1. Vengê Zazakî

1.1 Vokalî:

Zazakî de 8 vengê vokalî est ê:

a - Rast, pey, akerde, qalind, derg

e - Rast, ver, nêmakerde, barî, kilm

ê - Rast, ver, nêmakerde, barî, derg

i - Rast, mîyan, padaye, barî, kilm

î - Rast, ver, padaye, barî, derg

o - Gilor, pey, nêmakerde, qalind, derg

u - Gilor, mîyan, padaye, barî, kilm

û - Gilor, pey, padaye, qalind, derg

Na liste de her vokal seba taybetmendîyanê xo îzeh bîyo. Mesela, vengê /a/ "Rast, pey, akerde, qalind, derg" o. Nê taybetmendî ma rê vanê ke no veng senî virazyeno:

- "Rast" yeno a mana ke lewî nêyenê pêser.

- "Pey" yeno a mana ke ziwan peyê fekî de yo.

- "Akerde" yeno a mana ke fek zaf akerde yo.

- "Qalind" yeno a mana ke veng zaf qalind o.

- "Derg" yeno a mana ke no veng derg vajîyeno.

Her vokal nê şeklî de eşkeno bêro şinasnayene.

Nimûneyî:

a: adir, asan, awe, azad

e: erd, eşkera, ez, ewro

ê: êr, êgit, êleg, êre

i: imsar, isparta, irak, ilgaz

î: îsot, însan, îrade, îzîme

o: oda, ocax, ordî, orte

u: uca, umre, ûsul, uskura

û: ûsiv, û, ûsar, ûmay

1.2 Konsonantî:

Zazakî de 23 vengê konsonantî est ê:

Her konsonantî zî goreyê taybetmendîyanê xo yê vengî yenê dabeşkerdene. Sey nimûne;

“B” – Di lewkî, teqaye, lerzok

Nê konsonantî zî goreyê taybetmendîyanê xo îzeh benê. Mesela, vengê /b/ " Di lewkî, teqaye, lerzok " yo. Nê taybetmendî ma rê vanê ke no veng senî virazyeno:

- "Di lewkî " yeno a mana ke nê vengî de her di lewê resenê pê û wina virazîyeno.

- "Teqaye " yeno a mana ke nê vengî de teqayîşêkî ra dima yeno meydan.

- "Lerzok " yeno a mana ke nê vengî têlê vengî lerzneno.

Her konsonant nê şekilî de eşkeno bêro şinasnayene.

Nimûneyî:

b: bira, ban, bêçare, bover

c: ca, ciwanî, cor, cuye

ç: çim, çar, çetin, çewres

d: dest , derg, didan, dorme

f: fek, firk, firaq, fitar

g: ga, giran, golik, gule

h: hewa, hêdî, hewn, huner

j: jehr, jêhat, jan, japonya

k: kar, keye, kor, kilawe

l: laj, lew, lojine, lutik

m: ma, merdim, mîyane, mûye

n: nan, nerm, nînan, nuşte

p: par, panc, pîl, pûç

q: qale, qeçek, qij, quling

r: rayîr, rehet, rind, roj

s: se, sere, sinife, sûr

ş: şar, şeş, şima, şûr

t: tar, tene, tîj, ti

v: va, veng, vîr, verg

w: wa, weş, wina, wisar

x: xele, xeyal, xizir, xoz

y: yew, yewendes, yîn, yûnan

z: zaf, zengîn, zîç, zur

2. Heceyê Zazakî:

Zazakî de hîrê tîp heceyî est ê:

a) Heceyê akerdeyî (CV): (C:konsonant, V:vokal)

Nê heceyî yew konsonant û yew vokal ra virazîyenê.

Nimûneyî: ma, şo, di, ti, bi, to

b) Heceyê girewteyî (CVC):

Nê heceyî yew konsonant, yew vokal û reyna yew konsonantî ra virazîyenê.

Nimûneyî: nan, ser, rûn, ber, çim, hît

c) Heceyê kompleksî (CVCC, VCC, ûsn):

Nê heceyî yew ra zêde konsonant û yew vokalî ra virazîyenê.

Nimûneyî: dest, berd, ard, eşt, erd, vîst

Zazakî de zafane heceyê girewteyî û kompleksî est ê. No xususîyet Zazakî ziwananê bînan ra cîya keno.

3. Vurîyayîşê/Bedilîyayîşê vengan:

Zazakî de tayê vurîyayîşê vengan yenê meydan:

a) Diftongizasyon:

Nê vurîyayîşî de yew veng beno di vengî. No vurîyayîş zafane Çewlig de yeno meydan.

Nimûneyî:

o > we (cor > cuer, goz > guez, kor > kuer, golik > guelik)

e > ye (ez > yez, emşo > yemşo)

b) Monoftongizasyon:

Nê vurîyayîşî de di vengî benê yew veng.

Nimûneyî:

(keyf > kêf, deyir > dêr, yem > êm, endî > êdî, yere > êre, ziwan >zon, şiwane > şone)

c) Barîbîyîş: /a/, /ê/, /o/ >>> /e/, /i/, /æ/

Nê vurîyayîşî de vengê qalindî benê vengê barî.

Nimûneyî:

(dat >det, tifang > tifing, paştî > piştî)

(orte > werte, ordege > werdege)

hæelaw, ʻærd, xæber, mæqʻsed, ʻtæyr, ælî, ʻtærz, æsl, æzl

d) Qalindbîyîş:

Nê vurîyayîşî de vengê barî benê vengê qalindî.

Nimûneyî:

(embaz > ambaz, çend > çand, hend > hand, selam > silûm)

(hende > honde, qebul >qowil, kewçike >ko(w)çik)

(embaz > ûmbaz, werzeno > wurzeno, )

e) Gilorbîyîş:

Nê vurîyayîşî de vengê rastî benê vengê gilorî.

Nimûneyî:

(vewre > vore, wesar > wûsar, kewt > kot, merdim > mordem, hende > honde)

(ziwan > zuwan, dinya > dunya, belxur > bulxur, badî > bado, şinê > şonê)

g) Metatez:

Nê vurîyayîşî de vengî cayê xo vurînenê.

Nimûneyî:

hende > ehend, emşo >eşmo, doxrî > dorxî, emsar >ismar

h) fekkîbîyîş:

Nê vurîyayîşî de vengê peyê (geniz) benê vengê fekkî.

Nimûneyî:

m > n (embaz > enbaz, zimistan > zinistan, embrîyan > enbrîyan)

i) lewkîbîyîş:

Nê vurîyayîşî de vengê nêlewkî benê vengê lewkî.

Nimûneyî:

(wesar > wusar, embaz > umbaz, dişmen > dûşmûn)

j) Lerzokbîyîş:

/f/>/v/, /f/>/w/, /k/>/ç/, /k/>/g/, /p/>/b/, /p/>/f/, /t/>/ç/, /s/>/z/, /ş/>/ç/, /c/>/d/, /d/>/z/

Nê vurîyayîşî de vengê nêlerzokî benê vengê lerzokî.

Nimûneyî:

(Zaf > zav, kêneke >çêneke, eke > eg, pare > bar, heps > hefs)

k) Nêlezrokbîyîş:

Nê vurîyayîşî de vengê lerzokî benê vengê nêlerzokî.

Nimûneyî:

(îbrahîm >îvrahîm, bi > vi, heb > hew, teber > tewer/tever, lac > laj> laz)

4. Ferqê Fekan:

Nê vurîyayîşê vengan zafane fekê cîya-cîyayan de yenê meydan. Her fek tayê xususîyetê xo est ê:

Fekê Çewligî:

- Tîya de diftongizasyon zaf yeno meydan. Mesela /o/ zafane beno /we/ yan zî /ue/.

Nimûneyî: cor > cuer, goz > guez, kor > kuer

- Semî-vokalî zaf ê. Mesela /i/ zafane beno /y/.

Nimûneyî: deyîr > dyîr, bêrî > byêrî

Vurîyayîşê - /h/ > /w/ est o.

Nimûneyî: hurdî > wurdî, huşk > wuşk, huye < wîye

Fekê Dêrsimî:

- No fek, vengê /ê/yî zaf şuxulneno. Mesela /a/ zafane beno /ê/.

Nimûneyî: nan > nên, ban > bên

Vurîyayîşê - /k/ > /ç/ est o.

Nimûneyî: keye > çeye, kêna > çêna, keyf > çêf

Vurîyayîşê - /ş/ > /s/ est o.

Nimûneyî: şima > sima, şeş > ses

Fekê Sêwregi:

- No fek, tayê vengê Erebkî şuxulneno ke fekanê bînan de çin ê. Mesela /ع/ û /ح/.

Nimûneyî: 'erd, he'yat

- Qalindîye zêde ya.

Nimûneyî: embazan > ambazan, çend > çand, hende > handi

- Vengê /h/ yî kêmî yo.

Nimûneyî: hamnan>amnan, hênî>ênî, alişke, amori, winî, wîye

5. Sistemê vokalan:

Zazakî de vokalî goreyê nê krîteran yewbînan ra cîya benê:

a) Goreyê akerde û padayîşê feki:

- Akerde: /a/, /e/, /o/

- Padeye: /i/, /î/, /u/, /û/

b) Goreyê cayê ziwanî:

- Vernî: /e/, /ê/, /i/, /î/

- Mîyan: /i/, /u/

- Pey: /a/, /o/, /û/

c) Goreyê şeklê lewan:

- Rast: /a/, /e/, /ê/, /i/, /î/

- Gilover: /o/, /u/, /û/

6. Sewbîna vurîyayîşê vengan:

Zazakî de nê vurîyayîşê vengan zî benê:

a) Zêdebîyayîşê vengan:

Nê vurîyayîşî de yew veng zêde beno.

Nimûneyî:

êre > yêre (ikindi)

îsot > hîsot (biber)

ewro > hewro (bugün)

asin > yasin (demir)

oyn > woyn (oyun)

b) Kêmîbîyayîşê vengan:

Nê vurîyayîşî de yew veng kêmî beno.

Nimûneyî:

teber > ter (dışarı)

çitur > çtur (nasıl)

hewt > hêt (yedi)

şeştî > şêşt (altmış)

dest > des (el)

ez > e (ben)

c) Cavurîyayîşê vengan:

Nê vurîyayîşî de vengî cayê xo vurînenê.

Nimûneyî:

lewre > lerwe (dudak)

çorşme > çoşrme (çeşme)

çilkî > çiklî (çisenti)

emşo > eşmo (bu gece)
imsar > ismar (bu yıl)

d) Assîmîlasyon:

Nê prosesî de yew veng, xo vengê bînî ra nêzdî keno.

Nimûneyî:

hurdî > hurr (ufak)

çend > çenn (kaç)

veng > venn (ses)

qand > qann (için)

rind > rinn (güzel)

bêveng > bêvenn (sessiz)

derg > derr (derg)

şeng > şenn (güzel)

e) Dissîmîlasyon:

No prosesî de di vengê zey pê, xo yewbînan ra dûrî kenê.

Nimûneyî:

bibi > bîbi (oldu)

pipirik > pîpirik (kelebek)

qilqil > qîlqil (fokurtu)

çirçir > çîrçir (cırcır böceği)

mimiş > mîmiş (meme)

qirqir > qîrqir (kahkaha)

8. Aksan û Derb:

Zazakî de aksan û derb zaf muhîm ê. Zafane peynîya çekuyan de yenê:

Nimûneyî:

koDIK (çocuk)

vaTE (söz)

werDEne (yemek)

çeNE (çene)

roŞAN (bayram)

Labelê tayê çekuyan de aksan vernî de yo:

Nimûneyî:

ÇIla (lamba)

BIra (kardeş)

VIle (çiçek)

GOze (ceviz)

DEwe (köy)

Aksan û derb cîya-cîya manayan zî danê çekuyan:

Nimûneyî:

veyVE (düğün) VEYve (gelin)

guLE (gülle) GUle (gül)

roJE (oruç) ROje (gün)

9. Fonetîkê Zazakî de Taybetmendîyê Bînî:

a) Zazakî de vokalê dergî û kilmî est ê:

Derg: /a/, /ê/, /î/, /û/, /o/

Kilm: /e/, /i/, /u/

b) Zazakî de konsonantê aspirate û nêaspirate est ê:

Aspirate: /p/, /t/, /k/, /ç/ (bihelm)

Nêaspirate: /b/, /d/, /g/, /c/ (bêhelm)

c) Zazakî de tayê konsonantî (mesela /q/, /x/) ke ziwananê bînan de çin ê, est ê.

d) Zazakî de semi-vokalî (/w/, /y/) zaf muhîm ê û zaf şuxulîyenê.

e) Zazakî de dîftongî zaf ê, bitaybetî Çewlîg de: /we/, /ye/, /ue/, /ua/, /ie/, /ia/, /xw/

f) Zazakî de hece zafane pê konsonantêkî dest pêkeno û konsonantêkî reyde qedîyeno (CVC).

g) Zazakî de tayê vengî (mesela /h/, /y/, /w/) zaf rehet kewenê û vejîyenê meydan.

10. Fekê Cîya-cîyayan de Ferqê Fonolojîkî:

Fekê cîya-cîyayan de ferqê fonolojîkî est ê. Nê ferqî zafane nê şeklan de yenê meydan:

a) Vokalan de ferqî:

Çewlîg: /o/ > /we/ (cor > cuer)

Dêrsim: /a/ > /ê/ (ban > bên)

Sêwregi: /e/ > /a/ (embaz > ambaz)

b) Konsonantan de ferqî:

Çewlîg: /h/ > /w/ (hurdî > wurdî)

Dêrsim: /k/ > /ç/ (keye > çeye)

Sêwregi: /q/ zaf şuxulîyeno (pişkul > pişqul)

d) Diftongî de ferqî:

Çewlîg: Zaf diftong (/we/, /ye/, /ue/, /ua/)

Dêrsim: Tay diftong

Sêwregi: Zaf tay diftong

11- Tay xususîyetê bînî:

a) /x/ /ğ/: Nê di vengî zafane yewbînî ra cîya nêbenê.

Nimûneyî: axa/ağa, oxir/oğir

b) /h/ û /'/: Nê di vengî zafane yewbînî ra cîya nêbenê.

Nimûneyî: hal/'al, herd/'erd

12. Allofonê Zazakî:

Tayê fonemî est ê ke goreyê cayê xo vurîyenê. Nê vurîyayîşî ra vanê "allofon":

Nimûneyî:

keya>çeya, kêna>çêna, makîna>maçîna, kîp>çîp, koşe>goşe, kezeba>qeseba, pişkile>pişqule

13. Prosodî:

Zazakî de prosodî muhîm o. Prosodî, vengê ziwanî de aheng, xorînî û aksan o. Zazakî de nê xususîyetî est ê:

a) Ahengê vokalan: Zazakî de vokalî zafane goreyê çekuyan vurîyenê.

Nimûneyî: bira, çêna, domanî

b) Xorînîya vokalan: Zazakî de vokalî derg û kilm ê.

Nimûneyî: nan (derg), nan (kilm)

c) Aksan: Zazakî de aksan zafane heceyê peyênî ser o yo.

Nimûneyî: ki'tab, em'baz

14. Fonotaktîk:

Fonotaktîk, ziwanî de rayîrê kombîyayîşê vengan o. Zazakî de nê xususîyetî est ê:

a) Zazakî de di vokalî têdima nêyenê.

b) Zazakî de di konsonantî eşkenê têdima bêrê.

c) Zazakî de çekuyî zafane bi konsonantêkî qedîyenê.

15. Frekansê Vengan:

Zazakî de tayê vengî zêde şuxulîyenê, tayê vengî zî tay şuxulîyenê:

Zêdeşuxulîyayîşî ra ver bi tayşuxulîyayîşî:

a, e, î, r, n, m, l, d, k, b, s, w, y, t, ş, z, o, p, g, û, c, h, f, x, ç, j, q, u, i, ê, v

No sîstem, Zazakî de vengê bingeyînan nîşan dano.

Nê heme xususîyetî pîya, sistemê fonolojîkê Zazakî virazenê û Zazakî ziwananê bînan ra cîya kenê. Her fek xo rê tayê taybetmendîyan ano meydan û no hal zî zenginîya Zazakî nîşan dano.

Çime:
- Fonolojîya Zazakî / Ahmet Kirkan

Kitab de hewt estanikê Şahê Maran cagênê. Nê estanikî cîya-cîya herêman ra ameyê arêdayene û goreyê fekanê herêman ameyê nuştene.

Kunyeya kitabî de wina ameyo vatene:

Nê kitabî de hewt estanikê Şahê Maran cagênê. Nê estanikî cîya-cîya herêman ra
ameyê arêdayene û goreyê fekanê herêman ameyê nuştene. Ma bi nê varyant û
motîfanê estanikan hem eşkenî ziwanî biderîme têver hem zî estanikî senî goreyê babet
û muhtewa herême bi herême vurîyenê eşkenîme zaf zelal bivînîme.
Estanika Şahê Maran estanikêda zaf kehen a û dewro entîkî ra ameya reşta roja
ewroyî. Estanika/ efsaneya Şahê Maran derheqê kultur, bawerîye û fikirîyayîşê şarê ma
de zaf melûmatan şanena ma ver. Ma ewro Kurdistan de hema-hema keyeyê her kurdî
de
–bitaybetî keyeyanê kurdanê elewîyan de– eşkenîme resmê Şahê Maran bivînîme.
Ewro zî Şahê Maran bi resm û hîkayeya xo ya kehene kultur û hişê şarê ma de
ciwîyeno.

Vanê wextêk dewêk de merdimêko tral û bêkes est bi. Ney mêrdekî ne karêk kerdêne û ne zî çîyê ci est bi, bi xêyra merdim û dewijan îdareya xwu kerdêne. Rockê merdim û dewijan vengda ey û tira vatê; Bi eno qayde to rê nêşino ser e, ganî ti xwu rê yew kar bivînî û sey ma bixebitî, yan eke ti nêxebitî ma êdî hetê to nêkenê wa haya to bibo, yew nêweşîyê to çin o, ti ma rê başêr î, coka ganî ti xwu rê cehd bikerî badê ma rê hetkarî biwazî. Badê ke înan wina vatê mêrdek hêrs beno û xwu bi xwu vano, ez êdî îta de nêvindena. Mêrdek roca binê tûrikê xwu gino û şino. Badê şîyayîşêko derg şino şaristanêkî pîl de bi ca beno.

Mêrdek çend rocî ewilî çîyêk nêkeno, wina têşan û vêşan û bêkeye teber de maneno.

Badê ewnîyeno dormeyê xwu û merdiman temaşe keno ke her yew xwu rê karêkî keno. Çend rocan wina bêkar vindeno, badê fikirîyeno û vano; wina nêbeno ganî ez xwu rê karêkî bivînî û seke heme kesî bixebitî. Mêrdek rayîr ra şino û xwu bi xwu vano, eno şaristanêko pîl o û bê wayîr o, kam se keno, nêkeno, çi karî keno, yew tira çîyêk nêvano, la ez çi karî bikerî. O mihal de mêrdek verê keyberê goristanêk de vindeno û karî ser fikirîyeno, beyntar de biney wext şino, mêrdek ewnîyeno ke çend heb merdim ver bi goristanî yenê. Gama ê merdimî reseyê keyberê goristanê, mêrdek hema nişka ve ra vejîyeno duşta înan û vano;

Şima do se bikerê?

Înan zî vanê; Ma do yew tirb/gor bikinitê.

Mêrdek vano; Wa sereyê şima weş bo û Homa bi rehma xwu efû bikero.

Înan zî vanê: Homa to razî bo, ti weş bî.

Mêrdek perseno:

Halê merdeyî weş bi?

Înan ewilî bi ney persî ecêb manenê û dima zî verpirsê/ciwaba ci vanê; Nê feqîr bi.

Mêrdekî bi destê xwu cayê gorê nîşanê înan dano û vano;

Îta bikinitê la ganî şima yew zerd bidî mi.

Cemeatî vanê:

Eno çî kanun o? Heta nika ma çîyêk wina nêeşnawitibî

Mêrdek zî vano: Eno kanun newe vejîyayo û nika ra dima do wina bibo.

Gama ey wina vat, înan xwu rê şermayeyê, coka yew zerd danê ci û badê meyît ameyê û înan merdeyê xwu defin kerdê û şiyê. Aye roce di meyîtî binê zî ameyê mêrdekî înan ra zî zerdî girewtê. Dima fikirîya û vat, karê mi hol o, ez do ney karî dewam bikerî, xwu rê şaristan pîl o, do her roc çend teneyî bimirî.

Mêrdekî roca binê zî wina kerd û yewî tira nêvat ti çirê wina kenî, êdî mêrdek musayo hertim wina kerdêne. Mêrdekî yê ke dewlemend bî tira di zerd girewtêne û yê ke feqîr bi tira yew zerd girewtêne. Bi eno qaydeyê halê mêrdekî hol bi, ena ray warişt xwu rê uca de yew qûlûbe zî viraşt û êdî şarê ke ameyêne goristanî bêvatiş xo ver de pereyê ey, yanê heqê nimitişê meyîtî danayêne. Roce şî û roce amê mêrdekî karê xwu dewam kerdêne. Rocêk mêrdek ewnîyeno ke yew sixlet merdim ver bi goristanê yenê, mêrdekî înan rê persa û vat: Yê rehmet kerda kam a ke hende merdim semedê kinitişê gorê aye pêser bî ?

Înan zî vat ; Maya Siltanî ya.

Ena ray Mêrdekî vat; Madem maya Siltanî ya, ganî şima se heb zerdî bidê.

Înan zî vat; To hertim yew yan zî di zerdî ginî, ena ray ti çirê wina zaf wazenî?

Mêrdekî zî vat: Pereyê Siltanî zaf ê, eke şima nêdê..... ez veranêdana ke şima gorê bikinitê.

Ena ray înan mecbûr manenê ke se heb zerdî bidê ci, badê yew sixleta zaf pîl meyîtê maya Siltanî ardê û dima defin kerdê û şîyê.

Beyntar de yew aşme şina, ezayîya maya Siltanî xelas bîya, êdî mêmanê Siltanî zaf kemî ameyêne, coka êdî sereyê Siltanî biney rehet bibi. Badê Siltan vêngdano xulamê xwu û tira vano; To semedê maya mi çendêk mesref kerdo, mi rê vaje seba ke ez pereyê to, bidî to.

Xulam tûnike xwu de yew kaxez vet û dano Siltanî û tira vato; Ezbenî mi heme mesrefî naye kaxezî ser o nuştê.

Siltan qayitê kaxezî keno û heme çîyêk fam keno la se heb zerdî fam nêkeno, coka xulamî rê vano: Enê se heb zerdî yê çîyê?

Xulamî vat; Ez qeda yew daîre uca de est o, heqê nimitişê meyîtan gino.

Siltan ecêb maneno û vano:

Ê Kam ê, pereyê înan şinê ça ?

Xulamî vat: Yew merdim tena yo, ez nêzana pereyê ci şino ça.

Ena ray Siltanî di mêrdeyên xwû rê vat, şirê uca û ey merdimî mi rê bîyarê. Merdimên Siltanî şinê hetê mêrdekî û tira vanê; Siltanî ma raykerdê pey to.

Ey zî vat; Ez nîna, Siltan serekê daîreya xwu yo û ez zî yê îta ya, silamên mi Siltanî bikerê û vajê, wa kerem bikero, o bîyero.

Înan zî şinê hetê Siltanî û qiseyên mêrdekî tira vanê.

Ena ray Siltan wurzeno û şino hetê mêrdekî. Gama mêrdek ewnîyeno ke Siltan merdeyên xwu reyde ha yenê, hema wurzeno û înan pêşwazî keno. Mêrdek xêyrameyîşê ra dima mêmananê xwu beno daîreya (qûlûbeya) xwu. Badê hal persayîşê, Siltan tira perseno û vano ; Ti kam î, ti key nata ney karî kenî ?

Mêrdekî vat, nameyê mi filankes o, ez rew ra ameya ney şaristanî, gama ez ameya mi bala xwu dayê ke şaristanekî bêwayir o, kam se wazeno ey keno, xerabî tede zaf est ê, yew yewî xapîneno la yew zî nêvano ti çi rê wina kenî û hesab nêperseno. Ena ray gama ke ez newe ameya ney şaristanî mi waşt ke ez bîyera hetê to û to rê bivajî la merdimanê to veranêdanê. Coka mi zî semedê îdareya xwu eno kar xwu rê viraşt û heta nika yewî mi rê nêvat ti kam î, ça ra ameyî. Maya to rehmet kerd nika ti hagîdar bî. Gama ke ey wina vat, Siltanî heme çî fam kerd û vat, eya şaristanê min de hende perse/problem est ê la haya mi tira çin o, yanê ez şarî xwu rê dûr kewta.

Badê Siltan yew xelatêko bi qedr dano mêrdekî û ey keno aqildarê xwu û dima zî ey reyde şîyê mîyanê şarî û persa hal û hewalî înan kerd.

Seîd Elçî serra 1925 de dewa Çewlîgî Zeyneb de ame dinya. Seîd zaf rew kewt mîyanê xebata sîyasî û kurdayetîye rê serekîye kerdêne.

Serra 1959 de, Seîd zî pa çend welatperweranê kurdan ame tepiştiş û 149 rojî şertonê xiraban de mend, îşkence dî.

Seîd pa embazanê xo karêko muhîm seba ronayîşê yew partîya kurdî kerdêne.

Temmuza 1965 de bajarê Dîyarbekirî de, Elçî pa tay welatperwerûnê kurdan sey Emer Turhan û tay kesanê bînan Partîya Demokrat a Kurdistanî ya Tirkîya (PDK-T) rona û Seîd bi serekê veren ê partî.

Serra 1968 de, Seîd pa 16 embazûnê xo yê partî ame tepiştiş. Nê 16 kesî seba ronayîşê PDK-T amey mehkemekerdiş.

Serra 1971 rejîmê eskerî ame Tirkîya.

Elçî seba çareserkerdişê tay problamanê zereyê partî şi Başûrê Kurdistanî û uca de ame kiştiş.

Ben Underwood gedeyêko normal bîyo. Kaykerdişê basketbol, ramitişê bîsîklete, bi embazanê xo goştarîkerdişê muzîk û kaykerdişê kayan ra hes kerdenê. La yew pol ra Ben Underwood gedeyê bînan neêmendênê. O kor bi yanê nêvînanê. La yew qabîlîyetê ey estbi. Çimê ey çinêbê la eşkenanê bivîno.

Ben, 26ê Sibata 1992’î de maya xo ra bîyo. Sey gedeyê bînan kêf û sihetê ey baş bîyo. Normal yew heyatê ey bi, hetê maye û di birayê xo yê pîlan het de California de ciwîyanê. Gama di serre bi heyatê ey bedilîya. Serra 1994 de maya ey seba ke problemêk çimanê ey de estbi ci berd nêweşxane. Doktoran çimê ey kontrol kerdê û maya ey rê xebera nêweşe dayê. Ben, nêweşîya kanserî kewtbi. Çend aşmî dima seba ke kanser ra xilas bo operasyonek amelîyatî vîyarna. Operasyon bi serkewtiş vîyart la Ben Underwood çimanê xo ra bi. Doktorî çimê ey gurotê bi no hewa Ben, kor mend.

No amelîyatî ra dima Ben Underwoodî de qabîlîtêko ecêb peyda bi. Gama hîrê serre bi eşkenanê bi goşanê xo bînayan bivîno. O bi dîqet goştarî kerdenê, vengê ke bînayan ra gulbank bînê goştarî kerdenê bi no hewa bînayî kamcî ca de yê texmîn kerdenê. Ben gama ke 7 serre bi "tiqtiqî" bonder bi. Fekê xo rey tiqtiqî vetenê vengêko fekê ey ra vecîyanê çîyê ke dormarê ey de bê sey bîna, dîwar ûsb ra tadîyanê goşanê ey, o nê gulbangan ra fam kerdenê dormarê ey de çi esto. Sey maseyê delfînî ke binê awe bivîno yan zî şewşewoka ke bi şewe eşkena bivîna.

Doktor û pisporî hemverê nê qebîlîyetê Ben Underwoodî şaş mendê. Dinya de tena çend kesî bi no hewa eşkenî bivînê. Merdimî seba no ra hurmet danê ey. O dinya de ameyo naskerdene bîyo kesêko namdar. Ben Underwood TV de, welatanê cîya bi cîyan de şarî rê behsê heyatê xo kerd. 16 serrîya xo de nara kanser bi û dinya xo bedilna. Heyatê Benî ra dima însanan bawer kerd ke her çî mumkin o. Zafî kesê heyranê ey bîyê, çimkî o bi heyatê xo îlham dayênê însanan û bi ey îlhamî xo biqewet hîs kerdênê. Serra 2009 de wextê ke merd di hezar însan ameyê ezayîya ey.

DİKOyî qerar gîrewt, esnafan zî ard ca

Beyanato ke hetê Odaya Zerdgeran û Sarrafanê Amedî (DİKO) ra ame kerdene de, ame vatiş ke ganî asayîşê can û malî yê esnafan bêro girewtene.

Mîyanê bajarî de esnafan dikanî neakerdî

Goreyê qerarê heyetê rayberdişî yê oda, çar sey û vîst û panc (425) zerdgerê ke mîyanê bajarî de gureyenî, ewro dikanê xo anêkerdî.

Goreyê raporî, seba werdîşê weş û koordînebîyaye yê keyeyêko çar kesî, fîyatê asgarî yo ke ganî teyna seba werdîşî cîya bikero, bi hîris û 37.203 TL. Sînorê feqîrîye zî resa 122.217 TLî.,

Fîyatê werdîşê weş ê camêrdêko pîl seba aşmêk sey10.025 TL ame aşkere kerdiş; no fîyat seba cinîyêka pîl bi 9.649 TL, seba ciwanêko mabênê serranê pancês û heştês (15-18)î bi des hezar û 10.473) TL û seba gedeyo mabênê serranê çar û şeş (4-6)î zî sey 7.057 TLî ame hesabkerdiş.

Sewbîna Cevdet Yilmazî dîyar kerd ke ey do kombîyayîşê ewilînî yê heyetî 24ê Tebaxe roja dişeme virazê û kombîyayîş de seba caardişê qanûnî do goreyê hewcedarîyan binkomîsyonî bêrê ronayene û munaqeşekerdene.

Ma payîz de muhîmîya şimitişê awe û problemê mîdeyî ser o Doktor Canan Kılıçe dir qisê kerd.

Canan Kiliçe vana “Eke ma payîz de zî awe nêşime yan zî ma goreyê hamnanî zêder kêm bike ma do hetê pîzeyî ra zehmetîyan biance. Ganî ma zimistan zî tewr kêmî rojane 1 lître awe bişime.”

Canan kiliçe payîz de şimitişê awe ser o ma rê nê çîyî vatî;

1. Şimitişê awa kême benno problemê pîzeyî. Wexto ke aşmanê payîzî de ma şimitişê awe kêmî kenê, sistemê hezimkerdişî tira zirar vîneno. Awe, prosesê hezimkerdişê pîzeyî rê ardim kena û merdim pê werdano ke weno rehet helîneno. Kêmîya awe eşkena ahengê asîdê pîzeyî zehmet bikero û bibo sebebê problemanê sey veşayîşê mîdeyî û refluksî. Wexto ke awe bes nêgêrîyena, hereketê rîyî hêdî benê û problemê sey qebzî eşkenê vejîyê werte.
2. Nêşimiştişî awe payîz de eşkeno fonksîyonanê mîdeyî hêdî bikero û bibo sebebê nêşimiştişî. Wexto ke beden bes awe nêgêno, werdî mîde de demêko dergêr manenê û no zî beno sebebê nîşananê nêşimiştişî yê zey nepixîyayîşî. Bi taybetî wexto ke werdî giran û bi rûn yenê werdene, nê nîşanî eşkenê hîna zêde bibê.
3. Faydeyê Pêroyî yê şimitişê awe tenya seba sistemo hezimkerdişî nê, eynî wext de seba xebetnayîşê pêroyî yê bedenî zî wayîrê rolêko muhîm o. Germîya bedenî rast kena, ardim kena ke toksînî vejîyê û verdena ke post weş bimano. Aşmanê payîzî de seba tesîrê hewayê honikî ra dest şimitişê awe ra veradayîş, eşkeno nê fonksîyonanê ganîyan ê bedenî asteng bikero.
4. Payîz de vîrardoxanê Awe Bişuxulne: Şima eşkenê telefonê xo ser alarmanê ke do şimitişê awe bîyarê vîrê şima virazê. Çay û Çayanê vaşî Bişimê: Eger şimitişê awe zehmet yeno, şima eşkenê bi şimitişê çayanê vaşî yê bêşeker îhtîyacê xo yê awe temîn bikerê.
5. 

Netîce

Sey her demsalî, payîzî de zî şimitişê awe lazim o, hetê weşîya mîdeyî û hemsengîya pêroyî ya bedenî ra wayîrê muhîmîyêko pîl o. Heta ke şima teyşan nêbê zî, cuya xo ya rojane de tim awe bişimêne. Seba ke Bedenê şima bi hawayêko weş bixebitîyo, her demsalî de, bi taybetî zî payîzî de dîqet bikerê ke bi nîzanî awe bişimê.

Seyîd Riza, Wuşenê Seydî û Findik Axa, Wuşenê Sey Rizayî, Hesenê Civraîl Agaê Arekiye, Aliyê Mirze Sili, Hesenê Îvraimê Qijî rê cezaya îdamî ameye dayene.

Seyîd Rizayî zî vatbi 'Ma ewladê Kerbela yê. Şerm o, zulm o, cînayet o.' No tradîsyonê xoverdayîşî ma rê mîras mend. Heta ke dewlete qirkerdişê xo de têrî nêra xoverdayîşê ma do dewam bikero.''

Dewleta Tirkîya bi deshezaran cinî, doman û kal û pîr da guleyan ver gulleyan û qetl kerd. Bi vatişê kesê ke şahîdê qetlîamê bîyê, bi jehrê merreyan şarê ma amo qirkerdede. La Dewleta Tirkîya sey Şêx Seîd û hevalanê ey, cayê mezelanê Seyîd Riza û hevalanê ey zî temernaya û heta ewo zî cayê mezelanê înan nêno zanayîş.

Rayberê Kurdan Seyîd Riza

Seyîd Riza (1863-1937) yew rehberê Kurdanê Elewî û serekê eşîra Dêrsimî bi. O, zaf muhîm yew şexsîyetê sîyasî û dînî bi ke verba polîtîkayanê asîmîlasyonî yê dewleta Tirkîya vindert.

Terteleyê Dêrsimî (1937-38):

• Na operasyon hetê dewleta Tirkîya ra ameye viraştene, seba ke heremê Dêrsimî bêro kontrolkerdene
• Hezaran şarê sivîl û Kurdê Elewî ameyî kiştene
• Zaf dew û mezrayî ameyî veşnayene
• Hezaran merdimî surgûn bîyî

Seyîd Riza:

• Verba nê operasyonan vindert û waşt heqê şarê xo bipawo
• 15ê Teşrîna Peyêne 1937 de, Seyîd Riza û 7 embazê xo Xarpêt de ameyî dardekerdene
• Vateyê ey yo peyên wina bi: "Ez heftay serr û di aşmî ya. Ez şîya rehmet, la şima do biewnî Dêrsim çi beno."

No yew qetlîamo tarîxî yo ke tesîrê xo heta ewro dewam keno. Zaf kesan û dezgeyan wazenê ke dewlete nê qetlîamî qebul bikero û uzrê xo biwazo.

Ma nê nuşteyî de derheqê Dîyarbekirî de çend malumatan bidê şima

Tarix:

• Dîyarbekir dewrê antîk ra hetanî ewro zaf şaristnanê muhîman ra yew o
• Nameyê xo yê verên "Amida" bi
• Sumerî, Asurî, Hîtîtî, Parsî, Romayî, Bîzansî, Erebî, Selçuqî, Artukî û Osmanî tede hukim kerdo
• Surê Dîyarbekirî ke lîsteya UNESCOyî mîrasê kulturî yê dinya de ca gênê, 5000 serrî verê cû virazîyayê

Kultur û Cuya Sosyale:

• Zaf kulturan û dînan bîyo keye: Kurdî, Erebî, Ermenî û Suryanî tede ciwîyayê
• Camîyî, kilîseyî û sinagogî tede estê
• Muzîk, edebîyat û hunerê destî de zaf dewlemend o
• Xebatê destî yê bakirî (karê bakir) û tekstîlî zaf namdar ê

Cayê tarîxî:

• Sur (Kalaya Dîyarbekirî)
• Ulu Camî (Camîya Pîle)
• Minareya Çarlinge (Dört Ayaklı Minare)
• Xanê Hesen Paşayî
• Bazirganxaneyo Hesen Paşayî
• Kilîseya Mar Petyun

Ekonomî:

• Tîcaret û ziraet de zaf muhîm o
• Bakir û tekstîl senayî de cayêko muhîm o
• Turîzm de zî potansîyelê xo esto

Coğrafya:

• Çemê Dîcle (Dicle) kenarê bajarî ra vîyareno
• Deşta Dîyarbekirî zaf berz û hîra ya
• Îklîmê xo kontinental o, hamnanî germ û zimistanî serd o

Ewro:

• Bajarêko modern û pîl o
• Nufusê ey teqrîben 1.8 mîlyon o
• Merkezê kulturî, ekonomîk û akademîk o
• Kurdistanê Bakurî de merkezêko muhîm o

Dîyarbekir şaristanêko tarîxî û kultur û mîrasê xo de zaf dewlemend o. Eke ti şîrî uca, ez şêna vajî ke ti ganî Sur, Ulu Camî û kenarê Çemê Dîcle zîyaret bikerî. Nê cayî zaf rindê û tarîxê bajarî nîşanê ma danê.

Goreyê beyanatê Amedsporî, Ali Turap Bülbülî reyde pîyameyîşêko 2 serre ame îmzakerdiş.

Karîyerê ey

Ali Turap Bülbülo ke 25ê Çeleyê 2005î de Düzce de ameyo dinya, Galatasaray de dest bi kaykerdişê futbolî kerd. Kaykero ke herêma rast de kay keno, şêno çepê pawitişî û perrê rastî de zî kay bikero.

Bülbülî, pîya bi Taximê Ayî yê Galatasarayî mîyanê Super Lîgî de hîrê maçan de kay kerd. Kaykero ciwan, di serranê peyênan de sey kîra Ümraniyesporî de kay kerd; Ümraniyespor de çewres û şeş maçan de kay kerd û yew gol eşt.

“Tedbîrê vera dizdan”

Esnafê ke serê sibayî şîy dorê camî şaş mendî. Esnafan va ke no mudaxeleyo vera camîya tarîxîye zerar dano cewherê mîmarî û asîyayîşê estetîkî yê camî. Şarî va ke, seba pawitişê bînayanê tarîxîyan usûlê cîya-cîyayî şênê bêrê xebitnayene û ard ziwan ke na xebate Camîya Pîle kerd sey zindanêk.

Tayê esnafan zî vera ney hêrsê xo mojna û vat ke ganî seba pawitişê awanîya tarîxîye rayîr û metodê winasî bêrê weçînitene ke zîyan nêdê eseranê tarîxî.

Badê ke Mehkemaya Berze ya Îranî qerar tesdîq kerd, no şodir de Şahram Sadeghi ame îdamkerdene.

Goreyê agahîyanê ajansê xeberan ê Mizanî, mal û milkê Sadeghi dest dayo ser. Xebera ke derheqê cayêko Şahram Sadeghi tede ameyo îdamkerdene, agahî nêameyê parekerdiş.

Barzanî îfade kerd ke no hêriş nêno qebûlkerdene û o şermezar kerd. Sewbîna Barzanî da zanayene ke no hêriş rasterast vera asayîş û îstîqrarê Herêma Kurdîstanê Federe yo.

Yewîneyê Têkoşînê Vera Terorî zî aşkera kerd ke 17ê tebaxe de saete 00.28 de sînorê Îranî ra di dronê bombeyî yê tîpê Hadîd-110 ver bi Ofîsê Taybetî yê Serokwezîrîya Herêma Kurdîstanî û keyeyê Serekîya Ajansê Asayîş û Îstîxbaratî yê qezayê Pîrmamî ameyî erşawitene.

Birayê futbolbazo verên ê Amedsporî yo Dêrsimij Deniz Nakî, İnan Nakî, şanê 13ê Tebaxe de Almanya ra ameybî Amed.

Nakî firrgehê Amedî de hetê polîsan ra ame destbendkerdiş. Dima ke karê ey ê firrgehî qedîyay, seba kewtişê Tirkîya yê Nakî destûr nêame dayîş.

Ame zanayîş ke Nakî 14ê Tebaxe de peyser şawîyayo Almanya.

Seba parastoxî hincet nêame da zanayîş

Ame vatiş ke avukatê Nakî rê derheqê babete de beyanatêko nuştekî nêame dayîş. Avukatî rê bi hawayêko fekkî dîya zanayîş ke kewtişê mûwekîlê ey yê Tirkîya qedexe yo.

Dima ke xebere ameye wesnayîş, ekîbê weşîye û cendirmeyan dewe rê ameyî sewqkerdiş. Dima ke cayê hedîse de midaxeleyê birîndaran ame kerdiş, bi ambulansan wedarîyay nêweşxaneyî û ameyî tedawîkerdiş.

Ekîbanê cendirmeyan dewe de tedbîrê asayîşî girewtî, derheqê hedîse de tehqîqat dîya destpêkerdiş.

Wezîrê Karê Zerrî Mustafa Çiftçi, Wezîrê Ciwanî û Sporî Osman Aşkın Bak û Serekê TFFî İbrahim Hacıosmanoğlu zî stadê Amedî maç temaşe kerdî.

Nîmeyê tewr verîn ê maçî 0-0 qedîya. Pîya bi destpêkerdişê nîmeyê dîyine, maç hîna bi germ.

Deqîqeya 53 ya maçî de kaykerê Amedsporî Dia Sabaî tope eşt qale. Bi nê hawayî Amedspor 1-0 kewt vernî.

Deqîqeya 62 ya maçî de ancî bi golê Dia Sabaî, Amedsporî ferq kerd di.

Kaykerê Amedsporî Gökhan Gül o ke nîmeyê dîyine de kewtbi kay, bi golê ey Amedsporî ferq kerd hîrê.

Amedsporî bi nê netîceyî Super Lîgî de serkewtişê xo yê verênî girewt. Taximê Erziromsporî zî bi dest veng agêra keyeyê xo.

Hemşaredare Serra Bucak ra teber, parlamenterê Amedî yê DEM Partî, Hemsereka Bajarî ya Amedî ya DEM Partî Gulşen Ozer, hemşaredarê şaredarîyanê qezayan û zaf hetgirî beşdarê rayîrşîyayîşî bîyî.

Eşkerakerdişê çapemenî de ke badê rayîrşîyayîşî ame kerdiş, bale ancîya têkoşînê vera madeyan ser o.

Forumê Aştî û Azadîye hetê Enstîtuya kurdî ya Amedî û Şaredarîya Bajarê Girdî yê Amedî ra ame organîzekerdiş,

Amed de siba wesîleyê Roşanê Ziwanê Kurdî ra bi nameyê “Rayîr û metodê ganîkerdişê ziwananê ke binê tehluke de yê” forumêk virazîya.

Na komxebate, hetê Enstîtuyê Kurdkî ya Amedî ra sey hîrê roniştişan amey hedrekerdene.

Roniştişo dîyin de babeta “Dezgehkîkerdişê Kirmanckî” amey munaqeşakerdene û Ehmedê Bira sey qalîkerdox û Nesîb Gultekîn sey moderator ca girewt.

*Na xebere bi destekê madî yê Sefaretxaneyê Almanya yê Anqara, çarçeweya 'Projeyê Xurtkerdişê Dezgehanê Medyaya Herêmî yê bi Wasitaya Mentorîya Mîyanneteweyîye û Vurnayîşê Dîjîtalî' de ameya amadekerdene, mesuldarîya muhtewayî aîdê dezgehê ma ya."