Murad Canşad

Destana Gilgamêşî; Xızır û Felek

https://www.zazakinews.com/destana-gilgamesi-xizir-u-felek

Mihemed Kurdî

Şerî De Nê, Ma Sîyasetî De Vîndî Kenê

https://www.zazakinews.com/seri-de-ne-ma-siyaseti-de-vindi-kene

Bahrî ÇABUK

Felsefayê Zanayîşî/Epîstemolojî -3

https://www.zazakinews.com/felsefaye-zanayisiepistemoloji-3

Enwer Yılmaz

Filmê The Banshees Of Inisherin ser o

https://www.zazakinews.com/filme-the-banshees-of-inisherin-ser-o-2

Mehmet Ay

Wendegehan de hêrişkarî-2

https://www.zazakinews.com/wendegehan-de-heriskari-2

Rayberîya Amedsporî ewro aşkere kerd ke înan teknîk dîrektor Mesut Bakkalî reyde yew kombiyayiş kerd û bi hawayêko pêameyîşî qerar da ke rayîrê xo cîya bikero.

Mesut Bakkal

Serra verêne Mesut Bakkalî Amedspor berdbî lîga 1.. Mesut Bakkal dewreyÊ diyinî de ame cayê Sinan Kalogluyî. Bakkal 11 maçan de Amedspor de mend, labelê 5 hefteyanê peyênan de netîceyê xirabî girewtî.

Askerayîya Amedsporî

Amedsporî va: "Ma bi teknîk dîrektorê xo Mesut Bakkal û ekîbê ey reyde rayîrê xo cîya kerd. Ma seba keda ey sipas kenî û karîyerê ey de serkewtiş wazenî."

Ame zanayîş ke taxim do maçê Igdirî de bi Sertaç Küçükbayraki dir bivejîyo seha.

Perwerdeyê tatbîqî ke Merkezê Perwerdeyî yê Parka Goletlî de dewam kenê û hetê perwerdekaranê pisporan ra yenê dayene, bi pêroyî 48 cinî beşdarê ci bîyê.

Kursîyerê ke prosesê perwerdeyê giranî yê 60 rojan ra vîyarnenê; teknîkê şekildayîşê porî, rengkerdiş û miqateyê çermî yê pisporî musenê û firsend vînenê ke peynîya perwerdeyî de xo rê cayê karî akerê yan zî sektorî de bêrê îstîhdamkerdene.

Bi nê programî ke kontenjan seba perwerdeyêko bi qalîte tay ameyo sînordarkerdene, yeno amanckerdene ke cinî cuya komelkî û ekonomîke de bi hewayêko hîna xurt ca bigîrê.

Na xebata J. Îhsan Esparî "Tanî Estanikî û Deyîrê Ma" reya verêne adara 1995î de Almanya de hetê Weşanên Rewşen ra ameyo çapkerdiş. Reya diyîne zî, payîzê 2004î de Îstanbul de hetê Weşanxaneyê Vateyî ra ameyo çapkerdiş û 198 rîpelî yo.

Weşanxaneyê Vateyî eşkera kerd ke, Kitabê J. Îhsan Esparî " Tanî Estanikî û Deyîrê Ma" hetê Weşanxaneyê Vateyî ra newe ra ameyo çapkerdiş.

J. Îhsan Esparî hetanî ewro xeylê nuşteyê ey bi kurdkî (Zazakî, kurmanckî), tirkî û swêdkî, hîkaye û şîîrî ey ê kirmanckî kovar û rojnameyan de weşanîyayê. Endamê Grûba Xebate ya Vateyî yo û hûmara yewine ra hetanî nika redaktorîya kovara Vateyî keno.

Pîsporan îfade kerd ke, no mele mîyanê tewiranê Saga Ephippigerayî de ca gêno û 25 santîmetre yo. Pîsporan va ke, zerarin nîyo la semedo ke goştwer o feydeyê ey esto. Mele mîyanê gêgayan de karman weno.

Wareyê Munzurî de laser warişt pic.twitter.com/XMKORtQdec

— Zazakî News (@zazaki_news) April 27, 2026

Kitabê Alî Aydin Çîçek û Şade Agone "Malmîsanijî Vat û Nuşt" ame weşanayene. Nuşte û roportajê Malmîsanijî yê ke cayayanê cîya-cîyayan de ameyê weşanayene nê kitabî de amey pêserardene.

Kitabê “Malmîsanijî Va û Nuşt“ nuşteyanê M. Malmîsanijî ra yenê pê û 664 rîpel o. Kitab de nuşte, meqale û roportajê M. Malmîsanijî yê ke kovare û rojnameyanê sey “TÎRÊJ (1980-1981)”, “BERBANG (1989),“HÊVÎ (1983-1987)”, “ARMANC (1990-1994)”, “ROJNAME (1991)”, “ÇIRA & VATE (1996-2000)”, “VATE (1997-2023)”, RÛDAW (2009)” û rojnameyê “NEWEPEL (2011) nusîyayê ca gênê.

Kitab hîrê beşan ra yeno pê.

Nuşteyê daşinasnayîşê kitabî wina yo:

“M. Malmîsanijî bi fedakarîye, bi înadêkê tujî, bi israr û bi cesaretî karêko zaf giran kerdo ra xo piştî û kewto rayîr û no rayîr zî ey bi xo, bi zehmetî, bi keda zafe, bi çîle, bi mucadeleyêkê girdî seba şarê xo akerdo. Ma eşkenê vajê ke M. Malmîsanij raywanê yew ziwanî yo ke bêwayîr û sînorê mergî de yo. O, ci rê wayîr vejîyayo û bîyo roşnîya ci. Mamosta Malmîsanij tena seba kirmancan-kirmanckî ney seba pêroyê kurdan, tarîxê kurdan û lehçeyanê bînan yê kurdkî zî xeylê xizmetê qedirgiranî kerdî û ey hertim bi îmkananê xo piştî daya xizmet û xizmetkaranê tarîx û ziwanê kurdkî. Mamostayî xeylê wendekarî resnayî û vistî rayîrê xebatanê ziwanî. Rayîro ke wextêk tena yew raywanê ci bîyo, ewro bîyo guzergahê bi seyan raywanan. Bêguman heta nika Malmîsanijî û xizmetanê ey ser o xebatê ercîyayeyî ameyî kerdene û ma zî zanenê ke hayîya tayê kesan ked û fedakarîyanê mamostayî ra est a. Hêvîya ma a ya ke rayîrê ziwanê ma de no kitab bibo xerîtaya raywananê heweskar û neweyan.”

Destana Gilgamêşî yê sumeran a, demê înan de vacîyaya. Çi wext vacîyaya nêzanîyeno la ÎV. 2500-3000 de bi sumerkî nusîyaya. ÎV. 2000 ra pey na destane zaf bîya namdar û bi cîya-cîya ziwanan û varyantan ra nusîyaya. Bi akadkî, asurkî, xurrîkî/hurrîkî, xîtîtkî/hîtîtkî^[1]… Tabletê nê nusxeyan cîya-cîya cayan de ameyê dîyene la çi nusxe tam û temam nîyo. Pêro nêmcet ê, hem zî ewro her lete cayêk de yeno girewtene. Mesela nusxeyo ke Îraq de ameyo dîyene, nêmeyê xo Amerîka de nêmeyê xo Tirkîya de… Demê Usmanîyan de dîyayê, Usmanîyan û Amerîka xo mîyan de pare kerdê.

Destan de Gilgamêş qiralê Urukî (bacar-dewleta Sumeran) yo. Ey ser ra agît çin o. Şarê koyî ra Enkîdu est o, o zî agîto temam o. Pawîyeno ke her di agîtî bibê reqîb û biyêrê têver la ê benê dost û bira, pîya şonê welatê koyan ra pawitoxê birran Humbabayî kişenê. Dime ra Enkîdu mereno; Gilgamêş keweno dime ra ke mergî rê çare bivîno. Dostê ey o tewr sadiq merdo şîyo, o zaf keweno ey ver.

Varyantanê destane de giranîye dîyena cîya-cîya çîyan ser. Varyantê Sumeran û Akadan de agîtîya Gilgamêşî vecîyena vernîye, yê Xurrîyan û Xîtîtan de cayê welatê koyan û Humbabayî (Huvava -xîtîtkî-) hîna zêde yo.

Destane de, varyantê Sumeran de Zîusudra, înanê bînan de Utnapîştîm est o ke tayê hetan ra manenê Xizirî.

Zîusudra yeno manaya cu-dî, cuyan-dî. Cuye/cuyan fariskî de zîndeg, kirdaskî de jiyan; cuyayene zî zîsten û jiyîn…

Gilgamêş xeberdar beno ke Utnapîştîm çareyê mergî zaneno. Ey rê oyê cayê durî vacîyeno. O, verî, merdim bîyo la qatê homayan de ca girewto û merdene ra azade bîyo. Gilgamêş do ey bivîno.

Gilgamêş keweno raye ser; çolan, koyan û deryayî xo dime ra verdano, vecîyeno huzbarê Utnapîştîmî, ci rê wina vano:

“Mi vatêne ez do yewerê cengawerî bivîna la ti winî nîyê. Ti tîya de kîştî kenê û çi çî nêkenê. Rastîye bivace, se bî ke to qatê homayan de ca girewt û merdene ra azade bîyê?”

Utnapîştîm vano:

“Ez do sirrê homayan to rê bivaca.”

Û ey rê behsê tofanî keno:

Verê royê Feratî ra bacarê Şurrupakî est bî. O bacar bî bacaro kehan, homayê ci zî bîyî kokim. Nifisê merdiman zêdîya; rîyê erdî bî pirr û peya, ci ra sey gayî orrîye şîye. Homayî qîrr-wîrrê merdiman ra bêzar bîyî, qala xo kerde yew ke înan ra bixelisîyê. Homa Ea, bi goreyê sozê verênî, ame hewnê mi û ez xeberdar kerda: Dest ban û keye ra biverde, xo rê gemîyêk biviraze, heme candaran ra taxim bigîre verê xo.

Ez serê şewderî ra werişta, mi hewt rocan de gemîye temam kerde. Mi keyeyê xo, merdimê xo, kesê zeneatkarî, heywanê kedî û koyîyî girewtî zerreyê gemîye. Şewe şilîye dest pê kerd. Şeş rocî û şeş şewî tofan ronîya, hetê dengizî ra firtine ame, heme ca bî lay û laser.

Roca hewtine firtineyê hetê cêrî (başur) vindert, dengiz bî xayîs, variş agina. Her ca de bêvengîye ronîyabî û merdimî cimê çamure bîbî. Erdo sîya çin bî. Dur ra yew ko asa. Gemîye anişte serê ê koyî ra. Koyê Nîsîrî bî. Gemîye cayê xo ra nêleqaye. Bi o tore hewt rocî mende. Roca hewtine serê şewdirî ra mi yew borane raverdaye; cayê aniştene nêdî û peyser ameye. Dime ra yew hechecike raverdaye; a zî peyser ameye. Dime ra yew qerpelase raverdaye; aye erdo sîya dî, kewte çîyê werdene dime ra, qirre-qirr kerd û peyser ameye. Mi hewt qazanî ronayî, nîyaz û qurban vila kerd. Homayan boya şîrinîye girewte, sey vizikan xar kerd bi ser. (Derê, tîya de bi “şîrinîye” behsê aşureyî beno? MC)

Senî ke çim gina gemîye, homa Enlîl ke ey tofan ronabî, hêrs bî ke yew merdimo yê merdene senî xelisîyayo, kamî o xeberdar kerdo. Vecîya meydan ke kerdena Ea’yî ya. Ea’yî vat ke mi xeberdar nêkerdo, ey hewnê xo de tofan dîyo. Naye ser Enlîlî ez û xanima mi, ma berdî zerreyê gemîye, ma dayî çokan ser, dest na sereyê ma ser û wina vat: Utnapîştîm, verî, yê merdene bî, naye ra pey o û xanima xo do fekê çeman de bicuyê. No rîwal ra homayan ez girewta no cayo dur de, fekê çeman de ca kerda…

No hîkaye de tayê çîyê Zîusudra/Utnapîştîm û Xizirî manenê yewbînan:

-Utnapîştîm merdene ra azade bîyo. Gilgamêş seba ke merdene rê çare bivîno, şono leweyê ey. Eynî çî seba Xizirî zî vacîyeno. Xizirî yew awe (awa Xizirî, abê heyat) ra şimito, merdene ra azade bîyo. Îskender kewto dime ra ke na awe bivîno la nêdîya.

-Utnapîştîm fekê çeman de ca bîyo. Xizir zî fekê dereyan de, hênîyan ser ra yeno vînayene.

-Utnapîştîmî yew gemîye viraşta, tofan ra millet xelisnayo. Şarê ma yê Raya Heqî (elewî) wexto ke veng danê Xizirî vanê: Ya Xizirê serê kelek û gemîyan!

-Zîusudrayê Sumeran yeno manaya Cu-dî/Cuyan-dîyê zazakî. Keso ke cuye/cuyan dîya/dîyo… O verî ra merdene ra azade nêbîyo, dime ra millet xelisnayo, merdene ra azade bîyo. Goreyê tayê varyantan, gemîya ke millet xelisnayo, anişta bi serê Cu-dî ser. Bi sumerkî koyê Zîusudra ser…Winî aseno ke ey sey Duzgin Baba û Munzur Bababyî nameyê xo dayo koyî. La nameyê koyî bi sumerkî ney, bi zazakî hetanî ewro ameyo: Cudî…

Hîkaye wina dewam keno:

Utnapîştîm Gilgamêşî rê vano; ti gêrenê ke merdene rê çare bivînê la ganî homayî semedê to ra biyerê pêser û qerar bigîrê. O semed ra ganî ti şeş rocî û hewt şewî hewn ra meşorê.

Gilgamêş xo nêgêno, hewn ra şono, nêreseno meqamê bêmergîye.

Zazakî de hewnî şibênenê merdene û vanê:

Hewn xeflet o.

Hewn birayê mergî yo.

Hewn merg o…

Utnapîştî vano; Gilgamêş hende raye ameyo, perîşan kewto, bêmergîye zî dest nêfînaya, qet ke nêbo na perîşanîya ey tezmîn biba. Aye ra yew sirr, sirrê genc-mendene ci rê vano: Binê awe de filan vaş est o, eger ti bieşkê ey biqerifnê; o vaş gencîya merdimî peyser ano. Gilgamêş cimê awe beno, vaşî qerifneno. Vano; ez bena dana kokimanê Urukî, wa bibê genc. La mar vaşî ci ra tiraweno weno, ca de pirên/vala erzeno. Sirrê genc-mendene zî Gilgamêşî dest ra şono.

Gilgamêş agêreno welatê xo, peynîye de gineno mîyanê cilan ro. Namtar yeno û canê ey gêno.

Namtar, taliho kor û qedero sîya yo. Şeytanê binê erdî yo, bêyomî ya. Canê merdimî o gêno. Namtar çepixîyeno ser û canê Gilgamêşî gêno.

Bi nê karekterê xo Namtar maneno Felekî. Felek zî taliho kor, qedero sîya yo. Bêbextî ya, kêmfirsendî ya. Dek û dubara ya. Canê medimî o gêno. Çepixîyeno bi ser, dest keno bi qirrike.

[1] Na destane verî bi sumerkî axme-daxme vacîyaya. ÎV. 2000 de bi akadkî biserûber nusîyaya. ÎV. 1600 de newe ra tenzîm bîya. ÎV. 1200 de hozanê urukicî Sîn-lekke-unnînnî bi weznê eruzî newe ra nuşta. 12 tabletî yenê meydan. 10-12 kopyayan hazir kenê, rusnenê cîya-cîya bacaran û welatan ke her ca de wa nusxeyêk bibo. Ur, Uruk, Babîl, Nîppur, Kîş, Asur, Nînowa, Sultantepe (Dîyarbekir), Emar (Heleb), Xattuşaş û Megîddo (Fîlîstîn) nusxeyê ci dîyayê. Nesxeyo tewr saxlem Nînowa de, 1842 de, dîyayo. Ewro çimeyê destane no nusxe yo.

Şaxa şeşine ya felsefayê zanayîşî fenomenolojî yo. Termê fenomenî yunanî yo û yeno manayê asaye/dîmenî ye. Fenomenolojî zî yeno maneyê cigêrayişê heqîqetê nê estîye/dîmenî ye. Fenomenolojî tena şaxê ke felsefayê zanayîşî ca nê gêno. Destpêk de fenomenolojî seke yew şaxê ke zanayîşî ameyo awan kerdene. La badê cû şaxe hîra biya û seke beşa felsefa yo bingehîne û metodê cigêrayişê zanista komelkî ameya qebul kerdene. Termê fenomenî felsefe de, zanistî de, medya ya komelkî de ciya-ciya mana ra yeno şuxulnayene.

Persê fenomenolojî yê herî muhîme inê yê; eke estîyê ke/dîmenê ke yeno asayene, yeno diyayene, yeno vinayene gelo nê hme raştê/heqîqetê yan nê? La nê heme xeyalê ke yan hewnê ke nê bê? Gelo ewnîyayiş vînayiş o? Gelo vînayiş tena, zanayîşê ke qetî ra bes o? Fenomenolojî ne persan ser o yew metodo ke sereke, yew quramê ko xosere awan kerdiş o.

Fenomenolojî verê ra ameya şuxulnayene. La seke terzêko newe Edmund Husserlî daya şuxulnaye. E. Husserl, fenomenlojî xo mentiq û matematikî ser o awan kerdo. Bi goreyê E. Husserlî felsefe zanistê ko. Hem zanistê ko pratîk û hem zî raya fenomenolojî a keno. Fenomenolojî ser o E.Husserlî ra dima xebatê muhîm û zaf hîrayî ameyê kerdene.

Bi goreyê feylozofanê/ terefdaranê na şaxe çimeyê zanayîşê heqîqetî têkilîya fenomen û numena na. Suje/kirdeyê zanayîşî însanî yo. Çimkî suje çimeyê heme zanayîşan ser o tesîrdar o û heqîqetî manîpule keno. Pozîvîtîzm û empîrîzm çimeyê zanayîşî panç hîssanê eslî qebul keno. Nê quraman de, eke çi yê bi panç hîssan yenê zanayene, encax zanayîşî qetî û raştî anê meydan. Fenomenolojî inan qebul nê keno û seba heqîqetê ke qetî bes vêvîneno.

Fenomenoljî, pozîvîtîzmî û empîrîzmî rexne keno. Etîk, ontolojî û epîstemolojî yî yewbînî ra tekildar û tesîrdar vîneno. Eke zanayîşê ko qetî, eyan beyan û eşkera est bo, encax bi ewnîyayişê ko fenomenolojîk beno. Fenomenolojî tena şaxê ke felsefayê zanayîşî ni yo. Beno ke badû cû na mewzû ser o hîra bêro vindertene. Bi goreyê mi, ewro felsefe de mewzû herî muhîme fenomenolojî ya. Çimkî etudkerdişê etîk, ontolojî û epîstemolojî seba famkerdişê xozaya komelî çime yê ko bingehîno. Etîk, ontolojî û epîstemolojî zanayê qatbiqatê. Nê qatî bo goreyê deman û mekanan ciya mana viraznenê. Famê nê zanayan ra kendişê ke/ arekolojîyê ke lazim a. Na kendene/ arekolojî ye metodê fenomenolojî de esto.

Ma problemanê epîstemolojî ser o dewam bikerim. Problemê felsefayê zanayîşo hîreyin qirîterê raştîya zanayîşî yo; gelo qirîterê raştîya zanayîşî estê yan nê? qirîterê raştî zanayîşî de yew teorî esta. Na teorî feydadarî/pragmatizm o. Eke qirîterê raştîya zanayîşî feydadarî ser o awan nêbo, welçekîya qirîteran ra lazimî çin ya. C. Perce û W.James temsîlkerdoxê nê quramî yê. Pragmatîzm hem quramê zanayşî yo hem zî welçekîya krîterê raştîya zanayîşî de tesîrdar o. Bi goreyê feylozofanê/ terefdaranê nê quramî çime û qirîterê raştîya zanayîşî feydadarî/pragmatizm o. Eke zanayîşê ke feydadar nêbo estîya na zanayîşî ra gerek çin yo. Çimkî heme zanayîşî seba feydayê însanî yê. Eke zanayîşî ke feyda nê do însanî, no zanayîşî nî yo. Qirîterî raştîya nê zanayîşî estê. Eke qirîterî raştîya zanayîşî estê se, nê qirîterî kamcin ê? Bi goreyê nê quramî, na mewzû de çar qirîterê bingehînî ameyê qebul kerdene: Munasibîye, bênakokîye, hempareyî û Ffeydedarîye. Nê qirîteran ser o hemparî yê ke çinyo, eqsê rexne esto. Ma na mewzû ser o derg qal nêkenê.

Şîroveyê Felsefayê Zanayîşî Yo Rojane Yî!

Felsefayê zanayîşî de, demo entîk ra nata cigêrayîşê zanayîşî ser o xebatî ameyê kerdene û zaf merhelan ra derbas bîyo ameyo demo ewroyîn. Ewro têgehê şoreşê dîjîtalî yeno şuxulnayene. Dîjîtalîzm malzemeyê xo yo xam epîstemolojî ra gêno.

Ewro estîyê/heqîqetê maxsîmalîstan/gîrdan ser o persgiranîyî nêmendê. Persgiranî estîyê/heqîqetê mînîmalîstan ser o ya. Ewro zî cigêrayîşê estîyê heqîqetî ser o xebatî dewam kenê. Cigêrayîşê heqîqetî xurtbîyayîş û averşîyayîşê zanistîyan ra hetkarî kerd o. Hişmendîya merdimatî ser o tesîrê ke pozîtîf kerdo, hoka ewnîyayîşê ke însanî hira kerd o. Seka însan xo û dorûver xo bişinasno hetkarî kerd o. Nay ra ser felsefayê estî de; xo zanayişê şexsî û komelî cayê ko muhîm gêno.

Wexto rojane yan zî rihêwextî de mefhûm û mewzûya zanayîşî dîjîtalîzmî ser o ya. Çimkî averşiyayişê dîjîtalîzmî, mewzûya zîrekîya viraşteyî/zekaya viraşta heme waran de têmîyanek û alozîyê ke viraşta û heme zanayîş û heqîqet serobin kerd o. Seka heme têgehan û mefhûman, mefhûmê zanayîşî û heqîqet zî heloşya yo. Êdî yew zanayîşê heqîqetî çin yo. Zanayîşî/heqîqetî estê: Heqîqetê tesewurîye, heqîqeto zêdenayene, heqîqeto têmîyanekerde, heqîqeto hîrakerdîye estê. Dinya de çend însanî estê hendê ke hawa heqîqet yenê empozekerdene. No hukmo empozekerdiş ra xelesnayiş bi hoka ewnîyayîşê ke felsefî mumkûn o.

Beno ke bêro vatene; no demo ke hukmê dîjîtalîzmî û zîrekîya viraşteyî de hewcadarî û hukmê felsefeyê zanayîşî nê mendo. Bi goreyê mi eqsê nê fikrî derbasdar o; eke raşteraşt famkerdişê hukmê dîjîtalîzmî de û zîrekîya viraşteyî lazim bo; zêdeyîn hewcadarîya felsefeyê zaanayîşî esto. Eke ma felsefayê zanayîşî ser o fikrê ko rafîne înşa nê kere, zanayiş, zanistî û zanyari ser o zî fikrê ko rafîne înşa nê beno. Çimkî heme zanayiş, zanistî û zanyari yê ma senînîyê/kalîteyê û çendîye/ kantîte fikrê zanayîşî ra yenê.

Seke yeno qebulkerdiş ke; felsefayê zanistî felsefayê epîstemolojî ser o yeno înşakerdene. Ma do felsefayê zanistî ser o dewam bikera.

Grûba Xebate ya Vateyî serra 1996î ra nat seba ke zaakî biba ziwanê nuştişî û standard, Ewropa û Tirkîya de xebatan kena. Grûbe hetanî nika nê kombîyayîşan de qaydeyê rastnuştişî tesbit kerdî, 10 hazar çekuyanê binyatan û 60 hazar varyantanê înan ser o xebitîya û înan de muqayese viraşt.

Grûbe bi taybetî waranê anatomî, huqûq, şaredarîye, cografya, edebîyat û perwerde de serê termanê teknîkan de xebitîyena.

Kombîyayîşan de babetanê sey alfabe, name, sifet, zemîr, edat, kar (fîîl) û bestoxan ser o ame vindertiş. Raporê ke yenê amadekerdiş munaqeşeyê beşdaran ra dima yenê qebulkerdiş û weşanîyenê. Qerarê ke nê kombîyayîşan de yenê girewtiş, Kovara Vateyî de yenê weşanayîş û şarî rê yenê aşkerekerdiş.

Kovara Vateyî ke serra 1997î ra nat yena weşanayîş, heta nika resaya 82 hûmaran. Grûbe hetê bînî ra xebatê sey “Ferhengê Kırmanckî (Zazakî)-Tirkî”, “Türkçe-Kırmancca (Zazaca) Sözlük” û “Rastnuştişê Kırmanckî” zî sey kitaban neşr kerdî.

‘Zazakî waşitşêka muhîm a’

Sernuştoxê Weşanxaneyê Vateyî Mehmet Uzunî aşkere kerd ke grûbe serra 1996î ra nat seba standardîzekerdişê zazakî bêvindertiş xebaanî kena û xebatanê xo Kovara Vateyî ser o neşr keno. Mehmet Uzunî beyanatê xo de va ke Weşanxaneyê Vateyî heta nika 150 kitabê zazakî çap kerdî.

Uzunî va: “Şaredarîya Pîlî ya Amedî derheqê termanê şaredarîye de ma ra waştişêk viraşt. Ma bi keyfweşî şaredarîye dir pîya xebatêka muştereke amade kerde. 6 kombîyayîşê ma serê termanê şaredarîye bîy. Bi pêroyî ma 40 kombîyayîşî kerdîbî, no zî bîyo kombîyayîşê ma yo 41..”

Mehmet Uzunî beyanatê xo de va ke mîyanê Grûba Xebate ya Vateyî de mînatiqanê cîya-cîyayan ra, Ewropa ra û akademî ra endamî estê. Ey va rolê cinîyan seba daxilkerdişê ziwanî zaf pîl o.

Uzunî aşkere kerd: “Sey Grûba Vateyî ma seba xebata muştereke bi saziyanê sivîlan (STK) re pîya her tim amade yê. Amancê ma no yo ke zazakî biba standard û hîna aktîf bêro şuxulnayîş..”

Numreyê telefonê mi 0 412 923 10 89 o. (Telefon numaram 0 412 923 10 89'dur.)

Kodê şaristanî / İl kodu: 0 412

Zazaca'da Telefon numaraları, Türkçedeki gibi önce üçer ve sonra ikişer bölünerek okunmaktadır.

sifir / çar sey û diwês / new sey û vîst û hîrê / des / heştay û new

sıfır / dört yüz on iki/ dokuz yüz yirmi üç / on / seksen dokuz

Numreyê telefonê to çi yo? (Telefon numaran nedir?)

Numreyê telefonê mi 0 575 526 45 65 o. (Telefon numaram 0 575 526 45 65'tir.)

sifir / panc sey û hewtay û panc / panc sey û vîst û şeş / çewres û panc / şeştî û panc

sıfır / beş yüz yetmiş beş / beş yüz yirmi altı /kırk beş / altmış beş

Numreyê telefonê destanê to çi yo? (Cep telefon numaran nedir?)

Numreyê telefonê destanê mi ….….(Cep telefon numaram .......)

Ti çend serre yî/ya? / Kaç yaşındasın?

Ti çend serre yî? (Kaç yaşındasın?)

Ez 26 serre ya. (26 yaşındayım.)

Ti çend serre ya? (Kaç yaşındasın?)

Ez 15 serre ya. ( 15 yaşındayım.)

O çend serre yo? (O kaç yaşında?)

O 41 serre yo. ( O 41 yaşında.)

A çend serre ya? (O kaç yaşında?)

A 23 serre ya. (O 23 yaşında.)

Şima çend serre yê? (Siz kaç yaşındasınız?)

Ma 15 û 19 serre yê (Biz 15 ve 19 yaşındayız.)

Weqfa Mezopotamya va: “Kurdîzan Zazakî Sewîyeya Destpêkî Vejîyê! Şima eşkenê setê Kurdîzanî Weqfê Mezopotamyaye ra û kitaproşan ra biherinê.

Derheqê Kurdîzanî de

Kurdîzan seba sewîyeya verêne ra di kitaban ra yeno pê. Yew, Kitabê Dersî yo, ê bînî zî Kitabê Xebate yo. Kitabê Dersî ser musnayanê temayan û babetanê rêzimanî de vindeno, la Kitabê Xebate tenya ser pratîkê nê temayan û babetanê rêzimananî de vindeno.

Kurdîzanî de seba organîzekerdişî û asankerdişê musayîşî, sîstemê unîte û dersan ameyo şuxulnayene. Kitab di unîteyan ra û her unîte zî 14 dersan ra yeno pê. Pêroyî 28 dersî Kurdîzanî de estê. Kurdîzan seba perwerdeyê dibîstanî, programanê lîsansî, lîsansa berzî, kursanê xususîyan û xebatanê şexsîyan ameyo plankerdiş.

Semedê siparîşî: Tel-WhatsApp 0549 440 22 20

Yew hewte verê ma qalê wendegehan de hêrişkarîye kerdbi. No hewte zî ma nuşteye xo rê dewam bike. Lewra no mevzû hema zî rojev de yo. Hewteyo verîn ma qale pergal û perwerde kerd ma va ke eke pergal û perwerde de xeletî bibo ti se bikî zî ti nêeşkenî wendekaran ser de tesir bikerî yan zî wendekaran bibedelnî.

No hewte zî ez wazena ke qalê wendekaranê nê wextî bikerî û çi hawa nê wendekaran rind yan zî deki qamil.

* En verî gere ma perwerdeyî xususî bîyarî ca. Çi hawa?

Eke ti senî mîlcik ra vacî esnaw bikerî yan zê ti mase ra vacî bifir nêbeno ti nêeşkenî perî wendekaran ra vacî wa perwerde seypey vînî xetayî ma serî wendekaran ra ya verîn enaya. Her wendekar her çî nêmusenî ma zî yew perwerdeyî xerîb girawto awrupa ra ma vanî gere bibo, gere her wendekar perî çî bimusî peynî de şima zî dî sebî ....meraş û sewreg de ma dî sebi.

*Perwerdeyî zorkarî gere hewa bikero lewra xeta ma yî dîyın enaya.No cumle ez şimarî ser yew numune qal bikerî;

Etya ra cend ser verî yew wendekar mi bi û nameyî Aziz bi, Aziz zaf bêsoley kerdî ma yî ser ameybî elaman,ez şiya bi keye yîn ú bawki yî dîr xebar da bawki yî ra mi va ke azîz ma ardî elaman ma seke mi ra viley azîz nêwaneno ma sekî mi zî va azîz bi de yew gure va xo rê kar bimuso mi ra mamoste temam eke yo mekteb nêbiwano ez yî dekî yew kar va xo rê gure bimuso.Bide ez ayî mekteb ra tayîn biya ú panç seri felan kewti ser mi rajêk ez datkapî de bîya ez dekowte zerrî yew dikan mi hendîk dî yew merdîm destî xo eşti qifte mî va hocè ti seninî ez wonaya eke pî aziz o, neyse ke ma hermon persay mi va aziz senîno va hocê homa to ra razî bo û devam ke va mî aziz mekteb ra veti mi ke gure aziz gure de zaf bi weş aziz pacan virazeno û zaf serkewtin o.Heyan nika mi rê 2 hab keyeyî girawt ez yî ra zaf memnun a.Badî ez uca ra abiryaya.No mesele de zî şima famkerdi ke mase nêeşkeno bifir o.Ma perwerdeyî zorkarî de vanî ke mase bifir,peyîn sebeno mase aw ra senî vecîno ú mireno.

* Wendekaran raşt verêdayiş no mesele zî rexne ya.Eke ma wextî dî- sey azîz- wendekran biverêde wendekar hem benî wayîr gure û hem zî benî keyfweş ney ma no tewr nêke o wextî sey hedîseyî sewreg ú meraş ma hema zaf vinenî homa reyna nênawno ma.La xo vîra mekî gere na mesela goşî ma rê bibo goşare.

Weşîye de bimanî.

Lezgînî derheqê xebata ey ya ferhengî de nê malumatî daybî:

“Dosyaya Ferhengê Zazakî - Tirkî & Tirkî – Zazakî ke yew demo derg ra ez ser o xebetîyena ewro şî metbea, înşelah do eno hewteyê vernîya ma de vejîyo. Ferheng ebadê 13.5 x 21 cm de 504 rîpelî yo.

Mi eno ferheng semedê yew îhtîyaco raşt û pratîk yê wendoxan û nuştoxanê Zazakî amade kerd, coka tenya kokê kelîmeyan esas girewt, kelîmeyî nêviraştî û ca nêda fiîlanê terkîbî û tehbîrkî zî.

Qismê Zazakî - Tirkî de 13.664 madeyî, qismê Tirkî - Zazakî de 12.419 madeyî estê. Mi zafê kelîmeyanê Zazakî gelek eserê ke bi Zazakî nusîyayê ra arêdayî û formê ziwanê nuştekî de nuştî. Ferheng ,semedê înanê ke wazenê Zazakî binusnê eynî wext de rêberê raştnuştişê kelîmeyan o.

Xebata min a amadekerdişê ferhengê tenya bi Zazakî îzehkerdişê mehnaya kelîmeyan zî dewam kena. Homa hes bikero, o zî do rojêk amade bibo.”

Xebatî û kitabê Roşan Lezgînî

1. Binê Dara Valêre de (Hîkaye), Çapa yewine, Weşanxaneya Apecê, Stockholm 2002; Çapa dîyine, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2002; Çapa Hîrêyine, Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir 2012
2. Dêsan de Sûretê Ma Nimite (Şîîr), Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2005; Çapa diyine, Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir 2013
3. Ferhengê Îdyomanê Kurdkî (Ferheng), Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2005
4. Halîn (Hîkaye), Weşanxaneya Komalê, Îstanbul, 2006
5. Ez Gule ra Hes Kena (Hîkaye), Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2007
6. Sanikanê Dîyarbekirî ra Guldesteyêk (Sanikî), Enstîtuyê Kelepûrê Kurdkî, Duhok 2009
7. Gotin Diçe Nivîs Dimîne, Weşanxaneya Pêrî, Stenbol 2009, 264 rîpelî
8. Edebîyatê Kirmanckî ra Nimûneyî, Amadekarî: Prof. Kadri Yıldırım - İbrahim Bingöl - Roşan Lezgîn, Weşanê Enstîtuya Ziwananê ke Tirkîya de Ciwîyenê, Mêrdîn 2012, 694 rîpelî
9. Tarîyîya Adirî de, Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2012, 80 rîpelî
10. Dersê Ziwanî, Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2012, 128 rîpelî
11. Ferhengê Kurdî (Zazakî)-Tirkî û Tirkî- Kurdî (Zazakî), Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2013, 358 rîpelî
12. Ji bo Kurmancan bi Awayê Muqayeseyî: Gramera Kirdkî (Zazakî), Weşanxaneya Roşna, Dîyarbekir 2013, 224 rîpelî
13. Sorgu (Yaşam), İsmail Beşikçi Vakfı Yayınları, İstanbul 2015
14. Toplumsal Kürt Gruplarından Zazalar (Araştırma), Weşanxaneyê Roşna, Diyarbekir 2016
15. Ap Hus (Hikayeler), Weşanxaneya Roşna, Diyarbekir 2018
16. Kevoke, (Hİkayeler), Weşanxaneya Roşna, Diyarbekir 2019
17. Roşan Lezgîn, Xezeb (Yazılar), Weşanxaneya Roşna, Diyarbekir, 2021
18. Ferhengê Termanê Edebî (Sözlük), Weşanxaneyê Roşna, Diyarbekir, 2022
19. Ez û Vate (Yazılar), Weşanxaneyê Roşna, Diyarbekir, 2023

Çevirdiği Kitaplar

[değiştir | kaynağı değiştir]

1. Suzan Samancı, Siya Bêdengiyê, Weşanxaneya Aram, Îstanbul 2001 (Türkçeden Kurmancî'ye)
2. Roşan Lezgîn, Li Bin Dara Bîyê, Weşanxaneya Elma, Îstanbul 2003 (Zazakî'den Kurmancî'ye)
3. Sadiq Hîdayet, Sê Dilop Xwîn, Weşanxaneya War, Dîyarbekir 2004 (Farsça'dan Kurmancî'ye)
4. Malmîsanij, Cemîlpaşazadeyên Diyarbekirî Û Neteweperweriya Kurdî, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2008 (Türkçeden Kurmancî'ye)
5. Îsmaîl Beşîkçî, Nasname - Ziman - Netewe Û Neteweperwerî, Weşanxaneya Pêrî, Îstanbul 2008 (Türkçeden Kurmancî'ye)
6. Andranîk, Dêrsim Raywanî û Cografya, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2010 (Kurmançça'dan Kurmancî'ye)
7. Berfîn Zenderlioglu & Mîrza Metîn, Mêrdeyê Şewe, Weşanên Avesta, Îstanbul, 2011 (Kurmancî'den Zazakî'ye)
8. Perwerde de Tetbîqê Ziwanê Dayîke, Weşanê DÎSA, Dîyarbekir 2013, 30 rîpelî (Türkçeden Zazakî'ye)
9. Polîtîkayê Zafziwanîye û Plankerdişê Ziwanî, Weşanê DÎSA, Dîyarbekir 2013, 30 rîpelî (Türkçeden Zazakî'ye)
10. Polîtîkayê Zafziwanîye û Plankerdişê Ziwanî, Weşanê DÎSA, Dîyarbekir 2013 (Türkçeden Zazakî'ye)
11. Amadekar: Ferîdûn Bîrgul, Rêberê Bikarardişê Setê Gulgulînê Gedeyan, Weşanê DÎSA, Diyarbekir 2016 (Kurmancî'den Zazakî'ye)
12. Îsmaîl Beşîlçî, Dewlet û Kurd, Weşanên Weqfa Îsmaîl Beşîkçî, Îstanbul, 2016 (Kurmancî'den Kurmancî'ye)
13. Îsmaîl Beşîlçî, Çawanîya Rejîmê û Kurd, Weşanên Weqfa Îsmaîl Beşîkçî, Îstanbul, 2016 (Türkçeden Kurmancî'ye)
14. Vera Trawma de Muqawemetê Tutan,Weşanê DÎSA, Diyarbekir 2018 (Türkçeden Zazakî'ye)
15. Nadîre Güntaş Aldatmaz, Xewn, Weşanxaneyê Roşna, Diyarbekir, 2019 (Zazakî'den Kurmancî'ye)
16. Roşan Lezgîn, Serketina Kewan, Weşanxaneya Roşna, Diyarbekir, 2020 (Zazakî'den Kurmancî'ye)
17. Roşan Lezgîn, Mealê Kirdî, Weşanxaneyê Roşna, Diyarbekir, 2022 (Arapçadan Zazakî'ye)

Hetê Şaredarîya Erxenî ra Rojê Kitabî yê 2. ameyê organîzekerdene; sey pêdîyayîşêko kulturî ke nuştox û wendoxî tede yenê têhet, do bêro bicaardene. Herkeso ke hêzê zanayîşî yê roşnkerdişî ra, tesîrê fikr yê azadkerdişî ra û ruhê kitaban yê yewkerdoxî ra bawer keno, dawetê benê.

Na kombîyayîşo kulturî ke hetê şaredarîye ra amade bîyo, do Parka Daristanî ya Yenişehirî de bêro viraştene.

Programê çalakîye

Rojê Kitaban do çar rojan dewam biko û her roj saete 11.00 de dest pêbikero. Program de do zafê weşanxaneyî, nuştoxî û aktîvîteyê kulturî ca bigîrê.

Ahmet Kaya bi xo Meletî ra bi û cinîya ey Gulten Kaya bî. Gulten Kaya tena wexto ke Ahmet Kaya cuyayêne ney, merdişê ey ra dima zî tim wayîrê hunerê ey vejîyaya û a bi xo zî sey kesa Demokrat û kesa ke wayîrê kultur û hunerê vejîyena yena zanayene.

Gulten Kaya bi xo zî Dêrsimij a û Kirmanc-Zaza ya û eşkena ziwanê xo de zî qisey bikera.

Gulten Kaya kam a?

Waya şair Yusuf Hayaloğlu, cînîya deyîrbaz Ahmet Kaya û eynî wext de xeylê vateyê deyîranê weşan nuşt. Ahmet Kaya ra yew keynaya aye esta, nameyê xo Melisa Kaya ya.

Ovacikê Dêrsimî de ameya dinya. Mektebo verên û lîse Elezîz de wenda. Key lîse qedêna, İstanbul de pîyê birayê xo yê pîlî Yusuf Hayaloğlu ya dest bi cuye kerd. Wextê 12ê Êlule de mîyanê xebatanê sîyasîyan de ca gurêt. Serra 1981 de roja ke kewt îmtîhanê unîversîte tepişîya. Nêşa şora Fakulteya Zanistanê Sîyasîyan a Anqara.

Heta serra 1985î Hepisxaneyê Eskerî yê Metrîsî de mend.

Serra 1985 de badê hepisxane ra vejîya Ahmet Kaya nas kerd, zewicîya. Nê zewacî ra yew keyna înan esta ke nameyê aye Melis a.

Gülten û Ahmet qerar danê ke yew studyo û şîrketê viraştişî akerê. Nameyê GAK (Gülten Ahmet Kaya) ya yew şîrketê muzîkî û eyni name ya yew studyo nayê ro.

Gulten Kaya Hayaloğlu, cînîya Ahmet Kaya û waya Yusuf Hayaloğlu, deyîra "Ağlakça" ke Kaya pîya Ara Dinkçiyan ya viraşta û albuma "Deyîrê Mi Koyan" de ca gureta, û deyîra "Ağlakça" ke albuma "Yıldızlar ve Yakamoz" (1996) ra ya, deyîranê "Turuncu Gemi", "Ay Gidiyor" ke albumê "Dosta Duşmen ra" ra yê û "Al Angermi" ke albumê "Hoşçakalın Gözüm" (2001) ra ya, nuşta.

Mîtîngî ra ver hezaran hemwelatîyan rayraşîyayîş kerd.

Hemwelatîyê ke Çarrayîrê Şîrketa Vilakerdişê Elektrîkî yê Gola Wanî (VEDAŞ) de ameyî têhet, bi pankart, dovîz û sloganan ver bi pasajê şaredarîye rayra şîyî.

Meydanê mîtîngî de, sloganê 'Eke Gimgim bi ser kewo, Akbelen do bi ser kewo' ameyî vatene.

Hamsereka Pêroyî ya Partîya Herêman ê Demokratîkan (DBP) Çîgdeme Kiliçgun Uçare ra teber; xeylê aktîvîstê ekolojîye, temsîlkarê rêxistinanê komelê sîvîlî û partîyanê sîyasîyan tewrê mîtîngî bîyî.

Albûmê deyîrbaz Ali Doğan Gönültaşî yo newe 'Keyeyî' tewr peynî vejîyabi.

Kesê ke wazenê şîyêrê konserê Ali Doğan Gönültaşî emkenê TÎYA ra bilêtan peyda bikerê.

Ame vatene ke 24 saetan de 6 kesê kişteyî û 18 birîndarî ardî nêweşxaneyanê Xezaye.

Hêrişanê Xeza ser o ke adirbestê 10ê Teşrîna Verêne ya 2025î ra pey ameybî kerdene de heta nika 786 kesî ameyî kiştene û 2 hezar û 235 kesî zî birîndar bîyî. Ame îfadekerdene ke cenazeyê 972 kesan zî binê xirbeyan ra ameyî vetene.

Ame vatene ke hêrişanê Îsraîlî ke Teşrîna Verêne ya 2023yî ra nata a Xeza de dewam kenê, hûmara kesanê ke ameyî kiştene resaya 72 hezar û 568an û hûmara birîndaran zî vejîyaye 172 hezar û 338.

Jenosîdê Ermenîyan mîyanê jenosîdanê dinya de jenosîdanê pîlan ra yewêk o.

Jenosîdê Ermenîyan qirkerdişê miletekêk o û bi destê Dewleta Osmanîyan ame kerdene!

Zaf partî û dezgeyê Kurdan seba ewro vanê ke “Ma serrgêra jenosîdê Ermenîyan de reyna Dewleta Osmanî û ‘İttihat Teraki’ û her keso ke beşdarê ê jenosîdî bîyo şermezar kenê. Şirîkê dej û xemê şarê Ermenîyan ê