Bextîyarî û şahî hem rêbazê ke etîk yo bingehîn, hem zî erjê etîk yo. Ma do na nuşte tewrê rêbazê etîk ser o vindere. Seruvenê însanî,bi fikiranê zanistî, felsefe, ekonomî, edebîyati, komelnasî, îlahîyat ûêb de cîya-cîya ameyo pênaskerdene. Seba ke însan estbîyayîşê xo dewam bikero, wazeno yew heyato ke bextîyarî û şahî de biciwîyo. Wazeno xo rê yew dinya yê ke bextîyarî û şahî awan bikero. Seba ke însan estbîyayîşê xo dewam bikero, wazeno dejan ra biremo. Çunke însan yew estîye yo ke hîssanî xo de hewêneno. Însan wazenoke, xo xirabî ra muhafeze bikero û xo rê yew ciwîyayîşê ke bextîyarî û şahî awan bikero.

Persa ke etîk çiyo? ra yeno perskerdene û ciwabi na perse ke: Etîk, waştiş û micadele ya cuya yêke bextîyarî û şahîya kesan, kom û komelan yeno dayene.Rêbazê bextîyarî û şahînê ciwabî ser o ameyo înşakerdene. Estîya însanî ser o pênas û taybetmendîyê cîya-cîya ameyêkerdene û do hima zî bêrêkerdene. Çime û bawerîyê dînanê îlahîyan de zî derheqê seruvenê însanî de cîya-cîya pênaseyê ameyêkerdene.[1] Dînanê bêîlahî de zî derheqê seruvenê însanî de pênasê cîya-cîya ameyêkerdene. Seruvenê însanî fikiranê zanist, felsefa, ekonomî, edebîyat, kultur, komelnasî ûêb de zî cîya-cîya ameyo pênas kerdene. Helbet goreyê fikir û hizirîyayîşê însanî na dinya awan bena. Însan yew estîye ke etîkî yo ke wayîrê hizir û hîssî yo. Însan yew sîstemê hişmendî xo de hewêneno û yew estîya ke hîs û meylê bextîyarî yo. Bextîyarî û şahî taybetmendîyê însanî ê tewr muhîmê. Însan estbîyayîşê xo bibextîyarî û şahî reyde dewam keno.[2]

Biraştî mefhûmê bextîyarî û şahî mefhûmê zafmanayin, mefhûmê zelalî ni yê. Bi goreye kesan, kom û komalan vûrîyenê. La mefhûmê etîkî de yew raştîyê ke bîne zî esta. Na raştîye ra nê persê felsefa de ameyêyenê perskerdene. Hema zî nê persê ke yenê perskerdene nê yê: Însan çi yo? Serebûtê însanî (human nature question) çi yo? Nê persî, fikirê felsefa de û felsefa ya exlaqî (etîk) de persê hemparî yê. Nê pers hemparî yê; la ciwabê nê persan ser o hemparî yê ke çinî yo. Ciwabê nê persan goreyê fîlozofan, deman, metodan/rêbazan cîya-cîya ameyo dayene û hema zî yeno dayene. Tarîxê etîkî de cewabê persê serebûtê însanî, persanê qedîman ser o awan biyo. Nê perse qedîmî nê yê: Însan çi yo? Cuye çi ya? Bextîyarî çi ya? Şayî çi ya? Dej û xirabî çi yê? Nê persî ewro zî muteber ê. Na nuşte de cewabê nê persan goreyê rêbazê bextîyarî û şahî ameyê îfadekerdene. Serbûtê însanî[3] goreyê bawerîyanê dînî, zanistî, felsefî, bi goreyê fîlozofan, dewran,kom, komelan û şaran cîya-cîya ameyo pênaskerdene. Persê serebûtî yo, însanî çi yo? yew perso ke muhîm o. Çunke goreyê ciwabê nê persî estîya însanî yeno famkerdene. Felsefa, zanistanê xo estîye/ ontoya serbûtê însanî ser o awankeno.

Goreyê fikirê felsefa yî, însan yew estîyê ke ontolojîk, metafîzîk, epîstemolojîk, estetîk û etîkî yo.[4] Însan bi taybetmendîyanê fikirîyayîş, fonksîyonê aqilî reyde mefhûmê merdimîye de sey estîyeke ca gêno. Taybetmendîyê fikirê etîkî de fikirê tewr muhîm zî fikirê fikirîyayîşî ser o fikirîyayîş o. Fikrê ertîkî yew fikiro refleksîf o. Bi yew awiro ke pêroyî yê merdimîye de bi estbîyayîşê etîkî reyde pêreseno.[5] Manaya cuye ser o cigêrayîşê hişmendî yê însanî, dinya, feza, kozmos, ciwîyayîş, azadîye, bexîyarî, şahî û mergî ser o persan perseno û ciwaban gêno. Eynî wextî de manaya cuye ser o persan perseno, cewaban arê dano. Bi vateyê ke bînê zî etîk cigêrayîşê manakerdişê cuya rojane yo. Bi persanê, gelo merdim senî biciwîyo? Senî bimuso reyde seba manakerdişê na cuye yew zanistê qedîmî teşkîl keno. No zanisto qedîm kokê xo bi tecrubeyanê merdimîye yê hezar serrî reyde pêresneno û bezreyê xo felsefaya şarî ra gêno. Felsefaya şarî ristimanê xo zanistanê şarnasî ra gêno.

Însan yew estîya erjaye yê komelî yo.[6] Komel yew sîstemo winasî yo ke bi erjan reyde ameyo viraştene. Însan û erjî pêresenê, yew nîzamo erjaye û xoser awan kenê. Komel nîzam û qaydeyan ser o awan beno. Nîzam û qaydeyê komelî bi têkilîyanê însanan reyde virazîyenê û komel bi nê têkilîyan estbîyayîşê xo dewam keno. Nîzam û qaydeyanê komelî ra yew zî bextîyarî û şahî yo. Bextîyarî û şahî nîzamê şexsî û komelî de yew cayo muhîm gêno. Însan bi bextîyarî û şahî beno yew estîyê ke.

Felsefaya exlaqî yan zî etîk, yeno manaya xuy û qerekterê[7] kesan û bi çalakîya exlaqî reyde zî însan û ciwîyayîş de pêresnena.[8] Însan aqil, hîs, fikiran weçîneno bi çalakîyan reyde mîyanê ciwîyayîşî de ca gêno. Babeta etîkî, teorîya çalakîyanê raştî û xeletî, başî û xirabî ya kesan yan zî karakterê kesan o. Babeta exlaqî zî pratîkkerdîşê na teorî yo. Na babete mîyanê cuye de çalakîyanê raştî û xeletî, başî û xirabî yê kesan yan zî karakterê kesan nîşan dano.[9]

Însan wazeno ciwîyayîş, waştiş, hîs, hişmendîyanê xo bextîyarî û şahî ser o awan bikero. Cuye de armancê însanî yê tewr muhîm remayîşê xirabî û dejan reyde, tepîştişê bextîyarî û şahî yo. Seba resayîşê nê armancî zî persê sey: Gelo na bextîyarî çi ya? Gelo şahî çi ya? Gelo xirabî çi ya? Gelo dej çi yo? yenê perskerdene. Nê persî tarîxê etîkî de ameyê perskerdene û nê derheqî de cewabê cîya-cîya ameyêdayene. Seruvenê însanî de însanî timûtim waşto ke bextîyar bibo. Bextîyarîye zî yew mefhûm a ke bitaybetî weşîye de yena hîs kerdene; sewbîna ke însan wazeno cuye de mîyanê şahî de biciwîyo. Çunke însan şahîye de çiyanê başan hîskeno. Seke ameyo îfadekerdene armancê însanî cuye de bextîyarî û şayî ra hêzgirewtiş o û dej xirabî ra remayîş o. Çunke şayî û bextîyarî însanê rê beranê başîye, dej û xirabî beranê nebaşîyan akenê.

Dewrê entîkî ra nata, na babete bala fîlozofan zî anto. O semed ra yoke fîlozofî na babete ser ozî fikirîya yê. Seba resayîşê însanan ê yew cuya bextîyarî û başî fikir û metodî/rêbazî awan kerdê. Feylozofan na babete ser o sey resayîşê yew waştişî nêy, sey çarevînayîşê yew problemê felsefa xebatî kerdê. Feylozofan seba çarevînayîşê nê problemî persê; Gelo bextîyarî û şayî çi yê? persayê. Feylozofan na persî ser o mehsulê zanistî dayê û metodê/rêbazo bextîyarî û şayî awankerdê.

Tarîxê etîkî yê dinya û dewrê entîkî de cewabê persê seruvenê însanî di ekolanê/rêbazanê qedîman ser o awan biyo. Nê ekolî sey Ekolê rojawanî û Ekolê rojhelatî name bîyê. Ekolê rojawanî felsefaya yunanî ya kehen a biaqilîye ser o awan bîyo. Ekolê rojhelatî zî fikir û bawerîyanê Misir, Mezopotamya, Îran, Hind û Çînî ser o awan bîyo. Nê di ekolê qedîmî seba resayîşê ciwaban persê sey; Însan çî yo? Cuya çi ya? Bextîyarî çi ya? Şahî çi ya? Dej û xerabî çi yê? persayê û nê derheqî de resayê cewabanê cîya-cîyan.

Tarîxê etîkî yê ekolê rojhelatî de derheqê problemê bextîyarî û şayî bi fikiranê Sidarta Gotama reyde dest pêkerdo.[10] Zanyar û fîlozofo Hindîj Sidarta Gotma têkilîya çalakî û tepşanê raştî yê mabênê însanan ser o xebitîya yo. Nê derheqî de têkilîyanê însanan ser o cigêrayîşî kerdê. Feylozofo Çînij Kong Zi (Konfûyûs V.Î.551-?) zî fezîletê komelî û perwerdeyê îdarêkerdişî ser o xebitîya yo. Xebatê ey mefhûmê fezîletê komelî û perwerdeyê etîkî yew cayê ke muhîmî gênê. No hawa fikirîyayîşo cîya tesîrê xo fikirê felsefa kenê. O semed ra felsefa û etîkê dewrê mîyanênî de zî nê tesîrê felsefaya rojawan û felsefeya (hîkmet) rojhelatî de xo nîşan dano.

Tarîxê etîkî yê ekolê rojawanî de problemê bextîyarî û şahî bi fikiranê Demokrîtosî reyde dest pêkerdo. Demokrîtos têkilîya çalakî û tepşanê raştikînî yê mabênê însanan ser o xebitîya yo. Derheqê cuye û têkilîyanê însanan de cigêrayîşî kerdê. Nê cigêrayîşan de armancê Demokrîtosî bi tespîtkerdişê têkilîya çalakî û tepşanê rastikên ê mabênê însanan reyde akerdişê rayîrê mefhûmanê rehetîya zereyî, aramîya zerrî û weşîye yo. Goreyê ferasetê Demokrîtosî; Cuye de amancê însanî yê tewr muhîm xoresnayîşê bextîyarî yo û bextîyarî zî rayîrvînayîşê rehetîya zereyî (ataraksia), aramîya zerrî û weşî yo.

Goreyê Demokrîtosî bextîyarî (eudaîomonia) yew rîverîya manakerdişê şahî û xoweşhîskerdişî nîya. Bextîyarî (eudaiomonia) timûtim yew ruhê halweşî (euthymia) de mendiş o.Bi vateyo ke bîn bextîyarî pîyabîyayîşê rehetîya zereyî (ataraksia) û timûtim yew ruhê halweşî (euthymia) de mendişo. Yanî bextîyarî pîyabîyayîşê ataraksia û euthymiaya yo. Ataraksia û euthymia pêresenê, eudaiomonia teşkîl kenê. Goreyê fikirê Demokrîtosî însan ciwîyayîşê xo de ganî başî û raştî bikero, mîyanê zaf şahîyan de biciwîyo, dej û zehmetîyan ra biremo. Seba înan ganî zerrîzîzbîyayîşanê xo (pathe) aver bibero. Çunke zerrîzîzîye (pathe) yew dîyardeya ke teberî ra akerde ya û dîyardeyê teberî tesîrê ataraksia û euthymia keno. No tesîr eudaiomonia merdimî xeripneno. Eke însan biwazo û bireso eudaiomonia xo, ganî ataraksia û euthymia însanî de ters û qesawetî çinêbo. Seba resayîşê eudaiomonia merdimîye ra yew halo peymeyin û rehetîya zereyî lazim o. Eke însan biwazo bireso nê hemînan, ganî hetê hêz û qewetê aqilî ra hetê fikirîyayîşî ra xo xurt bikero. Çunke hêz û qewetê aqilî yê însanî fikirîyayîşê însanî yê xurtî eşkenê însanî zerrîzîzîyan ra (pathe) û taybetmendîyanê zerrîzîzîyan ra bixelisno.

Goreyê Demokrîtosî, mabênê bextîyarî û şahî de yew têkilîye esto. Goreyê Demokrîtosî însan eşkeno na têkilîye goreyê ciwîyayîşê xo sey başî û raştî biciwîyo. Însan eşkeno zaf şahîyan biciwîyo, dej û zehmetîyan ra zî biremo. Meqsedê Demokrîtosî yê zaf şahîyan de (hedonîzm)[11] ciwîyayîş, ciwîyayîşê şahîyanê hîsî nê, ciwîyayîşê şahîyanê fikirî îfade keno. Goreyê fikirê Demokrîtosî, hendê yew cuya başî û rindî; yew cuya tewr bextîyarîye zî (eudaiomonia) muhîm a. Seba ciwîyayîşê yew cuya bextîyarî (eudaiomonia) qaydeyî estê. Nê qaydeyî, seba halo peymeyin û rehetîya zereyî lazim ê. Seba awankerdişê na cuye ganî hêz û qewetê aqilî yê însanî û yew fikirîyayîşê xurtî yê însanî estbê. Çunke yew halo peymeyin bi yew aqil û hêzo qewetin reyde virazîyeno. Goreyê Demokrîtosî taybetmendîyê însanî tena wayîrê aqil û fikirbîyayîşî nîyê. Însan taybetmedîyanê zerrîzîzîye (pathe) û waştişan ra zî girêdaye yo.

Seke yeno vînayene Demokrîtos seruvenê însanî dualîte ser o awan keno. Seba estîya însanî hetê aqilî û fikirîyayîşî de termanê zerrîzîzî (pathe) û waştişan zî şuxulneno. Eke mabênê nê taybetmendîyan de yew peyme estbo, o wext yew cuya başî û rindî yanî yew cuya bextîyarî (eudaiomonia) zî esto. Goreyê fikirê Demokrîtosî nê taybetmendî, taybetmendîyê şexsî yê, komelî ni yê. Aqil yew taybetmendîya şexsî yo. Fikirîyayîş zî yew estîya şexsî yo. O semed ra yo ke yew cuya bextîyarîye (eudaiomonia) zî şexsî ya. Ma manaya mefhûmê ethosî sey xuy û karakterê kesan û manaya etîkê kesan de pênas kerdbi. Seke yeno vînayene Demokrîtos zî seruvenê însanî xuy û karakterê însanî ser o awan keno. Demokrîtos seba estîya însanî termanê aqil û fikirîyayîş, zerrîzîzî (pathe) û waştişan şuxulneno. Eke mabênê nê di taybetmendîyan yew peyme est bo sey yew xuy û karakterê başî û rindî; o wext yew cuya bextîyarîye (eudaiomonia) zî esto.Goreyê Demokrîtosî nê taybetmendî, taybetmendîyê şexsî yê, taybetmendîyê komelî nîyê. Aqil yew taybetmendîya şexsî yo, xuy û karakterî zî şexsî yê. Fikirîyayîş zî yew estîya şexsî ya, xuy û karakterî zî yew estîya şexsî yo. O semed ra yo ke yew cuya bextîyarîye (eudaiomonia) zî şexsî ya. Bikilmî ferasetê Demokrîtosî de metodê bextîyarî (eudaiomonia) û şahî (hedone) yew cayo muhîm gêno. Demokrîtos metodê/rêbazê xo, xuy û karakterê şexsan ê bibextîyarî (eudaiomonia) ûhalê ruhî yê weşî (euthymia) ser o awan keno. Nê halî zî sey aqilo biqewet, fikirîyayîşo biaqilin û peymeyin pênas keno. Demokrîtos seba eudaiomonia hîrê rayîran nîşan dano. Nê rayîrî sey fikirîyayîşo raşt, qala raşt û çalakîya raşte yenê îfade kerdene.[12] Însan eşkeno vajê rê ke Demokrîtosî bextîyarî û şahî ser o fikrê bingehînî awankerdê û nê fikrê ewro zî derbasdarê.

Ma do bextîyarî û şahî ser o dewam bikera.

[1] Arslan, Felsefeye Giriş, BB101 Yayınları, Ankara, 2017, r. 31.

[2] Arslan, Felsefeye Giriş, r. 30-35.

[3] BediaAkarsu, Ahlaki Öğretileri, Remzi Kitabevi, İstanbul, r. 15.

[4] Arslan, Felsefeye Giriş, r. 40.

[5] Arslan, Felsefeye Giriş, r. 28.

[6] Arslan Felsefeye Giriş, r. 30.

[7] Recep Kılıç, Ahlak Felsefesi(Etik), NobelYayınları, 2022,r. 1.

[8]Ahmet Cevizci, Etik- Aklak Felsefesi, Say Yayınları,İstanbul, 2024,r. 12-13.

[9] Cevizci, Etik- Aklak Felsefesi, r. 16.

[10]Şükrü Alpagut (Brıan Boone), Etik 101, Say Yayınları, İstanbul, 2024, r. 123.

[11] Badia Akarsu, Ahlak Öğretileri, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1982,r. 27.

[12] Akarsu, Ahlak Öğretileri, r. 29.

Zuzaqê Hunerî de oncîya cemat û mislet o. Ju mordem/merdim û xanima xo cencîya/gencenîya xo ser ro qeseyî/qisê kenê. Mêrde vano “ma kewtîme ra sarî dime vat dîna vurneme, miletî xelesneme! Honde ejat û zamet ra dime ne kesê xelesna ne kî/zî çîyê kerd”.

Vano “bîla sebeb-bîla dewa bîme sebebê xo! Wele kerde xo ro. Miletê ma axme bî şî, dewê ma bî vîranî, zonê ma, îtîqat û raya ma bî vîndî. Ma vatêne sosyalîzm, azadîye, barekerdene, têdustîye… Pêro kî kulturê ma de estê, ma kî şîme kewtîme ra Kuba, Angola dime!”. Vano “nîyade ma de vanê “o yo ke mi rê ju herfe salix dano ez ci rê çewres serrî xizmete ken, ci rê ben xûlam”.

Xanima xo kî eve/bi tirkî her çî tasdîk kena. Ci ra vana “jede/zîyade vengê xo berc meke, o mordem o zimêlin o ke qalê mebûsenî falan keno, boyna huyîno ha wo ma gos dano, va mêro pêskarê ma mebo”. Henî/winî rindek tirkî qeseyî kena ke ti vana xora spîkera CNN Turkî ya! Vana “aaa, canê mi to ferqê ma dî yaa ! Ayyy, esqê mi îman nêben yaa, yaa kulturê ma çi rind o yaaa. Ma de, wendîs, nustîs, mekteb….zof muhîm o yaa, ma zof modernî me, zere vêsayeyî me yaa?”.

O sire de ju naskerdoxê nînû/nînan yeno. Selam danê jubînî, hal û demê jubînî pers kenê. Ci ra vanê “ma qalê kulturê ma, zonê ma kerdene”. O naskerdox kî/zî zof sa beno. Vano “ez kî zonê ma ser ro gureyen/xebetîn. Tayê meseleyê ke yena ra mi vîrî nusnen, bare ken va vînd mebe”.

O taw de General Zeng kî yeno vano “hala çîye perû bide mi!”. Nîyadano ke her kes meşkul o, çuya xo saneno bi hard/herd, payî ra vindeno înû/înan gos dano.

Mordemêk naskerdoxê xo ra vano “ti zof rind kena, zonê ma zonê Xizirî yo…”. Vano “hala nîyadî to çi nusno?” Vano “Xizir bo, esas no karê min o. Kes nêşkîno zonê ma jê mi qeseyî bikero…”. Vano “ez kî zof wazen ke binusnî…”. Xanimê kî vana “ayy, zof rindek qeseyî keno yaa, zonê ma zonê Xizirî yo yaa…”.

O naskerdox kî zof sa beno vano “gune her kes binusno, zonê ma rê wayîr vejîyo…”.

Alfabe û rastnustîs (gramer) ser ro qeseyî kenê. Vano “zof rehet o, teyna çor-ponc herfî ferqinî yê. Vano “ju kî zonê ma teyna Mamekîye de, dewûnê ma de qeseyî nêbeno, gune însan taye qeydû ra gore binusno ke her kes fam/fehm bikero…vano nîyade tirkî kî Edîrne de, Îzmîr de, Antep de eve/bi ferq qeseyî beno faqat ju alfabe de, ju geyîm (usul) de nusnîno…”. Movet tenena devam keno. Peyecu xatirê xo wazeno û sono.

Tene senik ke beno durî mordemek xanima xo ra vano “têwww no kî ma xelesneno, mûrdar û qefçil. Amo ma rê malimenî keno! Xora verê ra nîya mizawir bî. Lîse de dersa Alî Ekber Aslanî de pê ma xapit vat vace “Der-Die-Das, Der-Die-Das vas ken çes, çes ken vas”. Alî Ekber Aslanî hesna, da ma ro ma kiştîme. Herê axure, nika kî amo mi rê zonê ma salix dano!”

O sire de ju cîranê xo dot (do het) ra vêreno ra. Mordemêk veng dano vano “bî çaye bisime”. Xanime dizdîya vana “vinde va şêro, va o kî kêm bimano”. Mêrde kî vano “ma davet kerd, ama honde/hende kî famkor nêyo, maneye/sebebê vîneno sono”.

Xanime vajîna pede, vana “mi to ra nêvat vengê xo meke va şero, ha wo yeno!”.

Cîran yeno. Hal û waxtê jubînî pers kene. Vane “ronîse çayê bisime”. Vano “qusir de nîyamede ez amune selam dan sima ama nêvinden son”. Ê kî vane “wiy daye, no qeyde kî newe veto, ça honde lerce kena? Haq kena hala ronîse, çayê bisime…”.

Cîran vano “ma şîme qirvan/qurban kerd, gostê qirvanî mi der o, zof germ o, ben ken dolab coka nêvinden”.

Mordemêk cinîya xo de nîyadano. Cîranê xo ra vano “weye, Haq qewil bikero, sima qirvan kerdo, ma bara mi dê kamî?” Cîran sas beno maneno. Vano “ma kes nêzoneno ke sima îta rê, xeyle waxt o ma sima ra kesî nêvîneme”. Poşet o ke dest der o keno ra, bara xo ra leteye dano bi ci. Xatirê xo wazeno sono. Eke beno durî, mordemek xanima xo ra vano “nîyade gost xo rê guret, aste kî da mi! O gost xenîmê to bo, ma kî astik bikoçîme heya!”.

Hona ke qesa xo nêqedena dot (do het) ra ju selam dano. Vano “ooo ma bixêr dî, ya sima kotî yê, ez kî her ca de sima ken saye ya”. Mordemek bi cinîya xo kî vane “ya qe/qet qal meke ya, ma kî sata bîne qalê to kerd, vat xeyle waxto nêdîyo, kewto ra ma vîrî. Ya ti çi fena wa ya, ne selamê, ne qalê, ne qirê! Haqî ra nêtersena, ma nîya fîna qisawete! Canê to wes bo, ama xo vîrî ra meke ha, no welat de di dostê to estê ha!”.

Puloşîne jubînî ro, jubînî paç kene, hal û waxtê jubînî pers kene, ha-ha-ha, kî-kî-kî huyîne. Mordemek çantê xo ra zarfê veceno dano bi xanime. Vano “momî ya, veyvê lacê mi esto”. Ê kî vane “Xizir bixêr bikero, çimê sima biroştî be…”.

Tenê sohbet kenê, hevalê nînû xatirê xo wazeno sono.

Eke sono beno durî, mordemêk xanima xo ra vano “veyvê lacê mi, veyvê lacê mi! Coka dot ra henî vost ame, coka ma kerdîme saye, dewa perû keno! Lacê neyî ke nas mekerîme vame hala kam o zewecîno!. Kamî çena xo da eyî qefçilî? Vîzoye lesa xo bîye, sîyah û sote bî, ti vana kurebesik o!”. Vano “nê ma honde veyveyî kerdî, kamê nînu ame veyvûnê ma, tobe bo, ne kesê ame ne çîye kerd domonûnê ma ra!”. Vano “dewa halete (taki) kene”. Xanima xo ra vano “nêre nînû veyvê ma de çiqaşî taki kerd pira?”.

Xanime vana “yaa, o lacek domonûnê ma ra haskeno, coka wo momî rusna yaa, some tene nas û dostî vîneme, tene reqeşîme, towa se bîyo?”.

O kî vano “ya ya, ti kî îman bîya, nika çîyedê nas û dostî to ra van ama!”. Vano “tamam ti bi domonûnê xo ra şere. Ez veyvê meyve nên, xora tene kurabîye ane ercene verê însanî, ti vana qut dane bi kergû!”.

Nîyadano ke di-hîre gencî cer ro yene. Xanima xo ra vano “halla halla, nê kamî yê, ez vacî bîaxkî yê!”. Ê yene bene nêjdî, vano “ez vacî na ya ke ver der a, porê xo lule bi lule yo, fîştan o çîçegin kerdo payî, na ma ra wa, zof şîya ro miletê ma?”.

Çeneke/keneke hesnena. Kirmanckî cevab dana ci vana “ya ya, ma ra wa, ma ra!”. Mêrik sas beno. Vano “yahû ti kam a, kotî ra ama, çi rindek zonê ma qeseyî kena?. Nê borî, sûrî, sîyahî kamî yê?”. Çeneke vana ez hetê Erzinganî ra amune, Almanya de manen. Ju olvaza min a Dersîmî esta amune some ma û pîyê aye vîneme”. Vano “a kam a, çi kar kena?”. Çeneke vana “psîkolog a, Almanya de gureyena”. Vano “têww ma îta bomî kemî yê darîya we şîya Almanya. Wa-waye ci ra vace bêro îta, bêro îta, bom ê rejî îta rê, bomî bîye deyra tek bi tekî ser ra wo!”.

Vano “nê çenek ê borî kotî ra yê?”. A kî vana “turîstî yê, hevalê min ê, Kanada ra ame, Dersîm de fetelîne”. Vano “ci ra vaze îta jê cawûn ê bînû nêyo, modern o, miletê ma rind o, zere vêsayî yo…”. Vano “ma sima son/sewe de kata sone, esmû bêre ma rê meyman be”.

Xanima xo dizdîya vana “ti bom a, xêx a! Son de înû ana çe ma de se kena?”. Qarîno vano “an se ken, ez ci rê ziren, ti kî gozirîye (fîtike) bicine! Ya Xizir, yahû aqil ke bare kerdo na cînika mi kotî bîya, ya Haqû Tala!”. Vano “nêre o herê lacê to boyna vano son Kanada. Ma bêro na çeneke bivîno, na wa Kanada ra hata îta ama beno ke xo de bena xelesnena! Halla halla, her çî kî ez aqil bikerî?”. O xanima xo de nano hure, turîstî xatirê xo wazene sone.

General Zeng çuya xo bar keno vano “ti hala çîye perû bide mi, perû!”. Mordemek vano “hala vinde yahû, ti nêverdana ke fekê xo ra bikerîme yahû”. Zeng vano “ma xora ti mi dima vana bomê Usê Zengî, hala perûnê mi bide bado se vana vace!”.

Çîye perû ke ci ra ceno vano “kerge ke uwe/awe simite xo ser ro Haqî de nîyadana!” O kî vano “yahû General ti kî nêverda ke fekê ma ra çîyê vejîyo ha!”. General kî vano “çîyedê na spîkere amo ra dustê eyî fekê to, ama…!. Ti Xizirî ra nîtersena, vana adet û torê ma, kulturê ma, pê keşî kî qayîl nêbena, qedayê naye ra ser kerdaye, nîyade çiturî jê zarance tirkî qavnena!”.

Zebeşê ke hêgayan ra yenê arêdayîş, bi kamyonan seba marketanê pîlan yê şaristananê sey Îdir, Wan, Edene, Mersîn, Dîlok û Riha yenê şirawitiş.

Weykerdoxanê zebeşanra Ercan Tunç, vano ey 400 donim zebeşî û 100 donim zî qawûnî ronayê, derheqê rewşa nikayêne de derdê xo wina ard ziwan:

"Fîyatê zebeşe nika hêga de mabênê 1-2 lîrayan o. La emser, şertê hewayî, va û firtone zerarêko pîl da zebeşan. Germî, berhemê pêro herêman (Edene, Manîsa, Îzmîr, Xarpêt) yewca de resna. Wexto ke bazar de 100 ton teleb esto, 500 ton mal vejîya. Hal wina yo ke, her kes hewl dano ke malê xo biroşo û no zî fîyatan xo bi xo ano war."

Mîrasê 100 serran

Ercan Tunçî îfade kerd ke zebeşkerîye seba înan karê pî û kalan o, teqrîben 100 serrî yo ke nê karî kenê. O, qîymetê zebeşa Dîyarbekirî bi nê vateyan ard ziwan:

"Na zebeşe, zebeşa Dîyarbekirî ya. Erdê nê cayan, mîneralê ci, no tehm dano ci."

Fîlmê “Boğa Boğa”yî 21 Nîsane 2023 de dekewt vîzyon. Fîlmî galaya xo festîvalê fîlmanê Stanbulî yê 42yîne de kerd. Derhênerê fîlmî Onur Saylak û nuştoxê senaryoya fîlmî zî Hakan Günday o. Kaykerdoxê fîlmî zî karektero sereke Kıvanç Tatlıtuğ û karektera hetkare zî Funda Eryiğit a. Fîlm de Kıvanç Tatlıtuğ rih dano karekterê Yalınî, Funda Eryiğit zî rih dana karekterê Beyza. Fîlm de karekterê Daimî zî cayêk taybet tepişeno. Karekterê Daimî zî Gürgen Öz kaykeno.

Fîlm qezaya Çanakkaleyî Asos de vîyareno. Fîlm pistinê xo de zehf metefor û referansan wedareno. Înan ra yewe zî qalê feylesofê yunanî Arsitoteles o. Fîlm de behs beno ke zemanêke Asos bêşer la bi peran dekewto destê banker Eubulosî. Ey ra zî kewto destê koleyê ci Hermanidesî. Hermanides embazê Aristotelesî yo û no semed ra Aristoteles qismêk emre xo Asos de vîyareno.

Fîlm zereyê wesayîtêk ra dest pê keno. Şewe ya. Şoforê wesayîte Yalin o. Ma koltuxa peynîya erebeyî de destê cînîyêk vînenî. Herekîyayîşê fîlmî de ma fehm kenî ke o, destê Beyza yo. Beyza peynîye de ronişte ya. Koltuxa verniye ya verê şoforî de zî yew vilike ronîyaya. Na vilike kaktus a û bi kemerê wesayîte girêdayîya; sey raywanêk vindena. No seqans de kes qisey nêkeno la peyra vengê wendişê kitabêk yêno. No kitab kitabe Jack Londonî “Veyşayîşê Gule” yo. Kitab bi hewayê onlineyî serê ekranê teyîbê wesayîte de weşanîyeno. Risteyê kitabî yênî wendişî; Na dinyaya merdî ya. Tewr xirabîye zî boyetengêya dinyaya bî. Eyam huşk û akerde bi. Eyam de qasê serê derzenî kam, mij, buxur çinîbi. La reyna zî asîman sey çarşeba boyetenga ya rengê guleyî bi. Sebebê naye, her çiqas hewrê ke tîjê rojî bitemernê çinîbi zî rojo ke roşnî bido zî çinîbi. Eke ey ra bipersê, nika çi hîs keno, tena do qîmê xo bîyaro ke vaco wext zehf weş vîyareno.

Naye ra dima ekran tefêno û ma karekterê Yalinî hewşê yew banî de vînenî. Yalin tîya de vilika kaktusî roneno. Tîya ra dima fîlm dest pê keno. Gama Yalin vilika xo roneno, yew kutiko veradaye ey rê ewpeno. Yalin ewnîyeno ey ra û bi engişta xo ya nîşanî şşşt keno.

Herekîyayîşê fîlmî de ma vînenî ke Yalin yew finansman o. La şîrketa ci ameya gerrekerdiş û hukmatî dest nayo serê şîrketî û wayîranê şîrketî girewtê binçim. Yalin zî seba ke nê çîyan ra dûr vindero û nameyê xo bikero pak, bi xanima xo Beyza suke ra bar kenî yenî qezaya pîyê xo. Merdimî ke tîya ciwîyenî nasê înan î. La cuya tîyayî seke ê paweyîne nêşina. Merdimê na qezaye zî pereyi dekerdê şîrketê Yalinî û ê zî maxdur bîyî. Pereyê înan şîyî.

Seba naye nê merdimî Yalinî ra huye kenî û dimayê kiştişê ey yî. Fîlm nê serebutan ser ra vîyareno. Ma qewêmîyayîşê serebutan ra karekteran nas kenî û eşkenî analîz bikerî. Fîlm mirdîya xo mabenê seqansan de mesejan dano temaşekerdoxanê xo. Fîlm de zehf meteforî estî. Hetê bînî ra fîlm selam dano çend fîlman. Nê fîlmî Namuslu (Binamus) û Parfume(Boye) yî. Peynîye de fîlm weş beno temam û reseno heqê xo. Fîlm seqansê peyênî de her serebut û babetanê fîlmî pêşeno û keno vereka temaşekerdoxî.

Tîje, sey awe û hewayî seba cuya heme gandaran zaf muhîm a û eke tîje nêbo cuye zî nêben. La tîja ke dinya de cuye awan kena, zirarê xo zî seba weşîya însanan est ê. Nê rojanê zaf german de bêrê ma nînan bivînê û ma bizanê ke ma senî eşkenê vernîya ci bigîrê.

Tîrêjê ke tîje ra vila benê û resenê dinyaya ma, sey tîrêjê UV (ultraviole) hem seba ganê ma hem zî seba çimanê ma zaf zirarê xo est ê. Eke ma tîje ver o zaf vinderê ma zanê ke çerme/posteyê ganê ma veşeno, ganê ma de dengeyê awe-mînarelan hermêno, çimê ma zaf zirar gênê û heta kanserê çerme/posteyî zî şino.

TÎJE EŞKENA ÇEND ZIRAR BIDA MA?

Eke ma tîje ver o demêko derg biewnîyê, beno ke çimê taybetîya xo ya vînayîşî vindî bikerê yanî beno ke ma çimanê xo ra bibê.
Eke ma binê tîje de demêko derg vinderê, ma de bêhalîye, betilîyayîş, krampê masûlkeyan û xereqîyayîş peyda benê û rîyê germîya tîje ra zî vindîkerdişê şiûrî, felc, krîzê zerrî û îhtîmalê mergî zî virazêno.

ÇERME/POSTEYÊ MA SER O TESÎRÊ TÎJE

Halê normalî de ganê ma bi eraqdayîşî xo honik keno la eke ma binê tîje de bibê beno ke no eraqdayîş qîmê honikkerdişî nêkero û germîya laşê ma zaf berz bibo û seke şima zî zanê, no zaf bitalûke yo.

MA SENÎ XO BIPAWÊ?

-Hewce keno ke ma verçimikanê tîje pabikerê. Nê verçimikî %99ê tîrêjanê tîje ê xiraban ra çimanê ma pawenê.
-Cilê/kincê ke ma tercîh kenê, gere ganê ma tîje ra bipawê û seba rî û peyê vîyeyê xo zî gere ma şewqaya hîra xo ser bidê.
-Seba dest û rîyê xo zî ganî kremê tîje bixebitnê û 2 saetan de rey ma newe ra bisawê la reyna zî gere zaf tîje ver o nêvindê.

Tîrêjê UV yê xirabinî tewr zaf mabênê saetanê 10.00 û 04.00ê şanî (16.00) de zaf ê, eke karê ma yo zaf muhîm nêbo ma nê saetan de nêvejîyê teber.

Weşanxaneyê Roşna kitabê Maaruf Ataoğlu & Hüseyin Turhallı, Astorê Terqnayeyî (roman) Serwet Akkaş, Vindîbiyayiş (roman) Roşan Lezgîn, Ez û Vate (nuşteyî) yew hewe de çap kerdê.

Kitabo yewin roman o, 294 rîpelî yo. Yew romano biyografîk o, Meselaya romanî serra 1925 ra dest pê kena. Badê ke dewa Dara Hênî Girnos yeno veşnayiş û qetilkerdişê şarê sivîlî destê pê keno Girnos ra Mehmedîyê Remezanê Hecî Heyderî û waya xwu Gule dewe ra vejîyenê, koyan ser ra qelibîyenê şinê Silîvan, uca ra zî şinê heta Beyrûd. Çend serrê badê, gama ke ageyrenê, şinê dewa Kanîreşî Hacîyan de xwu nimnenê. Muxtarê Hacîyan, Gule lacê xwu rê wazeno, keynaya xwu Omna zî sey bedêlî dano Mehmedî. Bi serran badê pey, verî Gule, dima zî Omna heme serebutanê xwu tornê xwu Marûfî rê qisey kenê. Maaruf Ataoğlu zî badê ke firsend vîneno, enê serebutanê xwu Hüseyin Turhallıyî rê qisey keno. Bi teferuat behsê kalikê xwu Mehmedî, pîrika xwu Omna, ema xwu Gule keno, behsê heyatê xwu zî keno. Hüseyin Turhalı enê qiseykerdişî defterê xwu de not keno, dima sey roman nusneno.

Maaruf Ataoğlu & Hüseyin Turhallı, Astorê Terqnayeyî (roman), Weşanxaneyê Roşna, Diyarbekir, 2023, 294 rîpelî

Kitabo diyin yê Roşan Lezgînî yo: Ez û Vate, 144 rîpelî yo. Eno kitab di qisman ra yeno meydan. Qismo verîn de çar nuşteyî estê. Roşan Lezgîn enê nuşteyan de xebata viraştişê ferhengê Tirkî-Zazakî yê Grûba Vateyî bi kilmîye tenkîd keno. Qismo diyin de zî hewt nuşteyî estê.

Roşan Lezgîn, Ez û Vate (nuşteyî), Weşanxaneyê Roşna, Diyarbekir, 2023, 144 rîpelî

Kitabo hîrêyin zî roman o, Serwet Akkaşî nuşto, 104 rîpelî yo. Meselaya ke biya babeta romanî yew dewe de vîyarena. Serwet Akkaşî yew heyato trajîk ke qedera babî û lajî û tornî de tekrar beno û peynîya xwu bi vindîbiyayiş qedîyeno nîşan dano. Eke merdim bi yew awiro felsefîk biewnîyo, wazenê kes, aîle yan zî komel bo, gama ke heyatê xwu bi îradeyê xwu nêcûyo, merdim bi zanayiş heyatê xwu îdare nêkero, peynî vindîbiyayiş o.

Serwet Akkaş, Vindîbiyayiş (roman), Weşanxaneyê Roşna, Diyarbekir, 2023, 104 rîpelî

Wayîrê Weşanxneyê Roşna û edîtorê enê hîrê kitaban Roşan Lezgîn Blogspotê xo ser raderheqê kitaban de êna vano; "

Ez tiya de wazena di kurmancanê ma rê sipasî bikerî. Verî kek Îbrahîm Xelîl Baranî rê, çimkî ey qapaxê kitabê mi Ez û Vate sey dîyarî û bi hîsanê paştgirî wina hunerane viraşt. Ancî ez Diyar Turanî rê û hevalê ma yê mişterek Abdulah Soysalî rê zî zaf sipas kena ke qapaxê her di romanan sey paştgirî keremê zerrîya xwu ra viraştî. Ez gereka tim îfade bikerî ke destpêk ra nat temamê xebatanê min ê hunerî, edebî û kulturî de kurmancanê ma bi hîsîyatê neteweperwerîye tim mi rê paştgîrî kerda.

Peynî de ez enê zî bi samîmîyet vajî. Tercumekerdiş û raştkerdiş û redaktekerdişê enê her di kitaban de ezîyeto ke mi ant, nuştişê kitabê mi ra vêşêr bi. La ez zaf keyweş a ke miyanê hende karûbarî de ez eşkaya enê hîrê kitaban amade bikerî û biweşanî. Wa edebîyatê ma rê xeyrin bê…

Malumatê kitaban, nuşteyî û şîroveyê kitaban Blogspotê Roşan Lezgînî ra ameyê girewtiş.

Ahmet Telli kîm o?

Mamosta, nuştox û şaîr Ahmet Telli 2ê Kanûne 1946 de qezaya Eskipazarî ya Çankırı de ameyo dinya. O serra 1981 de, wexto ke Enstîtûyê Perwerdeya Gazî de mamosteyî kerdêne, hetê idareya leşkerî ra ame tewqîfkerdiş la eynî serre beraat kerd. Telli seba yew nuşteyê xo yo derheqê şîîranê Cigerxwînî de zî wextêko kilm hepisxane de mend. O serra 1993 de bi qerarê mehkeme reyna agera mamosteyîya xo û dima ra zî bi teqawut. Pê kitabê xo yê şîîran "Nida" yo ke serra 2010 de vejîya, xelata şîîran a Altın Portakalî girewte.

Komelaya Elewîyan DADî seba domananê ke emrê xo mabênê 6 -13 serreyan de rê atolyêka newîye ameye dest pêkerdene. Na atolye de hunerê wendiş û nuştişî bi rayîrê pratîkan domanî bieşkê qiseykerdişê xo aver berê, seba maharet û ziwanê dayîke aver şêro perwerde yeno dayene. Atolyeya ke Merkezê Pêroyî ya DADî de dest pêkerd, do heta peynîya aşma tebaxe her rojanê dişem û çarşemî saete 10:00 de bêro viraştene. Qaydê atolye dewam kenê.

Na kêmanî yê ma pêruna ya’

Hemserekê Komeleya Kultur û Paştîdayene ya Dêrsimî yê Îzmîrî Hasan Alî Kiliç seba tewrbîyayîşê Atolye vengdayîş kerd. Hasan Alî Kiliç vano ke Dêrsim dîyar ê Xizir û zîyaran o, û wina vat: “Felsefeya Raya Heqî nê hardî de peyda bîyo. Pîlanê ma no felsefe serê nê hardî de ramito û ma rê sey mîrasî mendo. Ganî ma zî nê mîrasî bidê ciwîyayene û domananê xo rê verdê. Ma eşkenê nê felsefeyî tewr rind bi ziwanê xo yê dayîke bidê ciwîyayene. Naye ra ganî hardê Dêrsimê de kirmanckî (Zazakî) biciwîyo. Serranê peyênan de kêmanîya ziwanê ma zêde nêyeno qisey kerdene. Na kêmanîya ma hemînan a, ya şarê Dêrsimî yo. Ma domanan ê xo reyde bi ziwanê xo qisey nêkenê. Naye ra tehtîlê mekteban ra dima ma wazenê di aşmê hamnanî de ziwanê xo yê dayîkê banderê domanan ê xo bikerê. No mîras seba ma barêko û ganî ma nê mîrasî domanan ê xo rê verdê.”

‘Heme kesî keyeyê xo bi ziwanê qisey bikerê’

Hasan Alî Kılıç qiseykerdişê xo wina qedêna: “Roja yewine sewbîna dersa ma ya matematîkî zî bîbî, la domanan ra waştişê dersa ziwanî ame. Domanî bi kêf û eşq ameyî derse. Ziwan; nasname û kultur o. Naye ra eke ziwan nêbo ti nasnameyê xo vîndî kenê. Ma tarîx, kultur, bawerî û nasnameyê xo bi ziwanê xo danê ciwîyayîşî. Seba her nasnameyî ziwanê dayîke muhîm o, Kirmanckî zî seba ma muhîm a. Domanê ma sey roşnayî çirîsîyenê. Ma çi bi înan danê musnayîşî. Roja yewine de kurs de mi ard ziwan ke ziwanê ma senîn o û mi alfabe da şinasnayene. Zaf bi zerrîya înan bî. Naye ra wa her kes keyeyê xo de domananê xo reyde bi ziwanê xo yê dayîke qisey bikero.”

Domanê ke amebî kurs vatêne: Ziwanê xo qisey bikerê, ziwanê ma weş o.

(Çime Ajansê Mezopotamya)

Ame vatiş ke Dellova wextêko derg o pozîsyonanê pawitişî, pawitişê hetê rastî û pawitişê hetê çepî de eşkeno kay biko. Amedsporî derheqê transferî de nê agahîyî day: "Taximê ma çarçiweya plankerdîşê kadroyê serdemê 2026-2027an de, kaykerdoxê mîlî yê Kosovayî Lumbardh Dellova de pîyameyîşê 3 serran îmza kerde.”

Amedsporî Lumbardh Dellovayî ra ti xeyr ameyî û binê formayê kesk û sîre de ey rê serkeqtiş waşt.

Perwerdeyî de ke hetê pisporan ra ame dayene, tarîfê girêdayîşî, tewirê ci, faktorê rîskî yê ke benê sebebê girêdayîşî û tesîrê ci yê fîzîkî, psîkolojîk û sosyalî ke kesî ser o virazenê, bi teferruat ameyî erjnayene. Beşdaran rê ame îzahkerdene ke girêdayîş tena kesî ney, keye û komelî ser o zî tesîr keno û problemê weşîya şarî yo muhîm o.

Nîşanê rewî û prosesê dermankerdişî ameyî îzahkerdene

Çarçewaya perwerdeyî de seba beşdaran muhîmîya naskerdişê nîşananê rewan ê girêdayîşî ameye îzahkerdene, derheqê metodanê nêzdîbîyayîşê raştî yê kesanê girêdayeyan, prosesê dermankerdişî û mekanîzmayanê muracatî de agahîyê hîrayî ameyî dayene. Bernameyî de bale ame antene ser o ke hişyarîya rewe û mudaxeleyo biwextî rêjeya serkewtişî ya têkoşînê vera girêdayîşî zêde kena.

Beşdarî ney ra teber, derheqê rayberîkerdişê kesanê ke talûkeyê girêdayîşî de yê, hetê mekanîzmayanê destekî, muhîmîya prosesanê ardimê profesyonelî û rolê destekê keyeyî yê demê dermankerdişî de agahdar bîyî.

"Seba parekerdişanê mi ez ameya girewtiş"

Berakatoğluye aşkere kerd ke a seba parekerdişanê medyaya sosyale destbend bîya û wina va: "Dîyarbakir de seba parekerdişanê mi ez ameya girewtiş. Seba îfadeyî vengdayîş nêbi, bi wesayîto zirxîn keyeyê mi ra ez girewta. Ez ageraya DYA ke uca de azadîya fîkrî bînê pawitîşî de yo. Ez seba ke vera DAÎŞî qisey kerdo."

Berakatoğluye eynî wext de îdarekara DÎTAVî ya û wextê verênî de akerdişê Mektebê Keynayan ê Suryanîyan de ca girewtbi. Derheqê hedîse de tehqîqat ame dest pêkerdiş.

Belê ma va ki ma do zonê(ziwanê)xo
qisêy bikî
biwanî,
binûsî,
la têyna yew roc nêy
her roc her wext u her ca di,
vernî di ma yewbînan rî tehmûl bikî
ma xo kesî sera nêvêynî
ma bizanî ki ma bê yewbînan nêbenî
ma bê yewbînan nêeşkenî biresî cayk,
ma vînenî ki bi se serano ma welatê xo di
şaro bînan rî bindestî
ma nêeşkenî welatê xo di
bi kamîya xo u miletê xo bicuwî
sebebê ê zî nêtepiştiş
nêheskerdişî yewbînan
u wayîrnêvetişê zonê ma yo,
kalikan u dapîranê ma
bi zonê xo qisêy kerd
bi zonê xo cuwîyayî
înan ra zaf kesî nê sebebra ameyî kiştiş zî
cuyayinê xo kerd vinî,
la ewro zaf dapîr u bawkalî estî
bi tornanê xo di nêeşkenî
zonê xo qisêy bikî!
no sûcê kamîyo?
ê dapîr u bawkalî zî nîyo
ê qeçekan(gedan) zî nîyo
sûcê pî u ma ya gedano,
pî u ma ya tûtan vanî
wa tûtî ma tirkî bizanî
wexto ki şêrî mekteb wa nêşermayî!
hahoo çi zonayen u heskerdişo pîl?
şimara perskeno eceba şima
nê gedan tûtan qiçekan'ê xo
bi zînciran zî girebidî ê reyna nêmûsî tirkî??
şima do çi çax çi wext zonê xo bi gedanê xo di qisêy bikî?
şima ewro gedanê xo bi zonê xo pîl nêkî
gedeyî şima ko çawa zonê xo gedanê xo di qisêy bikî?
çewres serra tepa
ko zonê ma nêmiro?
sebebê estbîyayiş sebebê cuwayîşê Zonê ma zî, sebebê çinêbîyayiş u merdişê zonê ma zî
no qirmê ma yo!
eger ma nêwazenî bibî qesasî Zonê xo
ma do bi zonê xo qisêy bikî
biwanî binûsî,
poşmanîya meştî perêy nêkena
wayîr vetişî zonê ma ewro yo
meştî ma erêy kewnî,

Goreyê felsefeyêk her çî pêkewtiş ra yeno meydan; mîr û mîrazê tebîetî de rikdarîye est a. Yew “tez” yew “antî-tez”, di hetî est ê, nê her di hetî têver de tim û daîm mîyanê reqabet û micadeleyî de yê; danê pêro, pê kewenê. Bi na kerdena înan her çî vurîyeno, aver şono. Vurîyayiş û averşîyayiş goreyê pêtîya/zixmîya pêkewtişî beno. Pêkewtiş pêt û kîp bo, vurîyayiş û averşîyayiş pêt û kîp beno; pêkewtiş sist û pist bo, vurîyayiş û averşîyayiş sist û pist beno. Erd û asmên, serd û germ, sîya û sipî, tarî û roşnîye, şewe û roce…Nê pêro tezad û eksê yewbînan ê.

Tayênan no felsefe adapteye komelî kerdo, vato, komel zî çîyanê tezadan ra teno meydan. Cenîye-camêrd, axa-şiwane, zengîn-feqîr, serdest-bindest… Komel goreyê pêkewtişê nînan vurîyeno û aver şono. Pêkewtiş bi-xişim bo, vurîyayiş û averşîyayiş lez beno; zeîfek bo, hêdî û giran beno.

Êyê ke bi nê çimî ewnîyeno tebîet û komelî ra, pêkewtişî çîyêko baş vînenê. Vanê o çiqas germ û giran bo, averşîyayiş hende qîf beno. Coka, wazenê mabênê her çîyî de tezadîye, dibendîye “keşf” bikerê, cîyayyîya înan qurdî bikerê, înan biverdê pê. No felsefe peyêna peyêne şono reseno nê netîceyî; merdim vergê merdimî yo, maseyo girs maseyê hurdîyî belêneno…

Goreyê felsefeyêk zî her çî pêkerdiş ra yeno meydan; mîr û mîrazê tebîetî de îqrarîye est a. Tebîet de cîya-cîya çîyî est ê ke qet yew çî bîlasebeb nîyo; nê pêro yewbînan temam kenê. Mabên de îqrar est o; pêro hemkar û temamkarê yewbînan ê. Homayî 18.000 hezarî alemî afernayê, mabên de îqrarîye ronaya. Her alem raygeyê/rayîrgeyê (medar) ( bi tirkkî “yörünge”) xo de çerx dano; kam yew alem îqrarîya xo mezano û raygeyê xo ra bivecîyo teber; veşeno, beno wele, çin beno. Mabênê erd û asmênî de, tebîet û însanî de, cenî û camêrdî de ûsn. îqrarîye est a. Nê yewbînan temam kenê û pîya est ê. Yew het mebo, heto bîn zî nêbeno. Yew het bixeripîyo, heto bîn zî xeripîyeno.

Êyê ke bi nê çimî ewnîyenê tebîet û komelî ra; pêkerdiş çîyo, baş vînenê. Vanê pêkerdiş û aheng çiqas zêde bo, hende baş beno. Bi no tore aramîye bena, her çî pîya têver de weşeno (cuyeno).

Nê kesî mîyanê tebîetî de tim û tim pîyayîya çîyan vecenê vernîye. Çîyan şibênenê yewbînan, mabênê ci de elaqe ronanê. Can û camidî pîya û yew vînenê. Ma vacê, mezgê însanan û kakilê gozan manenê yewbînan, çimê însanan û libê zeytunan manenê yewbînan…

Goreyê nê felsefeyî helbet ke mîyanê tebîet û komelî de vurîyayiş û averşîyayiş est o la nê çîyî bi pêkewtiş ney, bi pîyakarî û hemkarîye benê.

Derê, bin û binaşeyê heyat û tebîetî de çi est o? Pêkewtiş ya pêkerdiş? Cîyakarîye ya pîyakarîye?..

Rast a, maseyo gird maseyê hurdîyî belêneno. La minasebetê heme maseyan belênayişî ser ra nîyo. Tayê maseyî est ê; gird û hurdî pîya weşenê, têver de îdareyê xo kenê. Gird nêbo, hurdî nêeşkeno biweşo; hurdî nêbo, gird nêeşkeno…

Belçîka de polîsan dest na ci ser

Goreyê medyaya Belçîka, Serekwezîrê Belçîka Bart De Wever wexto ke Anqara ra agera welatê xo, qutîya dîyarîya Erdoganî akerde. De Weverî dî ke mîyanê qutî de demançeyêko Revolverî yo ke nameyê ey ser o nuşte yo û qutîyêka guleyan esta. Naye ser goreyê qanûnanê Belçîka ardişê çekan bi no qayde qedexe yo, Serekwezîr mecbur mend ke dîyarîya Erdoganî teslîmê polîsanê teyaragehî yê Merkezê Asmenî yê Melsbroekî biko. Rayedaranê Belçîka va, ardişê her tîpê çekan wextê transîtî de bê destûrê taybetî qedexe yo.

Îngîltere, Almanya û Kanada de zî problem vejîya

Heto bîn ra, Serekwezîrê Îngîltere Keir Starmer zî rastê eynî problemî ame û seba qanûnanê welatê xo, mecbur mend ke dîyarîya xo Anqara de verdo. Serekwezîrê Almanya Friedrich Merz zî demançeyê xo teslîmê Balyozxaneyê Almanya yê Anqera kerd. Welatê Kanada zî aşkere kerd ke çeko ke dîyarîyê înan ameyo kerdene, teslîmê polîsan ameyo kerdene.

Medyaya mîyanneteweyî de no hedîse sey "krîzê protokolê demançeyan" ame namekerdiş. Heta nika Serekkomarîya Tirkîye beyanatêko resmî nêdayo.

Fedarasyonê Obezîte yê Dinya raporê xo yê serrane weşana û îqaz kerd.

Eke hukmatî vera meylê obezîteyî çîyêkî nêkerê, do heta 2035î nêmeyê nufusê dinya bibo obez. Nika 2.6 mîlyar însanî obez ê. Eke wina dewam bikero hûmara obezan do mîyan 12 serrran de biresa 4 mîlyar.

Na nêweşî gelekî welatan eleqedar kena, dewletê feqêrî goreyê welatanê bînan hazir nîyê ke na nêweşî reyde têkoşîn bikerê.

Kontrolan de wayîranê heywanan rê zî 18 hazar û 589 lîra cezaya pereyî ya îdarî amey birnayîş.

Hetê bînî ra, Çewlîg de serra 2021î ra nat heta nika, mîyanê 384 qezayanê trafîkî ke heywanî bîyî sebebê înan, 2 kesî merdî û 170 kesî zî birîndar bîyî.

Nê herî zî zaf rey vejîyenê rayîran ser û benê sebebê qezayan.

Rapor de îfade bi ke emser aşma hezîrane de dereceyê germê hewayî resa sewîyeya rekor; serra 2026î de, hewteyê 15î ra heta hewteyê 26inî nêzdîyê 5 hazar û 120 kesî merdî.

Seba ke nifûsê Fasijan ê ke Fransa de ciwîyenî zaf o, bi xususî paytext Parîs de tedbîrê hîrayî yê asayîşî ameyî girewtiş. Ame eşkerakerdiş ke seba pîrozkerdişanê badê maçî û hedîseyanê muhtemelan tedbîrî ameyî zêdekerdiş.

Serra 2022î de 167 kesî ameybî girewtiş

Fransa û Fas, Kupaya Dinya ya 2022î ya Qeterî de nêmefînal de ameybî têver. Fransa no kay 2-0 qezenc kerd û vejiya fînal.

Maçî ra dima cîya-cîya bajaranê Fransa de hedîseyî vejiyayî û 167 kesî ameyî girewtiş.

Na çarçewe de hetê Mudirîya Şûbeyê Pawitiş û Averberdişê Ziwanî yo ke binê serbanê Serekîya Daîreyê Kultur Huner û Karanê Komelkî de falîyet raya beno, Komxebata Konseptê Şaredarîye ameye organîzekerdene.

Komxebata ke vizêr dest pêkerd û do heta 12ê temmuze dewam bikero, yeno waştene ke konsept û termê ke şaredarîyan de yenê şuxulnayene bêrê halê standartî, ferqê termînolojîkî werte ra bêrê wedaritene û şuxulnayîşo hempar bêro pêardene.

Pîya bi endamanê komîteya ke prosesê hazirîye rayra beno, Horasan, Duhok, welatanê cîya cîyayan ê Ewropa ra û bajaranê cîya cîyayan ê Tirkîya ra akademîsyen, zanistê ziwanî û cigêrayîşo tewrê komxebate bîyî.

Komxebate de yeno waştene ke problemê ke terminolojîya şaredarî ya kurdkî yenê ciwîyayene bêrê tesbîtekerdene, erjnayene û derheqê nînan de pêşnîyazê çareserî bêrê averberdene. Badê kombîyayîşê şeş rojan de do raporêk bêro eşkerakerdene

Forumê Aştî û Azadîye hetê Enstîtuya kurdî ya Amedî û Şaredarîya Bajarê Girdî yê Amedî ra ame organîzekerdiş,

Amed de siba wesîleyê Roşanê Ziwanê Kurdî ra bi nameyê “Rayîr û metodê ganîkerdişê ziwananê ke binê tehluke de yê” forumêk virazîya.

Na komxebate, hetê Enstîtuyê Kurdkî ya Amedî ra sey hîrê roniştişan amey hedrekerdene.

Roniştişo dîyin de babeta “Dezgehkîkerdişê Kirmanckî” amey munaqeşakerdene û Ehmedê Bira sey qalîkerdox û Nesîb Gultekîn sey moderator ca girewt.

*Na xebere bi destekê madî yê Sefaretxaneyê Almanya yê Anqara, çarçeweya 'Projeyê Xurtkerdişê Dezgehanê Medyaya Herêmî yê bi Wasitaya Mentorîya Mîyanneteweyîye û Vurnayîşê Dîjîtalî' de ameya amadekerdene, mesuldarîya muhtewayî aîdê dezgehê ma ya."