Ahmet Telli kîm o?

Mamosta, nuştox û şaîr Ahmet Telli 2ê Kanûne 1946 de qezaya Eskipazarî ya Çankırı de ameyo dinya. O serra 1981 de, wexto ke Enstîtûyê Perwerdeya Gazî de mamosteyî kerdêne, hetê idareya leşkerî ra ame tewqîfkerdiş la eynî serre beraat kerd. Telli seba yew nuşteyê xo yo derheqê şîîranê Cigerxwînî de zî wextêko kilm hepisxane de mend. O serra 1993 de bi qerarê mehkeme reyna agera mamosteyîya xo û dima ra zî bi teqawut. Pê kitabê xo yê şîîran "Nida" yo ke serra 2010 de vejîya, xelata şîîran a Altın Portakalî girewte.

Komelaya Elewîyan DADî seba domananê ke emrê xo mabênê 6 -13 serreyan de rê atolyêka newîye ameye dest pêkerdene. Na atolye de hunerê wendiş û nuştişî bi rayîrê pratîkan domanî bieşkê qiseykerdişê xo aver berê, seba maharet û ziwanê dayîke aver şêro perwerde yeno dayene. Atolyeya ke Merkezê Pêroyî ya DADî de dest pêkerd, do heta peynîya aşma tebaxe her rojanê dişem û çarşemî saete 10:00 de bêro viraştene. Qaydê atolye dewam kenê.

Na kêmanî yê ma pêruna ya’

Hemserekê Komeleya Kultur û Paştîdayene ya Dêrsimî yê Îzmîrî Hasan Alî Kiliç seba tewrbîyayîşê Atolye vengdayîş kerd. Hasan Alî Kiliç vano ke Dêrsim dîyar ê Xizir û zîyaran o, û wina vat: “Felsefeya Raya Heqî nê hardî de peyda bîyo. Pîlanê ma no felsefe serê nê hardî de ramito û ma rê sey mîrasî mendo. Ganî ma zî nê mîrasî bidê ciwîyayene û domananê xo rê verdê. Ma eşkenê nê felsefeyî tewr rind bi ziwanê xo yê dayîke bidê ciwîyayene. Naye ra ganî hardê Dêrsimê de kirmanckî (Zazakî) biciwîyo. Serranê peyênan de kêmanîya ziwanê ma zêde nêyeno qisey kerdene. Na kêmanîya ma hemînan a, ya şarê Dêrsimî yo. Ma domanan ê xo reyde bi ziwanê xo qisey nêkenê. Naye ra tehtîlê mekteban ra dima ma wazenê di aşmê hamnanî de ziwanê xo yê dayîkê banderê domanan ê xo bikerê. No mîras seba ma barêko û ganî ma nê mîrasî domanan ê xo rê verdê.”

‘Heme kesî keyeyê xo bi ziwanê qisey bikerê’

Hasan Alî Kılıç qiseykerdişê xo wina qedêna: “Roja yewine sewbîna dersa ma ya matematîkî zî bîbî, la domanan ra waştişê dersa ziwanî ame. Domanî bi kêf û eşq ameyî derse. Ziwan; nasname û kultur o. Naye ra eke ziwan nêbo ti nasnameyê xo vîndî kenê. Ma tarîx, kultur, bawerî û nasnameyê xo bi ziwanê xo danê ciwîyayîşî. Seba her nasnameyî ziwanê dayîke muhîm o, Kirmanckî zî seba ma muhîm a. Domanê ma sey roşnayî çirîsîyenê. Ma çi bi înan danê musnayîşî. Roja yewine de kurs de mi ard ziwan ke ziwanê ma senîn o û mi alfabe da şinasnayene. Zaf bi zerrîya înan bî. Naye ra wa her kes keyeyê xo de domananê xo reyde bi ziwanê xo yê dayîke qisey bikero.”

Domanê ke amebî kurs vatêne: Ziwanê xo qisey bikerê, ziwanê ma weş o.

(Çime Ajansê Mezopotamya)

Ame vatiş ke Dellova wextêko derg o pozîsyonanê pawitişî, pawitişê hetê rastî û pawitişê hetê çepî de eşkeno kay biko. Amedsporî derheqê transferî de nê agahîyî day: "Taximê ma çarçiweya plankerdîşê kadroyê serdemê 2026-2027an de, kaykerdoxê mîlî yê Kosovayî Lumbardh Dellova de pîyameyîşê 3 serran îmza kerde.”

Amedsporî Lumbardh Dellovayî ra ti xeyr ameyî û binê formayê kesk û sîre de ey rê serkeqtiş waşt.

Perwerdeyî de ke hetê pisporan ra ame dayene, tarîfê girêdayîşî, tewirê ci, faktorê rîskî yê ke benê sebebê girêdayîşî û tesîrê ci yê fîzîkî, psîkolojîk û sosyalî ke kesî ser o virazenê, bi teferruat ameyî erjnayene. Beşdaran rê ame îzahkerdene ke girêdayîş tena kesî ney, keye û komelî ser o zî tesîr keno û problemê weşîya şarî yo muhîm o.

Nîşanê rewî û prosesê dermankerdişî ameyî îzahkerdene

Çarçewaya perwerdeyî de seba beşdaran muhîmîya naskerdişê nîşananê rewan ê girêdayîşî ameye îzahkerdene, derheqê metodanê nêzdîbîyayîşê raştî yê kesanê girêdayeyan, prosesê dermankerdişî û mekanîzmayanê muracatî de agahîyê hîrayî ameyî dayene. Bernameyî de bale ame antene ser o ke hişyarîya rewe û mudaxeleyo biwextî rêjeya serkewtişî ya têkoşînê vera girêdayîşî zêde kena.

Beşdarî ney ra teber, derheqê rayberîkerdişê kesanê ke talûkeyê girêdayîşî de yê, hetê mekanîzmayanê destekî, muhîmîya prosesanê ardimê profesyonelî û rolê destekê keyeyî yê demê dermankerdişî de agahdar bîyî.

"Seba parekerdişanê mi ez ameya girewtiş"

Berakatoğluye aşkere kerd ke a seba parekerdişanê medyaya sosyale destbend bîya û wina va: "Dîyarbakir de seba parekerdişanê mi ez ameya girewtiş. Seba îfadeyî vengdayîş nêbi, bi wesayîto zirxîn keyeyê mi ra ez girewta. Ez ageraya DYA ke uca de azadîya fîkrî bînê pawitîşî de yo. Ez seba ke vera DAÎŞî qisey kerdo."

Berakatoğluye eynî wext de îdarekara DÎTAVî ya û wextê verênî de akerdişê Mektebê Keynayan ê Suryanîyan de ca girewtbi. Derheqê hedîse de tehqîqat ame dest pêkerdiş.

Belê ma va ki ma do zonê(ziwanê)xo
qisêy bikî
biwanî,
binûsî,
la têyna yew roc nêy
her roc her wext u her ca di,
vernî di ma yewbînan rî tehmûl bikî
ma xo kesî sera nêvêynî
ma bizanî ki ma bê yewbînan nêbenî
ma bê yewbînan nêeşkenî biresî cayk,
ma vînenî ki bi se serano ma welatê xo di
şaro bînan rî bindestî
ma nêeşkenî welatê xo di
bi kamîya xo u miletê xo bicuwî
sebebê ê zî nêtepiştiş
nêheskerdişî yewbînan
u wayîrnêvetişê zonê ma yo,
kalikan u dapîranê ma
bi zonê xo qisêy kerd
bi zonê xo cuwîyayî
înan ra zaf kesî nê sebebra ameyî kiştiş zî
cuyayinê xo kerd vinî,
la ewro zaf dapîr u bawkalî estî
bi tornanê xo di nêeşkenî
zonê xo qisêy bikî!
no sûcê kamîyo?
ê dapîr u bawkalî zî nîyo
ê qeçekan(gedan) zî nîyo
sûcê pî u ma ya gedano,
pî u ma ya tûtan vanî
wa tûtî ma tirkî bizanî
wexto ki şêrî mekteb wa nêşermayî!
hahoo çi zonayen u heskerdişo pîl?
şimara perskeno eceba şima
nê gedan tûtan qiçekan'ê xo
bi zînciran zî girebidî ê reyna nêmûsî tirkî??
şima do çi çax çi wext zonê xo bi gedanê xo di qisêy bikî?
şima ewro gedanê xo bi zonê xo pîl nêkî
gedeyî şima ko çawa zonê xo gedanê xo di qisêy bikî?
çewres serra tepa
ko zonê ma nêmiro?
sebebê estbîyayiş sebebê cuwayîşê Zonê ma zî, sebebê çinêbîyayiş u merdişê zonê ma zî
no qirmê ma yo!
eger ma nêwazenî bibî qesasî Zonê xo
ma do bi zonê xo qisêy bikî
biwanî binûsî,
poşmanîya meştî perêy nêkena
wayîr vetişî zonê ma ewro yo
meştî ma erêy kewnî,

Goreyê felsefeyêk her çî pêkewtiş ra yeno meydan; mîr û mîrazê tebîetî de rikdarîye est a. Yew “tez” yew “antî-tez”, di hetî est ê, nê her di hetî têver de tim û daîm mîyanê reqabet û micadeleyî de yê; danê pêro, pê kewenê. Bi na kerdena înan her çî vurîyeno, aver şono. Vurîyayiş û averşîyayiş goreyê pêtîya/zixmîya pêkewtişî beno. Pêkewtiş pêt û kîp bo, vurîyayiş û averşîyayiş pêt û kîp beno; pêkewtiş sist û pist bo, vurîyayiş û averşîyayiş sist û pist beno. Erd û asmên, serd û germ, sîya û sipî, tarî û roşnîye, şewe û roce…Nê pêro tezad û eksê yewbînan ê.

Tayênan no felsefe adapteye komelî kerdo, vato, komel zî çîyanê tezadan ra teno meydan. Cenîye-camêrd, axa-şiwane, zengîn-feqîr, serdest-bindest… Komel goreyê pêkewtişê nînan vurîyeno û aver şono. Pêkewtiş bi-xişim bo, vurîyayiş û averşîyayiş lez beno; zeîfek bo, hêdî û giran beno.

Êyê ke bi nê çimî ewnîyeno tebîet û komelî ra, pêkewtişî çîyêko baş vînenê. Vanê o çiqas germ û giran bo, averşîyayiş hende qîf beno. Coka, wazenê mabênê her çîyî de tezadîye, dibendîye “keşf” bikerê, cîyayyîya înan qurdî bikerê, înan biverdê pê. No felsefe peyêna peyêne şono reseno nê netîceyî; merdim vergê merdimî yo, maseyo girs maseyê hurdîyî belêneno…

Goreyê felsefeyêk zî her çî pêkerdiş ra yeno meydan; mîr û mîrazê tebîetî de îqrarîye est a. Tebîet de cîya-cîya çîyî est ê ke qet yew çî bîlasebeb nîyo; nê pêro yewbînan temam kenê. Mabên de îqrar est o; pêro hemkar û temamkarê yewbînan ê. Homayî 18.000 hezarî alemî afernayê, mabên de îqrarîye ronaya. Her alem raygeyê/rayîrgeyê (medar) ( bi tirkkî “yörünge”) xo de çerx dano; kam yew alem îqrarîya xo mezano û raygeyê xo ra bivecîyo teber; veşeno, beno wele, çin beno. Mabênê erd û asmênî de, tebîet û însanî de, cenî û camêrdî de ûsn. îqrarîye est a. Nê yewbînan temam kenê û pîya est ê. Yew het mebo, heto bîn zî nêbeno. Yew het bixeripîyo, heto bîn zî xeripîyeno.

Êyê ke bi nê çimî ewnîyenê tebîet û komelî ra; pêkerdiş çîyo, baş vînenê. Vanê pêkerdiş û aheng çiqas zêde bo, hende baş beno. Bi no tore aramîye bena, her çî pîya têver de weşeno (cuyeno).

Nê kesî mîyanê tebîetî de tim û tim pîyayîya çîyan vecenê vernîye. Çîyan şibênenê yewbînan, mabênê ci de elaqe ronanê. Can û camidî pîya û yew vînenê. Ma vacê, mezgê însanan û kakilê gozan manenê yewbînan, çimê însanan û libê zeytunan manenê yewbînan…

Goreyê nê felsefeyî helbet ke mîyanê tebîet û komelî de vurîyayiş û averşîyayiş est o la nê çîyî bi pêkewtiş ney, bi pîyakarî û hemkarîye benê.

Derê, bin û binaşeyê heyat û tebîetî de çi est o? Pêkewtiş ya pêkerdiş? Cîyakarîye ya pîyakarîye?..

Rast a, maseyo gird maseyê hurdîyî belêneno. La minasebetê heme maseyan belênayişî ser ra nîyo. Tayê maseyî est ê; gird û hurdî pîya weşenê, têver de îdareyê xo kenê. Gird nêbo, hurdî nêeşkeno biweşo; hurdî nêbo, gird nêeşkeno…

Belçîka de polîsan dest na ci ser

Goreyê medyaya Belçîka, Serekwezîrê Belçîka Bart De Wever wexto ke Anqara ra agera welatê xo, qutîya dîyarîya Erdoganî akerde. De Weverî dî ke mîyanê qutî de demançeyêko Revolverî yo ke nameyê ey ser o nuşte yo û qutîyêka guleyan esta. Naye ser goreyê qanûnanê Belçîka ardişê çekan bi no qayde qedexe yo, Serekwezîr mecbur mend ke dîyarîya Erdoganî teslîmê polîsanê teyaragehî yê Merkezê Asmenî yê Melsbroekî biko. Rayedaranê Belçîka va, ardişê her tîpê çekan wextê transîtî de bê destûrê taybetî qedexe yo.

Îngîltere, Almanya û Kanada de zî problem vejîya

Heto bîn ra, Serekwezîrê Îngîltere Keir Starmer zî rastê eynî problemî ame û seba qanûnanê welatê xo, mecbur mend ke dîyarîya xo Anqara de verdo. Serekwezîrê Almanya Friedrich Merz zî demançeyê xo teslîmê Balyozxaneyê Almanya yê Anqera kerd. Welatê Kanada zî aşkere kerd ke çeko ke dîyarîyê înan ameyo kerdene, teslîmê polîsan ameyo kerdene.

Medyaya mîyanneteweyî de no hedîse sey "krîzê protokolê demançeyan" ame namekerdiş. Heta nika Serekkomarîya Tirkîye beyanatêko resmî nêdayo.

Fedarasyonê Obezîte yê Dinya raporê xo yê serrane weşana û îqaz kerd.

Eke hukmatî vera meylê obezîteyî çîyêkî nêkerê, do heta 2035î nêmeyê nufusê dinya bibo obez. Nika 2.6 mîlyar însanî obez ê. Eke wina dewam bikero hûmara obezan do mîyan 12 serrran de biresa 4 mîlyar.

Na nêweşî gelekî welatan eleqedar kena, dewletê feqêrî goreyê welatanê bînan hazir nîyê ke na nêweşî reyde têkoşîn bikerê.

Kontrolan de wayîranê heywanan rê zî 18 hazar û 589 lîra cezaya pereyî ya îdarî amey birnayîş.

Hetê bînî ra, Çewlîg de serra 2021î ra nat heta nika, mîyanê 384 qezayanê trafîkî ke heywanî bîyî sebebê înan, 2 kesî merdî û 170 kesî zî birîndar bîyî.

Nê herî zî zaf rey vejîyenê rayîran ser û benê sebebê qezayan.

Rapor de îfade bi ke emser aşma hezîrane de dereceyê germê hewayî resa sewîyeya rekor; serra 2026î de, hewteyê 15î ra heta hewteyê 26inî nêzdîyê 5 hazar û 120 kesî merdî.

Seba ke nifûsê Fasijan ê ke Fransa de ciwîyenî zaf o, bi xususî paytext Parîs de tedbîrê hîrayî yê asayîşî ameyî girewtiş. Ame eşkerakerdiş ke seba pîrozkerdişanê badê maçî û hedîseyanê muhtemelan tedbîrî ameyî zêdekerdiş.

Serra 2022î de 167 kesî ameybî girewtiş

Fransa û Fas, Kupaya Dinya ya 2022î ya Qeterî de nêmefînal de ameybî têver. Fransa no kay 2-0 qezenc kerd û vejiya fînal.

Maçî ra dima cîya-cîya bajaranê Fransa de hedîseyî vejiyayî û 167 kesî ameyî girewtiş.

Na çarçewe de hetê Mudirîya Şûbeyê Pawitiş û Averberdişê Ziwanî yo ke binê serbanê Serekîya Daîreyê Kultur Huner û Karanê Komelkî de falîyet raya beno, Komxebata Konseptê Şaredarîye ameye organîzekerdene.

Komxebata ke vizêr dest pêkerd û do heta 12ê temmuze dewam bikero, yeno waştene ke konsept û termê ke şaredarîyan de yenê şuxulnayene bêrê halê standartî, ferqê termînolojîkî werte ra bêrê wedaritene û şuxulnayîşo hempar bêro pêardene.

Pîya bi endamanê komîteya ke prosesê hazirîye rayra beno, Horasan, Duhok, welatanê cîya cîyayan ê Ewropa ra û bajaranê cîya cîyayan ê Tirkîya ra akademîsyen, zanistê ziwanî û cigêrayîşo tewrê komxebate bîyî.

Komxebate de yeno waştene ke problemê ke terminolojîya şaredarî ya kurdkî yenê ciwîyayene bêrê tesbîtekerdene, erjnayene û derheqê nînan de pêşnîyazê çareserî bêrê averberdene. Badê kombîyayîşê şeş rojan de do raporêk bêro eşkerakerdene

Vakurê Kurdistanî de 8ê Êlule de dewrê perwerdeyî yo newe dest pêkerd. Bi destpêkerdişê perwerdeyî reyde, polîtîkayê înkar û asîmîlasyonî yê ke ziwanê Kurdkî ser o yê zî, bi heme hêzê xo dewam kenê. Dewleta Tirkîya emser zî reyna, sey heme serranê bînan, bi mîlyonan wendekarê Kurdî perwerdeyê ziwanê dayîke ra mehrûm verdayî. Bêguman, bi xespkerdişê/astengkerdişê nê heqê tebîî ra (perwerdeyê bi ziwanê dayîke), helîyayîşê ziwanê Kurdkî û asîmîlekerdişê domananê Kurdan zî do dewam bikero.

Qirkerdiş tena bi çekan nêbeno. Eke ziwan û nasnameyê şarêkî bêrê qedexekerdene, kultur û qîmetê înan zî bêrê çine kerdene, ê zî benê qirkerdişêk, la no yew qirkerdişo bêçek o. Çimkî bê ziwan û kultur, tu şar nêeşkeno estbîyayîşê xo bipawo. Yanî asîmîlekerdişê domananê şarêkî yeno manaya kiştişê ziwan, kultur, estbîyayîş û qîmetanê ê şarî. Perwerdeyo bi ziwanê dayîke heqêko tebîî yê pêro şaran o û astengkerdişê nê heqê tebîî zî sûc o. Coka, bi zor Tirkkerdişê domananê Kurdan sûc û qirkerdiş o.

Prosesê aştîye

Seke ma pêro zî zanê, çend aşmî verê cû bi cehdê tayê kes û hetan, mîyanê Kurdan û hukmatê Tirkîya de prosesêko aaştîye yo newe dest pêkerdo.

Dewleta Tirkîya hetanî nika hêzanê Kurdan ê çekdaran kerdêne bahane û heme heqanê Kurdan ê tebîîyan (ziwan, perwerde, nasname, kulturî) înkar û binpay kerdêne. O sebeb ra ma Kurdî bi vindertişê şerê çekdarî û destpêkerdişê dîyalogî yê her di hetan zaf zerrîweş bîyî. Hêvî û waştişê heme partî û sazîyanê Kurdan bi nê prosesî o bi ke pêro astengkerdişê ke ziwanê Kurdkî ser o yê bêrê wedaritene û ziwanê Kurdkî qanûnê bingeyênî de bibo wayîrê statuyî. Panc aşmî ke prosesê neweyî dest pêkerdo, vîyartî, la çi heyf ke hetanî nika hetê fermîbîyayîşê ziwanê Kurdkî de tu bedilnayîş çin o. Yanî, hema zî polîtîkayê asîmîlasyonî yê ke serê ziwanê Kurdkî de yê, bi heme xedarîya xo dewam kenê.

Bê Kurdkî proses sernêkeweno

Verî ganî ma vajê ke hukmatê Tirkîya Kurdan ra zêdeyêr hewceyê nê prosesî bi. Çimkî raştî ci zî hukmat hem teber de hem zî mîyanê welatî de hetê edalet û îqtîsadî ra zaf zeîf bibi. Raşta ci, seba ke hukmat xeletî û kêmanîyanê xo sererast bikero, bi nê prosesî wext qezenc keno û wazeno ke reyna sey verî Kurdan biko hewn ro û înan bixapîno. Yanî armancê înan aaştîye û birayîye nîyo, armancê înan darukerdişê birînanê xo yo. Xora hetanî nika zî hukmatî hetê aaştîye û heqanê Kurdan ê tebîîyan ra gameke nêeşta û wina aseno ke nîyetê înan o ke hetê aaştîye de gaman bierzê, çin o. Çimkî hema ziwanê înan o yê aaştîye nîyo, yê înkar û kolonyalîstan o. La nîyetê înan se beno wa bibo, ma Kurdê verênî nîyê ke bi zuran bêrê xapênayene. Xora mûmkîn nîyo proseso ke ziwan, nasname û estbîyayîşê ma înkar keno, biserbikewo û ma sey şarî paştîya prosesêko winasî nêkenê. Ma verî zî vera polîtîkayanê înkar û asîmîlasyonî de bîyî û ma qebul nêkerdêne; ma ewro zî qebul nêkenê û nika ra dima zî ma do çi rey qebul nêkerê. Wa kes hewnan nêvîno, hetanî ke Kurdkî nêbo ziwanê fermî û wayîrê statuyî û reyna hetanî ke domanê Kurdî bi ziwanê xo perwerde nêvînê, wa kes ma rê behsê aaştîye nêkero û xora aaştîyêka wina zî çin a.

Eke armancê nê prosesî aaştîya mîyanê Kurdan û Tirkan a, ganî hukmatê Tirkîya verî fek asîmîle û înkarkerişê ziwanê Kurdkî ra verado û sey Tirkî ziwanê Kurdkî bikero ziwanê fermî yê dewlete.

Ganî sîyasetê Kurdan, Kurdkî nbkero xeta xo ya sûre

Raşta ci, ziwanê Kurdkî nika Vakurê Kurdistanî de (Kirmanckî/Zazakî û Kurmanckî) sekerat de yo; polîtîkayanê asîmîlasyonî ver ziwan roj bi roj helîyeno. Ewro zafaneyê bajaranê Vakurê Kurdistanî de ziwanê sereke Tirkî yo. Reyna, zafaneyê domananê ma yê ke emrê înan binê des serrî de yo Kurdkî nêzanê û çi heyf ke tayê cayan de zî Kurdkî hîç nêno qiseykerdene. Nê zî ramojnenê ke tehlukeyo ke serê Kurdkî de yo, resayo dereceyo zaf pîl. Bêguman, eke vernîya nê polîtîkayanê asîmîlekerdişî nêro girewtene, ziwanê ma do ver bi çinbîyayîşî şêro. O sebeb ra ganî sîyasetê ma nê tehlukeyê serê Kurdkî bivîno û nê prosesî de ziwanê Kurdkî xo rê bikero xeta sûre û heme cayan de ci rê wayîr bivejîyo, nêbo ke meşte bibo erey. Nê ziwanê rindekî (Kurdkî) Homayî bexşê ma kerdo, ganî sîyasetê ma nê ziwanî (Kurdkî) bi vergan nêdo werdişî.

Serranê peyênan de, xeylê teze Kurdkîyî ameyê hedrekerdiş û weşanayîş. Bi taybetî berhemanê folklorî ser o xeylê tezî ameyê hedrekerdiş. Tezê Îhsan Tektaşî zî înan ra yew o. Xebate hetê Weşanxaneyê Peywendî ra ameya weşanayene. Weşanxaneyê Peywend, beşa Peywend Akademîyî de ekserî tezan û xebatanê akademîkan weşaneno. Kitabê ‘Mintiqaya Licê ra Diwês Sanikî û Versîyanê Înan’ de 12 estanikî ca genê. Nê 12 estanikî xeylê cîhetan ra ameyê têvernayîş û tehlîlkerdiş.

Îhsan TEKTAŞ, Mintiqaya Licê ra Diwês Sanikî û Versîyonê Înan, Weşanxaneyê Peywend, Îstanbûl, 2022.

Vajîyeno ke 19 qezayê ke bi zêdebîyayîşê nufusî, potansîyelê ekonomîkî û caardişê xo yê stratejîkî vejîyenê ver, eke yew planê îdarî yo newe bêro viraştene, eşkenê bibê bajarê neweyî.

Goreyê yew xebata ke demêko derg o ser o amadekarî virazîyena, plan beno ke hûmara bajaranê Tirkîya bivejîyo 100. Nê çarçeweyî de qezayê ke nufusê înan lez zêdîyeno, herêma xo de bîyê merkezê ekonomîkî û hetê resayîşî ra muhîmîya înan a stratejîke esta, eşkenê statuyê bajarî bigîrê.

QEZAYÊ KE PAWÎYENO BİBÊ BAJAR

Goreyê malumatanê ameyî girewtiş, tayê qezayê ke potansiyelê bîyayîşê bajarî yê înan esto, nê yê:

Kozan, Kexta (Kahta), Polatli, Bandirma, Edremît, Erxenî (Ergani), Gever (Yüksekova), Elbîstan, Luleburgaz, Ereğlî, Midyad, Unye, Cizîre (Cizre), Fethîye, Nazîllî, Akhîsar, Erdîş (Erciş), Manavgat, Îskenderun, Sêwregi (Siverek), Çorlu, Înegol, Alanya û Tarsus.

“BAJARÊ NEWEYÎ RAYÎR DE YÊ”

Goreyê pisporan, eke no plan bêro bicardene, nê qezayê ke teberê sinoranê şaredarîyanê bajaranê girdan de manenê û herêma xo de hetê ekonomîkî ra rayberîye kenê, eşkenê demêko kilm de statuyê bajarî bigîrê. Detayê planê neweyî hema nêameyê eşkerakerdene, la kulîsan de vajîyeno ke heta hûmara plaka zî ameyê amadekerdene.

Wexto ke a hema qij bîya keyeyê aye serra 1984î de rîyê sebebanê sîyasî ra koçê Hollanda kerdo.

Dîlan Yeşîlgöz badê cû Partîya “Semedê Şarî Demokrasî û Azadî” (Volkspartij voor Vrijheid) de dest bi sîyaset kerd.

Mabênê serranê 2014 û 2017î de weçînayîş de lîsteya partî ra sey endama Konseyê Şaristanî yê Amsterdamî ameye weçînayîş.

Serra 2021î de hetê Serekwezîrê Hollanda Mark Rothe ra sey Wezîra Edeletî û Asayîşî ameye wazîfekerdiş.

Nika zî sey Wezîra Pawitişî ya Hollanda wazîfe kena.

Kiştoxî tewr zaf merdimê nêzdîyê înan ê

3 cinîyî hetê camêrdan ra ke astê cîyabîyayîşî de bîyê, 2 cinîyî hetê lajanê xo ra, 9 cinîyî hetê mêrdeyanê xo yê zewijîyayan ra, cinîyêk hetê ciranê xo ra, cinîyêk hetê birayê xo ra, cinîyêk hetê mêrdeyî ra ke verê cû embazê ci bi, 3 cinîyî hetê camêrdan ra ke nasnameyê înan nêameyo eşkerakerdene, 2 cinîyî hetê camêrdan ra ke tira aqitîyayê, 2 cinîyî hetê merdimanê xo ra, cinîyêk hetê nasê xo ra, cinîyêk hetê camêrdî ra ke waştêne ci ra cîya bo, cinîyêk hetê waşteyê xo ra û 2 cinîyî zî hetê pîyê xo ra ameyî kiştiş.

Goreyê şaristanan

Xarpêt de 1, Bursa de 3, Konya de 2, Riha de 2, Denizli de 1, Gumuşhane de 1, Mugla de 1, Aydin de 1, Îzmîr de 1, Manîsa de 2, Colemêrg de 3, Antalya de 1, Mardîn de 1, Meletî de 3, Stenbol de 1, Hatay de 1, Anqara de 1, Ordu de 1, Erzîngan de 1, Dîlok de cinîyêk ameye kiştiş.

Goreyê yew şahîdê îdamkerdişî İhsan Sabri Çağlayangilî, resmê îdamkerdişî rasterast hetê Mustafa Kemal Atatürkî ra ameybî vêşnayîş: “Wextê îdamkerdişî de, yew polîso ke leqabê ey ‘Macar Mustafa’ bi, resmê Seyîd Rizayî antî. Resmê ke ameyî antiş, dîyayê yawerê Wezîrê Zerrî yê ê wextî Şükrü Kaya, ey zî nê resmî mojnayî Mustafa Kemal Atatürk. Atatürkî ke resmî dîyî, bi hêrsêko pîl va: ‘No çi rezalet o? No merdim seyîd o, nê resmî do hêrsê heme Kurdan bîyaro.’ û ferman da ke resmî pîya bi negatîfanê xo bêrê vêşnayîş û bi nê hawayî bêrê vînîkerdiş.”

La goreyê Uluganayî, her çiqas fermanê Atatürkî estbi zî, negatîfî pêro nêameyî vêşnayîş. Seba naye zî, şahîdîya Hıfzı Veldet Velidedeoğluyî ya destpêkê serranê 1940î ya Dêrsimî sey îspat mojneno ke ey mîyanê amadekeranê qanûnê bingehîn ê derbeya 1960î de ca gîrewtbi. Velidedeoğlu xatireyanê xo de dano zanayîş ke ey ‘Tunceli Halkevi’ de resmê îdamkerdişê Dêrsimî dîy.

Forumê Aştî û Azadîye hetê Enstîtuya kurdî ya Amedî û Şaredarîya Bajarê Girdî yê Amedî ra ame organîzekerdiş,

Amed de siba wesîleyê Roşanê Ziwanê Kurdî ra bi nameyê “Rayîr û metodê ganîkerdişê ziwananê ke binê tehluke de yê” forumêk virazîya.

Na komxebate, hetê Enstîtuyê Kurdkî ya Amedî ra sey hîrê roniştişan amey hedrekerdene.

Roniştişo dîyin de babeta “Dezgehkîkerdişê Kirmanckî” amey munaqeşakerdene û Ehmedê Bira sey qalîkerdox û Nesîb Gultekîn sey moderator ca girewt.

*Na xebere bi destekê madî yê Sefaretxaneyê Almanya yê Anqara, çarçeweya 'Projeyê Xurtkerdişê Dezgehanê Medyaya Herêmî yê bi Wasitaya Mentorîya Mîyanneteweyîye û Vurnayîşê Dîjîtalî' de ameya amadekerdene, mesuldarîya muhtewayî aîdê dezgehê ma ya."