Bi ameyîşê wisarî welatê ma de tewir bi tewr vaşî/nebatî û tarûtûrî zî vejîyayê. Nebatî û vaşî ke sey yew dîyarîya tebîetî yê, hetê şarê ma ra sey şîfa yeno vînayîş û her yew zî tewir bi tewr yeno hadrekerdiş û pewtiş.

Helige zî înan ra yew a û nika tem zî wextê Heligan o. Verînanê ma hem vaş û nebatî şinasnêne hem zî zanêne ke kamcî vaş, nebat û tarûtûr çi nêweşî ra baş yenê, derman ê. Nika neslo newe nê taran, vaşan û nebatan nêşinasneno.

La qezaya Çolîgî Darahênî de hem verînê ma hem zî neslo newe nê vaş-taran şinanenê.

Wexto ke verê nê dezgeyî ra vîyarenê vanê “haa Helige” nameyê ci yo bîn zî Gulik o. hem sey tar hem bi goşt hem zî pê ci şorbaye virazîyena.

Êdî kam senî hes keno wîna pewjeno û weno.

Ömer Saçlı Darahênî de dezgeyê xo pê Heligan xemilnayo û merdim dûrê dezgeyî ra boya ke yena zincîya merdimî zano ke na boye, boya Heligan a.

Ömer Saçlı demê wesarî û payîzî de koyanê Darahênî yê bereketinan ra vaş, tar û nebatanê ke êdî mîyanê kulturê werdê ma Zazayan de ca girewtê ano sûke û roşeno.

O hem debara xo keno hem zî nê tar û turan dano şinasnayîş ma rê.

1-Keyeyê Elîfe Dîyarbekir de yo. A zewejnaya nîya. Maye û pîyê aye kirmanckî qisey kenê. Elîfe, kirmanckî û kurmanckî zana. A nika Îstanbul de ciwîyena. Yew birayê Elîfe esto. Nameyê birayê Elîfe, Rohat o. Rohat zewejnaye yo. Di eyelê ey estê. Yew kêna ya û yew laj o. Birakênaya Elîfe des serre ya. Birazayê Elîfe zî hewt serre yo. Ê Riha de ciwîyenê û tirkî qisey kenê.

Cewabanê persan bidîn / soruları cevaplayınız:

Keyeyê Elîfe kamca de yo?

Elîfe zewejnaya ya?

Maye û pîyê aye kurmancî qisey kenê?

Elîfe kamca de ciwîyena?

Birazayê aye çend serre yo?

Birakêna û Birazayê aye kamca de ciwîyenê?

2- Na Gul a. A zewejnaye ya. Di eyelê aye estê. Lajê aye hîrê serre yo. Kênaya aye panc serre ya. Nameyê mêrdeyê aye Metîn o.

3-No Hesen o. O zewejnaye yo. Na, cinîya Hesenî ya. Nameyê aye Zozan a. Yew gedeyê înan esto. Nameyê gedeyê înan Xelîl o. Gedeyê înan vîst û panc serre yo û hema ezeb o.

------------------

Na say a yan murî ya? (Bu elma mı yoksa armut mu?)

yan I: ya

yan II: yoksa

(yan . . . yan . . .: ya . . . ya . . .)

yan zî: ya da

No birayê to yo yan datîzayê to yo? (Bu kardeşin mi yoksa amcanoğlu mu?)

Datê ey Îstanbul ra yo yan Îzmîr ra yo? (Onun amcası İstanbullu mu yoksa İzmirli mi?)

No, yê to yo yan yê min o? (Bu senin mi yoksa benim mi?)

Ti rind a yan Ez rind a? (Sen güzelsin ya ben?)

Yan ez yena yan ti. (Ya ben gelirim ya sen.)

Yan no yo yan zî na ya. (Ya budur ya da bu.)

Yan ez şiro yan zî ti şo. (Ya ben gideyim ya da sen git.)

Yan Amed yan zî Îstanbûl. (Ya Diyarbakır ya da İstanbul.)

Ez yan Amed de ciwîyena yan zî Amed de. (Ben ya Diyarbakırda yaşarım ya da Diyarbakırda.)

Mikaîl Aslan, yeno Çolîg. Aslan o ke nameyanê xurtan ê muzîkê Zazakî ra yew o, do roja şemeyî 4ê Nîsana 2026î wextê şanî de bi goşdaranê xo reyde bêro têlewe.

Konser, do Merkezê Kongreyî yê Recep Tayyîp Erdoganî yê Zanîngeha Çolîgî de saete 20.00 de dest pêbikero.

Hunermendî Cem Erdost Îlerî, Olcay Bozkurt û Sîtar Sertaç Şanli zî do konserê Aslanî rê refaqat bikerê.

Aslanî verê konserî va: “ Xêr û weşîya ma lawik û deyîranê xo pîya vanîme. Şarê ma yê Çolig, ma na rocê sima perûno pînîme/pawenîme.”

Îddîaya 15 mîlyar lîrayî

Tehqîqato ke merkezê ci Bursa yo û 5 bajaran de eynî wext de dest pêkerdo; tede sûckerdişê sey 'seba sûckerdene awankerdişê rêxistine, rişwet, pakkerdişê ameyeyanê mal û mulkî û xirabkerdişê îmarî' estbî.

Dosyayê Serekê Şaredarîya Nîluferî yê verênî Turgay Erdemî û dosyayê Bozbeyî ameyî yewkerdİŞ; û bi nê hawayî pêro pîya hûmara şikdaran zî vejîyaye 62yî.

ZAZAKÎ NEWS – Tirkîya de hetêk ra behsê “aşitî” beno û muzakereyî bene la heto bîn ra vera Kurdkî bêtehemulî esta. Qezaya Wanî Erdîş de, Komela Kultur, Ziwan û Hunerî ya Arsîsayî, xeylêk wext o ke seba gedeyan kursê ziwanê Kurdkî organîze kena. Labelê Mudurîya Perwerdeyî ya Wîlayetê Wanî, bi bahaneya ke nê xebatê perwerdeyî "bêdestûr " ê, pêro pîya 400 hezar lîrayê Tirkî ceza da komele.

Koroyê Perperikê Usarî ziwanê dayîke de şarê Dêrsimî rê kilamê xo vatî. Domanan ra heta kokima eleqeyko zaf rinde bîye. Konser de mesajê “Ziwanê dayîka xo, xo virî ra mekerîme” kewt vêrnîye.

Ame zanayîş ke Montazer û Banîamerîan, bi îddîayanê endambîyayîşê "Mucahîdanê Şarî" (MEK) û “serewedaritişê biçekî”; û binê bahaneya “seba xeripnayîşê asayîşê mîlî kom bîyayîş û hemkarîkerdişî” ameybî muhakemekerdiş û cezaya îdamî dîyaybî ci.

Eynî hefte 4 tepişteyê bînî zî ameybî îdamkerdiş

Kesê bînî yê ke eynî dosya ra ameyêne muhakemekerdiş; Babak Alipur, Puya Gobadi, Akbar Daneşvarkar û Muhammed Taghavi Sangdehi zî mîyanê na hefteyî de hetê rejîmî ra ameybî îdamkerdiş.

Enwer Yilmazî derheqê Kurdanê Kirmancan (Zazan) de melumatê zaf balkêşî dayî.

Yilmazi, ard vîrî ke hûmara Zazayan mabênê 5-7 mîlyon kesî de ya labelê goreyê raporê UNESCOyî Kirmanckî (Zazakî) ver bi merdişî şona.

"Zazayî bi nameyanê cîya-cîya xo name kenê"

Enwer Yilmazi ard vîrî ke Kurdê Zazayî goreyê mintiqayan, xo cîya-cîya name kenê û va: "Ma vanê Zazakî labelê her mintiqe de bi hawayêko cîya şarê ma xo name keno. Tayê vanê Dimilî, Zazayê ma yê Elewî (Qizilbaşî) xo rê vanê Kirmancki, hetê Xarpêt û Çewlîgî de zafane vanê Kirdkî û Sêwrege de xo rê vanê Dimilkî.

Labelê demanê peyênan de êdî na çekuya Zazakî ronişta. Zafê şarê ma xo sey Zaza û ziwanê xo zî sey Zazakî name keno."

"Zazakî ver bi merdişî şona"

Enwer Yilmazi bale ante talukeyê ke ser Zazakî de estê û wina dewam kerd:

"Goreyê raporê UNESCOyî, Tirkîya de nêzdîyê 18 ziwanî estê ke pêro ver bi merdişî şonê. Zazakî zî nika ê ziwan û lehçeyan ra yew a ke ver bi merdişî şona û roje bi roje helîyena. Goreyê raporê UNESCOyî texmîn beno ke na lehçeya Kurdkî, heta 50 serrî tepîya nêmano, beno ke vîndî bibo û bimiro zî."

"Cayê ke dewlete esta, Tirkî hîna zaf a"

Cayê ke dewlete û burokrasî esta, uca de Tirkî hîna zaf a. Pîran de zî, Hênî de zî, Dara Hênî de zî qiseykerdişê kuçe û kolanan bi Zazakî yo.

Labelê çi heyf ke tutê ê cayan zî bi Zazakî qisey nêkenê. No çî yew tehlukeyêko gird o.

"Verê cû pêroyê zazayan ziwanê xo zanayêne"

Verê 25 serran zafêrîya Zazayanê Dîyarbekirî Zazakî zanayêne.

Xo mîyan de bi Zazakî qisey kerdêne labelê pêro Kurmanckî zî zanayêne. Çunke verê cû 25-30 serran ra ver merkezê Amedî de bi taybetî Sûr de têkilîyî bi Kurmanckî bîyê. Bitaybetî Çarşîya Şewitî de. Labelê çi heyf ke nika na rewşe bedilîyaya û qiseykerdişê Kurdkî zaf kêm bîyo."

"Zazakî zanênê labelê seba ke nêşenê binusê, ziwanêko bîn tercîh kenê"

Yilmazî bale ante ser nê çî ke Zazakî ne tenya cuya rojane de ziwanê nuştişî û medyaya dîjîtale de zî zaf kêm yena şuxulnayene û wina va: "Wexto ke ma verê xo danê medyaya dîjîtale, ma vînenê ke her kes na qade şuxulneno.

Zazayî zî şuxulnenê labelê nuştişê Zazakî zî zaf kêm o. Wexto ke nusenê, bi Tirkî nusenê labelê wexto ke yew vîdeo bi Zazakî yeno parekerdiş, ma vînenê ke zaf kesî temaşeyê ci kenê.

"Şarê ma hema zî Zazakî zano"

Wexto ke ti vîdeoyan, resman bi Zazakî pare kenî, se hezaran kesî zî temaşe kenê.No yeno ona mana ke şarê ma hema zî Zazakî zano û Zazakî ra hes keno. Labelê seba ke perwerde çin o, seba ke herfanê xo nêşinasnênê, raştnuştişî nêzanênê, bi ziwanêko bîn nusenê. Na zî yew raştîye ya. Eke ziwanê ma de tutî perwerde nêvînê. Ziwanê ma nêbo ziwano resmî zî ez tersena kep ê xebatanê ke ma kenê ziwanê ma nêxelisîyo "

"Bêdewletiye sebebo tewr gird o"

Wayirê Keyepelêê Zazaki Newsî derheqê sebebanê kêmvînayîşê Kirmancki de nê melumatî dayî:

"Sebebê naye zafî estê. Sebebo yewin no yo ke Kurdî bêdewlet ê û dezgeyê înan çin ê. Stratejiya înan a pawitişê ziwanî çin a. Na hişmendî zî êdî çin a. Verê cû mîyanê sîyasetî de, mîyanê komelê Kurdan de na hîşmedî estbî û qalîkerdişê bi Kurdkî estbî la nika qalîkerdiş zî zaf kêm bîyo."

"Ciwanî û tutî bi Zazakî qalî nêkenê"

Goreyê îstatîstîkanê peyênan ra % 15ê Zazayan bi fekê xo qalî kenê. Neslê newe zî mîyanê nê îstatîstîkî de yo. Ê verênî qalî kenê. Yanî tutî êdî bi ziwanê xo qalî nêkenê. Zafêrîye yê ke 20 serre ra corî yê qalî kenê. Ê ke heta 19 serrî yê hema-hema qet qalî nêkenê. Çike Zazakî û Kurmanckî yanî Kurdkî mîyanê perwerdeyî de ca nêgênê, binê tehlukeyêka pîle de yê. Polîtîkaya asîmîlasyonî her di lehçeyan ser o zî yena ramitene."

"Zaf Zazayî koçber bîyî"

Enwer Yilmazî îşaret kerd ke zaf Zazakî zî Bakurê Kurdistanî ra koç kerdê û derheqê hûmara Kurdanê Zazayan de nê melumatî dayî:

"Goreyê texmînan 5-7 mîlyon Zazayî estê la nê pêro Bakurê Kurdistanî de nêciwîyenê. Badê serranê 90an çi Kurmancî çi Zazayî, zafê înan koçê bajaranê Tirkîya bîyî. Bi rastî zaf Zazayî koçber bîyî. Zaf Zazayî Ewropa de vila bîyî. Şîyî Dîyaspora. Mesela; Hetê Dêrsimî ra hema-hema her keyeye ra yew kes Ewropa de esto."

"Dêrsim merkezêko zaf muhîm o"

Dêrsim merkezêko zaf muhîm o. Kurdê Zazayê Elewî di hetan ra zulum û zordarî dîyê. Hem hetê nasnameyê xo yê neteweyî ra û hem zî hetê bawerîya xo ya dînî ra.

"Çewlîg merkezêko pîl o"

Çewlîg sey merkezêko pîl yeno qebulkerdiş la Dîyarbekir seba ke bajarêko pîl o û nêzdîyê 2 mîlyonan nufusê ey esto, qezayê Dîyarbekirî yê sey Hênî, Pîran, Çêrmûge, Şankuş qismêkê Lîce de zafane bi Zazakî qalî beno.

"Qijî bi Zazakî qalî nêkenê, na tehlukeyêka pîl a"

Nê cayî xetê Çewlîgî ser o yê, nê pêro bi Zazakî qalî kenê la Zazakî nika tewr zêde Çewlîg de yena qalîkerdiş. Rojane yena qalîkerdiş. Çayxaneyanê Çewlîgî de şima eşkenê tim bvînê ke şar mîyanê xo de tim bi Zazakî qalî keno. La çi heyf ke qijî êdî bi Zazakî qalî nêkenê. Zafane mîyanserr û pîr û kalî bi Zazakî qalî kenê. Ê ke emrê înan mabênê 20 û corî de yo bi Zazakî qalî kenê.

Pêvînayîş: Maşallah dekak

Çime: Rûdaw

akraba: merdim, -e

akrabalık: merdimîye (m)

aile: keye

aile büyüğü: pîlê keyeyî, pîla keyeyî (m)

nine: dapîre (m)

dede: kalik ( n ), bapîr

torun: torn, -e

anne: maye (m), dayîke (m)

baba: pî

karı: cinî (m)

koca: mêrde

erkek kardeş: bira

kız kardeş : waye (m)

kız: kêna (m)

oğul: laj

çocuk: gede , geda (m); eyel, -e; gij/qic, qeçek, doman

abla: ate (m), wake (m), wakile (m)

ağabey: kek

amca: dat , ap

amca karısı: datcinî (m)

amca kızı: datkêna (m)

amca oğlu: datîza

dayı: xal

dayı karısı: xalcinî (m)

dayı kızı: xalkêna (m)

dayı oğlu: xalîza

teyze: xale (m), yayke (m)

teyze kızı: xalekêna (m)

teyze oğlu: xaleza

hala: 'eme (m)

hala kızı: emkêna (m)

hala oğlu: emiza

yeğen-I (erkek kardeşin kızı): birakêna (m)

yeğen-II (erkek kardeşin oğlu): biraza

yeğen-III (kız kardeşin kızı): warkêna (m)

yeğen-IV (kız kardeşin oğlu): wareza

enişte: zama

elti: cêrî (m)

görümce: gorime (m)

kaynana: vistewrî (m)

kayınbaba: vistewre

kayınbirader: vistewre

damat: zama

gelin: veyve (m)

bekar: ezeb, -e

dul: vîya(m), vîye(n) vîya, -e

evlilik: zewac

evli erkek: zewecnaye, zewecîyaye

evli kadın: zewecnayîye, zewecîyayî

n: nerî (eril) | m: makî (dişil)

Veda Yurtsever 23ê Çeleyê 1969î de Çolîg fe ameya dinya, demêk Çolîg de ciwîyaya û badê cû demêk Îstanbul û Amed mîyan de cuyaya . Aye Zanîngeha Anadoluyî de beşê Tîyatroyî yê Konservatuara Dewlete ya Eskîşehîrî wenda.

Çiqas ke keyeyê aye qebul nêkerdo zî, aye qerarê xo yê kaykerdişî ra fek nêverdaya. Wexto ke Tîyatroyê Dewlete yê Amedî qezenc kerda, hem uca de hem zî Tîyatroyê Dewlete yê Îstanbul û Anqara de ca girewta û Tîyatroyê Dewlete yê Îstanbulî de zî sey ardimkara rejîsorî xebetîyaya. Beşê Tîyatroyî yê Konservatuara Merkezê Hunerî yê Müjdat Gezenî de dersê tîyatroyî daya.

Aye Tirkîya de xeylê fîlm û rêzefîlman de kay kerda.

Cuya aye ya şexsî

Serra 1998 de bi komedyen Mahîr Îpek dir zewejîyaya û serra 2018 tira cêra bîya. Nê zewacî ra tutêkê înan bi nameyê Söz esto.

Kurdan rê eleqeyêko weş esto. Kursî hem Zazakî hem Kurmanckî yenê dayîş.

Bernameyê kursan de soranî, ermenîkî û suryanîkî zî estê.

Kurs o ke hetê Şubeya Egîtîm Senî ya Erxenî ra yeno organîzekerdiş, tede dersî bînaya sendîkaya (Egîtîm Sen) ke Erxenî de ya, uca yenê dayîş. Mamostayê ziwanî Mehmet Şah Aslan o ke perwerdeyê kursî dano, derheqê xebata newîye de malumatî pare kerdî û da zanayîş ke eleqeyêko zaf baş ê şarî esto.

"Seba 5-6 hefteyan yeno plankerdiş"

Mamosta Mehmet Şah Aslanî îfade kerd ke înan Erxenî de xebatêk semedê Zazakî daya dest pêkerdiş wina va: "Emser ma Erxenî de kursê Zazakî akerd. Bi raştî zî şarê ma eleqeyêko zaf baş mojna ci. Heta nika nezdîya 30 kesan muracatê kursê ma kerdo. Ma kursê xo bi sewîyeya destpêkî da destpêkerdiş. Ma plan kenê ke panc-şeş hewte perwerdeyê sewîyeya destpêkî bidê. Eke îhtîyac û waştiş bibo, ma do badê cû zî perwerdeyanê xo rê dewam bikerê."

Heşê Çolîgî hewnê zimistanî ra haye bîyê.

Çiqas şîrîn ê... pic.twitter.com/BzjSrUsMbN

— Zazakî News (@zazaki_news) April 2, 2026

Gêrayoxê tebîetî Doğuş Başakî nê wextî bi dronê xo hewa ra antî. Mîyanê dîmenanê qeydkerdeyan de yeno vînayîş ke; Heşe bi kudikanê xo o reyde bi dîqet şona raver.

Sererastkerdişo newe çi yo?

Kesê ke semedê astengdarîya ortopedîke ra derheqê înan de qerarê 'nêeşkeno belgeya şofêrîye bigîro' ameyo dayene û oranê astengdarîya înan %40 û zêdeyêr o, êdî 10 serran de reyêk do bieşkê wesayîtêkê bê-ÖTVyî bierînê.

Halê nîkayînî de kamî eşkenê bierînê?

Sererastkerdişo nîkayîn de, kesê ke oranê astengdarîya înan %90 û cêr o, mîyanê lîmîtanê fîyetî yê bewlîkerdeyan de, bêwaştişê şertê yew sîstemo xusûsî (teçhîzatê taybetî) wesayîtêkê bê-ÖTVyî erînenê. Astengdaranê ke oranê înan mabênê %40 û %89î de yo rê zî wesayît de mecbûrîyetê sîstemêkê (teçhîzat) xusûsî esto.

Qedexe yo ke wesayîtê ke çarçeweyê muafîyetî de yenê erînayene, demêko bewlî ra verî bêrê rotene. Eke wesayît verê vîyartişê nê wextî bêro rotene, ÖTV peyser yeno girewtene.

Sînorê fîyetî çiqas o?

Goreyê qerarê ke 1ê Çeleyê 2026î ra nat vîyareno; seba ke welatîyî muafîyetê ÖTV û MTVyî ra îstîfade bikerê, ganî bedelê rotişî yê wesayîtî (pêro bacî zî tede) 2.873.900 TLyî ra tayêr (bin de) bo. Teberê nînan de, seba wesayîtan mecbûrîyeto zî ame eştene ke tewr tay %40 yê parçeyanê înan ganî mîlî bibê.

Kamcîn marka û modelî munasîb ê?

• Togg: T10X, T10F
• Fiat: Egea Sedan, Egea Cross
• Renault: Clio, Megane Sedan, Duster
• Toyota: Corolla, Corolla Hybrid, C-HR
• Hyundai: i20, Bayon

Taximo kesk û sûr o ke hefteyê vîyarteyî de vera Hataysporî 3-0 serkewt, bi 67 puanan rêza diyîne de ca gêno. Lîderê lîgî Erziromspor bi 69 puanan lîder o.

Erokspor bi 63 puanan rêza hîrêyîne de û Çorumspor zî bi 62 puanan rêza çarine de cayê xo gênê û seba şampîyonîye mucadele kenê.

Amedspor o ke wazeno maçanê xo yê ke mendê pêro qezenc bikero û derbazê Lîga Superî bibo, seba maçê krîtîkî yê hefteyê 33. yê Lîga 1. amadekarîya xo rameno.

Ekîba keske û sure ya ke wazena bi şampîyonîye zerrîya mîlyonan terefdaranê xo şa bikera, do roja Yewşemeyî keyeyê xo de Bolusporî bikera mêman.

Na merheleya lîgî de êdî heqê Amedsporî çin o ke puanan vîndî bikero.

Seba ke ekîba keske û sure hem ferqê puanan bipawo hem zî şansê xo yê lîderîye zêde bikero, ganî maçê Bolusporî ra bi serkewtiş vejîyo.

Dosyaya Dîyine: Hunermend Mehmet Atli

Hûmara dîyine ya Bizotî de dosyaya sereke serê hunermendo namdar Mehmet Atli ameya amadekerdene. Kovare de pêvînayîşêko (roportaj) hîra birêz Mehmet Atli reyde ameyo kerdene. Reyna zafanê nuştoxan serê berhem û hunermendîya ey bi kurmanckî û kirdkî nuşteyî amade kerdê. Bergê kovare zî bi rismê Mehmet Atli û bi sernameyê "Bi serran o ez vengê xo dima şona" bal onceno. Wina zî mîyanê kovare de şaîro rehmetî Ehmed Huseynî û nûstoxo rehmetî M. Emin Bozarslan ameyê vîranerdene.

Kurmanckî û Kirdkî Pîya

Taybetmendîya tewr muhîme ya Bizotî na ya ke, kovar ca dana her di lehçeyanê kurdkî (kurmanckî û kirdkî). Kovare de:

• Şîîre û Hîkaye
• Pêvînayîş û Cigêrayîş
• Nuşteyê Rexneyî û Teorîkî

bi her di lehçeyan de zî estê. Naye dewlemendîyêka kovare nîşan dana.

Parekerdişo ke hesabê medyayê sosyale yê sazgehe ser o ame kerdene de zî nê îfadeyî ameyî xebitnayene: “Ma zerrî ra seba Amedsporî yo ke rayîrê şampîyonîye de şomo rê serkewtiş wazenê.”

Roca ma ya ewroyêne de tersê famîleyan o tewr pîl tîryakîyîya maddeyanê hişbirî ya. Kurdîstan de zî seke heme welatanê bînî yê dinya de hûmara kesanê ke bîyê tîryakîyê maddeyanê hişbirî roc bi roc vêşî bena û çi heyfo emrê kesanê ke nê maddeyan şixulnenê zî heta 12 serreyan kewto. Enê zî pîlbîyayîşê xetero ke ma tede yê mojnenê.

Komelê ma bikarardişê maddeyanê hişbirî enê serranê peyênan de bi awayêko zelal yeno vînayîş. Bi arizî zafaneyê kesanê ke kewtê nê belayî tût û ciwanî yê. Hetê pisporan ra yeno texminkerdiş, eke vernîya ci (tîryakîyîya maddeyan) nêna girewtiş, ameyox de eno xeter do pîlêr bibo û bireso daraxêkê zaf xeternakî. Aye semed ra ma eşkenê vajê ewro xeterê komelê ma yo tewr pîl tîryakîyîya maddeyan a.

Semedê tîryakîyîye

Bêguman zaf semedê tîryakîyîya maddeyan ê psîkolojîk, komelkî û bîyolojîkî est ê, la welatê ma de semedo tewr pîl ekonomî ya. Seke şima zî zanenê Tirkîya û vakurê Kurdîstanî de bêkarîye resayo daraxêkê zaf pîlî. Û reyna krîzêîqtîsadî ver şertanê cuye zaf zahmet bîyê û êdî şar nêeşkeno îdareyê xo bikero. Ena ray tût û ciwanê ke nêeşkenê hewcedarîyanê xo yê bingeyinan peyda bikerê, kewenê mîyanê stresî û cuye ra serdin benê. Xapênayîşê merdimanê ke hetê psîkolojîk de nêweş ê, zaf asan o, xora têcîrê ê karî (maddeyê hişbirî) zî seba ke malê xo biroşê gêyrenê merdimanê winasîyan. Semedêko bîn o pîl zî oyo ke ewro welatê ma de vînayîş û bidestviştişê maddeyanê hişbirî zaf asan o. Bi arizî serê her taxe û kuçeyê bajaranê pîlan de enê maddeyî yenê rotiş, enê benê semed ke nê nêweşîyê komelkî (tîryakîyîya maddeyan) yê ameyoxê ma tehdîd kenê bi awayêko asan mîyanê şarî de vila bibê. Reyn persê mîyanê malbat û dorûver û embaztîye xeletî zî semedê bînî yê pêrabestbîyayê maddeyanê hişbirî yê.

Tesîrê tîryakîyîye

Tenê Kurdîstan de nê heme dinya de insuro tewr pîl o ke komelî tehdîd keno tîryakîyîya maddeyan a. Bikarardişê maddeyan, merdiman cuye ra serdin kenê û komelî ra dûr fînenê. Merdimê ke kewenê nê belayî heme xuyanê xo yê verê yê asayîyan/normalan veradanê û têkilîya xo keye, embaz û merdiman ra birnenê. Eno beno semedê vilabîyayîşê malbat û xerabîya komelî. Reyna tîryakîyîya maddeyan, komelan de beno semedê zaf bîyayîşê suçan û înewa tîryakîyîya vêşî zî bena semedê nêweşî û xokiştişan. Bi kilmekî bikarardişê maddeyanê hişbirî tenya cuya xebitnayoxan denêkeno mîyanê xeterî, qandê coy yê komelî zî dekeno mîyanê xeterî.

Armancê tût û ciwananê kurdan

Dagirkerdoxê Kurdîstanî semedo ke ciwananê kurdan dewaya kurdî ra dûr bifînê, zaf rayîr û metodê asîmîlasyonî ceribnenê. Enê serranê peyênan de vakurê Kurdîstanî de bi awayêko zelal vilakerdişê maddeyanê hişbirî yeno vînayîş, bi arizî zî bajarê sey Amed, Wan, Riha û Mêrdîn bîyê halînê maddeyanê hişbirî. Raşta ci mumkin nîyo ke vilakerdişê enê maddeyan bê hayîya dewlete bibo, çimkî gama ke kurdêkê ma duştê dewlete de rexneyêkê qijî bikero, yan zî ma vajê eke seba heqê beşdarê mîtîngêkî bibo dewlete hemaca de ey/aye desteser kena û erzena zerre. La dewlete heto bîn de çimê xo merdimanê ke maddeyanê hişbirî roşenê ra ginê, yan zî ma vajê eke bigêro zî dima înan ra yew efû vejeno û înan veradanê. Enê zî mojnenê ke maddeyê hişbirî zî polîtîkayanê şerê arizî yanê dewlete ra yew o û ena polîtîka binê qayîdê dewlete de û bi awayêko plankerde yena kerdene/caardişê. Xora ma rew ra zanenê ke, "Ti se kenî, biko la sîyasetî ra dûr şino." Polîtîkaya înan a.

Tût û ciwanî ameyoxê welatêkî yê, ena ray dewlete seba ke ameyoxê welatê ma (tût û ciwanî) dewa ya kurdî û hişmendîya neteweyî ra dûr bifîno, înan teşwîqê maddeyanê hişbirî kena. Dewleta Tirkîya estbîyayîşê kurdan xora seke gef vînena, ena ray dewlete seba ke tût û ciwananê kurdan bênasname, bêhêz û zeîf bikero, polîtîkayanê sîstematîkan ê sey maddeyanê hişbirî ca anê. Zaf cayanê vakurê Kurdîstanî de ameyo vînayîş ke vilakerdişê nê maddeyan bi destê dewlete yeno organîzekerdiş. Dewlete wazena bi no qayde vernîya rêxistinbîyayîşê ciwananê kurdan bigêro, înan bêtifaq û lete bikero.

Berpirsîyarîya komelî

Roca ma ya ewroyêne de persê komelê Kurdîstanî yo tewr pîl û xeternak tîryakîyîya maddeyanê hişbirî ya. Çi heyfo zaf keyna û xortê ma yê erjayeyî bîyê qurbanê nê nêweşîyanê xeternakan; zaf malbatê ma bîyê vila û ocaxê zaf keyeyanê ma kor bîyê nê nêweşîyan ver.

Meseleyê maddeyanê hişbirî persêka komelî û sîyasî ya, çimkî ê tût û ciwanê ke bîyê qurbanê nê nêweşîyan, yê ma kurdan heminan bîyê. Aye semed ra ganî sîyaset, çapemenîye, partî, komele, rêxistin, dezgeh û heme dînamîkê Kurdîstanî yê bînî pêro pîya bixebitê û vernîya nê xeterî bigêrê.

Raşta ci nê warî de baroyê ma yê kurdî karê zaf erjayeyî kenê, bi arizî zî baroyê Amedî heta nika nê meseleyan ser o zaf raporî hedre kerdê, konferansî dayî û sewbîna xebatê zaf erjayeyî kerde. Seba nê hessasîyetî ma baroyanê xo rê zaf sipas kenê. Reyna ganî ma bivajê ke şaredarîyê ma yê kurdî zî nê dehkerayan ser o zaf xebitênî û heta nika nê warî de zaf bername, konferansî, meşî û mîtîngî viraştê û xeterî ser o komelê ma hişyar û hayîdar kerdê.

Her çend vera nê perse û nêweşîyanê xeternakan (tîryakîyîya maddeyan) biney cehd û xebatî bibê la ancî zî kemî yê. Ganî ma heme berpirsîyarîya xo bizanê, tût û ciwananê ke kewtê nê rayîrê xeletî rê bibê paştî û seba ke înan şar û welatê xo rê bibê ferdê başî ma hetê înan bikerê.

Seba ke şar, komel û welatê ma cira xelas bibî, ganî no mesele (maddeyê hişbirî) zî sey dewaya azadîya welatî bêro vînayîş, coka ra ganî cehdo ke vera nê nêweşîyan yeno kerdene zî sey yê xelasa welatî bêro vînayîş.

Çime: Rojnameyê Xwebûn

Çinar de welatî Eyüp Dal war de yew merre dî û merre qasê 2 santimetre bi. Welatî pê telefonê xo yê destî fotografê merreyî antî. Ame musayîş ke tewirê nê merreyî "Mereyê Etrusk cure" (Suncus etruscus) o. Merre tewr zêde 2-3 gram o.

Unîversîteya Dîcle ra Prof. Dr. Alaettin Kayayî derheqê nê tewirê merreyî de zanayîş da û va ke; "No merre hetê ekolojîkî ra heywanêko zaf muhîm o. No merre baxçeyan û daristanan de însanan ra dûrî de cuyeno. Qij asîyeno la seydwanêko yeman o. Semedo ke lulikan weno çeneyê ey merreyanê bînan ra cîya yo."

Fergeng bi muhtewaya xo ziwanê ma de ferhengêko yewin o û hetê Esat Şanliyî ra ameyo hadrekerdiş. Ferheng 87 rîpel o û kesê ke wazenê biresê ci eşkenê Înternet ser ra bi hawayêko PDF peyda bikerê û tira îstîfade bikerê. Goreyê vatişê Şanliyî ferheng mîyanê serrêke de ameyo temamkerdiş.

Destpêkê ferhengî de wîna ameyo nuştiş;

Merheba, wendoxê ercayeyî! Seke zanîyeno vêşîya berhemanê nûştekîyan ê ziwanêk sey nîşaneyêkê hêzdar û dewlemendbiyayîşê ê ziwanî hesebîyena. Kurdkîya Zazakîya ke nîmeyê seserra newyesine ra tepîya berhemanê nûştekîyan de ca girewta, ewro biya wayîrê bi hezaran berhemanê nûştekîyan. Her çende enê vîst serranê peyênan de humara kitaban ê enê ziwanî de vêşîbiyayîşêko muhîm biyero muşahedekerdene zî tayê wareyan de hewna zî talîyêka (vengayîyêka) pîle tecrube keno ke ganî biyero pirîkerdene. Enê wareyan ra yew zî sîyaset o ke cuya ma ya rocaneye ser o wayîrê tesîrêkê zaf pîlî yo. Ena xebate, cehdêkê pirîkerdişê talîya enê wareyî ya. Helbet rixmê çimraravêrJşan de beno ke tayê kemasî yan zî xetayê ci estbê. Umîd kena ke do ameyox de wareyê sîyaset û dîplomasî de bi Zazakî xebatê rind û hîrayêrî biyerê kerdene û korpusê (kullîyatê) ziwanî yo sîyasî bibo dewlemendêr. Wendişo weş!

Kesê ke wazenê peyda bikerê eşkenê nê lînkî ser ra peyda bikerê