Nê serûn ê peyenû de dostenîya Netanyahu û Trumpî fekê keşî ra war ro nêginene. Her kesî hetê ra tahlîl ê berc û muhîmî kerdene. Tayîne vatene « sirrê Trumpî Netanyahûyî dest der ê, xapê eyî fîşto ra gape, Trump her vatena eyî keno ». Tayîne vatene « zamayê Trumpî », tayîne vatene « dosyayê Epsteînî », tayîne vatene « evanjelîzm…. ».

Qirr kerdena Gaza de Trumpî bê şart û qayd poşt dê ve/bi sîyasetê Netanyahuyî. Neyî kî dostenîya Trumpî ra poştî gurete, hondena cos bî, haq, hûqûk, qeyde û qanûn xo vîra kerd her ke şî honde qayde kut, bî har.

Hayleme û hurhurit, zing û tingîye û hengemeyê cengê Lubnan û Îranî de dostenîya nînû zonû rê bîye destan, ci rê bîye pelesenk…her kesî vatene “Netanyahu jê herî nîşto ro poştîya Trumpî, goşî ta dê gurete xo dest, kata ke çarnayî Trump o hetî ser sono”.

Bî bîvîneke aslê mesela jubîna wo. Esasen Trump kesodê famkor û xêx, bê ahlaq, bê fam û îzan, bê ar û edeb o. O ve xo vano ke heyat de, her kar û gure de teyna ju qistasê xo est o: menfaat, kare, fayda!

Peynîye de se bî? Tezelê Netanyahuyî kor bo! Seke Arabî vane “Kazîyeyî anha hen/winî nîbî”!*. Şerê Îranî je wastena Netanyahu û Trumpî rehet û qolay nîbî! Roz ve roz bî derg, zerar o sîyasî û îktîsadî da bi Trumpî.

Trumpî desinde dostenîya xo ca verde, Îranî de muzakere kerd. Hevalê xo Netanyahu raye ra ca verda. Lubnan de, Îran de… tehdît kerd, nîverda ke je vatena xo devam bikero. Netanyahu kerd gostarme û serevde, orte de verda. Îsraîl îzole bî, her ca de teşîr bî… Ê yê ke Trumpî ver de dest û payê xo gîredêne dare de vinetene pêro qalê îxaneta Trumpî kene, vanê Îsraîl tehluke de ro, tecrîd û teşhîr bîyo…

Se vajîme? Bîyo fênda dostenîya hesê birrî û dewijî. Vane rozê mordemê birr de nîyado ke morê puloşîyo vilê hesê birrî ro hama hama ke bixenekno! Mordem simşerê xo bar keno, dano piro, sarê morî çel keno erceno, hesî xelesneno.

Hesê birrî vano “to canê mi xelesna, ez nê xêrê to xo vîrî ra nîken endî ben dostê to, ben qulê çeverê/berê, to rê xizmete û dostenî ken”.

Dewiz kî vano “ez kî tek û teyna wo, ne dost, ne heval, kesê mi çîn o”, dostenîya heşî qewil keno.

Naskerdox û cîranî neyî ra vane “lawo, ti bom a, xêx a… dostenîya heşî çik a, neyî çê xo ra durî bifîye, sarê xo kî qeda û bela mefîye!”.

No gos nêdano nînû. Nîyetê nînû ra sik/şuphe keno vano “nê xêra mi nîwazene, mi rê dismenî kene. Mi rê zerrî têsanîye/hased kene!”. Zonaax û alimî ci ra vane “lawo vinde nîya/winî meke, însanî de dostenî bike, dostenîya hesî çik a” De! No gos ro keşî nîdano.

Rozê no hewna sono. Hesê birrî kî lewe de vindeno. Yekde ju vizike yena nîsena rîyê nê mêrîkî ra. Hesê birî ke lima xo dano we ke pirodo vizike remena sono. Faqat dima oncîya yena nîsena rîyê mordemî ra. Hes oncîya lima xo dano we rem keno. Vizike qe nîvindena oncîya yena nîsena rîyê mordemî ra. Reyê, di reye, hî reye…dano ra ve astê hesî. Hes qarîno, dormê/derûdorê xo de çîyê ke keno saye ke pira kuyo. Kemeradê hewle kuna ra dest. Vizike ke nîsena rîyê mordemî ra, hes kemere bar keno kûno vizike ra! Vizike kiseno dostê xo ra fîno durî! Faqat sarê dostî kî sikneno keno cirn a sure. Dostê xo kî ser o kiseno her çî keno delalî!

Hasilê kelamî, netîceyê meramî: dostenîya xêxî bar o, ejat o, cirm û zerar o, dismen o biaqil dostê xêxî ra rind o! Suî-zan dormê însanî de ju keladês o qeyîm o, nîverdano ke însan qesa raste, nasîhato rind bihesno!

*Aslê mesela henî/winî nîyo

*Keladês: dês o berc û hîra/sed

Her di saziyan beyanatêk weşana û beyanatê derheqê kampî de cêr de yo.

“Nuştoxo serkewte yê Amarîkaya Latîne Jorge Luis Borges yew seyah o ke sînoranê termanê sey hecim, zeman, heqîqet û şexsîyetî ke zêhnê însanî awan kenê ser o vindeno; Borges yew wendoxê kitaban bi ke sermayeyê însanîyetî yê felsefî, îlmî, mîtolojîkî û mîstîkî bi îhtîmam cîhanê xwu yê pêardişî de bica kerdê. Labelê Borges zêhnê xwu yo ke sey yew kitabxaneyê ebedî şixulîyeno de geyra û bi newe ra nuştişê hîkayeyê şexsîyetê xwu yê nuştoxîye gore dir eleqedar bi. Heme mewcûdatê xeyalî yê muhtemelî ke enê kitabxaneyî de yê dir dekewt miyanê kaya îcadkerdişişê cîhananê xeyalîyan û enê kayî bi venganeyê ke semedê ma hemîne bi nakokîyan û zaftewiran akerde yê, rişnayî kaxidî ser. Ceneqîyayiş û heyretê labîrentanê ci bi heme ecêbmendişanê xwu ewro hema zî zinde yê.

Ma niyet kerd ke Dêrsim de, ma bala xwu bidê cîhananê Borgesî yê zafhetinê asaye û nêasayeyan ser; bi nasnemeyan û ziwananê ci, bi tarîx û mîtanê ci, bi mexlûqan û sembolanê ci yê ke xwu bêminet danê dest la hende zî zanê xwu binimnê biwanê û ser o qisey bikerê.”

Wêjegeh Amed û Navenda Lêkolînan a Dêrsimê agahiyên li ser çalakiyê jî wiha parve kirin:

“Ma sey Wêjegeh Amed û Merkezê Cigeyrayişan yê Dêrsimî rojanê 3-4-5 Temûz 2026 de, Dêrsim de, çarçewaya kampê ma yê edebîyatî de bibo. Ma heme heskerdoxanê edebîyatî yê Dêrsimijan semedê programê xwu yê ke do seraserê roja 4ê temûzî dewam bikero kenê.”

Li gorî plana çalakiyê, bernameya 4ê Tîrmehê bi vî rengî ye:

15:00-16:30

Eynika Şikitî ya Kesayetî

Kerem Bakici- Ahmet Demîrel

Eke ma her çî bidîyêne ancî zî îhtîyacê ma bi vatiş biyêne? Alefê Borgesî ena perse perseno û bêcewab verdeno. A kureya qijeke ke odaya tarî ya binê nêrdewane de bereqîyena mucîze nîya, zayîat a. Çimkî keso ke vîneno, çiyo ke vîneno eke fam nêkero, temamê dinya destê ci ra semetîyena şina. Ma do Alefî tam zî ena nakokî ser ra biwanê. Keso ke bêpeynîtî qefelneno çi ra nêeşkeno vengê xwu bivîno?

17:00-18:30

Mexlûqê Hewnan yê Borgesî

Eylem Ata- Akın Yanardag- Yalçin Çakmak

Borgesî vateyo verîn yê Kitabê Mexlûqê Xeyalî de vano “Eke ma Prens Hamlet, nuqta, xêze, zemîn, hîpersethê n-dîmensîyonelî û hîpercîldî; heme termê umûmî yê sosyalî û belkî zî her yewê ma û îlahan zî daxil bikerdêne eşkayne wedaro.”

Borgesî kaxidî ser o nuştişê enê sernameyî dir seke jûyna cîhan mumkin kerdo. Seba ke wendoxî zî daxilê enê cîhanî bikero hereketanê tewr şinasî yê zêhnê însanî ra jûyî bikar ano: arêdayiş, cêmiyan ra vetiş û tesnîf kerdiş. Karakterê xeyalî û teswîrê ke metnanê folklorîkî, mîtolojîkî û edebîyatê kulturanê ciyayan ra vejîyenê vernîya ci, jû katalog de pêşkêş keno û dima zî îlawe keno vano “Jû kitabo winasî mecbûren kêmî maneno.” Û wendoxanê xwu dehwet keno ke “nameyê cinawiran”ê ke mintîqeyê înan de yê “raşt tehrîf bikerê û xisûsîyetanê înan ê tewr mişexesan” bişirawê. Belkî zî eno dehweto persa bingeyîne ya kitabî dano dest: Gelo nuştox raştikînî daxilê pêardeyî keno, yan oyo ke daxilê pêardeyî beno wendox o?

20:00-21:30

Dekewtiş Hewnanê Borgesî

Nesîmî Aday - Fatih Kok- Gonul Dalkuş - Ezgî Kaya- Lal Laleş

Gelo mimkun o ke merdim dekewo xeyalanê yew nuştoxî? Eyla eke eno nuştox Jorge Luis Borges bo ke misêwa sînoranê raştikînî û pêardeyî cayê înan ra hewelneno bo? Eno suhbet semedê cîhanê edebî yê Borgesî ke bi xeyalan, eynayan, labîrentan û edebîyatî mûnde jû dehwet o. Labelê ena rey amanc tenya famkerdişê Borgesî nîyo; cîhanê ke ey xeyal kerdê de xwu rê akerdişê yew cayî yo. Eger Borges ti biyêne, gelo senî fikirîyayne? Kamcîn hîkayeyî nuştêne? Kamcîn hewnî dîyêne? Muhîmtirê ci, eke Borges eyro bivejîyayne vernîya to, ey ti senî wendêne, to kamcîn karaktero pêarde de teswîr kerdêne? “Dekewtiş Xeyalanê Borgesî” yew raywanîya xeyalî pêşnîyaz keno ke sînorê mabeynê nuştoxî û wendoxî wedarîyenê, nasnameyî kewenê têmiyan û her raştameyiş yew metin ano meydan. Ena raywanî de Borges tenya yew nuştoxo ke analîz beno nîyo; tadiyeno beno jû fîguro ke ma xeyal keno, hetê ma ra yeno xeyaşkerdiş û belkî zî herinda ma de nusneno. Çimkî senî ke eseranê Borgesî de wina yo, tiya zî persa bingeyîne ena ya: Oyo ke hewn vîneno kam o, oyo ke zereyê hewnî de yo kam o, û ferqê mabeynê înan heqîqeten esto?

Netîceya xebatanê ekîban ra dima, tirmê Karabulutî sînorê Amedî de, cayo ke kewtbi awe ra 1,5 kîlometre dûrî de hetê ekîbanê îtfaîye û cendirmeyanê Amedî ra ame vînayîş. Tirmê ey seba muameleyanê otopsî wedarîya Saziya Sifata Edlî (ATK).

Derheqê hedîse de cigêrayîş dewam keno.

Şêx Saîd, serra 1865ê de dewa Kolhîserî ya qezayê Xinisê Erzirome de maya xo ra bîyo. Nameyê pîyê ey, Şêx Mahmûd Feyzî yo. Keyê (keyeyê) Şêx Seîdî, yew keyeyêko bi esl û namedar o. Keyê ey wextê Sultanê Osmanîyan de, Mûrato 4. de raştê gale yeno. Sultan; 1639 de, bawkalê Şêx Seîdî, Seyîd Haşîmîyî, qetl keno. Welatê kurdan; 1639 de bi Peymana Qesr-î Şîrînî, di parçey beno. Beno ke semedo ke Seyîd Haşîmî, na rewşe qebul nêkerda, coka qtil biyo.

Selselaya bawkalanê Şêx Sêîdî; sira reyde, Mella Haydar, Şêx Elî Septîyê Amedî, Şêx Mehmûd Feyzî yo. Şêx Mehmûd Feyzî; Pali ra şono dewa Kolhîsarî ya Qezayê Xinisî herîneno û na dewe de roşeno. Hewt lajê Şêx Mehmûd FeyzîyÎ benî. Nê lajê ey; Şêx Seîd, Şêx Bahaddîn, Şêx Dîyaddîn, Şêx Necmeddîn, Şêx Tahîr, Şêx Mehdî, û Şêx Abdurrahîm o.

Wefatê pîyê Şêx Seîdî dima, mesuleteya no keyê (keyeyê) pîlîy, Şêx Seîdî ser o manena. Keyê Şêx Seîdî , zaf dewlemend bi. Bi hezaran pesê înan bi û no pesê xo Erzirom ra berdnî hetan Mûsil, hetan Şam. No dem de, Şêx Seîdî; hem bazirganî kerdnî, hem zî merdiman reyde têkilîy organîze kerdnî. No semed ra heskerdoxê ey vêşî bî. Welat de, zaf merdimî tesîrê ey de mendnê. Cengê Cîhanî yê Yewine de, epey kurdî yenî koçkerdiş (koçkerdene). Dewleta Osmanîyan wazena ke, keyeyê Şêx Seîdî bido koçkerdiş. Ay wext semedo ke Şêx Seîd, qeymeqamî tehdît keno, semedo ke qeymeqam keyeyê şêx Seîdî ra terseno, têkilî (qariş) înan nêbeno.

Perwedeyîya Şêx Seîdî

Şêx Seîd; semedo ke, bonderê îlmê bibo, dest bi medresa keno. Mûş, Melazgîr, Xinis û Pali de perwerdeyîya xo temam keno. Şêx Seîd, merdimêko zana û biaqil bi. Semedê hêşyarî û têkoşêna netewî û dînê îslamî; dewe bi dewe geyreno, merdiman reyde qalî keno. Endamê “Cemîyeta Tealîya Kurdîstanî” beno. Rijnayişê Împaratorîya Osmanîyan dima, sazkerdodoxê Komara Tirkîya, vera kurdan nîyetê xo yê xirabinî nawnena. No semed ra Şêx Seîd, dest bi xebata xo keno.

Serra 1921ê de “Cemîyeta Tealîya Kurdîstanî” padîna, herinda ya de “Rêxistina Azadî” abena. Serekê na rêxistine, Cîbranij (Cîbranli) Albay Halît Beg o. Halît Beg, vistoreyê Şêx Seîdî yo. Cîbranli Halît Beg, dibistananê Abdulhamîdî de waneno û leşkerêko jîhatî bi. Hacî Mûsa Beg, Cîbranli Halît Beg, Hesenanli Halît û sewbîna merdimî, beşdarê “Rêxistina Azadî” benî. Mebûsê Bidlîse Yûsûf Zîya, peynîya amnanê 1923ê de, Şêx Seîdî reyde yew pêveynayîş kenî. No pêveynayîş de, fikrê xo yo rêxistinbîyayîş û serehewanayîşê kurdan anî ziwan. Semedo ke, tesîrê Şêx Seîdî, welatê ser o zaf o, dawetê “Rêxistina Azadî” beno. Endambîyayîşê “Rêxistina Azadî” dima lez dano xebatatanê xo. Semedo ke, şar hêşyar bo û têkoşîna (mücadeleye) azadî de ca bigêro, yew het ra dewe bi dewe geyreno, yewna het ra zî heskerdoxanê xo rê name raykeno.

Hedrekerdişê Serehewanayîşî

Endamê Cemîyete; mîyanê xo de, bi yew sîfre têkilî virazenî. Labelê yew ray şîfre şaş fam beno û Mustafa Kemal, hedrekerdişê nê serehewanayîşî ra xeberdar beno. Serekê “Rêxistina Azadî” Cîbranlî Halît Beg û Yûsûf Zîya, Rezbera (Citmenga)1924ê de yenî tewiştiş. Nê tewiştişê dima Serekîya “Rêxistina Azadî” Şêx Seîd keno.

Xanima Xo Reyde Qalkerdişo Peynî

Şêx Seîd hedreyê xo keno û wexto ke hima keyeyê xo ra nêvejîyayo Xanima ey, ey ra vana ke; “Ti ma kamî rê cavîyardanî şonî?” Vera nê persê de, yew cewabê xo yo tarîxî (dîrokî) de ina (wina) vano:

“Eke ez û çogana xo, ma tena manî zî ez ko têkoşîn (mücadele) bida.” Dima zî vano ke; ”Belê mi dest bi tekoşîn kerdo, tersonekî nişnî tekoşîn bikerî, nêweşî wa mi reyde nêrî. No rayîr, rayîrê tersonekan nîyo.”

No dem de, berpirsîyarê Hukmatê Tirkîya, xebere raykenî ke îfadeyê ey bigêrî. Labelê Şêx Seîd, nêşono îfade nêdano, 27ê Kanûne de Xinis ra şono Çabakçûre. Çarê Çeleyê 1925ê de şêx Seîd û epey lîderê kurdan, dewa Kirkane de yew kombîyayîş virazenî. Şêx Seîd; no kombîyayîşî dima, 12ê çeleyî de Çabakçûr de, 15ê çeleyî de Darahênîyî de, 21ê çeleyê de Licê de û 25ê çeleyê de Hêni de lîderanê kurdan reyde kombîyayîşî viraştî.

Şêx Seîd bi 250 merdimanê xo şono Pîran û mêmanê Şêx Abdurrahîmî beno. 250 merdimê Şêx Seîdî, se mêman keyanê pîranijan ra vila benî. Nê merdiman mîyan de çend hebî mehkûmî benî. Nê mehkûmî zî mêmanê keyê Behrîyê benî. Nê mehkumî wazenê ke Şêx Seîd înan rê wayîrey biko. Hukmat nê mehkuman bahane keno û bi komûtaneya Mûstafa Teymenî, yew yewineya leşkeran raykeno keyê Şêx Abdurrahîmî ser. Şêx Seîd nêwazeno ke nê mehkuman teslîmê leşkeran biko. No semed ra wazeno ke wazîyetê îdare biko. Û nê Teymenî ra vano ke; “Hetan ez ewta ya, ez nê merdiman teslîmê şima nêkena. Şêx Abdurrahîm zî semedo ke, Şêx Seîd keyê ey do, nêwazeno ke, nê mehkuman teslîmê leşkeran biko. Leşkerî (eskerî), gala (hêrişî) nê merdiman kenî. No semed ra beyntarê merdimanê Şêx Seîdî û nê leşkeran de pêrodayîş vejîno. No provoqasyon beno sebebê Serehewanayîşê Şêx Seîdî. Û Serehewayîş wextê xo ra vîyar, 13ê Sibata 1925î de dest pêkeno.

Dest Pêkerdişê Serehewanayîşî

Serehewanayîş, sereyê serra 1925ê de, heme cayê welatî de yew ray de dest pêkeno. Reîsê Eşîreta Hesenan, Albay Halît Beg, dormeyê Mûşê gêno. Eşîreta Cîbranî ra Hesen Beg, peynîya pêrodayîşî de, Xinisî gêno. Şêx Abdullah zî Gimgime gêno. Dima zî bi yew pêrodayîşo wirdêk, Erxenî û Maden zeft benî. Şêx Seîd, bi 7000 merdiman, şono qixîy û Gêlî ser. Dima Hêni, Lîce û Pîran zeft beno. 14ê Şibate de Dara Hênîyê bi temam dest kewena û ewta de Madenij Feqî Hesen valî beno. Darahênî, yew demo kilm de, paytextê kurdan îlan bena. Zeftkerdişê Çabakçûre dima, mintiqaya Harpûte zî dest kewta. Şêx Seîd, yew demo kilm de, eşîretanê der û dorê ra yew hêz gêno û hucumê Amede keno.

Hukmatê Tirkîya, dekewto endîşeyan, Derhal Sariqamiş ra Tumena 9. Erzirom ra, Tümena 8. Amed ra, tumena 7. Riha ra, Alaya Suwarîyan Mêrdîn ra, Wan ra zî tumena Suwarîyan û yewineya leşkeran reyde dekewtî hereket.

Farqîn û Beşîrî Hukmatê Tirkîya ra girîyayî. Dima Pali, Melazgêr kewto destê kurdan. Dima puturge û çemîşgezek zeft bîyî. Dima hêzê serhewanayîşî, verbê Amed şîyî. Hem Bakûr ra û hem zî başûr ra taarûzê Amede kerdo. Hêzê Şêx Seîdî, nê wirdî taarûzan de serkewtî. Berê Mêrdînê de binê erdî ra dekewtî şaristanê mîyan. No mîyan de, hêzê Yewineya Hukmatê Tirkîya, remayê şîyê dekewtî Qela Zerrîy. Kurdan, dest nabi depoyanê sîleh û cepilxaneyanê înan ser. Heme cayê Amede, hetê hêzanê Şêx Seîd ra ameybî girewtiş. No dem de, semedo ke, başûr ra bikewî zerreyê şaristan, fransizan leşkeranê tirkan rê rayîr akerd. No semed ra rayîr, hêzanê kurdan rê girîyaye bi. Tayê eşîretî zî şîy leşkeranê hukmatê het de ca girewt. Şêx Seîd bêçare mend û hêzê xo tepa ant. Şêx Seîd û imbazanê ey, nêt kerdbi kê şêrî Îran. Xebera Hukmatî, her deqa û sanîye înan ra bîya.

Hêzê Şêx Seîdî, bakûrê Darahênî de zaf zor de mend. Semedo ke verbê Îranê şêrî, ewta de yew cengo bi şîdet bîyo. Hêzê Şêx Seîdî, cepheyê hukmatê akerdo û hetan nizdîyê Gimgime şîyî. Labelê Hêzanê Hukmatî, rayna (reyna)hêzê Şêx Seîdî girewto çember. Şêx Seyîd, semedo ke no çember ra vejîyo, rayna yew hemle keno, labelê Şêx Seîd sernêkeweno, 15ê Nîsana 1925ê de, bi îxbarê bacanaxê ey, Zabît Kasimî, beyntarê Mûş û Gimgime de, pirdê Abdurrahmanê ser o, Şêx Seîd esîr keweno. Dima Şêx Seîd û imbazê ey raybenî Amed.

No mîyan de, Cîbranlî Halîd Beg û Yûsûf Zîya îdam benî. No îdam, moralê şerwanan herimneno. Peynî de fam beno ke, merdimo ke Dewlet rê muxbîrey keno, bacanaxê Şêx Seîdê Kaso yo. Şêx Seîd û imbazê ey 5ê Gulane de berdî Amed. Wexto ke mehkeme bîynî, xora qerar bellî bi. 28 Hezîrane1925 de Berê Koyê Amedî de, Şêx Seîd û 46 imbazê ey îdam bîyî.

Vateyê Şêx Seîdî yo Peynî

Bi kurdkî vano ke; “Ez nika ha no heyato fanî ra xatir wazena. Ez poşman nîya ke, şarê xo rê feda bena. Bes o ke tornê mi, vera dişmenan, mi şermizar nêkî.”

Ewta de nêtê ma, bêyarkerdişê bîrînan nîyo. Meqsedê ma tarîx ra yew ders girewtiş o. Verê zî îmha û înkar çare nêbi, eyro zî çare nîyo. Tek yew rayîr, rayîrê çareserî yo. No rayîr zî rayîrê dîyalogî yo.

Bi seyan gedeyan ke serrêk de branşanê cîya-cîyayan de perwerde girewt, pê performansanê xo yê soloyî zî vejîyayî sahne û qezencê xo yê hunerî ke girewtî, temaşekerdoxan reyde pare kerd. Çalakîye wend

Weşîya Celal Talebanî 17ê Kanûne 2012 de, badê ke Bexdad de gonî perra mezgê ey, xirab bîbî.

Badê ke demêko derg Almanya de ame tedawîkerdiş, 19ê Temmuza 2014 de ageyra Silêmanî, la seba tedawî newe ra şi Almanya. Mam Celal 3ê Teşrîna Verêne ya 2017 de, Berlîn de, 84 serrîya xo de wefat kerd. Mezelê ey nika Silêmanî de ya.

Celal Husamettîn Nurullah Talebanî serra 1933 de qezaya Koyê ya Hewlêrî de ame dinya. Serra 1946 de, hema 13 serrîya xo de, bi endamê komelêka nimitî ya wendekaranê Kurdan û dima tewrê yewîya wendekaran a Partîya Demokrate ya Kurdîstanî (PDK) bi.

18 serrîya xo de seba komîteya merkezî ya partîye ame weçînayîş.

Serra 1959 de Fakulteya Huqûqî ya Unîversîteya Bexdadî qedêna. Talebanî destpêkê Şorişê Êlule de wayîrê rolêko muhîm bi û sey kesêko nêzdîyê Mele Mistefa Barzanî ameyêne naskerdiş.

Serra 1975 de Şam ke paytextê Sûrîye yo de, bi çend embazanê xo Yewîya Nîştimanî ya Kurdîstanî (YNK) na ro û sey sekreterê pêroyî yê partîye ame weçînayîş.

Mam Celal, ke serranê 1970 û 1980 de Mucadeleyê Xelisîyayîşê Kurdan de rolêko muhîm kay kerd, serra 1986 de bi Îdrîs Barzanî reyde ronayîşê Cepheyê Pîlî yê Kurdî de rolêko sereke kay kerd.

Serra 1998 de bi mîyancîtîya Amerîka û Brîtanya, bi Pîyameyîşê Washingtonî herbê zereyî yê 4 serran qedêna.

Badê rijnayîşê rejîmê Sedamî serra 2003 de, bi endamê Meclîsê Demkî yê Rayraberdîşê Iraqî û nuştişê Qanûnê Bingeyênî yê Iraqî de rolêko muhîm kay kerd.

Celal Talebanî 6ê Nîsane 2005 de sey Serekkomarê Iraqî ame weçînayîş û tarîxê Iraqî de reya verêne Kurdêk no meqam girewt. Talebanî heta serra 2014î nê meqamî ser o mend.

Badê wefatê ey, Herêma Kurdîstanî de 7 rojî û seranserê Iraqî de zî 3 rojî tazîyeya neteweyî amey îlankerdiş. Mam Celal Goristanê Dabeşanî yê Silêmanî de ameyo definkerdiş.

Celal Talebanî bi Hero Îbrahîm Ehmed reyde zewijîyaye bi û di lajê ey ê bi nameyê Qubad û Bafel estê. Bafel Talebanî nika Serekê YNKyî yo û Qubad Talebanî zî Hetkarê Serekwezîrê Herêma Kurdîstanî yo.

Daşinasnayîşê kitabî de wîna ameyo nuştene.

“Ti Payîza Şîya” yew romano pastoral o. Bi nê xususîyetê xo zazakî de romano verîn o. Hediseyê romanî cuya koçeran ser o yê. Heşt keyeyî omidê xo erzenî paştîya xo û semedê nanê xo kuwenî rayîr. Emrê înan koyanê welat de vîyarto. Koyan de pes weye kenî û ware de xeyman de manenî. Tay dewijî zî nêwazenî koçerî bêrî ware û inan rehet veranêdanî. Cuya wareyî çetin a. Koçerî yew heta mîyanê zehmet de ewnîyenî gureyê xo ra û yew heta zî vera tay dewijan mucadele kenî.
Hediseyo sereke yê romanî heskerdişê Wisif û Asme yo. Yew roja amnanî binî qorçiyêr de yewbînî vînenî. Zerr kuwenî yewbînan. Wisif koçer o, Asme şaristanan de bîya pîl. Qeder înan binî qorçiyêr de ano yewca. Şima no roman de xo ware de hîs kenî û tewrê koçeran ware de cuyenî, xeyal, hevî û eşqê Wisif û Asme wanenî. Wisif û Asme seba resayişê yewbînanî xeyalanê xo dima şenî.
Mucadeleyê koçeran, eşqê Wisif û Asme pey yew ziwano zelal û edebî ameyo nuştiş. Roman de tabiat, cografya, nameyê cayan û îdyomî zaf rind ameyî şuxulnayiş. Heto bîn ra roman de derheqê kulturê wareyî de sere ra heta peynî heme çî esto.

şîyo yewca ki çend kesî ha roniştêy u qisêy kenî,

mi xo nizdî înan kerd

Ez ewnîyayu ki ez têdini şinasneno

mi silam û merheba da yini

Mi va ez eşkeno şima bigoştaro?

înan va keremki bê roşi,

ez ronişto

mi va ki

ez şima hemini şinasneno

va de vaci ma kamî?

ti kotîra ma şinasnênî?

mi va!

no şêx seîdo,

xalit begê cibirî yo,

salih begê hêni yo,

qazî mihemedo,

m mistefa berzanîyo,

seyîd rizayo,

evdilmecîd'o,

yado,yo,

Zarîfe xanima

Leyla qasim' a

eyşeşan'a

keso/a ki şima şinaşnenî têdi uca de bî

mi yew bi yew namê înan va,

Zaf kêfî înan ame u cemhetî xo romit

Her yew qalê wextî xo kenî,

Ez zî dest dano sênêy xwuro u sere leqneno

Ê hewnînî yewbînanra vanî

no xort zaf mara heskeno bewlîyo!

cemhetî înan qedîya

va ki ma warzenî

Yew vateni to esto vaci?

mi va ney vateni mi çiniyo

la ez şimara zaf heskeno

her serri şima ano vîrrî xo!

înan mira persayî

va ki ti kotîra yî?

Mi va amed,

Va ki ti keydi xwu di

bi kulfet û embazanê xwu di

kam ziwan qisêy kenî?

Mi va ki tirkî!!

Hema nişkera (xelfetra)

şêx seîd warişt pay u va

embazêni warzêni ma şêrî

no qebrax ma xapêneno

ma ra hesnêkêno

o zûrî keno,

seba ki şima ziwanê xo rî wayîr vecî

ma ganî xo kerd vinî,

reyna reyna

sûretonê ma

qiseyonê ma barmeke

U mevaci ez înanra heskeno,

ma rî heskerdişo zûra lazım nîyo

De warzi biteqezî şo.

çokî mi sist bî

zerêy mi teng bî

ez bermayo

mi va na çi weli bî mi xwu ser kerd

ez qomê xwu ra ataqyayo

bîyo sey biza zûngûrî

na het na wet şino yeno

na çi babetbî amê mi serî ser

terseno ki bê mezel bimano

Neway û hewt serrî'yo ki na hewnî

Veyneno

ez xo aqilyayo

Ki lacê mi vano

Baba kalk günaydın!!!!?

( Pî mi Warz sodiro)

29/06/2022

Munzur can...

Yew gede, heta ke dest bi mektebî keno, dinya bi ziwanê xo yê dayîke şinasneno, hîsanê xo bi ê ziwanî îfade keno û têkilîyanê xo yê komelkîyan bi ê ziwanî keno. Wexto ke no gede bi yewkî keweno yew dormeyo ke tede ziwanê ey qedexe yo û gerek bi ziwanêko bîn qisey bikero, yew şiknayîşêko pîl ciwîyeno.

No proses, gedeyî de eşkeno nê problemanê psîkolojîkan virazo

Hîsê bêqîymetîye: Ziwanê ey ê dayîke ke hetanî o çax pêroyê cuyê ey bi, mekteb de nêno qebulkerdiş û yeno redkerdiş. Na rewşe, gedeyî de eşkena hîsanê bêqîymetîye û şermî virazo.

Problemê têkilîronayîşî: Gedeyo ke nêeşkeno derdê xo bîyaro ziwan yan zî derdê malim û embazanê xo fam bikero, beno tuk tena û ancîyeno xo mîyan.

Zehmetîya musayîşî: Yew gede, gerek heman wext de hem ziwanêko newe bimuso, hem zî dersanê sey matematîk û fenî bi ê ziwanê neweyî fam bikero. No bar, serê wendekarî de zehmetîyêka pîle virazeno û potansiyelê ey ê serkewtişî şikneno, keweno.

Astengê verê heqê bingeyênî: Vitrînê “Dersa Weçînite”

Dewlete, vera nê tabloyê tarî de, sey çareserî “dersa Kurdkî ya weçînite” dana ma ver. La raştîye de, no tena yew vitrîn o. Perwerdeyo bi ziwanê dayîke, manaya ci a ya ke pêro dersî bi o ziwan bêrê dayîş. Hefte de di saetî dersa ziwanî, yew heqêko bingeyên ê perwerdeyî nêano ca; tena seba ke vengê muxalefetî bibirîyo, yew kay o. Ez nêvana, wa dersa weçînitî nêro weçînayîş. No yew heq o û gere şarê ma na derse ra îstîfade biko. Labelê gere ma biperse? Gelo çira dewlete ziwanê ma bi temamî serbest nêkena.

Zaf rey mekteban de bi bahaneyanê sey “wendekarî bes nîyê” yan zî “malim çin o” vernîya akerdişê nê dersan yeno girewtene û no heqo ke kêm o zî hetê îdarî ra yeno astengkerdene.

Çareserîye çi ya?

Çareserîya na mesele eşkera ya: Caardişê heqê perwerdeyî yê bi ziwanê dayîke. No heq, yew heqo bingeyîn ê merdiman o ke hetê pêro peymananê mîyanneteweyîyan (sey yê UNESCO û YN) ra ameyo naskerdiş. Yew gede, ancax û ancax bi ziwanê xo yê dayîke eşkeno yew perwerdeyo bitesîr bigîro û şexsîyetê xo bi hawayêko weş awan bikero.

Welatê ma de, seba ke komelêko demokratîk û seyyewbînî bêro awankerdiş, şerto verên naskerdişê heqanê kulturî û ziwanî yê pêro şaran o. Perwerdeyo bi ziwanê dayîke, lutfêk nîyo; yew heqo bingeyîn o ke nêno peygoşkerdiş.

Peynîye de, heta ke bi mîlyonan gedeyê Kurdan mecbur bê ke bi ziwanêko xerîb dest bi perwerdeyî bikerê, zengilê her serrgêra perwerdeyî do seba ameyoxê ziwan û kulturê ma sey yew alarmê tehlukeyî bicenîyo. Seba ke no zengil bibo vengê şahîye û umîdî, ganî têkoşînê seba perwerdeyê bi ziwanê dayîke her warê cuyî de bêteredut bêro domnayene.

No hamnan ez û maya xo, ma ver bi dewa xo şîyîne. Dewa ma girêdayeyê Liceyî û herêma pê zinarî de; mabenê Licey û Hezro de serê rayîrê Hezanî de ya. No semed ra ma Amed ra kewtbî rayir û dewa TilElo ra vîyartî û ver bi Licey şîyî. Gama ma resayî TirElo, ez nêeşkaya bi meraqê xo û mi maya xo ra manayê nameyê TirElo pers kerd. O wext ez pê hesîyaya ke nameyê dewa zîyara Şêx Elî ra yêno. Mi maya xo ra rîca kerd û aye zî hîkayeya TirEloyî da vîrê xo û dest pê kerd, mi rê qalê meselaya TirEloyî qalî kerde:

Verî tîya de yew axa bibî yo. Elî zî verê Axayî de qerwaş bîyo. Miqateyê keyeyê axayî bîyo, şîyo verê malê axayî, miqateyê kêyê axayî kerdo. Rojek axa qerar dano ke o şêro Hec. Hezirîya xo keno, şino Hec. Seba ke Elî zî verê destanê axayî de bîyo, qîymetê ci zêde bîyo. Axa dano piro şîno Hec. Axayî ra dima kar û barê keyî sey verî ameyo ramitiş. Rojêk xanima keyî esîdî pewjena. Venga Elî zî dana, vana wa bêro esîdî biwero. Verê Elî de xanima axayî zerra xo ancena û vana; axayî esîdî ra zehf hes kerdine, werêkna o zî tîya bibayîne. Elo zî xanima axayî ra wazeno ke aye esidî û nanê tenure bikero zereyê boxçikêke de û o axayê xo rê bero. Xanime zî vana qey Elî nêbîyo mird, hima veyşan û fedî keno werd biwazo, no semed ra axayê xo erzeno werte. Xanime gêna sehenêke esîdî û di nanan kena zereyê boxçîkêk, dana Elî û Elîyê to şino. Reyna rojêke, Elî yêno keye û xanima xo ra do wazeno, axayê mi Hec de bîyo têşan û zerra ci do waşto, de tikî do viraze, ez biberî bidî axayê xo. Xanime reyna vana qey zerra Elî şîya do, fedî ra axayê xo keno mehne. Xanime çîyêk nêvana û do virazena û dana Elî. Meseleya Elî û xanima axayî wina vîyarena, şina. Rojî şinê wextê ageyrayîşê axayî yêno. Elî reyna vaz dano yêno verê beryayê xanima axayî. Xanime ra vano ke hanîko axa ameyo û o zî şino vernîya axayî. Elî yêno serê girî. Gama reseno serê girî vîneno ke kerwanêko axa ha tede yo wet ra yêno. Çend dewijî zî serê girî de paweyê axa û dewijanê xo yî. Axa beno nêzdî, dewijî zî şinê vernîya înan û wazenî şêrê destê axayî. A viste de axa înan dano vindernayîşî û vano; meyerî destanê mi. Şêrî destê Elî. Elî, ewlîya yo. Hec de ameyo verê mi, mi rê werd û şimitişî ardî. O welîyê Homayî yo. Meyerî destanê mi, şêrî destê Elî.

Elî zî fehm keno ke sirê ci bîyo eşkera û dano piro vazdano remeno. Hetêke ra zî Homa rê dua keno ke erd biqeleşîyo û o zî dekewo. Bi emrê Homayî duayê ci benî qebul û erd qeleşêno, Elî zî tira şino war. Dewijan cayê erdraşîyayîşê Elî de yew mezel viraşto û tîya ra vato tirba Elî. La mîyanê serran de tirba Elî bîya TirElo û menda.

Maya mi ke na hîkaye mi rê qalî kerde, mi serê rîpelanê înternetî ra derheqê dewe de tayî wendişî kerdî. Gorê çimeyanê înternetî; nameyê dewe TirElo nîyo, Tilalo yo. Verî na dewe de bi nameyê Elî yew merdim ciwîyayo û hîkayeya mêrikî zî sey hîkayeya ke maya mi mi rê qalî kena ya. Nameyê zîyare zî zîyara Şêx Elî ya.

Hîkeyeya Şêx Elî manena hîkayeya Munzurî. Hîkayeya Munzurî herema mamekîye de yêna vatene. Munzur zî sey Elî verê destê axayêk de xebetkar bîyo. Axayê Munzurî zî şiyo Hec û Munzurî zî sey Elî axayê xo rê çîyan berdo, resnayo Hec. La peynîya hîkayeya Munzurî de destê Munzurî de şit beno. Munzur ameyîşê merdiman ra terseno û înan ra remeno. No remayîş de şitê destê Munzurî vera vera rişêno. Şit ça birişîyo uca ra awêka sipî peyda bena. Peynîye de zî awe Munzurî gêna û bena. Vanê seysipîyîya awa Munzurî şitê destê Munzur Babayî ra yêna. Munzur Baba û awa Munzurî seba elewîyanê mamekîye pîroz û taybet î.

Gama mi ferq kerd ke nê hrdî meseleyî manenî yewbînan, mi dest pê kerd, derheqê tarîxê dewa Tilaloyî de çend malumatî peyda kerdî. Gorê tayê îdîayan derûverê Amedî de dewê Elewîyanê Tirkmenan estî. Nê dewan ra çendîna bawerîya xo û neteweyê xo vurnayo bîyê kurdê sunnî. Dewa Tilalo zî nê dewan ra yew a. Mîyanê wextî de dewa Tilalo, bi tirkî dewa Karaağaç, vurîyaya û bîya kurd, bîya sunnî.

Beno ke derheqê seyyewbînîya nê di şexsîyetan cigêrayîşî virazîyî. O wext do seyyewbînîya nê hîkayeyan dahîna weş fehm bibo. Gelo seyyewbînîya hîkayeyanê Munzur û Tilalo çi îfade kena?

Serekê Komele Mehmet Kasim Firatî bala ant serê cuya Şêx Seîdî û rîpelanê tarîxî yê serra1925î û wina vat: “Na yewe xeylê feydeyê xo têkoşînê kurdan rê bi. Şêx Seîd Efendî, vera a qanûna serra 1925î ya ke estbîyayîş, ziwan û nasnameyê kurdan qedexe kerdêne, sere wedarna. Çunke înan vatêne ‘Ma kurd ê; cografya, welat, ziwan û aîdîyetê ma est ê.’ Înan vera sîstemê çinkerdişî sere wedarna û nê rayîrî de ganê xo feda kerd.”

‘Ma do bibê taqîbkerdoxê raşteqîn ê na dewa’

Dima ra metnê eşkerayî hetê Bawer Firatî ra ame wendene. Bawer Firatî dîyar kerd ke 29ê hezîrane tena roja vîrardişî nîya, roja newekerdîşê qewlê azadîye ya û vat: “Şêx Seîdî û embazê ey, wextêko tarî de, vera polîtîkayanê înkar û îmhakerdişî yê komare vengê xo yê azadîwaz berz kerd. Înan bi mal, milk û canê xo, binê şert û mercanê tewr giranan de, têkoşînêko bêhempa da. No mîras, ewro bîyo bingeyê têkoşînê heqanê merdiman, demokrasî û azadîya şarê ma.”

Eşkerayî bi nê vateyanê Şêx Seîdî qedîya: “Aşmîya cuya mi amey! Rayîrê şarê xo û bawerîya xo de fedakerdişê canî cayê poşmanîye nîyo. Peyê ma de mebermê û kêfê zaliman bi ma meyarê. Serewedaritişê ma hol fehm bikerê û azanê peyênan rê bi hawayêko raşt qal bikerê!”

Mesajê Hemsereka Pêroyî ya DBP’yî Çîgdem Kiliçgun Uçar wina yo: “Dardekerdişê Şêx Seîd û 46 hembazanê ey ser o 101 serrî derbas bîyî; mîrasê înan zerrîya nê erdan de cuya xo domneno. Dardekerdişê Şêx Seîd û embazanê ey eynî wextî de destpêkê polîtîkayanê îmha û înkarê seserrî yo ke ziwanê komelî, kultur û îradeyê kolektîfî hedef gêno. Ez vernîya vîrameyîşanê înan de ebe rêzdarî û hesrete vileyê xo çewt kena.”

‘Ê sey pêşenganê nemiran kewtî tarîxê şarê Kurdî’

Mesajê Hemserekê Pêroyî yê DBP’yî Keskîn Bayindîrî zî wina yo: “Ez Şêx Seîd û embazanê ey ê ke vera fehmê yewperest û înkarî bi ruhêko xoverdayox vindertî û sey pêşenganê nemiran kewtî tarixê şarê Kurdî, reyna bi rêz û minet ana xo vîr.

Sebebê ke Şêx Seîd û embazê ey berdî dardekerdiş, referansê bingehîn ê awankerdişê dewrê aştî û demokratîk ê ke ma ewro têkoşînê ci kenî. Labelê vera sîyasetê înkar û yewperestî wayîrvejîyayîşê têkoşînê çareserîya na seserre, wezîfeyêko tarixî yo. Rayîrê serkewtişê nê têkoşînî yo sereke zî; awankerdişê Yewîya Neteweyî ya Kurdan o û averberdişê sîyasetê demokratîkî yo. Bi nê hawayî ma eşkenî mîrasê Şêx Seîdan rê wayîr vejîyê û xeyalanê înan bîyarî ca. Bi rêz û minet…”

Beyanatê PWK wina yo :

Serekê Netewî yê Hereketa Netewî a Kurd a 1925î Şêx Seîd û 46 hevalê xwu 101 serr verî roja 29.06.1925 de, hetê Dewleta Tirkîya ra ameyê dardekerdiş.

Şêx Seîd û embazê xwu, hetê mehkemayêka korsane ra bi şeklêko bêhûqûqî û bi binpaykerdişê hûqûqê mîyanneteweyî, bi cezaya îdamî Berê Koyî yê Amedî de darde bîyê.
Dewleta Tirkîya heta nika zî cayê mezelê Şêx Seîd û hevalanê ey eşkera nêkerdo.

Dewleta Tirkîya, gereka semedê nê dardekerdişan şarê Kurdistanî ra uzrê xo biwaza û cayê mezelanê şehîdan eşkera bika.

Dewaya ke Şêx Seîd û embazanê xwu seba ci cuya xwu feda kerda, bi şehadetê sehezaran torinanê Şêx Seîdî, bi xebat û mucadeleyêko welatperwerane, ewro zî her çar perçeyê Kurdistanî de berdewam a.

Şêx Seîd û heme şehîdê dewaya azadîya Kurdistanî, sey 70 mîlyon Kurdanê cîhanî û heme Kurdistanijan, paweyê mijdanîya azadî û xoserîya Kurdistanî yê.

Bi her hawa serkewtiş û statuteyêko sîyasî her parçeyê Kurdistanî de, do ruhê şehîdanê ma şad biko.

Serrgêra înan a 101ine de ma Şêx Seîd û 46 hevalanê ey ê ke ey reyde ameybî dardekerdiş, Xalid Begê Cibrî, Yusuf Ziya Beg, Elî Riza Beg, Bahaddîn Beg, Faîk Beg, Mele Evdirrehmanê Şirnexî, Dr.Fuad û deshezaran merdimê ke demê serewedaritiş û serewedaritişî ra di serrî badê cû ameyê qetil kerdiş û heme şehîdanê Kurdistanî bi hurmet yad kenê.
29.06.2026

Buroyê Çapkerdiş yê Partîya Welatparêzanê Kurdîstanî (PWK)

Eşkerayîya ke hetê platformî ra amey dayîş de, wina ame vatiş: “No mîrasanê vîndîbîyeyan ê Feratî ra yew o. No dêro ke sey ê Ermenîyan yeno zanayene tarîxê ci qasê hîrê esran o. Demo ke gola awbendî ancîyena newe ra vejîyeno riyê erdî û bi dêsanê xo ke vera wextî xo ver danê, tarîxê Anadolî yê zafkultûrî ano vîrê ma. Na awanîya ke bi nameyê Mîyadunî zî yena şinasnayene, tena yew îbadetxane nîya; heman wext de yew mîrasêko muhîm o ke şahîdîya cîya-cîyayîya kulturî ya coğrafyaya Dêrsimî û hafizaya pîyakîye kena.”

Goreyê naye, her kes eşkeno namzedan bimojno û h namzedî zî eşkenî xo seba xelate pêşnîyaz bikê. Qeraro peyên ê derheqê wayîrê xelate de do hetê Heyetê Îdareyî yê Vakfê Kulturî yê Avesta ra bêra dayîş.

Xelata Rûmetî ya Avesta ya ke do her serre bi nameyê şexsîyetêko tarîxî yê cîya bêra dayîş, serra 2026î de bi merasîmêko do Dîyarbekir de bêro kerdiş, bêro eşkerakerdiş.

Seba kesê ke layîqê xelate amey vînayîş, do plaket, 100 hazar TL xelata pereyî û setêko taybetî yê kitaban ê derheqê gureyê ey de bêrê dayîş.

Pêşnîyazê namzedanê seba xelate, do heta roja 15ê êlula 2026î seba adresê avestaculture@gmail.com bêrê şawitiş.

No zî aşkereyîya Avesta yo

"Xelata Rûmetî ya Avesta

Weqfê Kulturî yê Avesta yo ke seba ke kulturê kurdan berdewam bikero û raver şoro, awan bîyo, 2026 ra tepîya, her serre do Xelata Rûmetî ya Avesta bidero. Ma wazenîme ke bi Xelata Rûmetî ya Avesta kesê ke seba seveknayîşê, raverşî- yayîşê û neqlkerdişê kulturê kurdan keda xo danê û her wareyî de bi behremanê xo yê fikrî tesîrê manayin û timî afirînenê, înan rûmetdar bikerîme. Hedefê na xelata o yo ke kesê ke wareyî kulturî de xebatanê cîya cîyayan kenê, bi ne xebatanê xo ma rê rayîr kenê ra, îlham danê, û berdewamîya mîrasê kul- turî yê Kurdî de keda xo danê, wa nê kesî bêrê naskerdene û vejîyerê meydan ke ma zî deynê xo yê vefayî bîyarîme ca.

Keyberê weqfê ma seba pêşnîyazê namzedan akerde yo. Her kes eşkeno namze- tan pêşnîyaz bikero û namzedî bi xo zî eşkenê xo pêşnîyaz bikerê. Qerarê peynîye yê tayînkerdişê wayîrê/a xelate zî hetê Heyetê Îdareyî yê Weqifê Kulturî yê Avesta ra bêro dayene. Xelate ke her serre bi nameyê şexsîyetêde tarîxî yê cîyayî bêro dayene, serra 2026 de aşma payîzî ya mîyanêne de, Dîyarbekîr de bi merasîm do teqdîmê wayîrê yewînî/ wayîra yewîne bibo. Seba keso/a ke layîqê xelate amo/a tayînkerdene: •Plaketê, •100.000 TL pere, •Setêde kitaban yê ke bi taybetî goreyê wareyê xebatî yê ey/aye ameye amede- kerdene, bêrê dayene. Pêşnîyazê namzedan hetanî 15ê aşma payîzî ya verênê ya 2026î eşkenê nê adresî ra: avestaculture@gmail.com bêrê ruşnayene/ şawitene. Weqifê Kulturî yê Avesta.

AVESTA KÜLTÜR VAKFI

WEQFA KULTURÎ YA AVESTA

AVESTA CULTURAL FOUNDATION

Mîyanê şarê ma de tewr-tewr edetê verînî estî. Çi veyveyan de çi tazîyeyen de... Nê edetî hezaran serrîyo ke verînan ra neqlê roja ma ya ewroyî bîyê.

Înan ra yew zî peyê kesê ke rehmet kerdê ra vilakerdişê helawe yo. Mîyanê şarê ma de wexto ke kesêk mireno semey xêrê ey helawe yena vilakerdiş. Na helawe zî pê destê cinîyan ra yena viraştiş û hetê wayîrê taziye ra yena vilakerdiş.

Qezaya Çolîgî Darayenî de zî no edetê vilakerdişê helawe esto. Darayenî de zî taziye hîrê roj a û roja peyine helawe yena vilakerdiş.

Nê rojan de Darayenî de, kesanê şinasîyanê Darayenî ra Zekî Doğan wefat kerdo. Semey ey zî baxçeyê kîyeyê ey de lênî ameyî ronayîş û helawe amey viraştiş.

Îkram Çağlar a ke vîst serrî yo ke tazîyeyan de xêrê x ora helawe virazena zî hînî Darayenî de sey weste yena qebulkerdiş.

Roja hîrêyîne ya tazîyeya Zekî Doğanî de unca a amey lên ser û helawe girna.

Helawe ardî, rûn û şekir ra virazîyena. Îkram Çağlar bi saetan lên ser o vindena û helawa xo virazena.

Helawa ke virazîyena roja hîrêyîne de verê werdî de mêmanan ra yena vilakerdiş.

Badê zî kesê ke yenê kîye înan ra yena vilakerdiş.

Bi no qayde semey keso ke merdo xêr yeno kerdiş û kesê ke helawe wenî zî ey rê dûayan kenî.

Na xebere bi destekê madî yê Sefaretxaneyê Almanya yê Anqara, çarçeweya 'Projeyê Xurtkerdişê Dezgehanê Medyaya Herêmî yê bi Wasitaya Mentorîya Mîyanneteweyîye û Vurnayîşê Dîjîtalî' de ameya amadekerdene, mesuldarîya muhtewayî aîdê dezgehê ma ya."

https://www.zazakinews.com/ca-bi-ca-1

Etîk-2

https://www.zazakinews.com/etik-2

Deza Amed

https://www.zazakinews.com/sex-seid-kam-o-2

Kekê Dr. Nûredîn Zaza, Dr. Ehmed Nafiz Beg kam o?

https://www.zazakinews.com/keke-dr-nuredin-zaza-dr-ehmed-nafiz-beg-kam-o

Şîrketê madenî dewanê ma ra çi wazenê?

https://www.zazakinews.com/sirkete-madeni-dewane-ma-ra-ci-wazene-2

Warza'y homa'y

https://www.zazakinews.com/warzay-homay

BAQÎ ALA...

https://www.zazakinews.com/baqi-ala

Hîri zûrî

https://www.zazakinews.com/hiri-zuri-1

Abîyayîşê qapaxan û vetişê awe, cuya maseyan zî qedîna. Bi pêsayîşê awe hezaran maseyî merdî û dorûver bi gemarin. Teyrê ke gole ra xo mird kerdêne zî uca ra bar kerdî. Semedo ke teyrî şîyî, balansê tebîî xirab bi û herême de hûmara mêsan, vizikan zêdîya û dorme hetê mêsan ra ameyo îstîlakerdiş.

Pawitişê golekan û cuya ekosîstem

No hadîse, newe ra ehemîyetê golekan û pawitişê tebîetî ano vîrî. Golekî tena depoyê awe nîyê; ê hetêk ra setargehê hezaran gandaran ê. Ê seba maseyan, teyr û tûran û heywananê bînan sey yew ekosîstemêk xizmet kenê. Pawitişê nê cayn, seba ke cîya-cîyayîya biyolojîke bêra pawitiş û balansê tebîî nêxeripyo, şert o. Wexto ke yew gole ziwa bena, tena awe vîndî nêbena; pêro yew ekosîstem û cuye yeno çinkerdiş. Ziwakerdişê Gola Qelê, no balans bi hawayêko eşkera xirab kerdo û netîceyê ey ê xirabî nika yenê vînayîş.

ZAZAKÎ NEWS- Cigêrayox û nuştox Kanî Xulam qezaya Dîyarbekirî Pasur ra yo û Amerîka de cuyeno. Ma eşkenê vajê ke uca de surgun o. La semedê welatê xo û heqanê Kurdan uca de û zaf cayanê dinya de sey aktîvîstêko Kurd xebatan keno.

Kanî Xulamî hesabê xo yê Facebookî ser derheqê serkewtişê Bill Gates û Steve Jobsî yew vîdeo vila kerd. Ma vîdeo û nuuşteyo ke ey pare kerdo şima dir senî ke ameyo nuştiş pare kenê.

Wexto merdim derheqê Bill Gates û Steve Jobsî de wenano, çiyêk beno zelal: qaidê des hezarî saetan! Yanî eger şima biwazê serê tebêka bibiroqye—fenê tîjî bibiroqyê—gera şima en tay des hezarî saatê xo bidê ê karî. Eno teorîyê Malcolm Gladwell’îyo. Raya serkewtişî nîşan dano!

Eger ti enê vatişê mi temaşe kena—Seyrê, wayê, selamî to rê!, ya telefonêkê şima yayk komputirêkê şima esto, qê wirdînanîke lazim o şima deyndarê Steve Jobs û Bill Gates’î bê!

Enê Amerîqayijî meşhûr ê. Merdim êşkeno vajo, îcadê cîn dinyê ma berda cayêko bîn—cayêko baş! Derheqê cîne de zaf amo nûştiş. Miraqê min esto— minîk ê nûşteyî wendê.

Wexto merdim waneno, tebêke beno zelal: qaidê des hezarî saetan! Yani eger şima biwazê serê çiyêka bibiroqyê, gere şima en tay des hezarî saetanê xo bidê ê karî.

Nûştoxo Kanadayij Malcolm Gladwell, kitabê xoyo, Outliers de, qalê ena qaîde keno. Heyatê Bill Gates û Steve Jobs’î nimûne dano.

Zaf merdimî vanê qê serkewtişî, “qabîlîyet û hedrekerdiş” lazim o. "Anû nîyo" vano Gladwell. Qê serkewtişî Hedrekerdiş hîna zaf muhîm o.

Qê îspat kerdişê teoriyê xo, qalê telebanê Akedemîya Muzîkî yê Berlînî keno. Badê joyî behsê John Lennonî keno. Û dima ra zî qalê Bill Gates û Steve Jobs’î keno.

Gava Bill Gates hîryes (13) serrî bîyo, saat 10’ê şewe de, wexto dadî û babê cê vanê o rakewto, o dizdîka, her şew, şiyo merkezê komputerî û heta saet 02:00yê serê sebayî qod nûşto.

Badê seran, wexto Bill Gates beno zengînê dinya, dadî cê vana: “ma tim meraq kerdê çîre serê seban ci rê weriştiş endêk zehmet bi!”

Ma duan bikerim: wa tûte mayke, zê Bill Gates’i qod binûse û dadî cîneyke, zê dadî Bill Gates’î, wa vajê, gelo çîrê weriştişê tûtanê ma endêk zehmet o!

Bi heskerdîş!

Menga payîzî ya verêne vecîyaye ameye û ma dest bi sinifa hîrêyine ya lîse kerd, Ceyhunî xo dusna mi ra.

May û pîyî yewbînan ca verdabî, leweyê kalikî de mendêne Ceyhunê ma. Ey ra teber leweyê kalikî de kes çin bî. Lac û keynayî pêro bîbî pîl, bîbî wayîrê keye û kulfetî.

Delalîyê kalikî Ceyhun bî. Çuleyê hakî de kerdêne pîl! Qet zerrîya ey nêşikitbî, zaf rî dabî ci. Lacekêko kelebut bî Ceyhun, tey de sere nêbîyêne. Aya ke xoceyan ey dest ra antene!..

Dersê Ceyhunî qet rind nêbîyî. Ma goşê xo dersan ser ro yo! Wextê hamnanî tim şîyêne bütünleme sınavı. Ez vana peyêna peyêne xoceyan ci rê ardim kerdêne ke wa hîrê serrê xo temam bibê ke ci ra bixelisîyê. Eger ke serrêk tekrar bikero, ê do serrêk zêde ra cewrê ey biancê.

Ceyhunî semedê kopya ra xo dusnabî mi ra. Ma serranê verênan de eynî sinife de nêbîyi la ey zanayêne ke derse mi rind ê; wexto ke ma dersxane (sinife) de cayê xo bewlî kenê, “keko Murad” vat, xo na çengeyê mi ver ra. Sey pisînge dor û verê mi ro şî û ame. “Keko Murad, xora serra peyêne ya, ez hamnan şona Îstanbul, ez kotî ra seba bütünleme sınavı oca ra biyera Xarpêrt; hindî piştîya mi ti yê…”

Dersa edebîyatî de ma yew şîîre wende. Deme cumhurîyetî de nusîyaya la şaîrî bi usulo verên nuşta. Yanî bi usule edebîyatê dîwanî…

Bi usule edebîyatê dîwanî nuştişê şîîran hezar zor û zehmet o. Ganî tey de qafîye bibo, ganî humara heceyan ê her reze eynî bo, ganî dergî û kilmîya heceyan eynî ba… O semed ra qalibî est ê, şîîrî goreyê ê qaliban nusîyenê. Sey fa’îlatûn fa’îlatûn faîlûn…

O rîwal ra xezînaya çekuyanê şaîran ganî tengicîyaye biba. Ganî şaîr çend ziwanan bizano ke goreyê qalibî çekuyanê cîya-cîya ziwanan ra îstifade bikero. Yew- di ziwanî qîm nêkenê. Tenya bi sereyê xo tirkî qet û qet qîm nêkeno.

Şîîre de yew çekuye est a ke çi yew manaya ci nêzaneno. “Ca bi ca”… Embazanê ma xoceyî ra pers kerd ke yena çi mana.

Xoceyî rasta-rast cewab nêda, kewt îzahatan dime. Wazeno hîrûhîra îzahat bido ke şaîrî qey na çekuye bikar arda.

“Na çekuye bi zazakî ya, yena manaya yer yer” vat mi kîştîya xo de bi piste-pist ra Ceyhunî rê.

Ceyhun cewabê yew perse bizano û cayê xo de sukut bivindo! Caran saet û deqaya vindertişî ya!

“Xoce, na çekuye bi zazakî ya!” vat.

Xoceyî senî ke “zazakî” eşnawit, çimî ardî pira ke reyna çekuya winasîye fek ra mevecîya. Serre 1993; ti zerreyê sinife de qalê zazakî bike! Xoceyî vengê xo hîna berz kerd ke çew (çiyew) vengê Ceyhunî mehesno. Bi çiman ra û bi vengê xo ra pustirme keno ser. Cayê xo de binişe ro, vengê xo mevece! vano.

Oyo ke Ceyhunî zeft bikero, kam o! O zî dahîna zêde vengê xo berz keno ke heme sinife bihesna; her kes bivaco ke helal bo ci rê, persa ke kes cewabê ci nêzaneno, o zaneno!

Rast ra zî heme sinife şaş û mat bîbî, ewnîyayêne ey ra. Sirayanê verênan ra fekê keynekan akerde mendbî. Ewnîyayişê ra bewlî bîyêne ke hemeyan xo zerre de vatêne: Ceyhun û cewabê na perse!

Derdê xoceyî yewna derd, derde Ceyhunî yewna derd, derdê sinife yewna derd…

“Xoce, zazakî ya!”

Xoceyî dahîna tuj awir da Ceyhunî ser, çendna vengê xo berz kerd:

“Şaîr bi na çekuye zaf gêrayo. Şîîra xo nuşta, cayê na çekuye veng mendo. Çend serrî pê gêrayo ke hetê weznî ra çekuyêka minasibe bivîno. O semed ra na şîîre çend serrî dest de menda, neşir nêkerda.”

“Xoce, bi zazakî ya!” vat reyna Ceyhunî.

Xoce qîrra ser:

“Lacoo hişş!”

Ceyhun caran hiş û piş zaneno! Qey saeta hiş û pişî ya!

“Xoce, bi zazakî ya! Yena manaya yer yer!”

Xoce û Ceyhun kewtê mîyanê reqabetê giranî. O “hiş” vano dest nano fekî ser; o “zazakî ya” vano, vengê xo keno berz…

Xoceyî seyr kerd ke bîyayene bîya, şîyayene şîya… Her kesî fekê Ceyhunî ra “zazakî” eşnawito. Xoce Xarpêrt ra bî, zazakî zanayêne la nêwaştêne zerreyê sinife de behsê çîyê winasîyî bibo.

Axirî xoceyî Ceyhunî ver de sere ard war:

“Laco de temam! De temam, zazakî ya!..”

Forumê Aştî û Azadîye hetê Enstîtuya kurdî ya Amedî û Şaredarîya Bajarê Girdî yê Amedî ra ame organîzekerdiş,

Amed de siba wesîleyê Roşanê Ziwanê Kurdî ra bi nameyê “Rayîr û metodê ganîkerdişê ziwananê ke binê tehluke de yê” forumêk virazîya.

Na komxebate, hetê Enstîtuyê Kurdkî ya Amedî ra sey hîrê roniştişan amey hedrekerdene.

Roniştişo dîyin de babeta “Dezgehkîkerdişê Kirmanckî” amey munaqeşakerdene û Ehmedê Bira sey qalîkerdox û Nesîb Gultekîn sey moderator ca girewt.

*Na xebere bi destekê madî yê Sefaretxaneyê Almanya yê Anqara, çarçeweya 'Projeyê Xurtkerdişê Dezgehanê Medyaya Herêmî yê bi Wasitaya Mentorîya Mîyanneteweyîye û Vurnayîşê Dîjîtalî' de ameya amadekerdene, mesuldarîya muhtewayî aîdê dezgehê ma ya."