Yew gede, heta ke dest bi mektebî keno, dinya bi ziwanê xo yê dayîke şinasneno, hîsanê xo bi ê ziwanî îfade keno û têkilîyanê xo yê komelkîyan bi ê ziwanî keno. Wexto ke no gede bi yewkî keweno yew dormeyo ke tede ziwanê ey qedexe yo û gerek bi ziwanêko bîn qisey bikero, yew şiknayîşêko pîl ciwîyeno.

No proses, gedeyî de eşkeno nê problemanê psîkolojîkan virazo

Hîsê bêqîymetîye: Ziwanê ey ê dayîke ke hetanî o çax pêroyê cuyê ey bi, mekteb de nêno qebulkerdiş û yeno redkerdiş. Na rewşe, gedeyî de eşkena hîsanê bêqîymetîye û şermî virazo.

Problemê têkilîronayîşî: Gedeyo ke nêeşkeno derdê xo bîyaro ziwan yan zî derdê malim û embazanê xo fam bikero, beno tuk tena û ancîyeno xo mîyan.

Zehmetîya musayîşî: Yew gede, gerek heman wext de hem ziwanêko newe bimuso, hem zî dersanê sey matematîk û fenî bi ê ziwanê neweyî fam bikero. No bar, serê wendekarî de zehmetîyêka pîle virazeno û potansiyelê ey ê serkewtişî şikneno, keweno.

Astengê verê heqê bingeyênî: Vitrînê “Dersa Weçînite”

Dewlete, vera nê tabloyê tarî de, sey çareserî “dersa Kurdkî ya weçînite” dana ma ver. La raştîye de, no tena yew vitrîn o. Perwerdeyo bi ziwanê dayîke, manaya ci a ya ke pêro dersî bi o ziwan bêrê dayîş. Hefte de di saetî dersa ziwanî, yew heqêko bingeyên ê perwerdeyî nêano ca; tena seba ke vengê muxalefetî bibirîyo, yew kay o. Ez nêvana, wa dersa weçînitî nêro weçînayîş. No yew heq o û gere şarê ma na derse ra îstîfade biko. Labelê gere ma biperse? Gelo çira dewlete ziwanê ma bi temamî serbest nêkena.

Zaf rey mekteban de bi bahaneyanê sey “wendekarî bes nîyê” yan zî “malim çin o” vernîya akerdişê nê dersan yeno girewtene û no heqo ke kêm o zî hetê îdarî ra yeno astengkerdene.

Çareserîye çi ya?

Çareserîya na mesele eşkera ya: Caardişê heqê perwerdeyî yê bi ziwanê dayîke. No heq, yew heqo bingeyîn ê merdiman o ke hetê pêro peymananê mîyanneteweyîyan (sey yê UNESCO û YN) ra ameyo naskerdiş. Yew gede, ancax û ancax bi ziwanê xo yê dayîke eşkeno yew perwerdeyo bitesîr bigîro û şexsîyetê xo bi hawayêko weş awan bikero.

Welatê ma de, seba ke komelêko demokratîk û seyyewbînî bêro awankerdiş, şerto verên naskerdişê heqanê kulturî û ziwanî yê pêro şaran o. Perwerdeyo bi ziwanê dayîke, lutfêk nîyo; yew heqo bingeyîn o ke nêno peygoşkerdiş.

Peynîye de, heta ke bi mîlyonan gedeyê Kurdan mecbur bê ke bi ziwanêko xerîb dest bi perwerdeyî bikerê, zengilê her serrgêra perwerdeyî do seba ameyoxê ziwan û kulturê ma sey yew alarmê tehlukeyî bicenîyo. Seba ke no zengil bibo vengê şahîye û umîdî, ganî têkoşînê seba perwerdeyê bi ziwanê dayîke her warê cuyî de bêteredut bêro domnayene.

No hamnan ez û maya xo, ma ver bi dewa xo şîyîne. Dewa ma girêdayeyê Liceyî û herêma pê zinarî de; mabenê Licey û Hezro de serê rayîrê Hezanî de ya. No semed ra ma Amed ra kewtbî rayir û dewa TilElo ra vîyartî û ver bi Licey şîyî. Gama ma resayî TirElo, ez nêeşkaya bi meraqê xo û mi maya xo ra manayê nameyê TirElo pers kerd. O wext ez pê hesîyaya ke nameyê dewa zîyara Şêx Elî ra yêno. Mi maya xo ra rîca kerd û aye zî hîkayeya TirEloyî da vîrê xo û dest pê kerd, mi rê qalê meselaya TirEloyî qalî kerde:

Verî tîya de yew axa bibî yo. Elî zî verê Axayî de qerwaş bîyo. Miqateyê keyeyê axayî bîyo, şîyo verê malê axayî, miqateyê kêyê axayî kerdo. Rojek axa qerar dano ke o şêro Hec. Hezirîya xo keno, şino Hec. Seba ke Elî zî verê destanê axayî de bîyo, qîymetê ci zêde bîyo. Axa dano piro şîno Hec. Axayî ra dima kar û barê keyî sey verî ameyo ramitiş. Rojêk xanima keyî esîdî pewjena. Venga Elî zî dana, vana wa bêro esîdî biwero. Verê Elî de xanima axayî zerra xo ancena û vana; axayî esîdî ra zehf hes kerdine, werêkna o zî tîya bibayîne. Elo zî xanima axayî ra wazeno ke aye esidî û nanê tenure bikero zereyê boxçikêke de û o axayê xo rê bero. Xanime zî vana qey Elî nêbîyo mird, hima veyşan û fedî keno werd biwazo, no semed ra axayê xo erzeno werte. Xanime gêna sehenêke esîdî û di nanan kena zereyê boxçîkêk, dana Elî û Elîyê to şino. Reyna rojêke, Elî yêno keye û xanima xo ra do wazeno, axayê mi Hec de bîyo têşan û zerra ci do waşto, de tikî do viraze, ez biberî bidî axayê xo. Xanime reyna vana qey zerra Elî şîya do, fedî ra axayê xo keno mehne. Xanime çîyêk nêvana û do virazena û dana Elî. Meseleya Elî û xanima axayî wina vîyarena, şina. Rojî şinê wextê ageyrayîşê axayî yêno. Elî reyna vaz dano yêno verê beryayê xanima axayî. Xanime ra vano ke hanîko axa ameyo û o zî şino vernîya axayî. Elî yêno serê girî. Gama reseno serê girî vîneno ke kerwanêko axa ha tede yo wet ra yêno. Çend dewijî zî serê girî de paweyê axa û dewijanê xo yî. Axa beno nêzdî, dewijî zî şinê vernîya înan û wazenî şêrê destê axayî. A viste de axa înan dano vindernayîşî û vano; meyerî destanê mi. Şêrî destê Elî. Elî, ewlîya yo. Hec de ameyo verê mi, mi rê werd û şimitişî ardî. O welîyê Homayî yo. Meyerî destanê mi, şêrî destê Elî.

Elî zî fehm keno ke sirê ci bîyo eşkera û dano piro vazdano remeno. Hetêke ra zî Homa rê dua keno ke erd biqeleşîyo û o zî dekewo. Bi emrê Homayî duayê ci benî qebul û erd qeleşêno, Elî zî tira şino war. Dewijan cayê erdraşîyayîşê Elî de yew mezel viraşto û tîya ra vato tirba Elî. La mîyanê serran de tirba Elî bîya TirElo û menda.

Maya mi ke na hîkaye mi rê qalî kerde, mi serê rîpelanê înternetî ra derheqê dewe de tayî wendişî kerdî. Gorê çimeyanê înternetî; nameyê dewe TirElo nîyo, Tilalo yo. Verî na dewe de bi nameyê Elî yew merdim ciwîyayo û hîkayeya mêrikî zî sey hîkayeya ke maya mi mi rê qalî kena ya. Nameyê zîyare zî zîyara Şêx Elî ya.

Hîkeyeya Şêx Elî manena hîkayeya Munzurî. Hîkayeya Munzurî herema mamekîye de yêna vatene. Munzur zî sey Elî verê destê axayêk de xebetkar bîyo. Axayê Munzurî zî şiyo Hec û Munzurî zî sey Elî axayê xo rê çîyan berdo, resnayo Hec. La peynîya hîkayeya Munzurî de destê Munzurî de şit beno. Munzur ameyîşê merdiman ra terseno û înan ra remeno. No remayîş de şitê destê Munzurî vera vera rişêno. Şit ça birişîyo uca ra awêka sipî peyda bena. Peynîye de zî awe Munzurî gêna û bena. Vanê seysipîyîya awa Munzurî şitê destê Munzur Babayî ra yêna. Munzur Baba û awa Munzurî seba elewîyanê mamekîye pîroz û taybet î.

Gama mi ferq kerd ke nê hrdî meseleyî manenî yewbînan, mi dest pê kerd, derheqê tarîxê dewa Tilaloyî de çend malumatî peyda kerdî. Gorê tayê îdîayan derûverê Amedî de dewê Elewîyanê Tirkmenan estî. Nê dewan ra çendîna bawerîya xo û neteweyê xo vurnayo bîyê kurdê sunnî. Dewa Tilalo zî nê dewan ra yew a. Mîyanê wextî de dewa Tilalo, bi tirkî dewa Karaağaç, vurîyaya û bîya kurd, bîya sunnî.

Beno ke derheqê seyyewbînîya nê di şexsîyetan cigêrayîşî virazîyî. O wext do seyyewbînîya nê hîkayeyan dahîna weş fehm bibo. Gelo seyyewbînîya hîkayeyanê Munzur û Tilalo çi îfade kena?

Serekê Komele Mehmet Kasim Firatî bala ant serê cuya Şêx Seîdî û rîpelanê tarîxî yê serra1925î û wina vat: “Na yewe xeylê feydeyê xo têkoşînê kurdan rê bi. Şêx Seîd Efendî, vera a qanûna serra 1925î ya ke estbîyayîş, ziwan û nasnameyê kurdan qedexe kerdêne, sere wedarna. Çunke înan vatêne ‘Ma kurd ê; cografya, welat, ziwan û aîdîyetê ma est ê.’ Înan vera sîstemê çinkerdişî sere wedarna û nê rayîrî de ganê xo feda kerd.”

‘Ma do bibê taqîbkerdoxê raşteqîn ê na dewa’

Dima ra metnê eşkerayî hetê Bawer Firatî ra ame wendene. Bawer Firatî dîyar kerd ke 29ê hezîrane tena roja vîrardişî nîya, roja newekerdîşê qewlê azadîye ya û vat: “Şêx Seîdî û embazê ey, wextêko tarî de, vera polîtîkayanê înkar û îmhakerdişî yê komare vengê xo yê azadîwaz berz kerd. Înan bi mal, milk û canê xo, binê şert û mercanê tewr giranan de, têkoşînêko bêhempa da. No mîras, ewro bîyo bingeyê têkoşînê heqanê merdiman, demokrasî û azadîya şarê ma.”

Eşkerayî bi nê vateyanê Şêx Seîdî qedîya: “Aşmîya cuya mi amey! Rayîrê şarê xo û bawerîya xo de fedakerdişê canî cayê poşmanîye nîyo. Peyê ma de mebermê û kêfê zaliman bi ma meyarê. Serewedaritişê ma hol fehm bikerê û azanê peyênan rê bi hawayêko raşt qal bikerê!”

Mesajê Hemsereka Pêroyî ya DBP’yî Çîgdem Kiliçgun Uçar wina yo: “Dardekerdişê Şêx Seîd û 46 hembazanê ey ser o 101 serrî derbas bîyî; mîrasê înan zerrîya nê erdan de cuya xo domneno. Dardekerdişê Şêx Seîd û embazanê ey eynî wextî de destpêkê polîtîkayanê îmha û înkarê seserrî yo ke ziwanê komelî, kultur û îradeyê kolektîfî hedef gêno. Ez vernîya vîrameyîşanê înan de ebe rêzdarî û hesrete vileyê xo çewt kena.”

‘Ê sey pêşenganê nemiran kewtî tarîxê şarê Kurdî’

Mesajê Hemserekê Pêroyî yê DBP’yî Keskîn Bayindîrî zî wina yo: “Ez Şêx Seîd û embazanê ey ê ke vera fehmê yewperest û înkarî bi ruhêko xoverdayox vindertî û sey pêşenganê nemiran kewtî tarixê şarê Kurdî, reyna bi rêz û minet ana xo vîr.

Sebebê ke Şêx Seîd û embazê ey berdî dardekerdiş, referansê bingehîn ê awankerdişê dewrê aştî û demokratîk ê ke ma ewro têkoşînê ci kenî. Labelê vera sîyasetê înkar û yewperestî wayîrvejîyayîşê têkoşînê çareserîya na seserre, wezîfeyêko tarixî yo. Rayîrê serkewtişê nê têkoşînî yo sereke zî; awankerdişê Yewîya Neteweyî ya Kurdan o û averberdişê sîyasetê demokratîkî yo. Bi nê hawayî ma eşkenî mîrasê Şêx Seîdan rê wayîr vejîyê û xeyalanê înan bîyarî ca. Bi rêz û minet…”

Beyanatê PWK wina yo :

Serekê Netewî yê Hereketa Netewî a Kurd a 1925î Şêx Seîd û 46 hevalê xwu 101 serr verî roja 29.06.1925 de, hetê Dewleta Tirkîya ra ameyê dardekerdiş.

Şêx Seîd û embazê xwu, hetê mehkemayêka korsane ra bi şeklêko bêhûqûqî û bi binpaykerdişê hûqûqê mîyanneteweyî, bi cezaya îdamî Berê Koyî yê Amedî de darde bîyê.
Dewleta Tirkîya heta nika zî cayê mezelê Şêx Seîd û hevalanê ey eşkera nêkerdo.

Dewleta Tirkîya, gereka semedê nê dardekerdişan şarê Kurdistanî ra uzrê xo biwaza û cayê mezelanê şehîdan eşkera bika.

Dewaya ke Şêx Seîd û embazanê xwu seba ci cuya xwu feda kerda, bi şehadetê sehezaran torinanê Şêx Seîdî, bi xebat û mucadeleyêko welatperwerane, ewro zî her çar perçeyê Kurdistanî de berdewam a.

Şêx Seîd û heme şehîdê dewaya azadîya Kurdistanî, sey 70 mîlyon Kurdanê cîhanî û heme Kurdistanijan, paweyê mijdanîya azadî û xoserîya Kurdistanî yê.

Bi her hawa serkewtiş û statuteyêko sîyasî her parçeyê Kurdistanî de, do ruhê şehîdanê ma şad biko.

Serrgêra înan a 101ine de ma Şêx Seîd û 46 hevalanê ey ê ke ey reyde ameybî dardekerdiş, Xalid Begê Cibrî, Yusuf Ziya Beg, Elî Riza Beg, Bahaddîn Beg, Faîk Beg, Mele Evdirrehmanê Şirnexî, Dr.Fuad û deshezaran merdimê ke demê serewedaritiş û serewedaritişî ra di serrî badê cû ameyê qetil kerdiş û heme şehîdanê Kurdistanî bi hurmet yad kenê.
29.06.2026

Buroyê Çapkerdiş yê Partîya Welatparêzanê Kurdîstanî (PWK)

Eşkerayîya ke hetê platformî ra amey dayîş de, wina ame vatiş: “No mîrasanê vîndîbîyeyan ê Feratî ra yew o. No dêro ke sey ê Ermenîyan yeno zanayene tarîxê ci qasê hîrê esran o. Demo ke gola awbendî ancîyena newe ra vejîyeno riyê erdî û bi dêsanê xo ke vera wextî xo ver danê, tarîxê Anadolî yê zafkultûrî ano vîrê ma. Na awanîya ke bi nameyê Mîyadunî zî yena şinasnayene, tena yew îbadetxane nîya; heman wext de yew mîrasêko muhîm o ke şahîdîya cîya-cîyayîya kulturî ya coğrafyaya Dêrsimî û hafizaya pîyakîye kena.”

Goreyê naye, her kes eşkeno namzedan bimojno û h namzedî zî eşkenî xo seba xelate pêşnîyaz bikê. Qeraro peyên ê derheqê wayîrê xelate de do hetê Heyetê Îdareyî yê Vakfê Kulturî yê Avesta ra bêra dayîş.

Xelata Rûmetî ya Avesta ya ke do her serre bi nameyê şexsîyetêko tarîxî yê cîya bêra dayîş, serra 2026î de bi merasîmêko do Dîyarbekir de bêro kerdiş, bêro eşkerakerdiş.

Seba kesê ke layîqê xelate amey vînayîş, do plaket, 100 hazar TL xelata pereyî û setêko taybetî yê kitaban ê derheqê gureyê ey de bêrê dayîş.

Pêşnîyazê namzedanê seba xelate, do heta roja 15ê êlula 2026î seba adresê avestaculture@gmail.com bêrê şawitiş.

No zî aşkereyîya Avesta yo

"Xelata Rûmetî ya Avesta

Weqfê Kulturî yê Avesta yo ke seba ke kulturê kurdan berdewam bikero û raver şoro, awan bîyo, 2026 ra tepîya, her serre do Xelata Rûmetî ya Avesta bidero. Ma wazenîme ke bi Xelata Rûmetî ya Avesta kesê ke seba seveknayîşê, raverşî- yayîşê û neqlkerdişê kulturê kurdan keda xo danê û her wareyî de bi behremanê xo yê fikrî tesîrê manayin û timî afirînenê, înan rûmetdar bikerîme. Hedefê na xelata o yo ke kesê ke wareyî kulturî de xebatanê cîya cîyayan kenê, bi ne xebatanê xo ma rê rayîr kenê ra, îlham danê, û berdewamîya mîrasê kul- turî yê Kurdî de keda xo danê, wa nê kesî bêrê naskerdene û vejîyerê meydan ke ma zî deynê xo yê vefayî bîyarîme ca.

Keyberê weqfê ma seba pêşnîyazê namzedan akerde yo. Her kes eşkeno namze- tan pêşnîyaz bikero û namzedî bi xo zî eşkenê xo pêşnîyaz bikerê. Qerarê peynîye yê tayînkerdişê wayîrê/a xelate zî hetê Heyetê Îdareyî yê Weqifê Kulturî yê Avesta ra bêro dayene. Xelate ke her serre bi nameyê şexsîyetêde tarîxî yê cîyayî bêro dayene, serra 2026 de aşma payîzî ya mîyanêne de, Dîyarbekîr de bi merasîm do teqdîmê wayîrê yewînî/ wayîra yewîne bibo. Seba keso/a ke layîqê xelate amo/a tayînkerdene: •Plaketê, •100.000 TL pere, •Setêde kitaban yê ke bi taybetî goreyê wareyê xebatî yê ey/aye ameye amede- kerdene, bêrê dayene. Pêşnîyazê namzedan hetanî 15ê aşma payîzî ya verênê ya 2026î eşkenê nê adresî ra: avestaculture@gmail.com bêrê ruşnayene/ şawitene. Weqifê Kulturî yê Avesta.

AVESTA KÜLTÜR VAKFI

WEQFA KULTURÎ YA AVESTA

AVESTA CULTURAL FOUNDATION

Mîyanê şarê ma de tewr-tewr edetê verînî estî. Çi veyveyan de çi tazîyeyen de... Nê edetî hezaran serrîyo ke verînan ra neqlê roja ma ya ewroyî bîyê.

Înan ra yew zî peyê kesê ke rehmet kerdê ra vilakerdişê helawe yo. Mîyanê şarê ma de wexto ke kesêk mireno semey xêrê ey helawe yena vilakerdiş. Na helawe zî pê destê cinîyan ra yena viraştiş û hetê wayîrê taziye ra yena vilakerdiş.

Qezaya Çolîgî Darayenî de zî no edetê vilakerdişê helawe esto. Darayenî de zî taziye hîrê roj a û roja peyine helawe yena vilakerdiş.

Nê rojan de Darayenî de, kesanê şinasîyanê Darayenî ra Zekî Doğan wefat kerdo. Semey ey zî baxçeyê kîyeyê ey de lênî ameyî ronayîş û helawe amey viraştiş.

Îkram Çağlar a ke vîst serrî yo ke tazîyeyan de xêrê x ora helawe virazena zî hînî Darayenî de sey weste yena qebulkerdiş.

Roja hîrêyîne ya tazîyeya Zekî Doğanî de unca a amey lên ser û helawe girna.

Helawe ardî, rûn û şekir ra virazîyena. Îkram Çağlar bi saetan lên ser o vindena û helawa xo virazena.

Helawa ke virazîyena roja hîrêyîne de verê werdî de mêmanan ra yena vilakerdiş.

Badê zî kesê ke yenê kîye înan ra yena vilakerdiş.

Bi no qayde semey keso ke merdo xêr yeno kerdiş û kesê ke helawe wenî zî ey rê dûayan kenî.

Na xebere bi destekê madî yê Sefaretxaneyê Almanya yê Anqara, çarçeweya 'Projeyê Xurtkerdişê Dezgehanê Medyaya Herêmî yê bi Wasitaya Mentorîya Mîyanneteweyîye û Vurnayîşê Dîjîtalî' de ameya amadekerdene, mesuldarîya muhtewayî aîdê dezgehê ma ya."

https://www.zazakinews.com/ca-bi-ca-1

Etîk-2

https://www.zazakinews.com/etik-2

Deza Amed

https://www.zazakinews.com/sex-seid-kam-o-2

Kekê Dr. Nûredîn Zaza, Dr. Ehmed Nafiz Beg kam o?

https://www.zazakinews.com/keke-dr-nuredin-zaza-dr-ehmed-nafiz-beg-kam-o

Şîrketê madenî dewanê ma ra çi wazenê?

https://www.zazakinews.com/sirkete-madeni-dewane-ma-ra-ci-wazene-2

Warza'y homa'y

https://www.zazakinews.com/warzay-homay

BAQÎ ALA...

https://www.zazakinews.com/baqi-ala

Hîri zûrî

https://www.zazakinews.com/hiri-zuri-1

Abîyayîşê qapaxan û vetişê awe, cuya maseyan zî qedîna. Bi pêsayîşê awe hezaran maseyî merdî û dorûver bi gemarin. Teyrê ke gole ra xo mird kerdêne zî uca ra bar kerdî. Semedo ke teyrî şîyî, balansê tebîî xirab bi û herême de hûmara mêsan, vizikan zêdîya û dorme hetê mêsan ra ameyo îstîlakerdiş.

Pawitişê golekan û cuya ekosîstem

No hadîse, newe ra ehemîyetê golekan û pawitişê tebîetî ano vîrî. Golekî tena depoyê awe nîyê; ê hetêk ra setargehê hezaran gandaran ê. Ê seba maseyan, teyr û tûran û heywananê bînan sey yew ekosîstemêk xizmet kenê. Pawitişê nê cayn, seba ke cîya-cîyayîya biyolojîke bêra pawitiş û balansê tebîî nêxeripyo, şert o. Wexto ke yew gole ziwa bena, tena awe vîndî nêbena; pêro yew ekosîstem û cuye yeno çinkerdiş. Ziwakerdişê Gola Qelê, no balans bi hawayêko eşkera xirab kerdo û netîceyê ey ê xirabî nika yenê vînayîş.

ZAZAKÎ NEWS- Cigêrayox û nuştox Kanî Xulam qezaya Dîyarbekirî Pasur ra yo û Amerîka de cuyeno. Ma eşkenê vajê ke uca de surgun o. La semedê welatê xo û heqanê Kurdan uca de û zaf cayanê dinya de sey aktîvîstêko Kurd xebatan keno.

Kanî Xulamî hesabê xo yê Facebookî ser derheqê serkewtişê Bill Gates û Steve Jobsî yew vîdeo vila kerd. Ma vîdeo û nuuşteyo ke ey pare kerdo şima dir senî ke ameyo nuştiş pare kenê.

Wexto merdim derheqê Bill Gates û Steve Jobsî de wenano, çiyêk beno zelal: qaidê des hezarî saetan! Yanî eger şima biwazê serê tebêka bibiroqye—fenê tîjî bibiroqyê—gera şima en tay des hezarî saatê xo bidê ê karî. Eno teorîyê Malcolm Gladwell’îyo. Raya serkewtişî nîşan dano!

Eger ti enê vatişê mi temaşe kena—Seyrê, wayê, selamî to rê!, ya telefonêkê şima yayk komputirêkê şima esto, qê wirdînanîke lazim o şima deyndarê Steve Jobs û Bill Gates’î bê!

Enê Amerîqayijî meşhûr ê. Merdim êşkeno vajo, îcadê cîn dinyê ma berda cayêko bîn—cayêko baş! Derheqê cîne de zaf amo nûştiş. Miraqê min esto— minîk ê nûşteyî wendê.

Wexto merdim waneno, tebêke beno zelal: qaidê des hezarî saetan! Yani eger şima biwazê serê çiyêka bibiroqyê, gere şima en tay des hezarî saetanê xo bidê ê karî.

Nûştoxo Kanadayij Malcolm Gladwell, kitabê xoyo, Outliers de, qalê ena qaîde keno. Heyatê Bill Gates û Steve Jobs’î nimûne dano.

Zaf merdimî vanê qê serkewtişî, “qabîlîyet û hedrekerdiş” lazim o. "Anû nîyo" vano Gladwell. Qê serkewtişî Hedrekerdiş hîna zaf muhîm o.

Qê îspat kerdişê teoriyê xo, qalê telebanê Akedemîya Muzîkî yê Berlînî keno. Badê joyî behsê John Lennonî keno. Û dima ra zî qalê Bill Gates û Steve Jobs’î keno.

Gava Bill Gates hîryes (13) serrî bîyo, saat 10’ê şewe de, wexto dadî û babê cê vanê o rakewto, o dizdîka, her şew, şiyo merkezê komputerî û heta saet 02:00yê serê sebayî qod nûşto.

Badê seran, wexto Bill Gates beno zengînê dinya, dadî cê vana: “ma tim meraq kerdê çîre serê seban ci rê weriştiş endêk zehmet bi!”

Ma duan bikerim: wa tûte mayke, zê Bill Gates’i qod binûse û dadî cîneyke, zê dadî Bill Gates’î, wa vajê, gelo çîrê weriştişê tûtanê ma endêk zehmet o!

Bi heskerdîş!

Menga payîzî ya verêne vecîyaye ameye û ma dest bi sinifa hîrêyine ya lîse kerd, Ceyhunî xo dusna mi ra.

May û pîyî yewbînan ca verdabî, leweyê kalikî de mendêne Ceyhunê ma. Ey ra teber leweyê kalikî de kes çin bî. Lac û keynayî pêro bîbî pîl, bîbî wayîrê keye û kulfetî.

Delalîyê kalikî Ceyhun bî. Çuleyê hakî de kerdêne pîl! Qet zerrîya ey nêşikitbî, zaf rî dabî ci. Lacekêko kelebut bî Ceyhun, tey de sere nêbîyêne. Aya ke xoceyan ey dest ra antene!..

Dersê Ceyhunî qet rind nêbîyî. Ma goşê xo dersan ser ro yo! Wextê hamnanî tim şîyêne bütünleme sınavı. Ez vana peyêna peyêne xoceyan ci rê ardim kerdêne ke wa hîrê serrê xo temam bibê ke ci ra bixelisîyê. Eger ke serrêk tekrar bikero, ê do serrêk zêde ra cewrê ey biancê.

Ceyhunî semedê kopya ra xo dusnabî mi ra. Ma serranê verênan de eynî sinife de nêbîyi la ey zanayêne ke derse mi rind ê; wexto ke ma dersxane (sinife) de cayê xo bewlî kenê, “keko Murad” vat, xo na çengeyê mi ver ra. Sey pisînge dor û verê mi ro şî û ame. “Keko Murad, xora serra peyêne ya, ez hamnan şona Îstanbul, ez kotî ra seba bütünleme sınavı oca ra biyera Xarpêrt; hindî piştîya mi ti yê…”

Dersa edebîyatî de ma yew şîîre wende. Deme cumhurîyetî de nusîyaya la şaîrî bi usulo verên nuşta. Yanî bi usule edebîyatê dîwanî…

Bi usule edebîyatê dîwanî nuştişê şîîran hezar zor û zehmet o. Ganî tey de qafîye bibo, ganî humara heceyan ê her reze eynî bo, ganî dergî û kilmîya heceyan eynî ba… O semed ra qalibî est ê, şîîrî goreyê ê qaliban nusîyenê. Sey fa’îlatûn fa’îlatûn faîlûn…

O rîwal ra xezînaya çekuyanê şaîran ganî tengicîyaye biba. Ganî şaîr çend ziwanan bizano ke goreyê qalibî çekuyanê cîya-cîya ziwanan ra îstifade bikero. Yew- di ziwanî qîm nêkenê. Tenya bi sereyê xo tirkî qet û qet qîm nêkeno.

Şîîre de yew çekuye est a ke çi yew manaya ci nêzaneno. “Ca bi ca”… Embazanê ma xoceyî ra pers kerd ke yena çi mana.

Xoceyî rasta-rast cewab nêda, kewt îzahatan dime. Wazeno hîrûhîra îzahat bido ke şaîrî qey na çekuye bikar arda.

“Na çekuye bi zazakî ya, yena manaya yer yer” vat mi kîştîya xo de bi piste-pist ra Ceyhunî rê.

Ceyhun cewabê yew perse bizano û cayê xo de sukut bivindo! Caran saet û deqaya vindertişî ya!

“Xoce, na çekuye bi zazakî ya!” vat.

Xoceyî senî ke “zazakî” eşnawit, çimî ardî pira ke reyna çekuya winasîye fek ra mevecîya. Serre 1993; ti zerreyê sinife de qalê zazakî bike! Xoceyî vengê xo hîna berz kerd ke çew (çiyew) vengê Ceyhunî mehesno. Bi çiman ra û bi vengê xo ra pustirme keno ser. Cayê xo de binişe ro, vengê xo mevece! vano.

Oyo ke Ceyhunî zeft bikero, kam o! O zî dahîna zêde vengê xo berz keno ke heme sinife bihesna; her kes bivaco ke helal bo ci rê, persa ke kes cewabê ci nêzaneno, o zaneno!

Rast ra zî heme sinife şaş û mat bîbî, ewnîyayêne ey ra. Sirayanê verênan ra fekê keynekan akerde mendbî. Ewnîyayişê ra bewlî bîyêne ke hemeyan xo zerre de vatêne: Ceyhun û cewabê na perse!

Derdê xoceyî yewna derd, derde Ceyhunî yewna derd, derdê sinife yewna derd…

“Xoce, zazakî ya!”

Xoceyî dahîna tuj awir da Ceyhunî ser, çendna vengê xo berz kerd:

“Şaîr bi na çekuye zaf gêrayo. Şîîra xo nuşta, cayê na çekuye veng mendo. Çend serrî pê gêrayo ke hetê weznî ra çekuyêka minasibe bivîno. O semed ra na şîîre çend serrî dest de menda, neşir nêkerda.”

“Xoce, bi zazakî ya!” vat reyna Ceyhunî.

Xoce qîrra ser:

“Lacoo hişş!”

Ceyhun caran hiş û piş zaneno! Qey saeta hiş û pişî ya!

“Xoce, bi zazakî ya! Yena manaya yer yer!”

Xoce û Ceyhun kewtê mîyanê reqabetê giranî. O “hiş” vano dest nano fekî ser; o “zazakî ya” vano, vengê xo keno berz…

Xoceyî seyr kerd ke bîyayene bîya, şîyayene şîya… Her kesî fekê Ceyhunî ra “zazakî” eşnawito. Xoce Xarpêrt ra bî, zazakî zanayêne la nêwaştêne zerreyê sinife de behsê çîyê winasîyî bibo.

Axirî xoceyî Ceyhunî ver de sere ard war:

“Laco de temam! De temam, zazakî ya!..”

Etîk, teorî û felsefa yê exlaqî yo û exlaq zî pratîk kerdişê etîk yo. Exlaq bi çalakîya kesan reyde eleqedarîya însan û ciwîyayîşê însanî pêresneno. Însan bi aqilê xo reyde bi hîsanê xo reyde bi fikiranê xo reyde bi weçînayîş xo reyde, bi çalakîyanê xo reyde mîyanê ciwîyayîşî de ca gêno.[1] Babeta etîkî teorîya çalakîyanê rastî û xeletî, başî û xirabî ya kesan a yan zî ya qarekterê kesan a. Rastî û xeletî, başî û xirabî, fezîletî û bêarî, berpirsîyarîye û azadî çalakî û waşteyê yê însanî yê. Nika destê ma de kokê çekuya etîkî, destûrê xo bizane û teorîya manaya etîkî ya xuy û qarekterê kes û komelan esto. Babeta exlaqî zî pratîkkerdişê na teorîye ya. Na teorîye miyanê ciwîyayîşî de çalakîyanê raştî û xeletî, başî û xirabî yê kesan yan yê qarekterê kesan nîşan dano.

Babet û problemê etîkî yê pêroyî; qewimîyayîş û kerdişê însanî yê. Nê babet û problemî destpêk ra hetanî ewro hemveranê raştî û xeletî, başî û xirabî, fezîletî û bêarî, berpirsîyarîye û azadî ser o malzemeyê xo dayê şuxulnayene. Etîk epîsteme reyde têkildar o û zanistîya exlaqî yo. Exlaq çalakî reyde têkildar o û fenomenê ko. Etîk, unîversal/cîhanşumûl o. Exlaq mehelî yo.

Têgeha exlaqî bi eslê xo de yew çekuya erebî ya û zafhûmarîya çekuya hulk/ hulukî ra yena. Seke Recep Kılıçî İbn Manzurî ra neql kerdo hulk/huluk yena manaya dîn, serebût, xuy û karakterê estîyan.[2] Ça însan esto se, ça de însan ciwîyeno se weyra de exlaq zî esto. Exlaq, estbîyayîşê xo însanî de nîşan dano. Însan yew estîya komelî yo. Komel sîstemo ke leteyan ra ameyo viraştene. Nê leteyî yenê têhet û yew nîzamê xoserî virazenê. Komel nîzam û qaydeyan ser o awan beno.[3] Nîzam û qaydeyî, komelî de bi têkilîyanê însanan reyde virazîyenê û bi nê têkilîyan komel estîya xo dewam keno. Nîzam û qaydeyanê komelî ra yew zî exlaq o. Exlaq sîstem û nîzamê komelî yew cayo muhîm gêno. Exlak û etîk di mefhûm/termê cîya-cîya yê. Etîk yew dîsîplînê felsefe yo. Etîk bi teorîya xo, pratîkê exlaqî reyde têkildar o. Etîk, bi xuy û karakterê mabênê kom û komelan û erjan û çalakîyanê nê kes û komelan reyde exlaqî ser o tesîr keno, yew têkilîye virazeno. Etîk teorîya exlaqî, exlaq zî praksîsê etîk yo.[4] Seke yeno vînayene, mîyanê mefhûm/termanê exlaq û etîkî de hende yew nuansî ferq est o. Etîk bingeyê xo de yeno manaya xuy û karakterê kesan û zanistê xo metafîzîk ra gêno. Etîk bi vateyo bîne xuy û karakterê kesan bi felsefeya exlaqî pênas keno. Exlaq, mabênê çalakîyanê kesan de bi xuy û karakterê kom û komelan pênasa beno. Exlaq estîya xo zanista ciwîyayîşê kom, komel û şarî yê şênberî ra gêno. Hetê bînî ra zafhumarîya çekuya ethosî û çekuya ethe yena manaya urf û toreyê kesan. Xora nê kesan ra zî komî virazîyenî. Na çekuye hem manaya urf û tore xo de hewênena hem zî manaya seba karakterê kesan yena şuxulnayene.

Cîyabîyayîşê mefhûmanê etîk û exlaqî; yunanî de çekuyanê ethos û ethe, latînî de çekuyê mores û moralîs; çekuyanê etîk û tore yan zî çekuyanê etîk û exlaqî ra yeno. Exlaq yew çekuya erebî ya û ziwanê latînî de herinda çekuya exlaqî çekuya morelîsî yena şuxulnayene. Na çekuye latînî de hem yena manaya tore hem zî yana manaya karakterê kesan. Exlaq û moral zî eynî mana de yê, bi nê nuansî etîk ra cîya benê.

Ez bawer kena ke; têkilîya mefhûmanê etîkî, exlaqî û moralî ameyo famkerdene. Nê hîrê mefhûmî/têgehî yew çime ra yê nezelyenê la nê yenê yew mana. Ciya nûansan ra yewbînî ra abiryenê. Seka ma verê nuştbi; etîk mefhûm/têgehê ke zafmanayî, hîra, girewte yo û zelal nîyo. Nê sebebî ra, cewabê persa etîk çiyo? zî akerde, yewbiyew û leze ra nê yeno dayene. Ma do zêdeyîn taybetanê etîkî ser o cigêrayîşanê xo dewam bikera û bi perspektîfo ke hîra bi de nawitiş.

Etîk çi yo? ser o bi goreyê feylozofan, bi goreyê çimeyan, bi goreyê deman, bi gorêyê dezgeyê felsefa, bi goreyê rêbaz û quraman, bi goreyê teorîyan vûrîyeno. No vûrîyayîş dêsê destûrê etîkî yê xo bizane ser o berz û vila beno. Wexto ke însan etîk ser o xebet keno, yeno vînayene ke; bingeh û amancê xebatê heme feylozofan, heme felsewanan nê destûrî ra eleqedar o. Na eleqedarî demê modern û postmodernî de zî derbasdar o: Xo bizane! Beno ke yewbiyew no vate nê ameyo şuxulnayene la heme feylozof û felsewanî dorûwerê nê vate ra şinê û yenê.

Etîk mefhûme ko mûhpemo yanî akerda û zelal niyo. La gereka na mûhpeyê bêro zelal kerdene. Sewbîna ke na mûhpemîye bêro eşkera kerdene sey xerîtakêşê ke xêzekerdiş û viraştişê xerîta yê ke hassasiyet lazim o. Gereka heme rengî, xêzî, nameyî, ca û warî bêrê nîşan dayene. Eke pênase û taybetê yê ke etîk yê îqna kerdene bêro waştene, hewcadarîya quramanê etîk ser o cigêrayîş û etûdkerdiş esto. Etîkî ser o zaf quram û rêbazî ameyê awan kerdene. Tarîxa etîkî de çar quram û rêbazê etîk yê bingehînî estê. Nê quramî û rêbazî bi goreyê ciwabê persa etîk çiyo ra ameyê awan kerdene. Etîk çi yo ser o bi goreyê feylozofan, bi goreyê çimeyan, bi goreyê deman, bi gorêyê dezgeyê felsefa, bi goreyê rêbaz û quraman, bi goreyê teorîyan vûrîyeno.

Etîk, bi bextîyarî û şahîya merdimatîye ameyo pênasekerdene û quramê bextîyarî û şahî ameyo awan kerdene. Etîk, bi cuya yê ke fezîletî ameyo pênaskerdene û quramo fezîletî ameyo awankerdene. Etîk, cuya yê ke bi feydayî ameyo pênasekerden û quramo feydedarî ameyo awankerdene. Etîk, bi termê metaetîk ameyo pênasekerdene û quramo metaetîkî ameyo awan kerdene.

Wexto ke etîk bi goreyê nê quraman bêro etûdkerdene do na mûhpemîye kêmî biye bo. Ma do nê çar quramanê bingehîyan ser o dewam bikera.

[1] Bedîa Akarsu Ahlak Öğretileri, Remzi Kitabevi Yayınları, İstanbul, 1982, r. 35-42.

[2] Recep Kılıç, Ahlak Felsefesi(Etik), Nobel Yayınları, 2022, r. 3

[3] Kılıç, Ahlak Felsefesi(Etik), r. 12.

[4] Ahmet Cevizci, Etik- Aklak Felsefesi, Say Yayınları, 2024, r. 11.

zûrî cemheto

tayn kesî estî zaf zaf zûran kenî
cuwayîşî înan di cay zûran kujo verêndi
cayê xwu esto
înan rî bê zûran cuwayîş nêbeno:)
sey xalê şêro,
verî kar û xebata teberî zaf çinêbî
fabrîqa û înşaatî tayn yanzî kêmî bî,
şarî wesar amnan û payîzî
hêgayan di
rezan di
gurîyayni debir'êy xwu dekerdê zere
zimastanan zî şewî derg bî
yew keye di ameyni pêser cemhet kerdêni
(kurmancî vanî şevbêrk)
dengbêjan deyerî kerdênî
sey şakiro
mehme salihê beynatî
xet aşik (Hatip kantekin)
dengbêj xenî (xenoyê marq) marq dewa licê ya)
bi no hewa şew û zimistan vîyarnayni,

(Kuj cayo ki cemheton di extîyarî kokimî ruşenî
serê cemhetî ra vanî kuj)

Zûrî dewleto

sewbîna zûrkerî zî
cîranî qomê ma kurdan (kird'o) bî
nê cîranî ma
erebî
farisî
û tirkî
nê qewman zî tim o tim bi zûran ma xapênayî
zaf rey ma serewadartiş kerd
û lec kerd
zaf reyan zî ma seba yin
yewbîbînan reyde lec kerd
ma qismet hatê farisan bi tirkan ra
qismek zi seba tirkan bi farisan ra lec kerd
ma kurdan yewbînan kişt
la seba xwu nêy seba şarî bînan
ma sêkurî mendî
vîyayî mendî
seqet mendî
şaro aqil bi zûranî xwu
ma bi yewbîno dayî qetilkerdiş
ê istor'o weniştî şî qonaxan vîyarnayî
ma mendî peye,

zûrî sipî

bawakalî mi vatêni
zûran mekerê
La zûranê sipî yo bikê
ma vacî di dewan Lec kerd
çend kesî dirbetin bîyî
çend kesî remenî
dewa bîn zî ha înan fetelnena
ki bitepşî beno ki beynatê înan kiştiş vecîyo
ti zî ha hega di cit kenî
kesî ki remenî yenî to het ra şonî
verbi rocawo
ay bîn zî yenî to ra persenî
vanî çend kesî tîya ra remayni
kama kişt ra şî?

o wext mevacê şî rocawo
vacê şî kişta bîni
a bena zûri
la ay ra vanî zûra sipî
guneyî zûra sipî çiniya xeyrê ci esto,

homa ma zûrkeron ra bipawo:)

27/06/2026.
Munzur can...

200 cînsê mûmanê tebîîyan

Suna Eroğlu, a ke nezdîyê 200 cînsanê mûman bi esans û hammeddeyê mûmî yê tebîîyan ra virazena vana ke, berhemê mi mûmanê fabrîqeyan ra hîna weşîn ê.

Eroğlu va, “Ez nê karî mecbûrîye ra musa. Demo ke ez sey hosteya musnayoxe xebitîyayêne, mi bi armancê dayîşê perwerdeyî wendekaranê xo, no kar musa. Mîyanê perwerdeyan de viraştişê mûman zî estbi û mi tîya ra dest pêkerd û xo aver berd. Dima ra mi bi armancê kar û meslekî xo da nê karî. Serrêk o ke ez qezaya Sûrî de, Kuçeyê Telgrafxaneyî de atolyeya mûman xebitnena.”

Mûmê romantîkî

Eroğlu, îfade kerd ke ê boya mûmanê xo de esansanê tebîîyan ê ke zerar nêdanê weşîye, bikar anê, wina va: “Mûmê ma zafaneyî hetê wendekaran ra tercîh benê. Kesê ke bi armancê romantîzmî yan zî dekoratîfan bikar anê zî estê.”

Çopî tebîet gemar kenê

La no eleqe, xo reyde gemarîya dormeyî zî ano. Qeraxanê Çemê Selmanî de eşteyê sey werd, plastîkî û şûşeyê camî ameyî veradayîş. Konteynerê çopî yê ke hetê beledîye ra ameybî ronayîş zî nênê şuxulnayîş û nê çopî, zerarêko gird da tebîetî.

Dewijî û tebîetheskerê ke na manzara ra aciz bîyî, bal ant ser o ke tena warê cuye yê însanan nê, warê cuye yê heywananê ke herême de cuyenê zî binê tehdîtî de yê.

‘Nê însanî îslah nêbenê’

Dewijan ra yew vano, “Înan dorme kerdo berbad. Sindoqê çopî estê la çopanê xo erzenê erd. Nê însanî îslah nêbenê.”

Mihemet Kurdî

Vakurê Kurdistanî de 8ê Êlule de dewrê perwerdeyî yo newe dest pêkerd. Bi destpêkerdişê perwerdeyî reyde, polîtîkayê înkar û asîmîlasyonî yê ke ziwanê Kurdkî ser o yê zî, bi heme hêzê xo dewam kenê. Dewleta Tirkîya emser zî reyna, sey heme serranê bînan, bi mîlyonan wendekarê Kurdî perwerdeyê ziwanê dayîke ra mehrûm verdayî. Bêguman, bi xespkerdişê/astengkerdişê nê heqê tebîî ra (perwerdeyê bi ziwanê dayîke), helîyayîşê ziwanê Kurdkî û asîmîlekerdişê domananê Kurdan zî do dewam bikero.

Qirkerdiş tena bi çekan nêbeno. Eke ziwan û nasnameyê şarêkî bêrê qedexekerdene, kultur û qîmetê înan zî bêrê çine kerdene, ê zî benê qirkerdişêk, la no yew qirkerdişo bêçek o. Çimkî bê ziwan û kultur, tu şar nêeşkeno estbîyayîşê xo bipawo. Yanî asîmîlekerdişê domananê şarêkî yeno manaya kiştişê ziwan, kultur, estbîyayîş û qîmetanê ê şarî. Perwerdeyo bi ziwanê dayîke heqêko tebîî yê pêro şaran o û astengkerdişê nê heqê tebîî zî sûc o. Coka, bi zor Tirkkerdişê domananê Kurdan sûc û qirkerdiş o.

Prosesê aştîye

Seke ma pêro zî zanê, çend aşmî verê cû bi cehdê tayê kes û hetan, mîyanê Kurdan û hukmatê Tirkîya de prosesêko aaştîye yo newe dest pêkerdo.

Dewleta Tirkîya hetanî nika hêzanê Kurdan ê çekdaran kerdêne bahane û heme heqanê Kurdan ê tebîîyan (ziwan, perwerde, nasname, kulturî) înkar û binpay kerdêne. O sebeb ra ma Kurdî bi vindertişê şerê çekdarî û destpêkerdişê dîyalogî yê her di hetan zaf zerrîweş bîyî. Hêvî û waştişê heme partî û sazîyanê Kurdan bi nê prosesî o bi ke pêro astengkerdişê ke ziwanê Kurdkî ser o yê bêrê wedaritene û ziwanê Kurdkî qanûnê bingeyênî de bibo wayîrê statuyî. Panc aşmî ke prosesê neweyî dest pêkerdo, vîyartî, la çi heyf ke hetanî nika hetê fermîbîyayîşê ziwanê Kurdkî de tu bedilnayîş çin o. Yanî, hema zî polîtîkayê asîmîlasyonî yê ke serê ziwanê Kurdkî de yê, bi heme xedarîya xo dewam kenê.

Bê Kurdkî proses sernêkeweno

Verî ganî ma vajê ke hukmatê Tirkîya Kurdan ra zêdeyêr hewceyê nê prosesî bi. Çimkî raştî ci zî hukmat hem teber de hem zî mîyanê welatî de hetê edalet û îqtîsadî ra zaf zeîf bibi. Raşta ci, seba ke hukmat xeletî û kêmanîyanê xo sererast bikero, bi nê prosesî wext qezenc keno û wazeno ke reyna sey verî Kurdan biko hewn ro û înan bixapîno. Yanî armancê înan aaştîye û birayîye nîyo, armancê înan darukerdişê birînanê xo yo. Xora hetanî nika zî hukmatî hetê aaştîye û heqanê Kurdan ê tebîîyan ra gameke nêeşta û wina aseno ke nîyetê înan o ke hetê aaştîye de gaman bierzê, çin o. Çimkî hema ziwanê înan o yê aaştîye nîyo, yê înkar û kolonyalîstan o. La nîyetê înan se beno wa bibo, ma Kurdê verênî nîyê ke bi zuran bêrê xapênayene. Xora mûmkîn nîyo proseso ke ziwan, nasname û estbîyayîşê ma înkar keno, biserbikewo û ma sey şarî paştîya prosesêko winasî nêkenê. Ma verî zî vera polîtîkayanê înkar û asîmîlasyonî de bîyî û ma qebul nêkerdêne; ma ewro zî qebul nêkenê û nika ra dima zî ma do çi rey qebul nêkerê. Wa kes hewnan nêvîno, hetanî ke Kurdkî nêbo ziwanê fermî û wayîrê statuyî û reyna hetanî ke domanê Kurdî bi ziwanê xo perwerde nêvînê, wa kes ma rê behsê aaştîye nêkero û xora aaştîyêka wina zî çin a.

Eke armancê nê prosesî aaştîya mîyanê Kurdan û Tirkan a, ganî hukmatê Tirkîya verî fek asîmîle û înkarkerişê ziwanê Kurdkî ra verado û sey Tirkî ziwanê Kurdkî bikero ziwanê fermî yê dewlete.

Ganî sîyasetê Kurdan, Kurdkî nêkero xeta xo ya sûre

Raşta ci, ziwanê Kurdkî nika Vakurê Kurdistanî de (Kirmanckî/Zazakî û Kurmanckî) sekerat de yo; polîtîkayanê asîmîlasyonî ver ziwan roj bi roj helîyeno. Ewro zafaneyê bajaranê Vakurê Kurdistanî de ziwanê sereke Tirkî yo. Reyna, zafaneyê domananê ma yê ke emrê înan binê des serrî de yo Kurdkî nêzanê û çi heyf ke tayê cayan de zî Kurdkî hîç nêno qiseykerdene. Nê zî ramojnenê ke tehlukeyo ke serê Kurdkî de yo, resayo dereceyo zaf pîl. Bêguman, eke vernîya nê polîtîkayanê asîmîlekerdişî nêro girewtene, ziwanê ma do ver bi çinbîyayîşî şêro. O sebeb ra ganî sîyasetê ma nê tehlukeyê serê Kurdkî bivîno û nê prosesî de ziwanê Kurdkî xo rê bikero xeta sûre û heme cayan de ci rê wayîr bivejîyo, nêbo ke meşte bibo erey. Nê ziwanê rindekî (Kurdkî) Homayî bexşê ma kerdo, ganî sîyasetê ma nê ziwanî (Kurdkî) bi vergan nêdo werdişî.

Tazîyeya ey Darahênî de ya. Zekî Doğan hetêk ra zî vistewreyê Koordînatorê Weşanê Pêroyî yê Zazakî Newsî Enwer Yılmazî bi.

Wendoxê Zazakî eşkenê kitabê "Poncas Pêxembero Mu‘ellîm "sey PDF bîyarê war û bi hawayêko beleş biwanê.

Kitab hetê Mela Muhemmed Elî Hûnî ra ameyo nuştiş û hetê Muhyîdîn Zinar, Yaşar Baluken ra Latînîze bîyo û amade bîyo. Kitab serra 2023î de hetê weşanxaneyê Nûbiharî ra ameyo neşirkerdiş.

Semedê wendişê kitabî bitikne

Agahîyê derheqê kitabî de..

Poncas Pêxembero Mu‘ellîm

Poncas Pêxembero Mu‘ellîm, kitabê Mela Muhemmed ‘Elî Hûnî yo tewr peyin o. Kitab hetê weşanxaneyê Nûbihar ra weşanîya. Hûnî cuwa ver zî çend kitabê menzûm nûştbî. Nê eserê ci çap bî û înan ser o xebatê akademîk zî virazîya.

Hûnî heyatê pêxemberan pê nezm a nûşto. Terzo klasîk de telîf kerdo. Çend serrê peyênan de çend kesê kedkarê zazakî nê eserî ser o şuxulîyayî. Kitab bi elfabeya farisî nûsîyabi. Xebatkaran metnê kitabî çarna herfanê latînî û pê elfabeya Bedirxanî hedire kerd. Semedo ke eslê metnî, bi latînî ya bîyoro muqayesekerdişî destnûşteyo eslî no çap de ca giroto. Qur’an de nameyê 25 hebî pêxamberî vîyarenê la Hûnî humarê nê pêxamberan resenayî 50 heban. Pê zazakî û fekê Hûnê Paliyî eserê xo telîf kerdo. Hetê muhtewa ra terzê Qisesê Enbîya ya klasîk teqîb kerdo. Labelê tayî mazmûnê zazakî yê folklorîk zî şuxulnayî. No kitab gunîya teze dano edebîyatê zazakî ya klasîk ya ewroyin. Şaîr hama ra zî weş o û Hûn de cuwîyeno.

Mela Muhemmed ‘Elî Hûnî

Mela Mehemed Elî Hûnî yew mela û şaîr o. Melatîyê xo yanî kulturê xo yê dînî bi ziwanê xo alawit, vawit û berê/berhemê erjayeyî nûştî. Helbet in yew xusûsîyeto cîya yo. Çunkî in xusûsîyet miyanê melayanê kirdan de zaf nêeyseno. Heta zafê melayan bi ziwanê xo nûştiş sey yew gureyo erjaye nêdîyo. Hûnî reyna zî bi ziwanê xo yo şîrin û şeker nûştiş dewam kerd. Îrade û heskerdişê dîn û ziwanê xo ra teber Mela gera yewna awa zelal ra bişimo ke bieşko binûso. O hêneyo zelal zî Hûnê Palî yo. Mela Mehemed Elî Hûnî seke nameyê xo de zî şuxulneno, hûnij o. Hûnê Palî yew cayo ke derdormaleyê ayê heme kird ê. Cûya cematkî ya Hûn de ziwano hakîm zî kirdkî yo. Yanî ziwanê keyeyî, bazarî, dinî û ê bînî kirdkî yê. Mela serra 1930 de Hûn de ameyo dinya. Xora ê serran de Hûn de sewbîna ziwan eşnawitiş zaf mumkin nîyo. Yanî Mela Mehemed Elî Hûnî yew dinyaya ke tede kirdkî qisê bena de ameyo dinya û ûca de bîyo pîl. Coka şîîranê ey de yew ziwano zelal yê şarî esto.

Heto bîn ra Melayî de yew îlm û fîraset zî esto. Yanî Mela yew melayo sernerm û zerrnerm o. Mela şarê xo û ziwanê xo ra hes keno. Melayî, yew çiyo ke Hûn û medreseyanê Palî de çinê bi, o kerdo. Yanî kirdkî nûşto. Gera hêneyê cîyayî zî bibê. Înan ra yew zî Pali yo. Tekîlîya Hûn û Paliyî esta. Pali hem hetê tarîx hem zî hetê kulturî ra yew cayo waharê xusûsîyetanê erjayeyan o. Mavaji Pali yew merkezê terîqetê neqşîyan o ke semedê kirdan yew çimeyo manewî yo. Melayî ina dinyaya manewî ra îstîfade kerdo ke eseranêey de o manewîyat eşkera yew hal de xo mojneno. Badê cû Hûn bîya nehîya, reyeyo asinin zî tira viyerto. Yanî dayîş û girewtîş zî zêdîyayo. Cayo ke tede şiyayîş ameyîşê teberî esto, dayîş û girewtîş zaf o, şarê a mintiqa aqil û fikirê înan akerde yo. In hal seba melayî bîyo îmkanêk û o eşkayo çiyanê neweyan bivirazo. Kirdkînûştiş zî ê serran de semedê derdormaleyê Palî û Çewlîgî yew karo newe yo.

Mewlidî Peyxamberî (1971) • Hikayeyê Yûsuf û Zelîxa • Qesîdeyî; Zerra Haya, Qasîdey Tewhîd, Qesîdey Mekkî, Qesîdey Medîna, Qasîdey Qebîr/Ezabê Qebra Xorî,Qasîdey Seîd Nûrsî,Waqayê Kerbela, Qasîdey Peyxamberî • Aqîdeyî Îman/Aqîdeyî Îslam • Hîkmet Zazakî • Edebîyat Zazakî Neqîşneyo Pê Nakî • Xezay Uhudî • Weqayî Koyî Uhûdî Wefatî Hemzî • Vengî Melî, Munacaat Mehemed Elî

Mîyanê hereketê xoseriya kurdan de ca girewt. Serewedartişê kurdan 1925 de cayo ke tede îqamet keno, Pîran de dest pêkerd. Verî cû ey Pîran de tifeng teqna û dima lec dest pêkerd. Destpêk ra hetanî peynî Şêx Evdirehîm mîyanê lecî de bi. Cîyatî û camêrdîya xo ra leqebê ey sey “Dudil” ameyêne zanayiş.

Îdamkerdişê Şêx Seîd û embazanê ey ra dima demeyêk koyan de bi embazanê xo ya lec kerd.[1] Badî şi binxete (Sûrîye) ke uca o dem bin hukmê Fransizan de bi. Sûrîya de Xoybunî reyde bestiyayişi rona. Serra 1937 de wexto ke xoverrodayişê Dêrsimî destpêkerd, o û tayê embazê xo agêrayî welat. Nîyetê înan bibi ke xo biresnê Dêrsim. La deşta Dîyarbekirî de dewa Selata Cêrêne de dekewtî dehfika eskerê tirkan.[2] Eskerî dormaleyê înan girewt û lec vejîya. Goreyê vatişan, eskerî ewnîyenê ke nêeşkenê bitepişê, dormaleyê înan de adir wekenê û înan ra tayênan veşnenê.[3] Tirba Şêx Evdirehîmî, Bismil de cayo ke tede merdo uca de ya.

Bestîyayişê ey bi kirdkî

Şêx Evdirehimî bixo yew metnê sanike açarnayo kirdkî (zazakî). Hewayo ke Celadet Alî Bedirxan nuseno, ey 1932 de na estanike yew Kurdê Mukrî ra eşnawita û nuşta, dima ey na estanike Mela Nezîr û Muhyeddînî rê wenda, înan zî tadaya kirdkî. Mela Nezîrî tadaya Kirdkîya Sêwregi, Muhyeddînî zî tadaya kirdkîya Palî ser. Hewna hewayo ke Celadet nuseno ey nê teksti nawitî Şêx Evdirehîmî. Nuştişê Celadetî ra fam beno ke ey serra 1932 yan zî 1933 de na sanike nawita Şêx Evdirehîmî û beno ki Şêx Evdirehîmî zî Celadetî rê o çax tadaya kirdkî ser.[4] Orîjînalê tekstî bi destê Celadet Alî Bedirxanî ameyo nuştene. Celadetî verniya tekstî di wina nuşto: “Dumiliya welatê Mirdêsî”, “Şêx Evdirehim Efendî”. Malmîsanijî zî nê tekstî bi nameyê "Lûwi û Kerg" kovara Çira de weşanayo.[5]

Şecereyê ey

Kalikanê keyeyê Şêx Seîdînî ra Seyîd Haşim hetê Îranî ra goç kerdo ameyo Dîyarbekir. Bismil, Çilstûn de medreseya xo ronaya. Labelê serra 1639 de, hetê padîşahê Osmanîyan Muradê Çarinî (IV. Murad) ra îdam bîyo û medresaya ey zî rijîyaya.[6]

Seyyîd Haşimî ra dime şecereya înan wina ya:

Şêx Seyyîd Haşim
(... - 1639)

Hecî Seyyîd Huseyn

Mewlana Heyder

Mewlana Qasim

Şêx Elî Septî

Şêx Mehmûd Fewzî

ŞÊX SEÎD
(1865-1925)

Şêx Bahauddîn

Şêx Dîyauddîn

Şêx Necmedîn

Şêx Tahir

Şêx Mehdî

Şêx Evbdirehîm
(1897 - 197)

Şêx Elî Riza Efendî
(1894-1970)

Şêx Xiyaseddîn
(1905-1972)

Şêx Selaheddîn
(1907-1979)

Şêx Ehmed
(1923-2015)

Şêx Ebdulxaliq
(1922-1944)

Forumê Aştî û Azadîye hetê Enstîtuya kurdî ya Amedî û Şaredarîya Bajarê Girdî yê Amedî ra ame organîzekerdiş,

Amed de siba wesîleyê Roşanê Ziwanê Kurdî ra bi nameyê “Rayîr û metodê ganîkerdişê ziwananê ke binê tehluke de yê” forumêk virazîya.

Na komxebate, hetê Enstîtuyê Kurdkî ya Amedî ra sey hîrê roniştişan amey hedrekerdene.

Roniştişo dîyin de babeta “Dezgehkîkerdişê Kirmanckî” amey munaqeşakerdene û Ehmedê Bira sey qalîkerdox û Nesîb Gultekîn sey moderator ca girewt.

*Na xebere bi destekê madî yê Sefaretxaneyê Almanya yê Anqara, çarçeweya 'Projeyê Xurtkerdişê Dezgehanê Medyaya Herêmî yê bi Wasitaya Mentorîya Mîyanneteweyîye û Vurnayîşê Dîjîtalî' de ameya amadekerdene, mesuldarîya muhtewayî aîdê dezgehê ma ya."