Her roje nîşanêkê mergî, her roje xebereka sîya yena welatê ma. Îzmîr de, fabrîkaya HABAŞî de teqayîşo ke qewimîya û tede 19 karkerî kişîyayê, tena yew “qeza” nîya; no yew komkiştişê karî yo, yew bêwayîrî ya ke serran o dewam kena. Karkerê ke seba yew parçe nanî, seba debara keyeyê xo şinê fabrîkaya HABAŞî, tabutan mîyan de agêrenê keyeyanê xo. Çira asayîşê canê nê karkeran çin o? Çira karkerî nê welatî de tim mirenê û mirenê?

Fabrîkaya HABAŞî de 19 karkerî bi îhmalkarî û bêtedbîrî ameyî kiştiş. Ewro sîstemo ke tena qezenc, îhracat û pereyan keno hedef, canê merdiman sey tewr çîyo erzan vîneno. Fabrîkayan, şantîyeyan û kargehanê pîlan de tedbîrê asayîşê karî nêgêrîyenê, çimkî wayîrê sermayeyî nê tedbîran sey “mesrefo zêde” û “vîndîkerdişê wextî” vînenê. Heta ke HABAŞ de yew teqayîş nêbo, heta ke 19 karkerî nêmirê, kes vengê xo nêkeno û kontrolê cidî nêbenê. Îzmîr de zî reyna eynî senaryo ame kaykerdiş: Îhmalkarî, bêkontrolî û çimvêşanî 19 canî ma ra girewtî.

Mergê karkeran ra dima zî edalet nêno ca. HABAŞ de karkerê ke bi serran o binê şertanê giranan de xebitîyenê, ne wexto ke ciwîyenê heqê xo gênê ne zî wexto ke mirenê edalet vînenê. Heqê kedê înan, heqê sendîkayî, heqê înan ê karî û heqê canê înan nêdîyeno. Wexto ke karkerî seba heqanê xo, seba asayîşê canê xo vanê “êdî bes o” û nêkewenê fabrîka, raştê zext û tehdîdan yenê. Keyeyê 19 karkeran ê ke bêwayîr mendê, gedeyê ke bêmaye û bêpî mendê, mahkemeyan de serranê dergan edalet pawenê. Labelê berpirsîyarê raştikênî û wayîrê sermayeyî ya ceza nêgênê ya zî bi cezayanê qijkekan xelesyenê. Qanûnî û mehkemeyî tim hetê qewetî de vinderte yê; karkerî hem wexto ke ciwîyenê hem zî wexto ke mirenê, binê nê sîstemî de yenê pelçiqnayîş.

Karkerî nêwazenê bimirê, nêwazenê keyeyanê înan ra şîn û bermayîş bivejîyo. Kar kerdiş heq o, labelê bi asayîşê canî, bi rûmet û bi heqanê xo yê temaman kar kerdiş heqê tewr bingeyîn o. Heta ke kedkarî nêbê yew, heta ke karkerê HABAŞî û heme karkerê welatî pîya vengê xo berz nêkerê, hesabê nê 19 canan nêro perskerdiş û sîstemo ke canê merdiman ra pereyan ser de gêno nêbedilyo, ma do hîna zaf xebaranê mergî biwanê. Merg qederê karkeran nîyo; no netîceyê bêedaletî, bêheqî û bêînsafî ya!

Şima eşkenê nê lînkê Patreonî ser ra goreyê îmkananê xo paştî bidê ma…

SEBA HETKARÎYE... https://www.patreon.com/17002949/join

Goreyê qeydanê kameraya asayîşî û îfadeyanê şahidanê hedîseyî ame tesbîtkerdiş ke Peşmen roja ke vîndî bîyo, bejrayîrê D-300î ser o wexto ke ver bi hetê dewa Elbaşîyî rayîr ra şîyêne ameyo vînayîş. Wexto ke xebatî ameyî hîrakerdiş, dewa Goksuyî ya qezaya Bongilanî de tirmê Peşmenî ame vînayîş. Dima cigêrayîşo ke ame kerdiş, cenazeya ey seba kare otopsî wedarîya morg.

15ê Teşrîna Peyêne… Serrgêra îdamkerdişê Seyîd Rizayî û embazanê ey de…

Ez qet nêmusaya ke kamcîn dejê Dêrsimî kotî de dest pêkeno û kotî de qedîyeno. Çunke nê erdan ser o tarîxê destpêkerdişî yê dejî esto zî, qedîyayîşê ci çin o. Her nesilî hîkayeyê nêmcetî yê ê ke xo ra ver bîyî, dewr girewtî. 15ê Teşrîna Peyêne sey rîpelanê tewr tarîyan ê na hîkayeya bêpeynîye ra yew a ke vîrê ma de cayê xo girewt.

A roje Seyîd Riza û embazê ey berdî verê dare. Vîrê yew şarî rê tena sîya yew îdamî nê; sîya dejêkê bêtarîfî, cuyanê nêmcetmendeyan û şîno ke do neslan mîyan de bêro berdiş kewte.

Ez dêrsimij a. Ez no tarîx tena kitaban, belgeyîyan û vateyan ra nêmusaya. Mi vayê ke koyanê Dêrsimî de gêreno ra, bêvengîya mayan ra, cumleyanê nêmcetan ê kal û pîran ra, şîware û kilamanê ke domanîya mi ra nata zereyê mi de veng danê ra musaya.

Sey Ferhat Tunçî, serranê ke mi tewr verî vengê xo da eşnawitene ra nata, beşêko muhîm ê şîwareyanê ke mi vistî ro ziwanê xo aîdê nê tarîxê bidejî bîyî. Çunke seba mi muzîk qet yew wext tena meseleyê vatişî, sehneyî yan zî vengî nêbî. Muzîk ge-ge ziwanê çîyanê ke nêeşkenê bêrê vatene, ge-ge vîrê ê ke wazenê bêrê bêvengkerdene, ge-ge zî îfadeyê şînêkî bî ke vera vîndîbîyayîşanê ma ameyêne girewtene.

Belkî zî coka, wexto ke mi şîwareyê Dêrsimî vatêne, mi qet yew wext tena vîyarte qisey nêkerd. Mi mîyanê ê şîwareyan de domanîya xo, hesrê çimanê mayan, cuyê nêmcetî û dejê yew şarî yo ke qet nêvindeno zî berdî. Mi her kilame de hîna zaf fehm kerd ke tayê vengî tena aîdê merdimî nîyê; emanetê vîrê yew şarî yê.

Sehneyanê tewr giranan ê ke derheqê îdamê Seyîd Rizayî de ra yew ke yenê qiseykerdene zî sehneya peyên a ke lajê xo Resîk Huseyînî reyde ciwîyayo. Goreyê vateno ke vîrê Dêrsimî de ca girewto, Seyîd Rizayî waştbi ke verê cû mergê lajê xo nêvîno, vere cû o bêro îdamkerdene. Labelê no waştişê ey qebul nêbî û o mecbûr mend ke şahidîya dardekerdişê bikero.

Mehkûmkerdişê yew pîyî yê seyrkerdişê mergê qicê xo…

Wexto ke ez nê sehneyî ser o fikirîyena, zerrîya merdimî zî, qisaya merdimî zî girê dîyena. Verê çimanê yew pîyî de peynîardişê cuyê qicê ey, tena kêlîyêka ke tede yew merdim yeno îmtîhankerdene nîya; kêlîya îmtîhankerdîşê merdimîye ya. Çimeyanê dejê bêtarîfî yê ke sinîyo ro şîwareyanê Dêrsimî ser, belkî zî ganî tîya de bêrê cigêrayene.

Çunke tayê dejî nêyenê qiseykerdene; zereyê merdimî de ca gênê. Sinîyê ro vîrê yew domanî, ro çimanê yew maye, ro bêvengîya kal û pîran, ro ziwan û şîwareya yew şarî. Wext derbaz beno la o dej bi venganê bînan, bi cuyanê bînan xo newe ra ano vîrî.

A qîrîne ke sey qisayanê peyênan ê Seyîd Rizayî nesil bi nesil ameya neqlkerdene, ewro zî vîrê Dêrsimî de veng dana:

“Evladı Kerbelayız, bê gunayız. Ayıptır, zulümdür, cinayettir!”

Mîyan ra serrî vîyartî. Neslî vurîyayî, dinya vurîyaye. La persê Dêrsimî hema cayê xo de vindertê. Verê ma de tarîxêk esto ke paweno aqîbetê vîndîbîyayîşanê xo, heqîqetê çîyanê ciwîyayeyan, rîbirîbîyayîşê vîyarteyê xo û şinasnayîşê vîrê xo bivîno.

Seba ma vîrardiş, mehkûmbîyayîşê ciwîyayîşê mîyanê vîyarteyî nîyo. Vera vîrakerdişî xoverdayîşê merdimmendişî yo. Berdişê dejê vîyarteyî yê seba wîcdanê ameyoxî yo. Çunke tarîxo ke ci reyde rîbirî nêbîyo, tena vîyarteyî de nêmaneno; mîyanê wîcdanê ewroyî de zî ciwîyayîşê xo domneno.

Koyê Dêrsimî hema uca de yê. Munzur rayera xo de herikîyeno. Va wexto ke newalan ra derbaz beno, qey vanê qisayanê kilamêka kehene ano. Ma zî mîyanê ê kilaman de vengê vîndîbîyayîşanê xo cigêrenê. Belkî zî coka Dêrsim de qet yew şîware tena vîyarteyî rê nêyena vatene; her şîware emanetêko vîrî yo ke ameyoxî rê ameyo veradayene.

15ê Teşrîna Peyêne de cayo ke ma serê xo tede çewt kenê, tena yew dare, yew mezel yan zî yew roja şînî nîya. Hîkayeya nêmcete ya yew şarî ya. A hîkaye pêro dejan û persanê xo yê bêcewaban reyde hema pawena ke bêro temamkerdene.

Ez Seyîd Rizayî û embazanê ey ê ke ey dir ameyî îdamkerdene, bi hurmet yad kena.

Para ma rê kewte ke şîwareyê ke înan dima ameyê vatene bîyarê ziwan û vengê vîrêkî yo ke waştêne bêro bêvengkerdene, bi serran bîyarê. Mi zî bi pêro îmkananê hunerê xo hewl da ke na vîrî rê şahidîye bikera. Çunke ez zana ke vera vîrakerdişê dejê yew şarî her kilama ke yena vatene, heman wext de wayîrvejîyayîşê estbîyayîş, ziwan û vîrê ey a.

Ewro zî ez eynî ca ra ewnîyena tarîxî ra. Herikîyayîşê Munzurî de, koyanê Dêrsimî de, kilamanê ke ziwanê mayan de nimite yê de ez rêça ê dejê pîlî eşnawena.

Ez dêrsimij a.

No vîyarte vîrê mi, na şîware vengê mi, nê erdî hîkayeya mi yê.

Û ez bawer kena ke yew roje Dêrsim do pêro vîndîbîyayîşanê xo, pêro dejanê xo û pêro heqîqetanê xo reyde rîbirî bo. A roje vengê ke bi serran o ameyê bêvengkerdene do newe ra bêrê eşnawitene, hîkayeyê ke nêmcet mendê do qisaya xo bivînê.

Çunke hîkayeya Dêrsimî hema nêqedîyaya.

Û ma do berdişê vîrê a hîkayeye bidomnê.

Tirkîra açarnayîş: Firat Şîn

Çime: Dersim Gazetesi

Peyê xebardarîya kesê ke adir dî ekîbê îtfaîye sewqê cayê hedîse bîy. Şewat bi mudaxeleyê ekîban ame kontrolkerdene û hewnakerdene. Hedîse de tu kes nêmerd û dirbetin nêbî la keye de xesarê maddî yê pîlî vejîyayî meydan. Sebebê vejîyayîşê şewatî yeno cigêrayene.

Bername saete 18.00 de dest pêkeno

Seba programo ke 14ê teşrîna peyêne roja şemeyî saete 18.00 de Salona Konferansî ya Alî Emîrî de yeno kerdene, vengdayîş de wina ame vatene: “Seba ke ma hafizaya xo ya tarîxî ganî bitepişê û wayîrê têkoşînê ey bivejîyê, ma şima dawetê programê yadkerdişê Seyîd Rizayî kenê.”

Afîşê îlanê bernameyî de vateyê Seyîd Rizayî yê “Ma ewladê Kerbela yê, ma bêxeta yê, ma bêguna yê. No eyb o, zilm o, cînayet o.” zî ame parekerdene.

Hetê hukmatê CHPyî yê ê dewrî ra 4ê gulana 1937î de bi nameyê "Hereketê Tenkîlî yê Tuncelî" Dêrsim de planê qirkerdişî dest pêkerd; pêşengê xoverdayîşî Seyîd Riza û embazê ey zî 15ê teşrîna peyêne ya 1937î de Xarpêt de ameyî dardekerdiş.

Dêrsim bi bawerî, kultur, tebîet û koyanê xo yê berzan şaristananê tewr kehen û xoverdayoxan ê Vakurê Kurdîstanî ra yew o. Wexto ke nameyê Dêrsimî yeno vatene, qetlîamo ke serranê 1937-1938î de ameyo viraştene yeno vîrê her kesî. 4ê gulana 1937î de, yanî 89 serrî verê cû, hukmatê CHPyî yo ke Mustafa Kemal sereyê ey de bî, bi nameyê “Hereketê Tenkîlî yê Tuncelî” vera Dêrsimî operasyonê qirkerdişî da destpêkerdene. No operasyon heta êlula 1938î dewam kerd û bi qetlîamêkê pîlî qedîya.

Seyîd Riza û embazanê ey vera nê planê qirkerdişî sere wedarna û waşt verê operasyonî bigêrê. Mesulo resmî yê ê wextî Îhsan Sabrî Çaglayangîl ke dima bî Wezîrê Karanê Teberî, vîrameyîşanê xo de derheqê qetlîamê Dêrsimî de wina vano: “Pêro kewtbî şikeftan. Ordî vera înan gazê jehrinî xebitna û heme kesê ke remayî û kewtî şikeftan, jehrin bîyî û can dayî. Dêrsim de 7 serreyan ra hetanî 77 serreyan heme kurdan serê înan ame birnayîş. Operasyonêko bi gonî bî, dawaya Dêrsimî bi no hawa qedîye. Îqtîdarê hukmatî bi no hawa kewt Dêrsim û dewanê ey.”

Badê nê qetlîaman, rayberanê hukmatî seba pêvînayîşî Seyîd Riza dawet kerd Erzîngan. Seyîd Riza û 5 embazê xo kewtî rayîr, la 5ê êlula 1937î de rayîr ser o ameyî tepiştiş. Seyîd Rizayî badê tepiştişî fehm kerd ke o rastê xapênayîşî ameyo.

Muhakemeyo sembolîk û qerarê dardekerdişî

Muhakemeyê Seyîd Riza û embazanê ey Xarpêt de yew salonê sînema û tîyatroyî de, hetê mehkemeyêka bi selahîyetanê taybetan ra ameyî viraştene. Herçiqas zafîya kesê ke ardî verê mehkeme tirkî nêzanayêne zî, înan rê tercumanêko resmî nêame dayene. Sewbîna heqê avûkatan û amadekerdişê pawitişî zî nêame dayene.

Goreyê Qanûnê Cezayî yê Tirkî yê ê dewrî, dardekerdişê kesanê ke 65 serran ra pîl ê û cezakerdişê domananê ke 18 serran ra qij ê sey pîlan qedexe bî. Seba ke nê qanûnî ra bivîyarê, bi qerarê mehkeme emrê Seyîd Rizayî yo ke 70 serrî bî ard 54 serran; emrê lajê ey Resîk Huseyînê 16-17 serreyî zî kerd 21 serrî.

Rûniştişo peyên ê mehkeme vera qanûnî peynîya hewte de ame viraştene û bê ke heqê îtîrazî bêro dayene qerar ame qetîkerdene. Dardekerdişî, verê ameyîşê Mustafa Kemal Ataturkî yê Xarpêtî, nêmeyê şewe Meydanê Genimî yê Xarpêtî (Meydana Xelê) de ameyî bicaardene. Goreyê tayê çimeyan, verê dardekerdişî Seyîd Riza û Mustafa Kemal Ataturk pêvînayê; Ataturkî Seyîd Rizayî ra waşto ke sere rono la Seyîd Rizayî sere nênaro.

Şewa 15ê teşrîna peyêne de çi qewimîya?

Şewêka payîzî ya serde û tarîye bî. Şewa ke 14ê teşrîna peyêne ya 1937î girê dana 15ê teşrîna peyêne, Xarpêt de bêvengîyêka girane hukm kerdêne û vayêko cemedin şaristanî ser ra şîyêne.

Hepisxaneyê şaristanî de, verê berê qawuşêk de vengê zincîran ame eşnawitiş û ber bi veng abî. Kalekêko bi heybet ke rihê ey ê sipî sîneyê ey ser o biriqîyêne, bi serberzî serê xo wedarna; o Seyîd Riza bî. Serranê dûr û dergan ê cuye û giranîya dejanê şarê ey rîyê ey ser o xetê kûrî viraştbî, la çimê ey sey çirûskêk roştin bîy. Wexto ke fehm kerd do ey û embazanê ey darde bikerê, veng da û vat: “Ma ewladê Kerbela yê, ma bêguneh ê; no ayb o, zulm o, cînayet o.”

Hewş de lajê ey Resîk Huseyînê ciwan zî ard kişta ey. Dîyayîşê lajê ey zerreyê kalekî lerzna, la nêverda ke dişmen çimanê ey de hêsirêk bivîno. Tena waşt ke verê lajê xo bêro dardekerdiş ke merdişê ey nêvîno, la no waştiş zî nêame qebulkerdene. Verê cû lajê ey berd verê dare. Seyîd Rizayî bi zerreyêko veşaye la bi rîyêko polayên lajê xo ra ewnîya û dejo tewr giran sîneyê xo de nimite.

Dima sira ame kalekê Dêrsimî. Seyîd Riza ard Meydanê Genimî. Meydan de dareyêka tenaye, çend eskerî û mesulî est bîy. Wexto ke waşt destê ey bigêrê û ey berê dare, ey destê înan kerd yew het. Bi gamanê xurtan xo resna dare û werîs bi xo kerd vileyê xo. Verê ke lingê xo kursî ro bido, ewnîya meydanî û bi vengêko berz qîra: “Ez bi zûr û hîleyanê şima nêeşkîya, no mi rê bî derd; la ez zî verê şima de çokan ser nêronişta û mi sere nênaro, wa no zî şima rê bibo derd!”

Lingê xo kursî ro na. Vayê serdê şewe vateyê ey girewtî û berdî serê Koyê Munzurî û her cayê Dêrsimî. Nameyê ey vîrê gelîyanê asêyan ê Dêrsimî de sey xoverdayîşêko bêpeynî ame neqişnayene.

Mezelê înan hema zî nêameyê eşkerakerdene

Goreyê çimeyanê serbestan û mehelîyan, serranê 1937-1938î de Dêrsim de mabênê 50 û 70 hezar merdimî ameyê kiştiş; goreyê tayê îdîayan zî na hûmare 100 hezar a.

Cayê mezelê Seyîd Riza û hevalanê ey ê ke 15ê teşrîna peyêne ya 1937î de Meydanê Genimî yê Xarpêtî de ameyî dardekerdiş, hema zî nêameyo eşkerakerdene. Her serre temsîlkarê sazgehanê heqanê merdiman, sazgehanê elewîyan, sîyasetmedarê kurdî û keyeyê qurbanan veng danê mesulan ke cayê mezelan bêro eşkerakerdene û dewlete dejanê tarîxî yê Dêrsimî reyde rî bi rî bêro.

Kıymet Altunbaşe Vizêr şan saete 19.00 de keye ra vejîyaye (61), reyna anêgêra keye. Merdimanê ci her ca de gêrayî ci la nêşayî biresê ci.

Keyeyê Altunbaşe waşt ke kesê ke aye bivînê wa xeber bidê polîsan. Kıymet Altunbaşa vîndîbîyayîye hetê keyeyê ci û hêzanê asayîşî ra her ca de yena gêrayîş.

Eke ma semedê Zazakî berêk-rayîrêk akere gureyê zaf pîlî virazîyenê. Gere ma zonê xo adapteyê dewrê dijîtalî bike. Çira bi Zazakî fîlmî nênê antiş?

Parlamentera DEM Partî ya Colemêrgî Öznur Bartine, meclîs de derheqê astengîyanê vernîya dersa weçînite ya kurdkî (kurmancî û zazakî), kêmîya mamosteyan persname n dabî Wezîrê Perwerdeyî Yusuf Tekînî. Bartine persnameyê xo de bale antbî raporanê UNESCOyî ser ke Tirkîya de 15 ziwanî binê tehlukeyê vîndîbîyayîşî de yê û vatbî ke goreyê anketan se ra 98,7ê şarî perwerdeyê bi ziwanê dayîke wazeno. Bartine vatbî ke Tirkîya de 86 hezar û 64 wendekaran dersê kurmancî û kirmanckî (zazakî) weçînayê la rîyê çinbîyayîşê kitaban ra 16 bajaran de 321 mekteban de dersî bi fotokopîyan yenê dayîş û 14 bajaran de zî qet kitabêk nêameyo vilakerdiş.

Wezaretê Perwerdeyî yê Tirkîya bi rayîrê Serekîya Averberdişê Stratejî cewab da nê persan.

Seba 86 hezar wendekaran tenê 153 mamosteyî

Goreyê qeydanê fermîyan ê Wezaretê Perwerdeyî, serra wendişî ya 2026-2027î de mektebanê mîyanênan de seba sinifanê 5, 6, 7 û 8î pêro pîya waştişê 87 hezar û 607 kitabanê kurmancî û zazakî ameyo kerdiş. Wezaretî eşkera kerd ke her di zaravayanê kurdkî (kurmancî û zazakî) de 16 bajaran de 118 mamosteyê bi kadro, 24 mamosteyê bi peyman û 11 îdarekarî, bi temamî 153 mamosteyî wezîfedar ê.

Nê mamosteyan ra 118 kesî beşê kurmancî de û 35 kesî zî beşê zazakî de gureyenê. Nînan ra 122 kesî mektebanê mîyanênan de, 28 kesî merkezanê perwerdeyê şarî de, kesêk lîseya meslegî de û 2 kesî zî îdareyanê perwerdeyî de kar kenê. Wezaretî îfade kerd ke akerdişê sinifê dersa weçînite girêdayeyê şertê 10 wendekaran o û eke mamosteyê bi kadro çin bê, dersî hetê mamosteyanê mektebanê bînan yan zî mamosteyanê demkîyan (bi heqdest) ra yenê dayîş.

Meselaya kitabanê kurdkî

Wezaretê Perwerdeyî derheqê rexneyanê çinbîyayîşê kitaban de da zanayîş ke heta 28ê teşrîna verêne tena 50 hezar û 816 kitabî seba sinifanê 6, 7 û 8î ameyî çapkerdiş û vilakerdiş. Wezaretî sebebê ereymendişê kitabanê sinifê 5ine bi amadekarî û çape ra girê da û vat ke seba na sewîye 32 hezar û 234 kitabê kurmancî û 4 hezar û 517 kitabê kirmanckî (zazakî) ameyî waştiş.

Ame vatene ke dosyaya zazakî erey kewta çape û kitabê kurmancî yê sinifê 5ine zî rîyê amadenêbîyayîşê dosya ra nêameyo çapkerdiş. Reyna ame vatiş ke kitab tena 2yê teşrîna peyêne ya 2026î de torê EBAyî ser o ameyo weşanayene û xebatê çapkerdişê ey hîna dewam kenê.

Perwerdeyê bi ziwanê dayîke

Wezaretê Perwerdeyî beşê cewabê xo yo tewr muhîm de madeya 42yine ya Qanûnê Bingeyî vîr arde ke vana teberê tirkî de tu ziwanêk sey ziwanê dayîke nêyeno musnayene û perwerdekerdene

Sumere ke eşkerayî daye, va ke ê ameyê têhet ke vera tehekumê sîstemê camêrdserdestî têkoşînê rêxistinkerde gird bikerê û cuyêka seypê û azade bi piştîpêdayîşê cinîyan awan bikerê.

‘Şîdetê vera cinîyan tena serebûtê tekî nîyo’

Sumere va: “Şîdetê vera cinîyan serebûtanê tekan ra îbaret nîyo; netîceya zîhnîyetê camêrdserdestî yo ke cuya komelkî, sîyasî, ekonomîk û kulturî de bîyo dezgehkî.”

Seba Gulîstane Doku û Rojîne Kabaîş vengdayîşê edaletî

Sumere va: “Ma wazenê ke aqubetê Gulîstane Doku ke hema nêameyo roşnkerdiş û merdişê Rojîne Kabaîş o şikbar bi heme hetanê xo eşkera bibê; seba heme cinîyanê ke bi şîdetê camêrdserdestî cuya xo ra bîyê heqîqet bivejîyo meydan, edalet bêro caardiş û berpirsîyarî hesab bidê.”

Merkezê piştîpêdayîşê cinîyan

Sumere dîyar kerd ke ê têkoşînê vera şîdetî sey parçeyêkê vurîyayîşê komelkî vînenê û bale ante muhîmîya merkezanê piştîpêdayîş û cuya cinîyan, sitargehan, waranê berhemardişê kolektîfî û xebatanê taxe û dewan ser o.

‘Ma do têkoşînê azadî û seypêyîye ra fek nêveradê’

Sumere va ke ê do xebatanê 25ê Teşrîna Peyêne taxan, kuçeyan û dewan de cinîyan reyde dewam bikerê û wina va: “Ma reyna îlan kenê: Ma do heqê cuya cinîyan, azadîya înan û têkoşînê seypêyîye ra fek nêveradê!” Sumere venga heme cinîyan û raya pêroyî ya demokratîke da ke beşdarê çalakîyan bibê û mesajê “Bi hêzê xo û îradeyê azadî nika wextê cinîyan o! Jin, jiyan, azadî!” da.

Broşurî ameyî vilakerdiş

Badê eşkerayî cinîyan semtê Ofîsî de broşurê agahdarkerdişî hemwelatîyan rê vila kerdî. Xebatê şaredarîye yê 25ê Teşrîna Peyêne do merkezê şaristanî û qezayanê teberî de dewam bikerê.

No hewte ez do şima rê derheqê teorîyanê psîkolojîkan de qisey bikera. Hewteyo verên de mi şima rê averşîyayîşê tarîxî yê zanistîya psîkolojîyî ser o qisey kerdbi.

Ma vatbi ke psîkolojîyo modern serra 1879î de hetê zanyarê almanî Wilhelm Wundtî ra dest pêkerdo û hetê Sigmund Freudî ra zî averşîyayîşê ci zêdîyayo.

Badê cû zî John Watson, B.F. Skinner û Carl Rogersî nê îlmî rê paştî daye û seba ke hîna zaf aver şêro hetkarîye kerde. Nê averşîyayîşî reyde îlmê psîkolojîyî de ewnayîşê neweyî virazîyayî û îlmê psîkolojîyî kewt merheleyêkê neweyî yê averşîyayîşî. Nê averşîyayîşan rê zanyarê ke paştî dayêne, înan fikrê xo îsbat kerdêne û bêxebere ewnayîşê neweyî viraştêne. Nika ma ewnayîşanê cêrênan ra dest pêbikerê.

1. Ewnayîşê Viraştekarîye

Nê ewnayîşî de anatomîya zihnî ya bingeyêne yena cigêrayene.

Mezgê ma çi ra virazîyeno?

Serê mezgê ma de hîsanê ma ser o çi tewir tesîrê ey esto?

Cewabê nê persan yeno cigêrayene. Nê ewnayîşî de hîrê prensîbê ci estê:

Hîs: Vînayîş, eşnawitiş û tamnayîş melumatê xamî yê ke organanê hîsî ra yenê.

Suret: O çî yo ke tecrubeyanê verênan ra zihnê ma de mendo.

Hestî: Hîsê bingeyînî yê sey heskerdene yan zî nêheskerdene yê.

Seke ma nê prensîban ra zî vînenê, no ewnayîş zafêr bi hestan, hîsan û alemê merdimî yê zereyî ra eleqedar beno. Nê ewnayîşî de verênde zanyarê almanî Wilhelm Wundt esto. Wilhelm Wundt tena seba nê ewnayîşî nê, seba pêroyê psîkolojîyî sey pî yeno qebulkerdene. Nê tewir zanyarî tena îlmî rê hetkarîye nêkenê, nameyê înan zî tarîx ra rew-rew nêeşkeno pak bo.

Weşîye de bimanê.

Ziwannasîye yan zî gramer (bi grekkî: γραμματική, grammatîkî), beşê îlîmî yo ke ziwanêkî hetê şekil, awankerdişê cumleyan û qaydeyanê ci ra gêno dest. No zanist venganê yew ziwanî ra heta sazkerdişê cumleyan, pêro qayde û xebitnayîşê ci bi awayêko hîra tespît keno û wezîfeyanê ziwanî ser o vindeno.

Ziwannasîye goreyê babetanê xo mîyan de cîya-cîya beşan ra yena pê:

Fonetîk: Beşo ke etudkerdiş û analîzê vengan keno.

Morfolojî: Beşo ke hetê awanî ra çekuyan û şeklanê înan etud keno.

Etîmolojî: Beşo ke kokê çekuyan û formanê înan ê verênan lêkolîn keno.

Ziwannasîye îlîmanê tewr kehenan ê merdimatîye ra yew a. Çekuya "gramer"î ziwananê grekkî û latînkî ra derbazê ziwananê bînan bîya; tarîx de zî pisporê gramerî yê tewr verênî hîntkijî tênê zanayene.

Vera qedexe û asîmîlasyonî keda gramerê zazakî

Helbet ziwanê ke sey kurdkî û lehçeya zazakî ameyê qedexekerdene, nê şertan de xebatê ziwannasîye û amadekerdişê gramerî wina asan nêameyê kerdene. Vera pêro qedexe û polîtîkayanê asîmîlasyonî yê dewlete, reyna zî tayê nuştox û roşnvîranê kurd û zazayan dest da nê barê giranî û xebatê gramerî viraştî.

Xebatê ke nê warî de ameyê kerdene, her çiqas mîyanê xo de yewbînî nêgîrê zî —yanî mîyanê înan de problemê alfabeye û cîyayîya qaydeyan bibê zî— seba bingeyê xebatanê zanistî yê ziwanê zazakî warêko muhîm akerd.

Edebîyatê kirmanckî/zazakî de romanê ke nusîyayê nê yê:

• Deniz Gunduz, Kalaşnîkov, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2013, 86 r.

• Deniz Gunduz, Kilama Pepûgî, Vartan, Anqara, 2000, 536 r.

• Deniz Gunduz, Soro, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2010, 525 r.

• Dilawer Hesen Dêrsim, Deyndar, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2014, 140 r.

• Hacî Ozkal, Hêvîya Seseron Rocobîyn, Weşanên J&J, Dîyarbekir, 2023, 144 r.

• Hüseyin Ayrılmaz, Gaban de Ju Çê Xawaçur, ?, 2023, 79 r.

• Îllhami Sertkaya, Kilama Şilane, Weşanên Pêrî, İstanbul, 2007, 144 r.

• Îlhamî Sertkaya, Sosine û Gulîzare, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2013, 436 r.

• Îrfan Akdag, Remayîş, Weşanên Avesta, Dîyarbekir, 2024, 232 r.

• Îrfan Akdag, Ti tewrê Payîza Şîya, Weşanên Avesta, Dîyarbekir, 2021, 272

• Jêhatî Zengelan, Zifqêra Berî, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2009, 190 r.

• Lorika Domanu, Şahin Çiçek, Weşanxaneyê Famî, Îstanbul, 2023, 202 r.

• Maaruf Ataoğlu & Hüseyin Turhallı, Astorê Terqnayeyî, Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2023, 294 r.

• Medet Can, Barkerdena Zerrî, Îstanbûl, 2012, 288 r.

• Munzur Çem; Gula Çemê Pêrre, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2007, 561 r.

• Nadîre Guntaş Guntaş, Pîltane, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2016, 199 r.

• Newzad Valêrî, Demserrê Vîrî, Weşanên Avesta, Îstanbul, 2023, 208 r.

• Serwet Akkaş, Heyf, Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2017, 285 r.

• Serwet Akkaş, Vindîbîyayîş, Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2023, 104 r.

Nameyê awan

a) Awê ke herikênî:

çime (n)

hênî (n)

dere (n)

lay (m)

çem (n)

ro (n), robar (n)

b) Awê ke vinderte yê:

bîr (n)

hewze (m)

hope (m), hopeke (m)

gole (m), dole (m)

derya (m), behr (n)

Piştîdayîşê di serran do bireso 9 hezar û 800 kolîyan

Serekê Daîreya Xizmetanê Astengdar û Pîran Anil Aslanî ke derheqê xebatan de agahî dayî, îfade kerd ke vayîya berhemanê bêglutenî ya berze bi taybetî keyeyanê kêmameyan rê zehmetî dana û bi fehmê şaredarîya komelkî nêweşanê çolyak û PKU'yî rê piştîdayîşê kolîyanê xidayan danê. Aslanî va: “Ma amanc kenê ke heta peynîya serra 2026î 7 hezar kolîyan vila bikerê. Çarçewaya nê xizmetî de ke ma serra 2025î de dest pêkerd, peynîya serra 2026î de ma do bi pêroyî 9 hezar û 800 kolîyê xidayan dayê. Ma do nê piştîdayîşan serranê ameyoxan de zêde bikerê û dewam bikerê çunke ma na mesela sey problemêkê weşîya şarî vînenê.”

‘No piştîdayîş piştî dano keyeyan’

Adîl Ataykaya ke piştîdayîşî ra îstîfade keno, dîyar kerd ke gedeyê ey, cinîya ey û maya ey nêweşê çolyakî yê û mesrefê berhemanê bêglutenî butçeya keyeyî zehmetî dano. Ataykayayî va ke piştîdayîşê dewlete yê aşmane yê teqrîben 600 TL tena hewceyîya ardî rê zî bes nîyo û wina dewam kerd: “Şaredarîya ma zî verê cû ra nê piştîdayîşî dana ma. No piştîdayîş hewceyîyanê ma pêro temam nêkeno zî seba keyeyêk piştîyêka muhîm a. Seba nê piştîdayîşan ez teşekur kena.”

Resayîşê berhemanê bêglutenî de zehmetî

Zeynepe Ece Yaran ke sinifa yewine ya lîse de teşxîsê çolyakî girewto, bale ante zehmetîya resayîşê berhemanê bêglutenî ser o û va: “Ma marketan de vînayîşê berhemanê bêglutenî de zehmetî ancenê. Zaf weş o ke no piştîdayîşê Şaredarîya Şaristanê Girdî reseno ma. Zaf feydeyê ci ma rê beno.”

Ame dîyarkerdene ke 38 karker înşaat de, 40 karker wexta citekarî de, 23 karker qada veguhestişî de û 15 karker qada tersaneyî de ganê xo ra bîyî. Tirkîya de 58 bajaran û 7 welatan de qetlê karî qewimîyayî

Aslanî da zanayîş ke coka înan mabênê xo de qirar dayo, qulê rayîrî bi xercê betonî dekerdê û bi nê hawayî rayîr seba averşîyayîşî kerdo raşt.

Seke yeno zanayene, badê awankerdişê Komara Tirkîye ziwanê kurdî mîyanê sînoranê dewlete de ame qedexekerdene. Nê teziq û baskîyan de teyna nuştiş ney, qîm nêkerd qiseykerdişa bi na ziwanî zî ame astengkerdene. Kesê ke bi ziwanê dayîka xo qisey kerdêne, rastê cezayanê giranan ameyî; xeylêk merdimî ameyî destbendkerdene û heta ameyî kîştene.

Enê mercanê çetin û girîngan de, lehçeya zazakî awankerdişa komare ra heta serranê 1960î mîyanê tu weşanêko domdar de cayê xo nêgırt. Çapemenî û weşanê ke bi temamî bi kurdkî bîy caverdê, kovare û rojnameyanê ke bi ziwanê tirkî weşan kerdêne de zî zazakî rê qet cayêko kîfş nêame dayene. Na rewşe rê gelek sebebê komelkî, polîtîkî û sîstematîkî est bîy.

Metnê zazakî ê tewr verênî ê ke mîyanê çapemenîye de ameyî belavkerdene, rêzê verênî de rojnameyê Roja Newe de ameyî vînayene. Hûmara verêne ya nê rojnameyî serra 1963î de vejîya. Badê na pêngava tarîxîye, kovar û rojnameyanê cîya-cîyayan de nuştiş û weşanayîşê zazakî dewam kerd.

Cêr de name, tarîx û serpêhatîya nê kovar û rojnameyan bi rêze ameyê naskerdene:

Roja verî ra heta ewro kovare û rojnameyanê ke ca dayo zazakî wina yê:

• Roja New, Îstanbul, 1963

• Özgürlük Yolu, Ankara & Îstanbul,1975

• Roja Welat, Ankara, 1977

• Devrimci Demokratik Gençlik, Ankara & Îstanbul,1978

• Kovara Tîrêj, Îzmîr, 1979

• Dengê Komkar, Frankfurt & Koln, 1979

• Armanc, Stockholm, 1979

• Berbang, Stockholm, 1982

• Hêvî, Parîs, 1983

• Berhem, Stockholm, 1988

• Rojname, Îstanbul,1991

• Welat, Îstanbul,1992

• Azadî, Îstanbul,1992

• Nûbihar, Îstanbul,1992

• Welatê Me, Îstanbul,1994

• Dengê Azadiye, 1994

• Çira, Stockholm, 1995

• Ronahi, Îstanbul,1994

• Azadiya Welat, Dîyarbekir & Îstanbul, 1996

• Hêvî, Îstanbul, 1996

• Niştiman, Swêd, 1983

• Çarçira, Stockholm, 1986

• Medya Güneşi, Îstanbul, 1988

• Vatan Güneşi, Îstanbul, 1989

• Deng, Îstanbul, 1989

• Rewşen (YRKW), Bonn, 1990

• Rewşen (MKM), Îstanbul, 1991

• Newroz, Îstanbul, 1991

• Govend, Dîyarbekir, 1991

• Wan, Stockholm, 1992

• Nûdem, Swêd, 1992

• Newroz Ateşi, Îstanbul, 1992

• Dîdar, Swêd, 1992

• Zülfikar, Duisburg, 1993

• Hevdem, Îstanbul, 1993

• Stêrka Rizgarî, Îstanbul, 1995

•Helwest, Stockholm, 1995

• Zend, Îstanbul, 1996

• Roza, Îstanbul, 1996

• W, Îstanbul, 1996

• Ronahî, Almanya, 1971

• Kurdistan Press, Stockholm, 1986

• Jiyana Nû, Îstanbul, 1994

• Roj, Îstanbul, 1995

• Nû Roj, Îstanbul, 1996

• Roja Teze, Îstanbul, 1998

• Vate, Stockholm, Îstanbul, 1995-2024

• Dema Nû, Îstanbul, 2001

• Peyama Kurd, Bonn, 2004

• Mîzgîn, Dîyarbekir, 2004

• Rûdaw, Koln, 2009

• Newepel, Dîyarbekir, 2011

• Şewçila, Dîyarbekir, 2011

• Welar Verroj, Îstanbul, 2012

• Rojnameyê Zazakî, Çewlîg, 2013

• BasNû, Îstanbul, 2014

• Folklara Kurdan, 2015

• Wejê û Rexne, Dîyarbekir, 2014

• Zarema, Dîyarbekir, 2014

• Kovara Çewlîg, Dîyarbekir, 2015

• Özgür Politika (Politik ART), Almanya, 2008

• Kovara Herd, 2023

• Rojeva Medya, Dîyarbekir, 2016

Eşkerakerdişo ke hetê Walîtîye ra ame kerdene de, goreyê tesbîtanê verênan teqayîş wextê muameleyê rokerdişê poladê awe de ameyo meydan.

Eşkerakerdiş de ame vatiş ke yeno texmînkerdene ke vînçê banî qerefyayo û kewto serê ocaxê arkî û hedîse bi nê hawayî qewimîyayo.

Dima teqayîşî seba hewnakerdişê şewatî û xelisnayîşê kesanê ke binê xirbeyî de mendê xebatê ekîban dewam kenê.

Wezîrê Karanê Zereyî Mustafa Çîftçîyî zî derheqê teqayîşî de eşkerayîye da.

Çîftçîyî da zanayîş ke dima teqayîşo ke fabrîkaya asîn û poladî ya Alîağa de ame meydan şewat vejîyayo û îfade kerd ke yewîneyê eleqedarî bi hawayêko koordîne xebatanê cigêrayîş û xelisnayîşî ramenê.

Çîftçîyî qeyd kerd ke birîndarî sewqê nêweşxaneyan ameyî kerdene û rewşa înan a weşîye nezdî ra yena taqîbkerdene

Wezîrê Weşîye Memîşoglu ra eşkerayîye

Wezîrê Weşîye Kemal Memîşogluî zî dima hedîseyî eşkerayîye da û da zanayene ke goreyê tesbîtanê verênan kesêk merdo, 3yê ci giran 15 kesî birîndar bîyî.

Labelê eşkerakerdişo ke dima ra hetê Walîtîya Îzmîrî ra ameye kerdene de ame dîyarkerdene ke hûmara birîndaran bîya 14 û hûmara merdeyan bîya 3.

1- Dr. Îsmet Konak: Tirkîya de 'kulturê talanî'

https://www.zazakinews.com/tirkiya-de-kulture-talani

2- Bahrî Çabuk: Felsefe û Ekolojî

https://www.zazakinews.com/felsefe-u-ekoloji

3- Bahrî Çabuk: Felsefe û Folklor

https://www.zazakinews.com/felsefe-u-folklor-1

4- Murad Canşad: MÎTOLOJÎ, DÎN, FELSEFE, ÎDEOLOJÎ

https://www.zazakinews.com/mitoloji-din-felsefe-ideoloji-1

5- Resul Yıldırım: Mardîa

https://www.zazakinews.com/mardia

6- Enwer Yılmaz: Amed de her varan eynî fîlm: Sûcdar şar o?

https://www.zazakinews.com/amed-de-her-varan-eyni-film-sucdar-sar-o

7- Celalî Çelîk: 21ê Sibate Roja Ziwanê Dayîke ya Mîyanneteweyî

https://www.zazakinews.com/21e-sibate-roja-ziwane-dayike-ya-miyanneteweyi

8- Arzu Rojhelat: Heqdayîşê Bêkarî

https://www.zazakinews.com/heqdayise-bekari

Şaredarîya Bajarê Girdî ya Amedî (Daîreya Karanê Kultur Hunerî) Amed de yew konsêrê Zazakî organîze kerd. Konsêr de hunermend Soner Soyer û Koroyê Cinîyan ê "Vengê Ma Frauenchor" pîya sehne girewtî. Na kprp Almaya-Berlîn de ameya ronîyayîş û zonê ma de kilaman vanê. Koroya cinîyan Dêrsim û Gimgim ra dima Amed de bî.

Xeylê kesê ke kilamanê Kurdkî (Zazakî-Kurmanckî) ra hes kenê koroya cinîyan “Vengê Ma û Soner Soyerî” tena nêverday.

Ma zî sey Zazakî Newsî konser de bî û hem Soner Soyer hem zî endamanê koroye dir qisey kerd. Semedo ke 15 cinîyê ke konser de bi zonê ma kilamî vatî mêmanan rê şewa ke do qet xo vîrî ra nêkerê day ciwînayîş.

Soner Soyer Zazakî Newsî rê wîna va: “No fikir mi ra vejîya… Çimkê nayra ver ma onca ju qoroyê ciniyan xebetnaybî İstanbul de, Berlin de, mi no qoro viraşt, amade kerd ke Berlin de rengê ma, kulturê ma, zonê ma kî, dîaspora de bêro zanayene. Çimkê Berlin de zonê ma, kulturê ma, kamîya ma zaf nêno zanayene. Yanî qoroyê zaf ê oja, ama qoroyê peyro bi Tirkî yî. Ma waşt ke zonê ma, qomê ma, kamîya ma, kulturê ma kî bêro zanayene, a sevete ra mi no qoro amade kerd û Berlîn de. Walatê xo, seba koka x oma amey têlewe. Ma çend roje walat derime. Sifte ma dêrsim de des kerd ci. Ma badê Gimgim de konser da. Ma nika zî Amed de yê û zaf keyfweş ê.”

Endamanê Koroye ra Gûlê zî wîna behsê xebatanê înan kerd “Dergûş waxto ke yeno rîyê dinya zonê ma qisey keno û musneno. Zonê ma zonê dayîka ma wo. Ma cinîyê ke Berlin de ameyî têlewe zonê xo de kilaman vanê."

Na xebere bi destekê madî yê Sefaretxaneyê Almanya yê Anqara, çarçeweya 'Projeyê Xurtkerdişê Dezgehanê Medyaya Herêmî yê bi Wasitaya Mentorîya Mîyanneteweyîye û Vurnayîşê Dîjîtalî' de ameya amadekerdene, mesuldarîya muhtewayî aîdê dezgehê ma ya."