Panc kitabê şîîran yê şaîrî ke bînê etîketê Weşanxaneyê Vateyî de vejîyayê, nameyê înan wina yê: "Dilopê Zerrî", "Rengê Şewe Zerrîya Mi De", "Binê Aşma Çirisîyaya De", "Sanikêka Heskerdişî" û "Bêrîye Birîsimênî".

J. Îhsan Esparî hetanî ewro xeylê nuşteyê ey bi kurdkî (Zazakî, kurmanckî), tirkî û swêdkî, hîkaye û şîîrî ey ê kirmanckî kovar û rojnameyan de weşanîyayê. Endamê Grûba Xebate ya Vateyî yo û hûmara yewine ra hetanî nika redaktorîya kovara Vateyî keno.

Demê festîvale de ke do heta 2yê gulane dewam bikero, grûbê tîyatroyî yê welatanê cîyayan do şaristanê ma de bêrê têhet; bi kay, atolye û qiseykerdişan rojanê hunerî do bidê ciwînayene.

Beşêko gird ê nîşandayîşan do Merkezê Kongre û Kulturî yê Çand Amedî de bêro viraştene.

Bi amancê ke çalakîyê bêpere hîna rehet bêrê taqîbkerdene û vernîya qelebalixîya mumkune bêro girewtene, ardrese qeydê onlîne ra cayê xo abirnê.

Qeydê Bêpereyî: www.banbilet.com.tr

Bernameyê festîvale:

https://amedtheatrefest.org/program.html?festival_id=1&festival=11.+Festival

Wezaretîye, seba cigêrayîşê nê îdîayîyên ke behsê înan beno, yew mufetîşê mulkîye wezîfedar kerd. Ame eşkerakerdiş ke çarçewaya tehqîqatî de do pêro îdîayî bi bêrê teftîşkerdene.

Tehqîqatê derheqê wendekara Universîteya Munzurî Gulîstan Dokuya ke 5ê Çeleyê 2020î ra nata vîndîbîyaye ya de, rojanê vîyarteyan de 13 kesî ameybî destbendkerdiş.

Mîyanê ê kesanê ke ameybî destbendkerdiş de; embazê Gulîstan Dokuye Zeînal A., maya ey Cemîle Y. û pîyê ey o uwey Engin Y., Uğurcan A., Celal A., Nurşen A. û Ferhat Hanedan G., lacê walîyê o wextî Tuncay Sonelî Mustafa Turkay Sonel û pawitoxo verên ê walîyî Şukru E. zî ca girewtî.

Vîzêr şan di kesî ameyî tepiştiş, derheqê di kesan de zî qerarê kontrolê edlîyî ame dayîş.

Maya Gulîstan Dokuye Bedrîye Dokuya ke verê edlîyeyî de pawena, waşt ke wa tehqîqat bêro hîrakerdiş

Hunermendo Amedih Mehmet Atli aşkere kerd ke semedo ke Sêwregi de yew mektebî rê hêriş amo kerdiş konserê ey ameyo taloqkerdiş.

Mehmet Atliyî hesabê xo yê Xî r ano beyanat da: “

Goşdaranê ma yê birêz, Sey komelî, nê rojanê kederinan de, ma dejê xorinî yê nê hadiseyanê dejdayoxan bare kenê. Bi bawerîkerdişê quwetê weşkerdişî yê paştipêdayîşî, ma konserê xo yê Sêwregi taloqê 21ê Nîsane roja seşemeyî, Salona Taş Konakî kerd.

Nê wexto dejin de, kesanê ke dinyaya xo vurnaya înan rê rehmet, keyeyanê înan ê kederinan rê sebır; heme dostanê ma yê dirbetinan rê zî seba ke rew weş bibê, ma şîfayê acîlî wazenê.

Bîletê ke şima girewtê, bê vîndîkerdişê numreyî, tarîx û cayo newe de vêrdeyîya xo pawenê. Semedê hesasîyetê ke şıma nawnayo ma şıma ra sipas kenê, 21ê Nîsane şan de mîyanê sûkûnet û paştipêdayîşî de bi hêvîya pêvînayîşî!

NAMEYÊ KÊNEKAN

Ala: bayrak

Aske: ceylan

Aşme: ay

Aşmîne: mehtaplı, aylı

Aştî: barış, sulh

Azade: özgür, hür

Azadî: özgürlük, hürriyet

Banî: hanım, bayan

Bengîye: tutkun, tutkulu, vurgun

Bengîne: tutkun, tutkulu, vurgun

Berza: yüksek, yüce, ulu

Bextîyare: mutlu, bahtîyar

Beye*: ayva

Borane*: güvercin

Delale*: iyi, güzel, hoş

Delalîye: 1)çok sevilen, nazlı, baylan 2)güzellik, hoşluk

Dilşa*: mutlu, bahtiyar

Erjaya: değerli, kıymetli

Erje: değer, kıymet

Esparike: bir çiçek adı

Fîraze*: kutlu, mübarek

Galire: bir tür zambak

Gazî: imdat çağrısı, çağırma, çağrı

Geweze*: alageyik, sığın

Gewre*: beyaz tenli

Gewrike*: beyaz tenli

Gulane: mayıs

Gulbiza: bir çiçek adı

Gulboye: gül kokulu, gül kokusu

Gulçîne: gül deren, gül toplayan

Gule*: gül

Gulîstane*: gül bahçesi

Gulmenda: gül gibi, güle benzemiş olan

Gulnaze*: gül gibi nazlı olan

Hagîdare: haberdar, farkında olan; uyanık, kollayan

Havildare: yararlı, faydalı

Havile: yarar, fayda

Haya: sak, uyanık

Haydare: haberdar, farkında olan; uyanık, kollayan

Hayîye: sak, uyanık

Henare*: nar

Hêvî: ümit, umut

Hêvîdare: ümitli, umutlu

Homaydaya: Tanrı yaratığı, Tanrı’nın verdiği

Jêhate: becerikli

Kebanî: ev işlerinden sorumlu kadın

Keje*: sarışın

Kejike*: sarışınca

Keybanî: ev işlerinden sorumlu kadın

Kildare: 1)sürmeli 2) alevli

Kiledare: 1)sürmeli 2) alevli

Korja: bir tür nazar boncuğu

Lorî: ninni

Mawerde: gül

Menewşe*: menekşe

Menoşe*: menekşe

Mizgîne: müjde

Namdare: ünlü, tanınmış, namlı, meşhur

Nazdare: nazlı

Naze*: naz

Nazike: nazik

Nazo*: naz, nazlı

Nazşîrine: nazlanışı tatlı olan, nazıyla tatlı olan

Nazweşe: nazlanışı hoş olan, nazıyla hoş olan

Paksare: temiz kız veya kadın, temizliği seven ve temizliğe dikkat eden kız veya kadın

Pîltane: bir çiçek adı

Qumrî*: kumru

Rence: emek

Rengine: renkli

Rojîdaya: güneş yaratığı, güneşin verdiği

Roşna: ışık, nur

Roşnî: aydın, aydınlık

Rûmetdare: saygılı, hürmetkâr, hürmetli

Saye*: elma

Serbestî: serbest, özgür

Serkewta*: başarılı, zafer kazanmış olan, galip, muvaffak, utkulu

Seneme*: bir özel ad

Sêmêne: gümüşten olan

Site*: hanım, bayan

Sitike*: küçük hanım, küçük bayan

Sînaya: sevilen

Sosine: süsen

Sûrgule: yabangülü

Şarîbane*: bir özel ad (şar/şehr: ülke, devlet; bane/banî: hanım, kadın)

Şayî: neşe, sevinç

Şermaya: utanan

Şermîne: utangaç

Şênî*: neşe, sevinç

Şîlane: kuşburnu

Şîna: muktedir, yapabilecek durumda olan

Şînaya: muktedir, yapabilen

Şîrine: tatlı

Teyre*: kuş

Tîje: 1)güneş 2)güneş veya ay ışığı 2)güneş ısısı

Tîjedaya: ışık veren, ışık saçan

Tînce: 1)güneş 2)güneş veya ay ışığı 2)güneş ısısı

Tîrêje: ışın

Vena: gri renkli güvercin

Vewre*: kar

Vewrike*: kar

Vilboye: çiçek kokulu, çiçek kokusu

Vilçîne: çiçek deren, çiçek toplayan

Vile: çiçek

Vilîstane: çiçek bahçesi

Vilmenda: çiçek gibi, çiçeğe benzemiş olan

Vilnaze: çiçek gibi nazlı olan

Vilşîrine: çiçek gibi hoş (tatlı) olan, çiçek tatlısı

Vilweşe: çiçek gibi hoş (güzel) olan

Vîrda: unutulmayan, bellekte olan, hafızada olan

Werfe*: kar

Werfike*: kar

Weşboye: güzel kokulu

Weşî: 1)hoşluk 2)sağlık 3)iyilik 4)esenlik

Xezale*: ceylan

Zelale: duru, berrak

Zembure: bir çiçek adı

Zerence: keklik

Zergûne: yeşerti, yeşil

Zerrêne: altından yapılma

Zerrî: gönül, kalp, yürek

Zerrîbesta: gönül bağlamış, aşık

Zerrîne: gönül sahibi, gönüllü

Zerrîşa: mutlu, bahtiyar

Zerrîweşe: mutlu, bahtiyar

Zerrîzîze: duygulu, duygusal; hissi

Zerrîzîzî: duygululuk, duygunluk, duygusallık

Zilfe*: Farsçadaki “zolf” (saç) sözcüğünden

Zilfîya*: Farsçadaki “zolf” (saç) sözcüğünden

Zirave*: zarif, ince

Zîze: duygulu, duygun

Zîzî: duygululuk, duygunluk

No hewte ez şima re qale wendegehan de hêrîşkarîye bikerî. Na mewzu nika rojev de ya. Nê rojan de epey ma çîk dî, zerrî ma bî teng û ma zaf bî qehirîyay. Venî sewreg de badî meraş de di wendegeh de hêrîş bi.Zafî wendekar û mamoste merdî û bîyî birîndar. Herişkaran hurdî zî wendekar bî û ayî wendegeh de wendeyî.

Nika ma wina bifikrîye.

Çi semed? ....Qey?

Xeta ha qam da? Çi semed no tewir bi.Ma gedan xo erşawenî wendegeh ma vanî va bivanî, însanan ra bibe feydelî,va dareverî xo rê bibe sey çilay û biberiqî.

Çi heyfo ke no tewr nebeno lewra çi ko xelet esto.Pergalî ma de yew kemîtey esta.Wendegehan ma de yew problem estê.Problem zafî ez kam vacî kam nêvacî.Ti destî xo berzî ça destî to de maneno.

En venî ma va pergalî awrupa raşto ma etya dî xeta kerd lewra bi nizdi se serrî ma pergalî awrupa teqlit kenî.Ez tima tim vana ma sey şarî awrupa nîye gere ma yew pergalî newe virazi.No pergalî nêbedelîyo ma hema zafî probleman vînenî.Wendegeh ma de yew gede xo nêvineno wendegeh ma de yew gede nêbeno pîl,perwerde nêvineno çimkî xeta pergal da.

* En venî gere no pergal bibedelyo yew pergalî newe elzemo dima gere mamosteyî sey no pergalî perwerde vînî badî zî wendekarî bibedelî.

* Mamoste nêeşkeno wendekaran ra vacî ney çimkî terseno ke gerre yî beno.Ti wextîk dest mamoste giredî gede zî her çî keno û vano qey raşta.

* Perwerde de tima tim serrî ferdîyetey de vindeno ma gere eno bibedelnî ma serrî cematkî dir vinderî û gere herûnde ez ma bişuxulne.

* Perwerde de ma ca bide kaykerdiş ewro zafî wendegeh de cayî kaykerdiş çînyo zerrî bexçeyî wendegehan de yewna wendegeh virazyayî no xetaya mi zaf ca de zî vato la nêbedelyay.Zanyar sigmund fruyd vato ke "ti cuyeyî gede de kaykerdiş vecî peynîde çîk nêmaneno" ayî semed ra keykerdîş zaf muhîmo.

Ez kilmkî vacî probleman ma zafî ma heyan destî ma rê bero ma ke binuse.

Weşîye de bimanî.

ZAZAKÎ NEWS - Cemal Sureya, (1931 Erzîngan - 9ê Çeleyê 1990î Îstanbul), şaîr, nuştox û açarnoxê (çarnoxê) edebîyatê Tirkî yo. Şîîra Tirkî de têgêrayîşêko modernîst o ke sey Dîyînê Neweyî (İkinci Yeni) name beno, Sureya rayberîya ci kerdo. Ey ceribnayîşanê xo yê şîîre yê verênan mektebo mîyanên de kerd la xebatê ey yê şîîre yê esasî serranê unîversîte de dest pêkerdî.

Teberê kitabanê ey yê şîîre yê bi nameyanê Üvercinka (1958), Göçebe (1965), Beni Öp Sonra Doğur Beni (1973), Uçurumda Açan (1984), Sıcak Nal (1988), Güz Bitigi (1988) û Sevda Sözleri (1990) de; ey tewiranê (tür) ceribnayîş (deneme), rexne (eleştiri), rojane (günlük) û antolojîyî de zî eserî nuştî. Eseranê xo de temayê ke tewr zêde giranîye daya ser, eşq (heskerdiş), cinîye, tenyayîye, rexneyê sosyalo-sîyasîyî, merg, fikrê homayî, portreyî û poetîkaya manzûma yê. Aya bîne, ey Fransizkî ra çewresî (40) ra nêzdî kitabî açarnayî (çarnayî) Tirkî. Kitabê ey Onüç Günün Mektupları (1990) ra teber qet yew nuşte yan zî şîîra ey bê ke kovar û rojnameyan de weşanîyo, nêbîya kitab. Sureyayo ke wayîrê vînayîşêkê dunya yê sosyalîstî bî, kovara Papirüsî veta û teberê eşkerakerdişê vînayîşanê xo yê edebîyan de na kovare sey yew roşnvîrî semedê mojnayîşê fikranê xo sey yew hacet xebitnaya.

Keyeyê ci û cûyê) ey

Sureya mîyanê keyeyêkê Kurd-Zazayî yê Elewîyî de ame dinya. Keyeyê ey rîyê Serewedaritişê Dêrsimî ra mecbûr mendo ke Erzîngan ra koçê Bîlecîkî bikero. Sureyayî memurîya dewlete zî kerda. Sureyayo ke çar rey zewicîyayo, nînan ra teber "Üvercinka" û Tomris Uyare zî tede xeylêk kesan dir têkilîya xo viraşto. Heyatê xo yê hunerî de xeylêk mexlesî xebitnayî. Wexto ke ey nameyê "Cemal Süreyya"yo ke domanîya xo de dabi xo xebitnayêne, kewt yew îdîa û peynîya na îdîa de herfanê xo yê "y"yî ra yew eşt (vet). 9ê Çeleyê 1990î de rîyê komaya şekirî ra wefat kerd. Cenazeya ey 11ê Çeleyî de Camiya Şîşlîyî de nimajê perojî ra dima Goristanê Kulaksizî de ameye definkerdene.

Xelatê ke girewtê

Bi kitabanê ke nuştê, 1959 de Xelata Şîîre ya Yeditepeyî (Üvercinka), 1966 de Xelata Şîîre ya Sazgehê Ziwanê Tirkî (Göçebe) û 1988 de Xelata Şîîre ya Necatigilî (Sıcak Nal û Güz Bitigi) qezenc kerdî. Kovara Kitap-lıkî semedê serrgêra 75ine ya awanbîyayîşê Tirkîya 1998 de "Lîsteya 75 Serran de 75 Kitabî" amade kerde û Sureya bi di kitabanê xo (Üvercinka û Sevda Sözleri) na lîste de ca girewt. Aya bîne, eserê ey Aritmetik İyi Kuşlar Pekiyi yo ke domanan (tutî) rê nusîyayo û dima bîyo kitab, lîsteya 100 eserê bingeyênî ya Wezaretê Perwerdeyîya Mîllî yê Komara Tirkîya de rêza 30ine de ca girewt. 1991 ra nata hetê Komeleya Kultur û Hunerî ya Cemal Sureyayî ra Xelata Şîîre ya Cemal Sureyayî yena dayene.

Ame tespîtkerdene ke a cinîye maya hîrê domanan Sultan Oz (55) a. Nêzanîyeno ke Sultane erzîyaya çem yan zî a bi xo eşta çem.

Heto bîn ra ame musayene ke mêrdeyê cinîye Kemal Oz zî 10 serrî verî dewe de netîceya hêrîşêkê heşî de birîndar bîyo û nêweşxaneyo ke tede binê tedawî de bi de merdo.

Netîceya hadîse de 10 wendekarî, 4 malimî, yew polîs û yew xebatkarê marketê mektebî birîndar bîyî. Wendekarê hêrîşkarî zî bi eynî tifingî xo kişt.

Hadîse ra pey hetê dozgerî ra tehqîqat ame akerdene û wezîfedaranê dezgehê perwerdeyî ra 2 mesulî û hêzanê asayîşî ra 2 mesulî karê xo ra ameyî dûrîvistiş.

Midurîya Asayîşî ya Pêroyî ya Tirkîya ewro eşkera kerd ke tehqîqatê hêrîşê vera mektebî de 16 kesî ameyê tepiştiş.

Roniştişê Nevzat Bahtiyarî yo ke 6ê Nîsane de Mehkemeya Cezaya Girane ya 8. ya Amedî de amebi vînayîş de, avukatê Arîf Guranî Berat Kocakaya û Ezgî Îpeke waştişê redkerdişê hakîmî kerdbî. Mehkeme no teleb red kerdbi.

Dewaya ke ewro celseya aye ya dîyîne amey dîyene de, mehkeme Nevzat Bahtiyar cînayetê Narîn Gurane rê ardimkerdişî ra sûcdar vîna. Mehkeme, 17 serrî cezaya hepisî da Bahtiyarî.

Cenazeya ke bi xebata înan awe ra amey vetiş, seba karê otopsî wedarîya morgê Nêweşxaneyê Dewlete yê Dêrsimî. Ame eşkerakerdiş ke nasnameyê cinîya ke texmîn beno 55 serre ya hema nêameyo tespîtkerdiş.

Bome bome
Ama dîyarê mereke Gula min a voreke
Ti ke Heqî zonena derdûnê ma têra meke

Delî deli delî delî delî delî hala bê îta
Bome bome bome bome bome bome hala bê îta

Mi ke dot ra selam da to xo nata bota (no het û do het ra) da
Ma wo kotîme perozî pepûg ma rê kerd pêda

Delî deli delî delî delî delî hala bê îta
Bome bome bome bome bome bome hala bê îta

Ma wo ginayîme ro ko çene serva eyî namê to
Tepîya ma ca verdana qedayê xo ken serê to

Delî deli delî delî delî delî hala bê îta
Bome bome bome bome bome bome hala bê îta

Ez o cor de amune/şîne ke zalime na wa cer ro yena
Min o selam da ve/bi ci dot (do het) ra tene xo sikna

Delî deli delî delî delî delî hala bê îta
Bome bome bome bome bome bome hala bê îta

Xizir perr ser rade seveta mi Gulnaze xatirê xo biwaze belkîya keşî ra mevaze

Delî deli delî delî delî delî hala bê îta
Bome bome bome bome bome bome hala bê îta

Ez o amo dîyarê kaşî to xo sikit wertê vaşî
Nata (no het ra) vinde lewe piranî derdî bene yawaşî

Delî deli delî delî delî delî hala bê îta
Bome bome bome bome bome bome hala bê îta

Vatox: anonîm
Transkrîpsîyon: Ozcan Yilmaz

Camîya Pîle

Cadeyê Gazî de weverê Xanê Hesen Paşayî de ca gêna. Anatolîya de camîya ewline ya, Elemê Îslamî de sey pancin Harem-i Şerîf yena qebûlkerdiş.

Ewilî dewrê Paganan de yew mabet bîya, dima ra bi nameyê Mar Toma sey Dêre ameya xebitnayîş. Wexto ke serranê 639î de kewena destê Mislimanan û bena camî, nameyê aye beno Cami-i Kebir.

Camîya Pîle her dem de muhîmîya xo pawite. Nika zî Amed de camîya en muhîmin a sey zîyare yena vînayîş. Semedo ke camî de çend rey şewatî vejîyayî û nê şewatan de zerar vînaya zaf rey restore bîya. Restoreyo en pîl serranê 1091î de demê Selçukîyan de bîyo. Dima ra hetê Sultanê Selçukîyan Giyaseddin Keyhusrev, Sultanê Artuklîyan Melik Salih, Sultanê Akkoyunîyan Uzun Hasan, Padîşahê Osmanîyan IV. Mehmed ra serranê 1975-1977î de ameya restorekerdiş. Kullîyeya Camî de rêça her demî esta.

Çar hetê camî semedê çar mehzebê Îslamî ameyê cîyakerdiş. Roja ma ya ewroyîne de Hanefî û Şeîfî cîya-cîya mekanan de îbadet kenê. Cayo ke nika tede Henifî îbate kenê esasê xo de verê cû sey Dêre ameyo xebitnayîş û Dêre ra açarîyayo camî. Camîya pîle hetê mîmarî ra manena Camîya Emeviye ke Şam de ya. Orteyê camî de mîyanê demiran de yew saeta tîje esta. Na saete goreyê rîvayetan ra hetê zanayoxê kurdan El Cezerî ra aneya viraştiş. tay çimeyî zî vanê dewrê Romayan de ameya viraştiş..

Camîya Palo

Cadeyê Melîk Ahmetî ser o kuçeyê Kara de ca gêna. Camîya Palo seserra 15ine de hetê Hukumdarê Akkoyunîyan Uzun Hasanî ra ameya viraştiş.

Minare, hetê Vakurûrojhilatî de ca gêna. Kiştêka kaîdeyê Minare bi kerrayanê sîya yê bazaltan û kiştêka ci zî bi rengê zerd-sipî ameya piştiş.

Qaso ke yeno avtiş demê viraştişê Minare de semedo ke dorûverê Amedî ra vilikê boyinî bi qantiran ardîyayê, camî ra tira vanê camîya “Miskline” zî. Naye ra minare ê wextan de mîyanê qilifêk de ameya muhafezekerdiş û tenya roja îne no qilif yeno akerdiş û boyêka weşe vilayê dorûverî bena. Corê kaîdeyî de yew kitabe ser o nuşte esto. Kitabe ra heta sereyê minare bi şeritan susê geometrikî estê.

Minareya Çarlinge, Camîya Şêx Mutahharî

Serranê 1500î de hetê Sultanê Akkoyunîyan Kasım Beyî ra dîyaya viraştiş. Semedo ke na camî mezelê Şêx Mutahharî ser o ameya viraştiş tira vanê Camîya Şêx Matarî.

Camîya Şêx Mutahharî de çîyo en muhîm mirane ra. Mînareya Çarlinge çar lingan ser o vinderna û Anatolîya de yew nimuneyê aye çin o. Çar lingê aye çar mehzebê Îslamîyetî temsîl kena. Mînareya ke çarlingan ser o ya zî Dînê Îslamî temsîl kena. Minare, hetê vakurûrojhilatê camî nde ca gêna û mîyanê rayîrî de ya. Mînareya ke semmtê Balikçilarbaşi de ya hetê her kesî ra yena zanayîş.

Camîya Qerşunine – Camîya Mehmet Paşayo zimbêlin

Hem sey Medrese hem zî sey hemam a. Demê Osmanîyan de hetê Walîyo en ewilin Mehmet Paşayo zimbêlinî ra serranê 1516-1520î de Dêra Surp Theodora yê Ermenîyan (Surp Toros) ra açarîyaya camî.

Mîyanê Kuçeyanê Fatihpaşa, tay wetê Camîya Nasuhpaşayî de ca gêna. Xususîyetê Camî yo en pîl qubeyê aye qerşunan ra ameya viraştiş. Semedo ke qubeya ci qerşunan ra ameya viraştiş mîyanê şarî de tira vanê Camîya Qerşunine.

Semedo ke Mehmet Paşayo zimbêlinî wîlayetê Amedî û xeylê cayê bînî bi ardimê Îdrîs-î Bedlîsî destê Safevwîyan ra girewto unvanê "Fatihpaşa" girewto. Camîya ke daya viraştiş rê zî vato camîya Fatih Paşa. Minareya camî hetê vakurûrojhilatî de ya û dusyayeyê camî ya. Ber vejîyeno hewş û minare silindirik bir yapıya sahip olan minare, sarımsı taşlarla örülü.

Camîya Melek Ahmed Paşayî

Camîya Melek Ahmed Paşayî ke eserê Mîmar Sinanî ya dekewtişê Berê Riha de çepê Cadeyê Camîya Melek Ahmedî de ca gêna; Yew embar ser o merdim şono mîyanê camî. Cami, mabênê serranê 1587-1591î de hetê Amedij Melek Ahmed Paşayî ra ameya viraştiş.

Semedo ke hetê rojawanî ra berê xo tonozu yo û hetê rojhilatî ra berê xo sey tac a camîyanê bînan yê bajarî ra cîya ya. Yew pacaya ci ewnîyena Vakur yew pacaya ci zî ewnîyena rojhilat. Binê qubeyan de çar hetê camî bi pacayan ameyo piştiş. Xususîyetê camî yo bîn zî bi çînîyanê kehenan ameya piştiş. Nê çînî zaf weş ê û eleqeyê her kesî ancenê.

Camîya Behram paşayî

Camîya Behram paşayî ke demê çiraxtîya Mîmar Sînanî de, seranê 1564 -1572 de virazîyaya, hetê Walîyê Amedî Behram Paşayî r dîyaya viraştiş..

Taxa Zîya Gokalpî, kişta Banê Dengbêjan de ca gêna. Na camî zî dewrê Osmanîyan de ameya viraştiş û zaf namdar a. taybetî dekewtişê mukarnasin, çilehaneyê ci û awanayîya direvakine eleqa ancenê. Camî yew qubbe ya, dorê aye bi nişlanê kemerinan ameya piştiş. Mîyanê her nişleyan de yew paca esta. Pacayî zî bi asinan ameyê piştiş.

Mîhrabê camî û minberê ci mermerin ê, mîhrap zî tede dêsê camî bi çînîyanê kewe ameyê xemilnayîş.

Camîya Îskenderpaşayî

Na camî zî dewrê Mîmar Sînanî ra menda. Taxa Îskenderpaşayî, kuçeyê Telgrafhane de ca gêna. Îskender Paşayo ke serranê 1551 de Amed de 14 serrî wezîfe kerdo hetê ey rê ameya viraştiş.

Merdim eşkeno beranê Vaşurûrojawanî û berê Rojawanî ra bikewo mîyanê camî. Tem orteyê camî de yew çinarêre esta. Bajurûrojhilatê Camîya Îskenderpaşayî de, zîyara torinê Îskender Paşayî esta. Na zîyare yew qubbeyîn a û çar goşeyê ci sey kemeran ê. Cayê cematî bi panc kemeran serê çar sutunan ameyo înşakerdiş.

Camîya Alîpaşayî û Medreseya ci

Camî, Cadeyê Turistîkî, taxa Alîpaşa de ca gêna û mabênê serranê 1534-1537 de hetê Walîyê Amedî Hadim Alî Paşayî ra ameya viraştiş.Na camî zî hetê Mîmar Sînanî ra ameya viraştiş. Cayê Şeîfîyan zî dima ra serranê 1769-1770 de ameyo viraştiş. Heto bîn ra kullîye de Medreseya Alîpaşayî, zikirxane, hemam û orteyê hewşî de yew şadirwane esta. Minareya Camî bi kerrayanê sipîyan ameya piştiş. Cdêsê camî bi kerrayanê bazaltî ameyê viraştiş.

Medreseya ke Rojawanê Camî de ca gêna, yewqat a û çargoşe ya. Raşt û çepê hewşî de vernîya înan de eywanî tem panc ode estê. Vakurê hewşî de mescîta heştgoşe ca gêna. Zemanêk verê cû tîya de derse ameya dayîş. Medreseya ke yew dem sey banê veradayeyan ameya xebitnayîş, ewro dîyaya Qeymeqemtîya Sûrî.

Camîya Hz. Suleymanî

Camîya ke semtê Îçkale de kişta Sûran de ameya awankerdiş mîyanê şarî de tira ‘Camîya Hz. Suleymanîû Camîya Nasirîye’ yena vatiş.

Wexto ke bajarê Amedî hetê mislimanan ra ame girewtiş 27 sahabeyî tîya de ameyê definkerdiş. Dima ra tîya sey cayê îbadetxaneyî ame xebitnayîş. Goreyê kitabeyo ke corê camî de yo ra, na camî mabênê serranê 1156-1179 de dewrê Nisanogullarî de hetê Ebul Qasimî ra ameya viraştiş. onca goreyê rîvayetan ra ba camî hetê hukumdarê Merwanîyan Nasruddevleyî ra ameya viraştiş û aye ra tay kesî tira vanê Camîya Nasirîye. Na meqbere de 2 berê tarîxî ke vejîyenê hewşê camî estê. kişta camî de mezelê sahabeyan esto. Semedo ke mîyanê şarî de uca sey cayê sahebeyan yeno zanayîş roja panşeme û îne camî hetê şarî ra yena zîyaretkerdiş.

Camîya Nebî

Cadeyê Gazî ser o ya û kişta Meydanê Şêz Saîdî de ca gêna. Canî kerrayanê sipî û sîya ameya viraştiş serê ci de sey piramit yew qubbeyo pîl ameya girewtiş.

Semedo ke Minareya ci ser o kitabeyê ke, Hz. Muhammed ra behsê "Kaal-en Nebiy" beno tira vanê Camîya Pêxamberî. Dewrê Akkoyunan de seserra 16ine de ameya viraştiş. yeno fehmkerdiş ke, serranê 1530 de hetê qesabo Amedij Haci Huseyinî ra sey xeyrat ameya viraştiş. Dorûverê Camî bi kerrayanê sîyayan ameyo piştiş. Hewşê ci hîra yo û bi bazaltê sîyayan ameya viraştiş. mînareya camî serra 1960 de cayê ci ra ameya vetiş û newe ra ameya viraştiş. Minare bi planlê çargoşe, yew şerefeyin a.

Afsaneyê 27 Sahabeyan

Demê Murtaza Paşayî de meqberdarê sahebayanê şehîdan Şêx Muhyiddin Efendî bîyo. Meqberdar her şewa panşemeyî şino mehzenê cenazeyanê şehîdan. Wexto ke şino vernîya şehîdan bi destê xo gonîya înan bi peme keno pak.

Şêx Muhyiddin Efendî rojêk mîyanê suke de bi xemgînî şino û yeno. Demêk badê cû yew rîsipî vejîyeno ey vernî û pere dano ey. Meqberdar bi ê pereyan peme gêno û keno ke gonîya şehîdan bikero pak. Serê Şehîdan de ortîya ke hetê Murtaza Paşayî ra ameya newekerdiş esta.

Meqberdaro ke heta a roje serê cenazeyan anêkerdo meraq keno û ortî hewanano. La vîneno ke rîsipîyo ke suke de pere dayo ci mîyanê mezelî de yo. Meqberdar terseno û beno sey ker û lal. Wexto ke na hedîse yena eşnawitiş hinî gonîya şehîdan zî nêna rişnayîş. Demêk badê cu bero ke vejîyeno mahzenî bi dêsan yeno padayîş.

Nika bero ke vejîyo no mehzenî çin o û kes nêzano ke bero kehen kam ca de yo. Nameyê nê şehîdan demê Murtaza Paşayî de kitabeyan ser o ameyo nuştiş û wina yo:

Reis-i cumledir Sultan Suleyman

Birayê Ridvanî Mesud ey can

Beşîr û Hazma, Amr û Şabe, Sabî

Di Zeyd, di Halid, yew Numan

Di Muhammed, Abdullah uçdur

Di Hasan nam, yew Kabî Zişan

Fudayl u Malîk û Fabr û EbulHamd

EbîNasr û Magirê eyle izan.

Avaşîn Yılmaz

Adıyaman

Semsûr (n)

Besni

Bêsnî

Çelikhan

Çêlikan (n)

Gerger

Aldûş (n)

Gölbaşı

Serê Golan (n)

Kahta

Kolik (n)

Samsat

Semsat (n)

Sincik

Tut

1. DESTPÊK

Vateyê verênan, wextê verênan ra heta ewro ciwîyayişê komelî ra nesilîyenê û virazîyenê. Inê tewirê edebîyatê şarî, ciwîyayişê komelî ra, şeklê ciwîyayişê komelî ra dûr nînê krîtîk kerdiş. Vateyê verênan tecrubeyê çand seyî serran xo mîyane de îhtîva kenî. Ê, hîs, fikir, bawerî û kultirê yew komelî eşkera kenî. Semedo ke vatoxê înan belî nîyo, anonîm ê. Qerekterê yew komelî zî vateyê verênan de belî beno. Xulasa semedê yew komelî şinasnayişî ra vateyê verênan, wasitayêk muhîm ê. Yew komel eke cotkarî keno, zafê vateyê verênanê inê komelî zî cotkarîye sero benê. Eke yew komel kişta deryayî de roşeno û tîcaretê maseyan keno, vateyê verênanê ay komelî termanî deryayî îhtîva kenî.

2. PÎRANÎ DE VATEYÊ VERÊNAN

Ma cêr de goreyê babetanê ci vateyê verênan hîrê tesnîf kerdî. Labelê kê şinê inê tesnîfan bizêdnî. Vateyê verênan ke cêr de mi sey nimûne dayî ra tayêne mi arî kerdi, tayêne zî mi kitaba Malmîsanijî ''Folklorê Ma Ra Çand Numûney'' î ra girewtî. Ê ke mi arî kerdî kişta înan de perantezi mîyanê de MAK(Mi arî kerdî) nuşte yo.

A. Tesnîfo Ewilîn

Pîranî de semedo ke komel zafanê cotkarîye û heywantîye keno, zafê vateyê verênan wîna motîfan îhtîva kenî: Dare, hêga, sindor, cite, cuwen, paletîye, vaş, bize, manga, ga, golik ûsn. Cêr de ma ino îzahatê xo rê wareyê pîranî ra tayê nimûneyan danî û inê vateyê verênan hetê mehna ra krîtîk kenî:

a. Margirewte herinda resnî(kendîl) ra terseno. (MAK)

Keso ke mar ey dano edî herinda resnî ra zî terseno. Çimkî herinda resnî zî mar manena.

Bitirkî: Sûtten agzi yanan yogurdu ûfleyerek yer.

b. Kîbareyi gayê citî rê nêmanena. (MAK)

Ê ke wesfeyê xo nêanê ca miheqqeq heqê ci danî.

c. Oyo ke elbon virazeno, qulpan(çelman) zî pakeno. (MAK)

Keso ke aqilê xo de projeyêk virazeno, goreyê ay proje hedrayîya xo zî keno.

Bitirkî: Mînareyî çalan kilifini hazirlar.

ç. Mi cita xo kerda, nêreyê xo leqnayo. (MAK)

Mi wesfeyê xo ardo ca. Oyo ke bara mi kewto mi kerdo. Ez rehet a.

d. Ma herê xo sermitnayo, boçe de verdayo. (MAK)

Ma qismê mûhîm yê karê xo qedenayo, qismêko sivik de vindertî.

Bitirkî: Yûzdûk yûzdûk kuyruguna geldîk.

e. Pê estorê şarî kê espar nêbenî.

Pê malî şarî kê yew ca nêresenî.

ê. Qurreyeyi gayê citî rê zî nêmanena.

O yo ke qurretî keno kam gam bibo ko heqê a qurretîye bido.

f. Biza ke biza heta ke cayê xo dûz nêko nêrakuwena.

Her kes gerek goreyê layiqê xo têwbigeyro.

Kê şinê wîna nimûneyan xeylek bizêdnî. Tene wareyê pîranî de ney, pêro wareyanê kirdan de semedo ke debara înan pê cotkarîye û heywantîye beno, vateyê verênanî înan tewr zaf inê wirdî babetan ra motîf û terman îhtîva kenî.

B. Tesnîfo Diyin

Kirdan mîyanê de semedê cinîkan ra zî xeylêk vateyê verênan estî. Înan ra zafê cinîkan kêm aqil û kemanê danê şinasnayiş. Her çande qebul kerdiş zehmet bibo zî komelê kirdan mîyanê de cinîkê yew game camêrdanî ra tapa menda ya.

Wîna zafê vateyê varênanî de cinîkê wîna îzah bîyê: Zaf qal kenî, aqil sivikî, nêzanî debara keyî bikerî. Tayê nimûneyî:

a. Cinî bî kuarî, kelle berd da Eyşê Farî. (MAK)

Cinî wayirêk meqamî bîya, karê nêbeye û nebaşî kerdî.

b. Aqilê cinîyan keşa înan de yo, wexto ke wardenî rişeno. (MAK)

Cinîkê bêaqil ê. Riyê ino ra kê gerek zaf ehemîyet ndî vaetyanê înan.

c. Cinî kê ezîz zî kena rezîl zî kena.

Ina vateyê verînan tirkî de zî eyn şekil de est a. Her çande tîya de cinîke, hem baş hem zî nebaş hetanî ra tesvîr bibo zî peynî peyen de mehnayêka nebaşi fehm bena.

ç. Cinî zî nême bena, mal nême nêbeno/ Wa cinîya kê ortax biba wa malê kê orta nêbo.

Her çande tîya de çîyo ke qest beno nebaşeya ortaxîyeya zî, cinîke sey çîyê ke bêmûhîm ameya tesvîr kerdiş. Binê inê vateyê verênan de mantiko nebaş û tapamende esto.

d.Cinî çande raşt biba zî sey vaştirî çewt a.

Çandê kêm bibê zî tayê vateyê verînan de cinîkan rê mehnayêka pozîtîf wenîya ya. Nimûne:

Cinîya dewe, dest û polê camêrdê xo ya: Her çande pozîtîf biasa zî ina vatêyê verênan de zî cinî sey parçêyê camêrdî hesibîya ya.

C. Tesnîfo Hîreyin

Ino tesnîf de ma vateyê verênanî pîranî de armenîyan sero vindenî. Seke ma pêro zanî jenosîdê 1915î ra ver wareyê pîranî de xeylêk armenîyê ciwîyaynî. Hem merkezê pîranî de hem zî dewanê pîranî de. Kirdî û armenîyê çand sey sere pîya ciwîyayî. Ino zî sey sewbina zafê çîyan, tesîrê vateyê verênanê kirdan zî kerdo. Wexto ke ma inê vatêyê verînan ra ewnîyenî, armenîyê xebatkar, cîhat û dewlemend ameyê tesvîr kerdiş. Ino tesadûf nîyo helbet. Cîhatî û xebatkarîye armenîyan malumê ma hemîn a.

a. Armenî va, kê çand roj betal bîyê, kê ande roj zî veyşan benî.

b. Armenî va, lingî pize çarnenî.

Seke şima inê wirdî nimûneyan de zî veynenî tîya de vatoxê vateyê verênan, vatişê armenîyêk neql keno. Yanî wayirê vateyê verînan esil bi xo armenîyêk o.

c. Bixebetî sey armenî, biweri sey mîrî.

Tîya de hewna xebatkarîye armenîyan tesvîr bîya.

d. Armenî va wa aqilê peyen yê kurdî mi de bibo, wa çîyêkê mi çinê bo. (MAK)

Semedo ke aqilê kurdî, tewr peynî de wexto ke heme çî qewmîya yeno sereyê ci ser ina vateyê verênan vacîye ya. Cîranê kurdan armenîyan ino ferq kerdo û ina qale vata.

Çimeyê Nuşteyî: https://koyohewtin.blogspot.com/

Zîyaretkerdoxî eşkenê bi wesaît tayê mehelayanê qeza ra ravêrê û şirê Koyê Saqizî. Uca ra pey zî zîyaretkerdoxî rayîranê bînan şuxilnenê û vejîyenê qismanê berzan ê koyî. Gularî ke mîyanê rîyê zinaran de berz benê, bi taybetî nuqteyanê nêzîkê sereyê koyî de zêde asenê.

Nika meraqdarê nê Gûlaran şinê înan vînenê la tirakerdişê înan qedexe yo.

Çarçewaya tehqîqatê vîndîbîyayîşê Gulîstan Dokuye de maye Bedrîye, pî Halît, waye Aygul Doku û avukatê înan Alî Çîmen Edlîyeyê Dêrsimî de pawitişê xo domnenê.

Waye Aygul Doku wina va: "7 serrî yo keynaya ma, ma ra girewtê. Ez veng dana Wezîrê Edaletî Akin Gurleko ke mesûlê edaletê pêro Tirkîya yo, ey hêvîya ma kerd gane, Serekkomarê ma û serekdozgerê ma rê spas kena. Ma wazenê heta peynîye ser o bêro şîyayîş. Ma wazenê hesêbê nê çîyan bêro persayîş. Ma nêwazenê ke serê na babete bêro pîştene."

Maya aye Doku zî îfade kerd ke heta ke a cenazeya keynaya xo nêgêro do Dêrsim ra nêşiro, qiseykerdişê xo wina qedîna: "6 serrî yo naye ma zanê. Ne rojê ma roj o, ne zî şewa ma şew a. Roşan ame Gulîstan çin a. Têlefon ceneno ez vana Gulîstan a, vazdana labelê Gulîstan nîya. Şima a keyneke ra çi waşt?"

Sakikî eşkerayîya xo de wina va: "Tirkîya senî jenosîdê Bosna û Fîlîstînî nas kena, ganî bi eynî hawa nêzdîyê dejê şarê Kurdî zî biba. Vîzêr mi yew teklîfê qanûnî amade kerd û da parlamento. Ganî no parlamento qetlîamê vera birayanê ma sey jenosîd bivîno."

Sakikî bale ante muhîmîya ciwîyayîşê hemparî ser û wina dewam kerd: "Eke qerar o bo ke ma pîya biciwîyê û pîya yew heq û huquq awan bikerê, ganî dejê Kurdan bibo dejê nê parlamentoyî zî."