer ser o tesîrê xo kerd. O çax heme cayê dinya de global yew germinîyê virazîyaya. No zî tira pey sebebê vurîyayişê îklîmî bîyo.

Seba na babete serra 1997î de şaristanê japonya Kyotoyê de hetê welatanê bînan ra Protokolê Kyototoyê ame îmzakerdiş û ameyişî Rûsan ra pey serra 2005î de pratik de cayê xo dîyo. Goreyê nê protokolî welatêk destur dayo, qerarê înan nika ra pey tena se de 5 gazê sera vila bena atmosferî. Tirkîya zî no protokol îmza kerda .

Bêguman no seseran de problemê ma yo tewr gird germinîya globale û vuriyayişê îklîmî yo. Rojanê neweyan de ma vînenî ke hêdî-hêdî awe kemîyena erd vişk û war beno, hamnan hîna germ beno, zimistan hina serd beno, serebûtê ekstremî dinya ser o virazîyenî. Hemsencê xoza (dengeyê xoza) xerepîyeno. Nişka ra torg û torsela warena, vayo vilik û welvelikê virazîyenî.

Naye ra teber ma cor de derheqê kêmbiyayişê awe de çîke vatibi. Seba ke kêmbiyayişê awa binê erdî û waranê ra erd vişk beno ramîtîş ra hîna kêm zerzewat vecîyeno. Darî vişk benî vaşî germineyî ra veşenî û hetê bînî ra dinya de popîlasyonê merdiman vîşe beno. Labelê vera-vera werd zî kêm beno. Dînya de nika ra qirîzê werdî esto. No qirîz rojanê ameyiyanê de hîna viş beno. Ma eşkenî vajê; rojanê ameyiyanê de dinya de kes nêeşkeno bireso werd zî. Hetê bînî ra nebatê kêmê benî cayê heywanan hetê merdiman ra wederîyenî, tayê nebat û heywanî dînya ra çin benî.

Cayanê nizdî qutuban de ma eşkenî vajê Grönland ,Alaska û antartiqa de çi heyf ke cemed hêdî-hêdî helîyenî û goreyê zanistan ra do nizdî ra awa dengizî zî berz biba û qitayê ke berz nîye beno ke bînê awe de bimanê. Heta vakurê qutubê de fok, penguen û heşê qutuban eke wina germîney vîşê biba beno ke neslê înan vîndî bibo. Tena qutuban de cemed nêhelîyeno koyê ke zaf berzê sereyê nê koyan de zî cemed helîyeno. Eke na wina bibo felaketê ma heme ganîyan beno. Laser, torg û torsela, welwelek, zuwayîye zêde vîşe bena.

Tîya de merdimîye seba havilgirewtişa xo xoza ser ro hukmê xo ronenê la ma ganî xoza bipawê û veşnayişê fosîlan nê, herinda înan de hina pank enerjî biveynî û nê enerjî ca bîgirê. (enerjî, va, tîje, awe …….usn) .Tiya de ma vînenî ke merdimayîye çend kêm tesir rona xoza ser o cuyê hina weş bena

Sey ke şima zanî 15ê Gulane Roja Roşanê Ziwanê Kurdkî yo. 15ê Gulane 1932î de Celadet Alî Bedirxan û embazê ey, bi rihêko kurdewar û zerrîwaz dest bi weşanê Kovara Haware kerd. Ma zî ewro sey sazgehê heq û huqûqî, bi aye zerrîwazîye û hîssan reyde bale ancenê heqê kurdkî yê perwerdeyîya ziwanê dayîke.

Verê her çî ziwanê ma estî, nasname û erjê ma yo. Nê semedî ra ganî ma pêro pîya ziwanê xo rê wayîr vejîyê û bipawê. No kar milê ma pêronan ser o yo.

Heqê perwerdeyîya bi ziwanê dayîke hem heqêko komelkî hem zî heqêko kesayetî yo. Heqê her şarî û her kesî est o ke bi ziwanê xo yê dayîke perwerde bivîno. No heq, sey heqê merdimîye yê huqûqê mîyannetewî de ameyo nas kerdene û xeylê konrat û şertname û beyannameyanê mîyannetewîyan de ameyo qebulkerdiş.

Beyannameyê Heqê Ziwanî yê Dinya, Kontratê Pawitişê Ziwananê Kêmîyan û Ziwananê Herêmî yê Ewropayî, Kontratê Çarçiwayê yê Pawitişê Kêmîyanê Netewîyan, Kontratê Heqê Sîyasî û Sîvîlî yê Neteweyanê Yewbîyayeyan, warê heqê ziwanî de belgeyê bingehîn ê.

Çiqas nê kontratanê mîyannetewîyan de heqê perwerdeyîya bi ziwanê dayîke û xeylê heqê kulturî yê bînî amebî qebulkerdiş la Tirkîya şerhê sînorkerdişî dayîbî serê xeylê maddeyanê înan kontratan û nêverdayo û hama zî nêverdano ke şarê Kurd zî nê heqan ra feyde bigîro.

Awanbîyayîşê Tirkîya ra heta ewro, kurd, ziwanê kurdkî û kulturê kurdkî hetê dewlete ra nêameyo naskerdene. Ewro zî polîtîkayê Tirkîyayî yê înkarkerdiş û asîmîlekerdişî ser o yo. Goreyê maddeyê 42yê Qanûnê bingeyîn ê Tirkîyayî ziwanê tirkî ra vêşêr, perwerdewîya bi ziwanêko bînî qedexe keno. Goreyê îzahatnameyê Wezaretê Perwerdeyî mîyanê tayînkerdişê 20 hezar Mamosteyan de tenya 10 kontenjan semedê kurdkî ameyo akerdiş. Bi mîlyonan gedeyanê kurdan mekteban de nêeşkenê perwerdeyî bi ziwanê kurdkî biveynê. Şano, konser, fîlm û zaf tewirê şahîyê kurdkîyî hama zî yenê qedexekerdiş. Sazgehanê fermîyan de kurdkî nêyeno naskerdene. Dadgehan de semedê pawitişê kurdkîyî pere yeno waştene û zaf wextan heqê pawitişî bi ziwanê dayîke yeno binpaykerdene. Heta Parlamentoyê de kurdkî sey ziwanêko ‘nênaskerde’ yeno pênasekerdene

Nê rojan de qala qanûneko bingeyîn o newe yeno kerdiş. Ma bi vengêko berz vang danê û vanê: Ganî qanûno Qanûnê Bingeyîn o Newe de kurdkî bibo wayîrê statuyî. No heq, heqê ma yo. Zaf welatanê dinya, ziwanê cîya yê welatîyan yeno nas kerdene û nê ziwanî sey ziwanê fermî yenê qebulkerdene. Amerîka de îngîlîzkî û spankî; Swîsre de elmankî, franskî û îtalkî; Rûsya, Hindîstan û Efrîkaya Başûr û xeylê welatanê bînan de zî, yew ziwanî ra zêdêr ziwanî sey ziwanê fermî yenê qebulkerdene.

Bi minasebeta na roje ma pawitoxê kurd û azadîwaz veng danê Parlomentoyî û selahîyetdaranê dewlete ke nê polîtîkayê asîmîlasyonî ra fek veradê, kurdan û kurdkî nas bikê.

Ganî ziwanê kurdkî bibo ziwanê perwerdeyîye û ziwanê fermî.

Nûredîn Zaza, o ke serra 1919î de qezaya Xarpêtî Maden de ameyo dinya û 7ê Çeleyê 1988î de Swîsre de dinyaya xo bedilna. Zaza yew roşnvîro kurd o tewr muhîmanê seserra 20ine yo. No nuştox û sîyasetmedaro kurd gelek waran de xebitîyayo û tesîrêko pîl hereketê kurdî ser o kerdo.

Cuye û wendişê ey

Nameyê ey o raşt Nureddîn Yusuf o, perwerdeyê xo yê destpêkî Maden de girewto. Badê ke uca de dibistana seretayî wedîna, şi Amed û uca dibistana mîyanêne de wend. Serra 1937î de Dr. Nafiz ame girewtiş û badê veradayîşî, şi Şam.

Şam de wendişê xo rê dewam kerd û dima zî dîplomaya bekaloryayî girewt. Dima ra verê xo da Kurdistanê Îraqî û Bexdayî. Uca ra zî şi Lubnan û wendişê xo yê zanîngehî uca qedêna. Badê ke Lubnan ra agêra, şi Swîsre û uca doktoraya xo temam kerde.

Xebata sîyasî û roşnvîrî

Serra 1956î de Swîsre de bi endamê Komelaya Wendekaranê Kurdan a Ewropa, ke veren dezgeyanê kurdan ê Ewropa bi. Eynî wext de, Sûrîye de zî aktîf bi û bi endamê Partîya Demokrate ya Kurdan a Sûrîye. 14ê Hezîrana 1957î de bi serekê na partî.

Badê serreke, seba tay probleman partî ra cîya bi. La eleqay ey a Sûrîye dir nêqetîya û serra 1960î de agêra uca. Demê xo de ke Sûrîye de mendbi, bi endamê Dadgehaya Berze ya Dewlete. Badê ke na dezgeh ame wedarnayîş, o mecbur mend ke Sûrîye ra vecîyo û reyna agêro Swîsre.

Serra 1963î de, o û Cegerxwîn amey tepiştiş, la badê demêk hepis ra amey veradayîş.

Eserê ey

Dr. Nûredîn Zaza gelek eserî seba kultur û ziwanê kurdî nuştê. Nuşteyê ey hem bi ziwanê kurdî hem zî bi ziwananê bînan bîy. Mamosta Hemîd Ferecî, kitabê xo yo bi nameyê "Komîta Navîn Birayekî Hişk di Derheqê Dr. Nûredîn de" de, behsê cuye û xebatanê ey kerdo.

Xizmetê ey o seba partîyanê kurdan û seba tevgera kurdî tarîx de cayêko muhîm gêno.

Serra 1967î de Sûrîye ra ame surgunkerdene û serra 1970î de şi Swîsre ke heta peynîya cuyê xo uca mend.

Xebatê ey bi tena nuştoxî sinor nêbîbî û bi taybetî warê sîyasî de zî aktîf bi

Nûredîn Zaza xebata xo tena warê sîyasî de sinordar nêkerdbi. O Sûrîye de reseno Celadet Bedirxanî û kovara Hawarî de dest bi nuştişê hîkayeyanê kilman keno. Memê Alanî bi tîpanê latînî çap kerd û "Şivanê Kurd" yÊ Erebê Şemo açarna û kitabêk bi nameyê "Bangek ji bo miletê kurd" serra 1982 de vetbi. Gelek rojname û kovaran de zî nuşteyî nusnayî.

Eserê ey

• Şerê Azadî
• Ma vie de kurde
• Memê Alan
• Keskesor (neşrîyatê Nûdemî de vejîya û weşanxaneya nê nameyî kitabê ey ê hîkayeyanê kilman kerdo)

Çar kitabî nuştê û tayê nuşteyê ey ê ke nêameyê neşrkerdiş zî estê.

Têkoşîna ey

Cegerxwîn seba Nûredîn vano: "Çimê ey de, ma pêro, yanî miletê kurd pêro peydemende yê û waştêne ma pêrune kêmasîyanê komelkî, sîyasî, têkilîye ra bipawo. Vatêne: 'wina nanî biwere, wina ronişê, wina awe bişimê, wina werze wina ronişê, wina rakewê, wina wina...' dîtişê doktor Nûredîn, verî ra aver şîbi..."

Zazakî ke sey Kirmanckî, kirdkî, dimilkî/dimilî/dimbilî zî yena namekerdiş, lehçeyanê kurdkî ra yew a ke mîyanê cografyaya Kurdistanî de qisey bena. Serranê peyênan de semedê Zazakî xebatê standardîzekerdişî yê muhîmî ameyê kerdiş.

Zazakî, hetanî serranê 1980an, ziwanêk bi ekserîyet qiseykerdişî bi. Seba ke zafê mintiqayanê Zazayan de sîstemê perwerdeyî tena bi tirkî, yo, derheqê Zazakî de tersê vîndîbîyayîşî esto. No semed ra Grûba Xebate ya Vateyî serra 1996 de dest bi xebatanê standardîzekerdişî kerd.

Nê xebatan de tam 38 kombîyayîşî ameyî viraştene û nêzdîyê hewtay û çar hûmarî kovara Vateyî vejîyayî. Coka seba standardîzekerdişê kirmanckî di ferhengî zî ameyî weşanayene:

• Ferhengê Tirkî-Kirmanckî (Zazakî)

• Ferhengê Kirmanckî (Zazakî)-Tirkî

Nê ferhengan zî xizmetêko muhîm kerdo: Çekuyê ke fekanê cîya-cîyayan de estê, ameyê pêser ardene û goreyê fekanê standardî ameyê îfade kerdene.

Qaydeyê rastnuştişî yê Zazakî, seba ziwanêk ke hîna teze beno nuşte, zaf muhîm ê. Bi nê qaydeyan, nuştişê ziwanî, wendişê ziwanî û musayîşê ziwanî beno asan.

Çend qaydeyan ra nimûne bidîme:

1. Nameyê miletan û zerfê înan: "kurde", "tirke", "azerî" heme bi herfa hurdîye dest pêkenê.

2. Nameyê mensûbanê dewan, bajaran, mintiqayan: "çewlîgij", "dêrsimij", "pîranij" bi herfa hurdîye dest pêkenê.

3. Herinda 'h' û 'x' de vurîyayiş: Mintiqayan de ferqî estê. Mesela, tayê mintiqa de "heş" û tayê mintiqa de "xeş" vajîyeno. Labelê bi standardkerdişî, formê ke frekans de zaf ê wina standardîze bîyê.

4. Suffîksê "-ik, -ek, -ike, -in": Tayê dewan de "-ik", tayêne de "-eke", tayêne de "-in" şuxulîyeno. Na heterogeneity de standardkerdiş beno muhîm. Mesela, "qijeke/qijek/qijik" formê ke netîceyê standardî de bîyo "qijek".

Rolê Medya û Weşanan de Standardîzekerdiş

Weşananê Zazakî seba standardkerdişî rolêko muhîm kay kenê. Kovara Vateyî tena nê qaydeyê standardî bi hawayêko teorîk nêeşkera kerdo, aynî wext de na kovare de nê qaydeyî ameyê tetbîqkerdene zî.

Tayê weşanxaneyî zî nê standardî ser o xebitîyenê. Mesela, Weşanxaneyê Vateyî, Weşanxaneyê Roşna, Weşanxaneyê Nûbiharî. Nê weşanxaneyan de vejîyayîşê kitaban de nê qaydeyê ke ma ser o qisey kenê ameyê tetbîqkerdene.

Medyaya nuştekî ra teber, medyaya vateyî (qiseykerdişî) de zî standardkerdiş muhîm o. Çunke seba ke ma bieşkîme ziwanê xo bikarnîme, ganî formêko standarde bibê. Radyo, TV û sosyal medya de, xora formê standardî ser o xebitîyayene maneno.

Her çiqas derheqê kirmanckî- Zazakî de tayê fakülteyê ziwanî estê zî, xizmetê muhîm nêkerdê. No problem, kemanîya standardkerdişî de zî aseno.

Labelê serranê peyênan de, tayê kitabê muhîmî ameyê vetene û nê qaydeyan de tetbîqkerdişê ziwanî zaf muhîm o. Standardizasyon, beno sebebê wendişê perwerdeyî zî. Seba ke domananê ma, ganî nê standardî hol bizanî û bikarnî.

Kirmanckî (zazakî) hetê tarixî û kulturî ra ziwanêko dewlemend o. Labelê seba ke bimano, ganî rewşa nuştişê ey standardîze bibo. Standardkerdiş xezînaya ziwanî muhafeze keno, peynîya (dawîya) na xezîneyî ra teber xo bimusalhe keno.

Her ziwanzanayoxo ke Zazakî nusneno ganî nê standardan ser o tercîhan bimusno û înan bikar bîyaro. No, ziwanî rê wayîrvejîyayîş o. Ma ziwanê xo nêwaştene çi fayde dano ma? Xora ma bi ziwanê xo estê, ziwanê ma nîyo, ma çin ê. "Eke ti ziwanê xo vîra bikerî, îdentîteyê xo zî vîra kenî."

No semed ra, ma ganî zafer bixebitîme. Nê xebatan de, muhîmîya standardîzekerdişî xo bi xo eşkera kena.

Gündüzî va ke, dezgehê demokratîkî wayîrîya Zazakî nêkenê. Zaf telewîzyon û radyoyê Kurmanckî estê la yê Zazakî çin ê. Tîyatroyê Zazakî çin o Xebatê ke estê sey akademîk manenê. Dezgehê sey Enstîtûyê Kurdî yan zî MED-DERî zaf micadele kenê, labelê bes nîyo. Ziwanî de prestîj nêmendo. Sebebê ci zî temsîlkarê sîyasî û kulturî yê. Ê kare xo pê Tîrkî kenê û na rewşe prestîjê ziwanî kêm kena. Seba ke ziwan vîndî nêbo, ganî dezgehî bêrê têhet û xebatanê xurtan bîkerê."

Deniz Gündüzî va: "Zaf radyo û telewîzyonê Kurmancî estê, labelê yê Zazakî çîn ê. Amed de 500 hezar Zazayî ciwîyenê, labelê hema zî tîyatroyêka Zazakî çîn a. Ma vanî 'Kurdkî', labelê tenê Kurmancî fam beno. Beledîyeyan de zî ziwanê ma Kurmancî ra pey yeno nuştiş. Na rewşe canê mi dejnena. Seba tîyatroyê Zazakî dezgehê xoserî lazîm ê."

Gündüzî seba çareserîye zî nê pêşnîyazî kerdî: "Şarê ma ziwanê xo qisey keno, labelê nêşeno binûsno. Ma ganî herinda şîyayîşê dewan û mehlayan, alfabe û nuştiş bimûsnê şarî. Komel amade yo, labelê organîzasyon çîn o. Hereketa Kurd zaf xurt a, eke na mesele xo rê biko derd û cad biko do çareser bîkero."

Endamê Grûba Xebate ya Vateyî Deniz Gunduz:

Goreyê UNESCOyî Zazakî mirena. Eke wina dewam biko, Tirkîya de do Kurmanckî zî bimira.

Sazgeh û dezgehê demokratîkî wayîrîya Zazakî nêkenê.

Zaf telewîzyon û radyoyê Kurmanckî estê la yê Zazakî çin ê. Tîyatroyê Zazakî çin o.… pic.twitter.com/lKyBEP2MkD

— Zazakî News (@zazaki_news) May 13, 2026

Çime: Ajansa Mezopotamya

Sazgeha Cigêrayîşî ya Xosere ya Polîtîk û Stratejîka Komelkî, şîrketê ORCyî, netîceyê cigêrayîşêxo yê eşkera kerd. No anket 30 Bajaranê Girdan de virazîya

Goreyê nê netîceyê cigêrayîşan mîyanê şaredarîyanê qezayanê 30 Bajaranê Girdan de Şaredarîya Peyasî ya Dîyarbekirî tewr şaredarîya serkewte ya.

Akerdişê komele roja Roşanê Ziwanê Kurdkî de, 15ê Gulane 2026 de virazîyeno. Rayberê komele aşkere kerd ke ê wazenê bi hişmendîya statûyê kurdkî û perwerdeyo bi ziwanê kurdkî xebatanê xo bikerê.

Vengdayîşê akerdişî

Komelaya MAZÊRî seba akerdişî veng da heme şarî û va: "Ma bi sereberzî şima dawetê akerdişê saziya xo ya cigêrayîş û averberdişê ziwanê kurdkî kenê. Beşdarîya şima do paştî bido xebatanê ma."

Programê akerdişî wina yo:

Tarîx: 15ê Gûlane 2026

Roje: Roja Îneyî

Saete: 13:00

Adres: Mehlaya Selahattin Eyyubi, Sîteyê Metropolkentî, Kişta Kolejê Ziwanî yê Amerîka, Uydukent/Çewlîg.

Enwer Yılmaz

Dr. Îsmet Konak

Yew aforîzmaya balkêşe est a; kamîya merdimî binê ziwanê merdimî de ya. Beno ke ma hezar reyî dubare kerdo û vato ke “ziwanê dayîke pusulaya merdimî ya”. Merdimo ke ziwanê xo de perwerde nêgeno, qisey nêkeno, nênuseno, hewnan nêvîneno, sîyaset nêkeno, hez nêkeno, yarîyan nêkeno, sanikan nêwaneno, domananê xo pîl nêkeno, kalik û pîrikanê xo de galgale nêkeno, nê merdimî pusulaya xo vîndî kerdo. Cuye derya ya; pusula zî ziwano ke merdimî rê raye mojneno yo. Ganî merdim rotaya xo, rayîr û rayîrgehê xo bizano, vîndî nêkero.

Tertele û yadkerdiş

Ma fekafek her serre şinê Dêrsim û ercanê mayê ke Tertele de ameyî qetilkerdene, anê vîrê xo. Her serre hişê beşdaran “tirkî” sero şino û yadkerdişê xo zafane tirkî kenê. Nê ferasetî de “nakokîye” est a. Yan Tertele nêro yadkerdene, yan zî heme yadkerdiş bi kirmanckî bibo. Ma rind zanê ke serranê 1937-1938an de têna şar nêame qirkerdene; ziwan, kultur û kamîya şarî zî ameyî hedefgirewtene. Talankeran waşt ke Dêrsim de pêro estîya şarê kurdî çin bikerê. Xora Mufettîşo Pêroyî yo 4. Abdullah Alpdoganî fermanê xo yê şermamizî de wina vatbî: “Ma kokê armenîyan ard, pey de têna kurdî û qizilbaşî mendî. Eke şima wazenê domanê şima nê welatî de zerreweş bibê, zerreyê şima kesî rê nêveşo”. Yanî Alpdogan hem îtîqat hem zî nasnameyê kirmancan hedef nîşan dano. Na çarçewa de bi tirkî yadkerdiş, hetêk ra polîtîkaya “tenkîlî” rê teslîmbîyayîş o. Ma nêvanê ke tirkî nêro şuxilnayene, la ganî Dêrsim de ziwano yewin kurdî (kirmanckî yan kurmancî) bibo. Bitaybetî rojanê taybetan de gurênayîşê ziwanê kurdî formêkê xoverdayîşî yo. Ma pêro çepgir ê, la ma vanê ke ganî ma dîsîplînê sosyalîzmî ziwanê xo yê dayîke de bikerê. Mîsal Karl Marx û Engelsî xebatê xo zafane almankî nuştêne, çike almankî ziwanê înan ê dayîke bî. Înan nêvatêne ke bêrê ma xebatanê xo îngîlîzkî yan fransizkî bikerê. Yanî sosyalîzm şuxilnayîşê tirkî ferz nêkeno; eksê ci sosyalîzm de “her netewe wayîrê heqê dîyarkerdişê ameyoxê xo yo”. Bi kurdî qiseykerdiş û nuştiş nêno manaya “neteweperestîye”.

Banokîya ma dêrsimijan

Fîlozof Franz Fanon vano ke “şîdeto kolonîzeker, têna denêkeweno zerreyê leşe, o dekeweno heta tebaqanê ruhî yê xorînan.” Merdim eşkeno vajo ke Dêrsim de ewro têna leşe nê, ruh zî teslîmê şîdetê kolonîzekerî bîyo. Şaro ke ziwanê xo xo vîr ra keno, ziwanê xo qij geno, ziwanê xo yê dayîke rê xerîb o, ruhê ê şarî bindest o. Ganî ma dêrsimijî na raştîye qebûl bikerê û çareserîyêke bivînê. Ganî ma wayîrê mêrasê pîr û kalikanê xo bivejîyê. Şaîro dêrsimij Sey Qajî fekafek seserre ra ver nîya nuseno: “Nê zalimûnê dina ferman do, vato: Dêrsim de az nêmano”. A hişmendîye, o ferasetê zulmkarî û talankerî hema zî ramîno. Dêrsim de ke ziwan, kultur, tarîx û kamîye nêmende, “az” zî nêmaneno. Verê cû dapîr û bapîranê ma vera zulmkarî wina vatêne: “Dêrsim rê hêriş beno, la serkewtiş nêbeno”. Ewro ma qebûl bikerê ke Dêrsim rê hêriş zî bî, talanker serkewte zî bî. Seba ma zî no, “qesawet” nîyo. Ma êdî nê pergalê gemarinî rê bonder bîyî û ci ra “razî” yê. Na “banokîya” ma, na rewşa “indifferentia” ya ke sey dara hêjîrêre mîyanê ma de pîl bena, qet “xêr” nîyo.

Quo vadîs?

Quo vadîs? yanî “Ti şinî/a ça?”. Ma zanê ke bi destê Petrusî no pers Îsayî ra ameyo perskerdene. Îsayî vato ke “Ez reyna şina Roma ke uca de bêrî çarmix”. Îsayî seba armanc û paradîgmaya xo game peyser nêeşte; her tewr rîsk girewt. Nika ma zî xo ra eşkenê bipersê “Ma şinê ça?”. Qaso ke ez vînena, ma mîyanê tunela derg û tenge de yê. Heta ke destê ma de fenere nêbîye, ma nêeşkenê na tunela ting û tarî ra derbas bibê. Fenera ma ziwanê ma yo, fenera ma kamîya ma ya, fenera ma îtîqatê ma yo. Sewbîna rayîr çin o.

Ziwan ‘sayeban’ o

Şima zî zanê Kazim Karabekîrî vatbî “Yan ma Dêrsimî ‘islah” bikerê yan zî ‘îflah’”. No feraseto binkor û fêlbaz ewro zî vera Dêrsimî plananê qilêrinan keno. Walî Tuncay Sonel û hemkaranê ey rayîrê Karabekîrî taqîp kerd. Ganî ma vera polîtîkaya “islah yan îflahî” baldar bibê; ziwan, kamî û kulturê xo vera talankeran bipawê. Ma xo vîr ra nêkerê; çîyo tewr girîngo ke ma vera rojê zordestan ê sûrbîyayeyî bisevekno, “sayeban” o. Sayebano pêt zî ziwan o.

Çime: Azadiya Welat

Hunermendî eşkerayîya xo de va ke. Rîyê programê Roja Ziwanî ra tayê problemî virazîyayê. Coka o wazeno nê problemî telafî bîkero.

Mikail Aslanî va: “Seba nê taloqkerdişî ma şarê xo ra efû wazenê. Ma wazenê na rewşe telafî bîkerê û konserê ma do sey konserê şarî, bêperê bîbo.”

Do Meydanê Berê Koyîde virazîyo

Aslanî aşkere kerd ke konser do 1ê Hezîrane de, saete 20.00 de, Meydanê Berê Koyî de bêro dayîş. Kesê ke verê cû bilêtî girewtî, do pereyê înan peyser bêrê dayîş.

Qeza de 6 kesî birîndar bîyî. Dîma ke xeber amey wesnayîş, ekîbê weşîye, UMKE û jandarma ameyî cayê hadîse. Birîndaran rê mûdahaleyo verêm uca de ame kerdene û dima bi ambulansan wedarîyayî Nêweşxanê Dewletî yê Çewlîgî.

Derheqê hadîseyî de cigêrayîş dest pêkerd.

Seba ke derbazbîyayîşê sîstemê bi kartî asan û bêqesewet bîyaro ca, seranserê şaristanî de gelek noqtayan de Cîhazê Pirkerdişê Kartan (Diyarkart Dolum Cihazları - Kiosk) ameyî ronayene.

Serekîya Daîreya Resayîşî ya Şaredarîya Bajarê Girdî ya Amedî, do goreyê îhtîyacîyan xebatanê ronayîşê cîhazanê pirkerdişê kartan bidomna.

Serekîye na çarçewe de ard vîrî ke do 1ê hezîrane ra tepîya otobusanê şarî yê taybetan de pereyî do nêro qebulkerdene. Serekîye venga hemwelatîyan (şarî) da ke wa herkes kartê xo yê resayîşî bixo peyda bikê.