Fedarasyonê Obezîte yê Dinya raporê xo yê serrane weşana û îqaz kerd.

Eke hukmatî vera meylê obezîteyî çîyêkî nêkerê, do heta 2035î nêmeyê nufusê dinya bibo obez. Nika 2.6 mîlyar însanî obez ê. Eke wina dewam bikero hûmara obezan do mîyan 12 serrran de biresa 4 mîlyar.

Na nêweşî gelekî welatan eleqedar kena, dewletê feqêrî goreyê welatanê bînan hazir nîyê ke na nêweşî reyde têkoşîn bikerê.

Kontrolan de wayîranê heywanan rê zî 18 hazar û 589 lîra cezaya pereyî ya îdarî amey birnayîş.

Hetê bînî ra, Çewlîg de serra 2021î ra nat heta nika, mîyanê 384 qezayanê trafîkî ke heywanî bîyî sebebê înan, 2 kesî merdî û 170 kesî zî birîndar bîyî.

Nê herî zî zaf rey vejîyenê rayîran ser û benê sebebê qezayan.

Rapor de îfade bi ke emser aşma hezîrane de dereceyê germê hewayî resa sewîyeya rekor; serra 2026î de, hewteyê 15î ra heta hewteyê 26inî nêzdîyê 5 hazar û 120 kesî merdî.

Seba ke nifûsê Fasijan ê ke Fransa de ciwîyenî zaf o, bi xususî paytext Parîs de tedbîrê hîrayî yê asayîşî ameyî girewtiş. Ame eşkerakerdiş ke seba pîrozkerdişanê badê maçî û hedîseyanê muhtemelan tedbîrî ameyî zêdekerdiş.

Serra 2022î de 167 kesî ameybî girewtiş

Fransa û Fas, Kupaya Dinya ya 2022î ya Qeterî de nêmefînal de ameybî têver. Fransa no kay 2-0 qezenc kerd û vejiya fînal.

Maçî ra dima cîya-cîya bajaranê Fransa de hedîseyî vejiyayî û 167 kesî ameyî girewtiş.

Na çarçewe de hetê Mudirîya Şûbeyê Pawitiş û Averberdişê Ziwanî yo ke binê serbanê Serekîya Daîreyê Kultur Huner û Karanê Komelkî de falîyet raya beno, Komxebata Konseptê Şaredarîye ameye organîzekerdene.

Komxebata ke vizêr dest pêkerd û do heta 12ê temmuze dewam bikero, yeno waştene ke konsept û termê ke şaredarîyan de yenê şuxulnayene bêrê halê standartî, ferqê termînolojîkî werte ra bêrê wedaritene û şuxulnayîşo hempar bêro pêardene.

Pîya bi endamanê komîteya ke prosesê hazirîye rayra beno, Horasan, Duhok, welatanê cîya cîyayan ê Ewropa ra û bajaranê cîya cîyayan ê Tirkîya ra akademîsyen, zanistê ziwanî û cigêrayîşo tewrê komxebate bîyî.

Komxebate de yeno waştene ke problemê ke terminolojîya şaredarî ya kurdkî yenê ciwîyayene bêrê tesbîtekerdene, erjnayene û derheqê nînan de pêşnîyazê çareserî bêrê averberdene. Badê kombîyayîşê şeş rojan de do raporêk bêro eşkerakerdene

Vakurê Kurdistanî de 8ê Êlule de dewrê perwerdeyî yo newe dest pêkerd. Bi destpêkerdişê perwerdeyî reyde, polîtîkayê înkar û asîmîlasyonî yê ke ziwanê Kurdkî ser o yê zî, bi heme hêzê xo dewam kenê. Dewleta Tirkîya emser zî reyna, sey heme serranê bînan, bi mîlyonan wendekarê Kurdî perwerdeyê ziwanê dayîke ra mehrûm verdayî. Bêguman, bi xespkerdişê/astengkerdişê nê heqê tebîî ra (perwerdeyê bi ziwanê dayîke), helîyayîşê ziwanê Kurdkî û asîmîlekerdişê domananê Kurdan zî do dewam bikero.

Qirkerdiş tena bi çekan nêbeno. Eke ziwan û nasnameyê şarêkî bêrê qedexekerdene, kultur û qîmetê înan zî bêrê çine kerdene, ê zî benê qirkerdişêk, la no yew qirkerdişo bêçek o. Çimkî bê ziwan û kultur, tu şar nêeşkeno estbîyayîşê xo bipawo. Yanî asîmîlekerdişê domananê şarêkî yeno manaya kiştişê ziwan, kultur, estbîyayîş û qîmetanê ê şarî. Perwerdeyo bi ziwanê dayîke heqêko tebîî yê pêro şaran o û astengkerdişê nê heqê tebîî zî sûc o. Coka, bi zor Tirkkerdişê domananê Kurdan sûc û qirkerdiş o.

Prosesê aştîye

Seke ma pêro zî zanê, çend aşmî verê cû bi cehdê tayê kes û hetan, mîyanê Kurdan û hukmatê Tirkîya de prosesêko aaştîye yo newe dest pêkerdo.

Dewleta Tirkîya hetanî nika hêzanê Kurdan ê çekdaran kerdêne bahane û heme heqanê Kurdan ê tebîîyan (ziwan, perwerde, nasname, kulturî) înkar û binpay kerdêne. O sebeb ra ma Kurdî bi vindertişê şerê çekdarî û destpêkerdişê dîyalogî yê her di hetan zaf zerrîweş bîyî. Hêvî û waştişê heme partî û sazîyanê Kurdan bi nê prosesî o bi ke pêro astengkerdişê ke ziwanê Kurdkî ser o yê bêrê wedaritene û ziwanê Kurdkî qanûnê bingeyênî de bibo wayîrê statuyî. Panc aşmî ke prosesê neweyî dest pêkerdo, vîyartî, la çi heyf ke hetanî nika hetê fermîbîyayîşê ziwanê Kurdkî de tu bedilnayîş çin o. Yanî, hema zî polîtîkayê asîmîlasyonî yê ke serê ziwanê Kurdkî de yê, bi heme xedarîya xo dewam kenê.

Bê Kurdkî proses sernêkeweno

Verî ganî ma vajê ke hukmatê Tirkîya Kurdan ra zêdeyêr hewceyê nê prosesî bi. Çimkî raştî ci zî hukmat hem teber de hem zî mîyanê welatî de hetê edalet û îqtîsadî ra zaf zeîf bibi. Raşta ci, seba ke hukmat xeletî û kêmanîyanê xo sererast bikero, bi nê prosesî wext qezenc keno û wazeno ke reyna sey verî Kurdan biko hewn ro û înan bixapîno. Yanî armancê înan aaştîye û birayîye nîyo, armancê înan darukerdişê birînanê xo yo. Xora hetanî nika zî hukmatî hetê aaştîye û heqanê Kurdan ê tebîîyan ra gameke nêeşta û wina aseno ke nîyetê înan o ke hetê aaştîye de gaman bierzê, çin o. Çimkî hema ziwanê înan o yê aaştîye nîyo, yê înkar û kolonyalîstan o. La nîyetê înan se beno wa bibo, ma Kurdê verênî nîyê ke bi zuran bêrê xapênayene. Xora mûmkîn nîyo proseso ke ziwan, nasname û estbîyayîşê ma înkar keno, biserbikewo û ma sey şarî paştîya prosesêko winasî nêkenê. Ma verî zî vera polîtîkayanê înkar û asîmîlasyonî de bîyî û ma qebul nêkerdêne; ma ewro zî qebul nêkenê û nika ra dima zî ma do çi rey qebul nêkerê. Wa kes hewnan nêvîno, hetanî ke Kurdkî nêbo ziwanê fermî û wayîrê statuyî û reyna hetanî ke domanê Kurdî bi ziwanê xo perwerde nêvînê, wa kes ma rê behsê aaştîye nêkero û xora aaştîyêka wina zî çin a.

Eke armancê nê prosesî aaştîya mîyanê Kurdan û Tirkan a, ganî hukmatê Tirkîya verî fek asîmîle û înkarkerişê ziwanê Kurdkî ra verado û sey Tirkî ziwanê Kurdkî bikero ziwanê fermî yê dewlete.

Ganî sîyasetê Kurdan, Kurdkî nbkero xeta xo ya sûre

Raşta ci, ziwanê Kurdkî nika Vakurê Kurdistanî de (Kirmanckî/Zazakî û Kurmanckî) sekerat de yo; polîtîkayanê asîmîlasyonî ver ziwan roj bi roj helîyeno. Ewro zafaneyê bajaranê Vakurê Kurdistanî de ziwanê sereke Tirkî yo. Reyna, zafaneyê domananê ma yê ke emrê înan binê des serrî de yo Kurdkî nêzanê û çi heyf ke tayê cayan de zî Kurdkî hîç nêno qiseykerdene. Nê zî ramojnenê ke tehlukeyo ke serê Kurdkî de yo, resayo dereceyo zaf pîl. Bêguman, eke vernîya nê polîtîkayanê asîmîlekerdişî nêro girewtene, ziwanê ma do ver bi çinbîyayîşî şêro. O sebeb ra ganî sîyasetê ma nê tehlukeyê serê Kurdkî bivîno û nê prosesî de ziwanê Kurdkî xo rê bikero xeta sûre û heme cayan de ci rê wayîr bivejîyo, nêbo ke meşte bibo erey. Nê ziwanê rindekî (Kurdkî) Homayî bexşê ma kerdo, ganî sîyasetê ma nê ziwanî (Kurdkî) bi vergan nêdo werdişî.

Serranê peyênan de, xeylê teze Kurdkîyî ameyê hedrekerdiş û weşanayîş. Bi taybetî berhemanê folklorî ser o xeylê tezî ameyê hedrekerdiş. Tezê Îhsan Tektaşî zî înan ra yew o. Xebate hetê Weşanxaneyê Peywendî ra ameya weşanayene. Weşanxaneyê Peywend, beşa Peywend Akademîyî de ekserî tezan û xebatanê akademîkan weşaneno. Kitabê ‘Mintiqaya Licê ra Diwês Sanikî û Versîyanê Înan’ de 12 estanikî ca genê. Nê 12 estanikî xeylê cîhetan ra ameyê têvernayîş û tehlîlkerdiş.

Îhsan TEKTAŞ, Mintiqaya Licê ra Diwês Sanikî û Versîyonê Înan, Weşanxaneyê Peywend, Îstanbûl, 2022.

Vajîyeno ke 19 qezayê ke bi zêdebîyayîşê nufusî, potansîyelê ekonomîkî û caardişê xo yê stratejîkî vejîyenê ver, eke yew planê îdarî yo newe bêro viraştene, eşkenê bibê bajarê neweyî.

Goreyê yew xebata ke demêko derg o ser o amadekarî virazîyena, plan beno ke hûmara bajaranê Tirkîya bivejîyo 100. Nê çarçeweyî de qezayê ke nufusê înan lez zêdîyeno, herêma xo de bîyê merkezê ekonomîkî û hetê resayîşî ra muhîmîya înan a stratejîke esta, eşkenê statuyê bajarî bigîrê.

QEZAYÊ KE PAWÎYENO BİBÊ BAJAR

Goreyê malumatanê ameyî girewtiş, tayê qezayê ke potansiyelê bîyayîşê bajarî yê înan esto, nê yê:

Kozan, Kexta (Kahta), Polatli, Bandirma, Edremît, Erxenî (Ergani), Gever (Yüksekova), Elbîstan, Luleburgaz, Ereğlî, Midyad, Unye, Cizîre (Cizre), Fethîye, Nazîllî, Akhîsar, Erdîş (Erciş), Manavgat, Îskenderun, Sêwregi (Siverek), Çorlu, Înegol, Alanya û Tarsus.

“BAJARÊ NEWEYÎ RAYÎR DE YÊ”

Goreyê pisporan, eke no plan bêro bicardene, nê qezayê ke teberê sinoranê şaredarîyanê bajaranê girdan de manenê û herêma xo de hetê ekonomîkî ra rayberîye kenê, eşkenê demêko kilm de statuyê bajarî bigîrê. Detayê planê neweyî hema nêameyê eşkerakerdene, la kulîsan de vajîyeno ke heta hûmara plaka zî ameyê amadekerdene.

Wexto ke a hema qij bîya keyeyê aye serra 1984î de rîyê sebebanê sîyasî ra koçê Hollanda kerdo.

Dîlan Yeşîlgöz badê cû Partîya “Semedê Şarî Demokrasî û Azadî” (Volkspartij voor Vrijheid) de dest bi sîyaset kerd.

Mabênê serranê 2014 û 2017î de weçînayîş de lîsteya partî ra sey endama Konseyê Şaristanî yê Amsterdamî ameye weçînayîş.

Serra 2021î de hetê Serekwezîrê Hollanda Mark Rothe ra sey Wezîra Edeletî û Asayîşî ameye wazîfekerdiş.

Nika zî sey Wezîra Pawitişî ya Hollanda wazîfe kena.

Kiştoxî tewr zaf merdimê nêzdîyê înan ê

3 cinîyî hetê camêrdan ra ke astê cîyabîyayîşî de bîyê, 2 cinîyî hetê lajanê xo ra, 9 cinîyî hetê mêrdeyanê xo yê zewijîyayan ra, cinîyêk hetê ciranê xo ra, cinîyêk hetê birayê xo ra, cinîyêk hetê mêrdeyî ra ke verê cû embazê ci bi, 3 cinîyî hetê camêrdan ra ke nasnameyê înan nêameyo eşkerakerdene, 2 cinîyî hetê camêrdan ra ke tira aqitîyayê, 2 cinîyî hetê merdimanê xo ra, cinîyêk hetê nasê xo ra, cinîyêk hetê camêrdî ra ke waştêne ci ra cîya bo, cinîyêk hetê waşteyê xo ra û 2 cinîyî zî hetê pîyê xo ra ameyî kiştiş.

Goreyê şaristanan

Xarpêt de 1, Bursa de 3, Konya de 2, Riha de 2, Denizli de 1, Gumuşhane de 1, Mugla de 1, Aydin de 1, Îzmîr de 1, Manîsa de 2, Colemêrg de 3, Antalya de 1, Mardîn de 1, Meletî de 3, Stenbol de 1, Hatay de 1, Anqara de 1, Ordu de 1, Erzîngan de 1, Dîlok de cinîyêk ameye kiştiş.

Goreyê yew şahîdê îdamkerdişî İhsan Sabri Çağlayangilî, resmê îdamkerdişî rasterast hetê Mustafa Kemal Atatürkî ra ameybî vêşnayîş: “Wextê îdamkerdişî de, yew polîso ke leqabê ey ‘Macar Mustafa’ bi, resmê Seyîd Rizayî antî. Resmê ke ameyî antiş, dîyayê yawerê Wezîrê Zerrî yê ê wextî Şükrü Kaya, ey zî nê resmî mojnayî Mustafa Kemal Atatürk. Atatürkî ke resmî dîyî, bi hêrsêko pîl va: ‘No çi rezalet o? No merdim seyîd o, nê resmî do hêrsê heme Kurdan bîyaro.’ û ferman da ke resmî pîya bi negatîfanê xo bêrê vêşnayîş û bi nê hawayî bêrê vînîkerdiş.”

La goreyê Uluganayî, her çiqas fermanê Atatürkî estbi zî, negatîfî pêro nêameyî vêşnayîş. Seba naye zî, şahîdîya Hıfzı Veldet Velidedeoğluyî ya destpêkê serranê 1940î ya Dêrsimî sey îspat mojneno ke ey mîyanê amadekeranê qanûnê bingehîn ê derbeya 1960î de ca gîrewtbi. Velidedeoğlu xatireyanê xo de dano zanayîş ke ey ‘Tunceli Halkevi’ de resmê îdamkerdişê Dêrsimî dîy.

Umut Gunduzî va: Ez Asmene reyde domantîya aye de bîya nas. Aye babîyê xo reyde zaf rind Zazakî qisey kerdêne.Nika tay bîya pîl Gebze ra ameya ma zîyaret kerda.Ma ewro aye reyde bi Zazakî sohbet kerd û ma pîya kilamî vatî.

No hewte ez şima rê qalê astengdarîye eşnawitiş bikera.

Astengdarîye eşnawitiş;Vengan fehmkerdiş de yan perî vengan yanzî kismek de kemitey viraştiş virazîyena.Semedek veng kem yeno yanzî bind nêno merdim ay kesik ha duşte yî do yi dir dayiş-girewtîş nêeşkeno bikero.

Mîyan xo de tewir bi tewir a,

* 0-25 dB eşnawitişî normalî

* 26-40 dB eşnawitişî dereceyî sivikî

*41-55 dB eşnawitişî dereceyî mîyanî

* 56-70 dB eşnawitişî dereceyî giran

* 71+-dB eşnawitişî dereceyî zaf giranî

Na neweşî mîyan xo no tewîr pera abirena.

Çira bena,

1-sebebî genetîkî,

Ay ke dayî ra yan zî babî ra dekewena gede,

2- enfeksîyonê goş,

Xususeten goşe mîyanî de yew enfeksîyon virazîyo,

3- trawma,

4- extîyarey,

Nê sebep goş serrî de 2 tewr tesîr kenî,

Yewin,mîyan goşe de yanzî teber yî de yew problema ke dayiş-grewtiş serî de virazîyena

Diyîn, ser sînîran de xesar virazîyeno û merdîm rind nêeşneweno.

Heqî komelkîyî înan

En verî de gere nê astengdarî yew raporê weşîye bigerî.Dima zî gere dewleti de gere zî şeradarîyan de heqî înan est ê.

Weşîye de bimanî.

Parekerdişê loqmeyan de, temsîlkarê rêxistinanê komelê sivîl û partîyê sîyasî, xeylê hemwelatî ca girewtî.

“Dejê Kerbelayî”

Hemserekê Şubeya Dîyarbekirî ya PSAKDyî Sırdaş Adıgüzel qiseykerdişê akerdişî kerd, qal ard dejê Kerbelayî ser û behsê yewitî û seypeyî kerd.

Gulbangê loqmeyê aşûre, hetê pîranê Ocaqê Dede Kargınî ra Musa Karkınî ame wendiş.

Dima ke qiseykerdişî ameyî kerdiş, zakirî Özgür Karabulut û İbrahim Halil Erkulî qisey kerdî. Çalakîye bi parekerdişê loqmeyê aşûre qedîya.

Hewayê camî goreyê teberî zaf honik o û merdimî yenê tîya de xo honik kenê. Kesê ke yene camî de nimajê nîmerojî kenê, bade nimajî xo kerrayan ser de kenê honik

Misier nêmeyê verên 1-0 vernî de qedîna. Nêmê dîyinî de zî Misir skor kerd 2-0.

Messîyo ke nêmeyê verênî de nêeşkabi penaltî biko gol, peynîya maçî de xo mojna. Messî bi asîstê xo yê deqîqaya 79ine û bi gola xo ya deqîqaya 84ine skor kerd 2-2.

Arjantîn pê gola ke deqîqaya 90+2 de hetê Enzo Fernandezî ra amey eşti skor kerd 3-2. Bi nê hawayî, şampîyono peyên vejiya çarêkfînal.

Nobeta xeyme ke serkêşîya Meclîsê Ciwanan ê Platformê Ekolojî yê Gimgimî de waro ke tede sondaj yeno plankerdene dîyaye destpêkerdene, roja 66ine de ya.

Çadira ke warê nobete de ameye ronayene pa pankartê sey ‘’ Dayîka ma pêrune yew a, a zî herr a’’, ‘’ Gimgim de çew nêeşkeno destê xo herra ma ya do’’ û ‘’Cinîyê Gimgimî nê talanî red kenê’’ ameyî daliqnayene.

Nobete hetê xeylê hemwelatîyan ra ameye dewrgirewtene.

Besîye Ozer; goreyê rêze Amed, Midyat û peynî de hepisxaneyanê Gebze de ameye tepîştene. Problemê sere û zerrî ra teber, problemê anemî (bêgonîye) zî Besîye Ozer de peyda bîyî û 2017î de nêweşxaneyê Kocaelîyî de emelîyatê rehmî vîyarna û kewte lîsteya tepîşteyanê nêweşan ê Komela Heqanê Merdiman (ÎHD).

Keyeyê Besîye Ozer, Komela Piştîdayîşî ya bi Keyeyanê Tepîşte û Mehkûman ê Marmara (MATUHAYDER), Rêxistina Bajarî ya Kocaelîyî ya Partîya Seypêyî û Demokrasî ya Şaran (Dem Partî), Parlementerê DEM Partî yê Kocaelîyî Omer Faruk Gergerlîoglu û zaf kesan bi vilikan Ozere pêşwazî kerde.

"Ma hîç çîyêk ziyan nêkenê"

Fatma Dayanır ya ke dewe de helawa tuyan virazena, derheqê nê gureyê zehmetî de wina va: "Ma şefeq ra heta şan baxçan de yê. Merdimêk vecîno darê ser û tuyan têraşano, ma zî bin de arê danê. Ma tuyan anê keye, pê destan kenê û lênan de girnenî. Dıma ra parzûn kenê û reyna girnenî, tepsîyan de verê tîj de 4-5 rojî verdenê.

Parke de seba temsîlkerdişê 10 ziwananê ke binê tehlûkeya vindîbîyayîşî de yê , kuçeyî ameyî viraştene û her kuçe ra tabelayê ke çekuyê bi ziwanê têkilîdarî tede yê, ameyî ronayene.
Ê kuçeyan ra yew zî kuçeyê Zazakî yo.

Forumê Aştî û Azadîye hetê Enstîtuya kurdî ya Amedî û Şaredarîya Bajarê Girdî yê Amedî ra ame organîzekerdiş,

Amed de siba wesîleyê Roşanê Ziwanê Kurdî ra bi nameyê “Rayîr û metodê ganîkerdişê ziwananê ke binê tehluke de yê” forumêk virazîya.

Na komxebate, hetê Enstîtuyê Kurdkî ya Amedî ra sey hîrê roniştişan amey hedrekerdene.

Roniştişo dîyin de babeta “Dezgehkîkerdişê Kirmanckî” amey munaqeşakerdene û Ehmedê Bira sey qalîkerdox û Nesîb Gultekîn sey moderator ca girewt.

*Na xebere bi destekê madî yê Sefaretxaneyê Almanya yê Anqara, çarçeweya 'Projeyê Xurtkerdişê Dezgehanê Medyaya Herêmî yê bi Wasitaya Mentorîya Mîyanneteweyîye û Vurnayîşê Dîjîtalî' de ameya amadekerdene, mesuldarîya muhtewayî aîdê dezgehê ma ya."