Felsefa ziwanî beşê ke felsefa newe ya. Tarîxa felsefe de beşa felsefa ziwanê miyanê ontolojî û epîstemolojî de ameya şuxulnayene. Wextê ko derg de ziwan hem fenomenê ko ontolojîk ke hem zî seke çimeyê ke epîstemolojîk ameyo etudkerkerdene. Sesera 17in de hetê John Locke ra manayê çekuyan, têkilîya fikr û komunîkasyonî ser o vinderto. Badê John Locke ra, John Mill Stuart mana û raykerdîtî (gönderge) ser o yew teorî awan kerd o. Seserra 19in de xebatê Ferdinand Saussure yê ziwannasî ser o de rayê ke newe a kerda. Xebatê ziwannasî raya felesefa ziwanî a kerd o. Serra 20in de xebatê Gottlob Frege û Bertrand Russll felsefa ziwanî de cayê ko muhîm girewto. Saul Kripke yî, fikrê Gottlob Frege û Bertrand Russllî rexne kerdê û yew quramê ke newe awan kerd o. Xebatê John Austin û Ludwig Wittgenstein zî cayê ko taybet gênê. Bi taybetîyê teorîya Ludwig Wittgenstein ya Kayê Ziwanî felsefa ziwanî de cayê ke taybet û balkêş gêno. Na teorî, teorîyê mana ra ciya ya.

Wextanê rojanan de felsefa ziwanî bi têkilîya epîtemolojî, ontolojî, felsefa zihnî, felsefa mentiqî û felsefa zanistî de dewam keno. Felsefa zihnî û felsefa ziwanî de tekîlîyê ke xosere esto. Felsefa zihnî beşê ke newe ya û fikir û mana ra eleqedar o[1]. Bi goreyê heme feylozofan awaniya mentiqê heme ziwanan têkilîya kerdoxe/suje û kardarî/yuklem ya.

Felsefa ziwanî zêdeyin mana çekuyan ser de nê, cimleyan ser o awan beno; cimle de term, kerdox û kardar, mana, têgeh, raykerdîtî, zeremana, tedayî, kontekst/pabest, erjê raştîye elemanê eslî yê. Pênase kerdiş yewbiyew zehmet o. Wexto ke yew ziwan de yew cimle yeno vatene, gereka awanîya cimle yî bi nê heme elemanan bêro etudkerdene. Eke hetê mentiqî ra pers giranê çi nê bo, felsefa ziwanî ameyo şuxulnayene.

Felsefa ziwanî de mana tegehê ke eslî û elemanê ko razber o. Wexto ke yew ziwan de yew çeku yeno vatene, çi yê ko mezgê însanî de virazyeno mana yo. La felsefa ziwanî de mana çekuyan reyde nê, cimleyan reyde virazyeno. Felsefa ziwanî heme quramî mana ra eleqedarê.

Heme fikrî, heme serkewtiş û munaqeşe yê îlahî, kulturî, edebî, estetîkî, zanistî û felsefî yî bi ziwan yenê kerdiş û neqilkerdiş. Ziwan estîyê ke însanî yo[2]. Felsefa ziwanî, yew ziwanê şarê ke ra nê, hemparîya heme ziwanan ser o pêroyîn etudkerdiş û cigêrayişanê xo têkilîya ziwan- fikir- dinya ser o dano şuxulnayene. Felsefa ziwanî şuxulnayîşê xo nê persan ser o înşa keno: Ziwan çi yo? Mana çi yo? Ziwan bi kamcin wasitayan komunîkasyonî dano viraştene? Ziwan bi kamcîn şert û mercan beno dezgayê komunîkasyonî? Rêzkerdişê çekuyan ra cimle ke senîhawa mana yeno viraştene? Şert û mercê manadariya cimleyan çi yê? Şert û mercê fikir dayiş û girewtişî senîhewa beno? Nê persî heme persê felsefa ziwanî yê. Merdim eşkeno nê heme persan bi hîrê binbeşanê felsefa ziwanî ra têkildar biker o: Sentaks, semantîk û pragmatîk. Nê hîrê beşî, binbeşê ziwannasî yê. Felsefa ziwanî zî, ziwannasî ra hetkarî gêno û nê hîrê beşan ra seke başanê felsefa ziwanî feydedar beno. Çunku felsefa ziwanî, awanî, manadarî û feydadarî ya ziwanan ser o xo awan keno.

Ziwan çi yo? Ziwan estîyê ke warê însanî yo. Na estîye seke heme estîyanê bînan hetê etudkerdoxan ra yeno etudkerdene û bi ciya-ciya zanistan ra beno estîya cigêrayişan. Ziwannasî; awanîya ziwanî, taybetê ziwanî, qaîdeyê ziwanî, têkilîya miyanê ziwanan, verênîya ziwanî, averşiyayîşê ziwanî ser o cigêrayîş keno. Felsefa ziwanî, ziwanî estîyê/ontolojî yê ke qebul keno û na estîye/ontolojîye bi têkilîya epîstemolojîya çerxê ziwan- fikir- dinya ser o şuxulyeno. Ziwan estîyê heme kerdeneyê însanî yo. Ziwan çi nê bo, însan zî çi nê beno[3].

Felsefa ziwanî seke şaxêke felsefa yeno qebul kerdene[4]. Felsefa ziwanî; ziwanî ser o reyna bi wasitayê ziwanî etudkerdiş û cigêrayiş o. Ziwan qasê tarîxê merdimîye kevnar o. Miyanê ganîyan de têkilîyî bi wasitaya ziwanî yenê kerdene. Însan bi ziwanî tevgêrayîşê xo, fikrê xo, waştîyanê xo, weşîyê xo, diayanê xo, derdê xo, dejê xo, hîşmendî xo, başî û nebaşîya xo ano ca. Heme tevgêrayîşê bi ziwan yeno îfadekerdene. Ziwan seba heme gandaran estîyê ke bingeyîn o[5]. Heme gandari goreyê xozaya xo ziwanê xo awan kenê û şuxulnenê.

Seke yeno zanayene û qebulkerdene ke însan estîyê ko komelkî yo û ziwan seba endamanê komelî wasitayêka komunîkasyonî ya muhîm a. Komel bi komunîkasyonê ke di hetî ye pay ra maneno; ciwîyayê xo bi ziwanê xo, ziwanê xo bi ciwîyayê xora girêdano. Ziwan nê komunîkasyonî di hetî ra xurt keno. Her kes bi ziwanê xo yeno dinya û cuya xo zî goreyê qeydeyanê ziwanê xo şuxulneno. Ziwan pergalêko ganî û sîstemê nirxnayîşî yo[6]. Însan bi nirxnayişê ziwanê xo, dinya fam keno û xo aver beno. Însan wexto ke yeno dinya bi ziwanê xo yê dayike cuya xo şinasneno. Heme çî yê însanî girêdayeyê ziwanê dayîke yo. Ziwanê dayîke tewr vernîye de nasname yo. Fikiryayîş û qiseykerdişê xo goreyê şuxulnayîşê ziwanê dayîke xo yo. Ziwan famê û mana yê dinya yo.

Şîroveyê Felsefa Ziwanî Yê Rojane Yî!

Ziwan estîyê ke însanî yo û însan bi ziwan dinya xo awan keno. Bi ziwan dinya manadar bena. Însan bi ziwanê xo fikiryeno û dinya de bi ziwanê xo cayê ke birumet gêno. Ziwan fam û manadarîya dinya yo. Kurdî zî bi ziwanê xo yenê dinya û cuya xo zî bi goreyê qeydeyanê ziwanê xo fikran şuxulnenê. Ziwan famê û mana yê dinya ya Kurdan o zî. Ziwanê Kurdî zî qasê tarîxê merdimîye kevnar o. Ma zî wazenê bi ziwanî xo, tevgêrayîşê xo, fikrê xo, waştîyanê xo, weşîyê xo, diayanê xo, derdê xo, dejê xo, hîşmendî xo, başî û nebaşîya xo bi are ca. Ma wazenê tevgêrayîşê xo, bi ziwanê xo îfadebikera. Ziwan seba ma Kurdan zî estîyê ke bingeyîn o. Kurdî zî wazenê ke goreyê xo, ziwanê xo awan bikere û cuya xo de bişuxulnenê. Kurdî wazenê nirxnayişê xo bi ziwanê xo, dinya xo fam bikerê û xo aver berê. Her Kurd zî wexto ke yeno dinya, wazeno ke bi ziwanê dayike xo, xo û cuya yê xo bişinasneno. Seke heme şaran heme Kurd îz girêdayeyê ziwanê dayîke xo yê. Ziwanê dayîke tewr vernîye de nasname yo. Fikiryayîş û giseykerdişê însanî bi goreyê şuxulnayîşê ziwanê xo yo. Ziwan famê xo û mana yê dinya yo.

Çarçewaya felsefa ziwanî kilm-derg bi taybetî seke nuşte yê ke cor de ameyo nuştene. Wexto ke mi dest bi na nuşte kerd, mezgê û zerre mi kewtê têmiyan. Nakokî yê ke xurte mezgê mi de hadire bî. Mi waşt kê qompîtur ra rawerzê. Engîştê mi klavye ra serdin biyê. Çi ra?

Eke ziwan qedexe bo, bê statu bo, perwerdeyî çinê bo se, gelo felsefa ziwanî no war de vano se? Mana yê qedexe kerdişê ziwanê ke çi yo? Kam, çi ra ziwanê ke qedexe keno? Ziwanê ke çi ra yeno qedexe kerdene? Ziwanê ke bêstatu senî cuyeno? Ziwanê ke de perwerdeyî çinê bo, wayirê ziwanî do xo, fikrê xo, waştîyanê xo, weşîyê xo, diayanê xo, derdê xo, dejê xo, hîşmendî xo, başî û nebaşîya xo senî biardayê ca? Qompîtur ser o nê persî û hezar persanê bînan sere mi de xişxişê kerdêne. Çend sietî wext derbas biye. Ez masa de vengane roniştî mend a. Na nakokî û venganî ra reyna fikrê felsefî ez xelesnaya.

Fikrê felsefî wayirê taybetanê muhîman o. Ma nê taybetî verê ra nuştî bi. Ganî ma ziwanê xo miraq bikerdayêne. Ganî ma felsefa ziwanê xo bizanyêne. Gani ma semedê qedexe yê ziwanê xo persayene. Ganî ma eqlê xo bidayêne ziwanê xo ser. Ganî ma bi ziwanê xo heme dinya ra nimûneyan nîşan bikerdayêne. Ganî ma ziwanê xo ser o cigêrayiş bikerdayêne. Ganî ma heme çimeyanê ziwanê xo pêser bikerdayêne. Ganî ma qedexe yê ziwanê xo bi rexneyanê zixman eşkera bikerdayêne.

Ganî ma xo, estîya ziwanê xo ser o awan bikere; hesê xo, hisê xo, heşê xo, hêrsê xo, eşqê xo, hewnê xo, xeyalê xo, weşîya xo, dejê xo, qencîya xo, xerabîya xo, zanayê, nezanayê xo bi ziwanê xo bikere. Ganî ma heme kerdeyanê xo bi ziwanê xo bi kere; bi ziwanê xo bi hewe, biberme, biwere, biqare, bi gire. Ganî ma her ca û her war de bi ziwanê xo qisê bikere; kêyan de, sikakan de, sûkan de, mekteban de, zanîngehan de, çayxanan de, kaykêyan de, wesayêtan de bi ziwanê xo qisê bikere. Ganî ma bawkalanê xo ra deyiran, kilaman, hîkaye, sanikan goştarî bikerê. Ganî ma dapîr û dadîyan ra diayan, zewtan, nengan, henekan, pêkenokan, kayvatan, lorîkan bimuse. Ganî ma heme weşananê ziwanê xo hayadar bi, bi girewtene û biwane. Ganî ma heme hacetanê teknolojîkan bide şuxulnayen û heme rayanê medya ya sosyalî de aqtif bî, hîşmendîya zirekî ra agadar bi. Ganî ma heme wendox û nuştoxê ziwanê xo bi. Ganî ma kokê xozaya ziwanê xo ra bawerî û xebatê standardizasyonî ra îstîfade bikerdayêne.

Ganî ma heme dîyalektanê Kurdî bişinasne û bimus e. Ganî ma paştî bidayene dîyalekta Zazakî. Ganî ma zafdîyalektîya Kurdî seke persgiranê yê ke nê, dewlemendîya Kurdî bihesabnayêne. Ganî ma xo bizane! Ganî ma ziwanê xo bizane! Ganî ma xo wayir bi! Ganî ma ziwanê xo wayir bi! Ganî ma ziwanê xo, bi ziwanê şarê xo, miyanê şarê xo de gandar bikere!

15ê Gulane Roşanê Ziwanê Kurdî, Kurdan û heme merdimîperweran rê pîroz bo!

15ê Gulanê Cejna Zimanê Kurdî, ji Kurdan û hemû mîrovperweran pîroz be!

15î Ayarî rojî zmanî kuwrdî, le kurd w hemû mîrovdostan pîroz bêt!

[1] İlhan İnan, Dil Felsefesi, Anadolu Üniversitesi, 2012, r.3.

[2] Takiyettin Mengüşoğlu, Felsefeye Giriş, Doğubatı, 2014, r.283.

[3] Takiyettin Mengüşoğlu, Felsefeye Giriş, Doğubatı, 2014, r.283.

[4] Akmet Kırkan, Fonolojiya Zazaki, Vate, 2024, r.21.

[5] Takiyettin Mengüşoğlu, Felsefeye Giriş, Doğubatı, 2014, r.285.

[6]Akmet Kirkan, Fonolojiya Zazaki, Vate, 2024, r.13.

Ahmet Tekdemîrî ra şîîra Zazakî "Ti şîya"

Çime: @ajansawelat pic.twitter.com/ccbmcPsNLr

— Zazakî News (@zazaki_news) May 6, 2026

Şîîra ke Ahmet Takdemîrî yew panel de wend, nê rojan de ci ra zaf yena heskerdiş.

Ma zî nika şima reyde na şîîra weşe û vengê Ahmet Tekdemîrî pare kenî.

Şîîra ey a nuştekî

Ti şîya, adir kewt in cayo

Daro pel ruçikna,

Hesra to zerê mid mend.

Ti şîya, qehrû kotik vara

Serey mi bi serey derdo

Roj bi pûç, şew bi zûr.

Ti şîya, ez mendo bê kes

Tîja mi qedey.

Ti şîya, ez bê roj mendo

Zerrey mi veşa

Asmi bi hewr, şew bî tarî

Estarê asmîn nê veşay.

Ti şîya, şew bî derg

Ti kewta mi vîr

Erd bi giro, çimê'm bî tarî

Zerrey mi veşa.

Ti şîya,

Wel varay welat ser

Şelew û kerey ma têd heley

Ti kewta mi vîr

Estey mi qijâ, zerêy mi veşa

Mucadeleyo ke nêzdîyê 33 hezar heskerdoxê futbolî taqîb kerd de temsîlkarê Mêrdînî bi serkewtiş saha ra abirîya û şampîyonîya xo îlan kerde.

Nêmeyê verênî yê maçî de Mardîn 1969 Sporo ke pê golê Mertan Öztürkî kewt vernî, nêmeyê dîyinî de bi golê Mîraç Acerî ferq vet 2.

Mûşsporî deqaya 73yîne de pê golê Bîlal Budakî ferq ard yew. Mardînsporo ke maç de serdestîya xo ya skorî pawite bi şampîyo.

Sîyasetmedaran zî taqîb kerd

Maç hetê Wezîrê Xebate û Asayîşê Komelkî Vedat Işıkhanî ra zî trîbun de ame taqîbkerdene. Sîyasetmedar Ahmet Türk, Sirri Sakik, Parlamenterê CHP yê Dîyarbekirî Sezgîn Tanrikulu û Hemsereka Şaredarîya Bajarê Girdî ya Dîyarbekirî Serra Bucake zî maçê fînalî seyr kerd.

Xasî dezgeyanê dewleta Osmanî de wezîfeyanê cîya-cîyayan keno. Serra 1909î de seba fikr û ramanê xo yê dînî, bi fermanê îtîhatparêzan sirgûnê Girava Rodosî beno. Hetanî ronayîşê Cumhurîyetê Tirkîya merkezê Dîyarbekir û Hezanî de dersdayîş û Licê de muftîtî keno. Badê ronayîşê Cumhurîyetê Tirkîya fek wazîfeyê xo ra verdano û nêwazeno binê banê hukmatê Kemalîstan de bixebitîyo.

Ehmedê Xasî hetanî mergê xo Hezan de ciwîyeno, hîrê rey zewicîyeno û cinîya xo ya peyêne ra wayirê yew kêna yo. Ehmedê Xasî ziwananê erebkî, tirkî û kurmanckî û zazakî baş zano. 18ê Sibate 1951î de Hezan de dinyaya xo bedilneno. Mezelê ey Sawat de yo.

Mewludê Nebî pêro panc rey ameyo amadekerdene û latînîzekerdene. Transkrîpsîyon û latînîzekerdişê tewr verên serra 1985î de hetê Malmîsanijî ra ameyo kerdene û kovara Hêvî de ameyo weşanayene. Latînîzekerdişê diyine serra 1994î de hetê Mîhanî ra ameyo kerdene û weşanxaneyê Firatî ra ameyo çapkerdene. Latînîzekerdişê hîrêyine serra 2005î de hetê Mela Mihemedê Kawarî ra ameyo kerdene. Latînîzekerdişê çarine destê W.K.Merdimînî de serra 2008î de ameyo kerdene û transkrîpsîyono peyên hetê Roşan Lezgînî ra 2008î de ameyo amadekerdene.

Kesê ke latînîze kerdo açarnayîş de nameyê berhemî zî yewbînan ra cîya name kerdo. Malmîsanijî sey Mewludê Nebî, Mîhanî bi Mewludê Nebî, Mela Mihemedê Kawarî Mewludê Zazakî, W.K.Merdimînî sey Mewlid û ya peyêne Roşan Lezgînî bi nameyê Mewlidê Kirdî sernameyê berhemî vurnayo.

Berhemê Ehmedê Xasî hetê nuştekî ra sey mewludê Melayê Bateyî cayêko muhîm û taybetî gêno. No mewlud reyde rayêk abeno û mewludê bînî yê zazakî yenê nuştene.

Qismê pêşî yê Bîyîşê Pêxemberî:

Rupelê Mewlidê Nebî

Eno Mebhesê Çinbîyayişê Eşyan û Sirrê Homay o

Ewwilî Xellaqê kullî masîwa

Tim têna bi, baş bizanê, bê newa

Ne eno erd û enî ezmanî bî

Ne perîy û cinnî, ne însanî bî

Ne enê roc û şewî, ne nizd û dûr

Ne zemanî, ne mekanî, bê futûr

Yanî, ne haca w’ tîya, enka w’ verî

Qet çinî bî, hem çinîk ê, zey verî

Labelê fikr û teemmul qet meke!

Eqlê heywanî ebed ver pê meke!

Yo eqil ku eslê yê aw û herr î

Yo çi zano hukmê şahê ekberî

Ger bipersî hikmetê Homay tera

Go bibo zey meşke perçe, ey bira!

Axirî qet yew bi eql û mahirî

Nêrseno merîfetê yê qadirî

Belkî ancax ehlê qelbê muhreqî

Yo bizano cuzêke sirrê Heqî

Nêşkeno yew zî biko t`erîf hema

Cewherê me`rîfetê xellaqê ma

Çunkî heddê herf û sewtan qet nîyo

Sirrê xellaqê cîhan pê vacîyo!

Hem meanîyyê di qelbê aşiqan

Bêrî vatiş yê bi nutqê natiqan

Çunkî herf û sewtî tim cîhatî yê

Sirr û maney cîhetan ra xalî yê

Hasilî qet eşkeno roşnê çira

Hukmê rocî sist kero hukmê xwu ra

Eql û herf û sewtê ma zî yo qeder

Eşkenê sirran bi fek bîyarî teber

Wazenê ger ma xelasîyya temam

Vatişê ma es-selatu wes-selam

Mesrûr Barzanî zî Tîrkîya yrê sipas kerd û va ke ê wazenê koordînasyonê mabênê her di hetan hîna xurt bîkerê.

Goreyê agahîyan, her di hetan derheqê ronayîşê hûkûmatê neweyî de zî qisey kerd. Înan waşt ke hûkûmatê neweyî yê Herêma Kurdistanî semedê aşîtîya welatî xebat bîkero û meseleyê mabênê Herêma Kûrdîstanî û hûkûmatê federalî goreyê qanûnê Iraqî bêrê çareserkerdiş.

Yewna mesela muhîme ya pêvînayîşî zî çekveradayîşê PKKî û prosesê aşîtîye bîye. Mesrûr Barzanî va ke ê paştî danê nê prosesî. Serekkomar Erdoğanî zî îfade kerd ke serkewtişê nê karî seba heme herême zaf muhîm o.

Mêsrûr Barzanî dima pêvînayîşî va: “Ma Qesra Dolmabahçê de Serekkomar Recep Tayyîp Erdoğanî reyde ameyî têhet û ma seba xurtkerdişê têkilîyanê mabênê Tîrkîya û Herêma Kûrdîstanî qisey kerd.”

Zulfî serra 1933î de Xarpêt de qezaya Madenî ya dewe Kezînî de ameyo dinya. Birayêkê ey est bî, nameyê ey Mistefa bî. Wayê ey ke ameyê dinya pêro vere ke biresayê serranê xo, merdê. Bîyayîşê ey ra panc serrî dima kulîyan/meleyan dewe girewte. Serrê Şerê Dinyaya Dîyine ameybî û xelaya ke şerî ardbî, kulî zî ci ser o bîbî vêşî. A serre xela bî, her çîyo ke înan hêgayî de ramitbî, kulîyan werdbî. Penîr, toraq, helawe û rîçale nêvirazîya; ayreyî nêçerexîyayî, sinî ser o nan nêpewjîya. Zulfî bî zeîf. Wexto ke çay est bîye şeker çin bî, gama ke şeker est bî çay çin bî. Na hesrete ra yo ke ey heta peynîya emrê xo panc şekerî eştêne çaya xo. Ey ke dest bi mektebê verênî kerd, yew çekuya tirkî zî nêzanayêne. Heta roja ke merd zî hewn xeyalê ey bi Zazakî bîyî.

Rojêk ey çîyêk dî dewe ra şîyêne vera Madenî. Çar linge ey est bî la lingê ey vaznêdayêne, çerexîyayêne. Kesêk ser o çin o, her kes zereyê ey de roniştbî la sey trêne vagonê ey çin bî. No çîyo çarling bergîr û herî ra zî lezêr şîyêne. Bi vazdayîş şî apê xo reyde qisey kerd. Apê ey ey ra bawer nêkerd, pê nenge û lekmate Zulfî xo het ra qewirna. Roja bîne apê xo reyde pîya şîyê hêga. Apê ey ke rezî mîyan de piştîya xo dabî rayîrî û engure qerfnayêne, çarling rayîrî ser o reyda asa. Zulfî çarling dî û venga apê xo da. Apê ey çarling dî û cumleya ke Zulfî heta peynîya emrê xo vîr ra nêkerde, vate: "Lajê mi, lajê mi, peynîya dinya ya..."

No çarling erebaya qaymaqamî ya makamî bîye. Ey ke şî bajar, şan de şîbî keyeyê muxtarî werd biwero û qerar dabî ke şewe uca de bimano. Çarling zî ganî dewe de boya xo bigîro/biarisîyo. La no çarling sey mangayan nêamebî eştene axur, binê gozêre de amebî verdayene. No kar de karêk est bî, no çarlingo çerexîyaye zî ganî bi, no rayîro derg şîbî û amebî, têşan û vêşan bibî. Gama ke êyê ke zereyê ey de bîyê, muxtarî reyde sofra de bî, ey çi biwerdêne, çi bişimitêne? Muxtarî vereka ke seba şerefê qaymaqamî serabirnaybî, nêdaybî çarlingî û qaymaqamî zî nêvatbî ke çîyêk bidê ey zî. Zulfî û embazanê xo, pîlanê xo ra tesdîqê xo girewt ke çarling zî sey mangayan weno, qerar da ke şewe ra tay vaş û awe bidê ey ver. Siba înan dî ke vaş û awe cayê xo de mende yê, o wext înan fahm kerd ke çarlingo çerexîyaye çîyêko bîn weno.

Roşanan de maya ey birayê ey û Zulfî rê îşligê dergî deştêne ke heta linganê înan derg bî. Înan hema şalwar û pantolon nêdîbî. Pêroyê serre de çîyo ke înan pay kerdêne tena o îşligo ke roşan ra roşan ameyêne deştene bî. Pereyê înan qet nêbîbî ke xo rê çarixan bigîrê. Gama ke roşanan de şîyêne yewbînan het, yan zî wertê dewe de kaykerdêne, înan îşligê xo yê dergî ra linganê xo yê warwayan nimnayêne. Nêeşkayêne kay bikerê belkî bê çarixan pê linganê warwayan; la nimitêne nêbîyayîşê solanê xo.

Pîyê ey hem birayê ey hem zî Zulfî dabî wendene. Gama ke mektebo verên qedêna, birayê ey nêeşkîya dewam bikero, ganî hêgayî de may û pîyê xo rê hetkarî bikerdêne, êdî wendiş û nuştişê ey zî est bî, may û pîyê ey rê no bes bî. Mistefa hêgayî de lazim bî la muxtarî vatbî ke ganî her keyeyî ra yew gede mekteb biwano, nêke hukmat do ceza bido şima. Mekteb muhîm nêbî la hêzê înan çin bî ke cezaya pereyan bidê. Cendirmeyî dewe de tim gêrayêne, çareyêk çin bî ke kesêk ceza ra biramo. Gedeyan ra yew ganî bişîyêne mekteb. Mistefa Zulfî ra pîl, derg û biqewetêr bî. Coka "qurban"o ke do bişîyêne mekteb Zulfî bî. Mektebê mîyanênî de Meletî de Mektebê Malimîye yê Akçadagî de dewam kerd.

Na reya verêne bî ke o dewa xo ra aqitîyayêne. Heta şewê ke keyeyê dapîra xo de mendbî nêbê, reya verêne bîye ke o cayêko bîn de nêrakewtbî. Yew-di şewî qebul bîyênê la ey ganî serranê xo wargehê mektebî de bivîyarnayêne. Zor ameybî ey rê keyeyê xo yê kerpîçî ra, kerganê xo ra û maya xo ra cîyabîyayene. Mekteb weş bî la înan rê xedexe bî ke mabênê xo de, dewijanê xo reyde Sanayî, Şeref û Bedrî reyde pîya zazakî qisey bikê, ganî tirkî weş bimusayênê. La ey ziwan û werdê maya xo rê hesret mendbî. Her çiqas mektebî de werdê ke heta a roje nêdîbî vejîyayênê zî, werdêk zî sey Malezê maya ey ey ke helawe û runî ra viraştêne weş nêbî, şorbayêk zî sey şorbaya mastî dila ey honik nêkerdêne. Şewan de zaf serd kerdene, kesêk çin bîye lehîfo ke ey xo ser ra eştêne, bianco ey ser. Ey şewanê Akçadagî de musaybî ke ke eke pijamanê xo pirênî ser o pay biko do ey germ bitepîşo.

Rojêk maya ey ra mektub amebî. Înan do hêga biramitêne la Mistefa nêeşkayêne ke tena bikero. Pîyê ey heta nika nêşîbî hetê parlamenterêkê Partîya Şarî ke ey madenêkê kramî de dekero karêk, ser o a serre zî nêweş kewtbî. Maya ey waştêne ke Zulfî agêro dewe. Nêko do hawayî hêga nêramîyayêneû hesad zî do girewîyayêne. Na xizanî de serrêk bêmehsul bîyayene, ameyêne a mana ke keye de çîyêk zî nêbo.

Raştîya xo de Zulfî roja verêne ya mektebî ra heta a roje paweyê nê dawetî bî. Hem eke o bîyêne malim do se bîyêne, sereyê ey do biresayêne asmên? Lajê apê ey Şakîr bibî zî se kerdbî? Hema rîyê bajarî nêdîbî, a dewe na dewe gêrayêne. Ameyêne vatene ke seba ke nêeşkayo îdare biko hegayanê pîyê xo ra çend hebî rotî. Ser o zî seba ke nêşîyêne camî nameyê ey vejîyaybî vatêne komunîst o û sîcîlê ey xirab bîbî. Nêeşka tehemul bikero, roja bîne ya mektube de serrê sibayî şefaq de bêke bekçî ey bivîno dêsê mektebî ra xo eşt, pereyê ke arêdaybî înan reyde îstasyonî ra bîletêk girewte û gama ke kewt trena Akçadaxî remayî şî Kezîn.

Aşmê verênî dewe de weş vîyartî. Hêgayî ramitî, werdê maya xo yê ke hesret mendîbî, werdî. La gama ke hamnan amebî, embazê ey Sanayî, Şeref û Bedrî tatîl de agêrabî dewe. Key ke ê dîyêne, xo nimnitêne yew ca. Şermayayêne. Gama ke înan mîyanê xo de zaf weş tirkî qisey kerdêne, Zulfî çekuyê zazakî û tirkî pîya vatêne. Poşmanîye dest pêkerdbî. Şarê dewe embazanê ey ser o gêrayêne la rîyê ey ra nêewnîyayêne. Ser o zî kênaya Yayka Esma Zeynebe ra hes kerdêne ke kênaya embaza maya ey yê Yayka Esma bîye. Ey zanayêne ke zerrîya Zeynebe de zî o est o. Rojêk reyna gama ke rayîrê hêgayî derg kerdêne û vernîya keyeyê Zeynebe ra vîyartêne, Zeynebe deyîra "bir sigara iç oğlan, gel kapımdan geç oğlan (yew cixara biance lajek, vernîya keyeyê ma ra vîyare lajek)" ke radyo ra ezber kerdbî, vatêne û vengê xo resnaybî ey La mîyanê hende hemveranê ey de ke do bibê memurê dewlete, kam do Zeynebe bida yêne Zulfî? Eke biremanayêne do senî biremanayêne? Senî do bikerdêne ke karê dewlete de bidîyêne, "garantîya dewlete" ke ey tim qalê aye kerdêne, do senî xo biresnayêne ci û senî xo biresnayêne heskerdoxa xo?

Wina bi xemgînî rojî vîyartêne û rojêk muxtarî xebere seba îmtihanê Ormancîye ke Xarpêt de abîyayo arde dewe. Tena şertê beşdarîya îmtihanî wendiş û nuştiş bî. Pîyê ey muxtarî ra waşt ke Zulfîyî qeyd bikero. Zulfî roja îmtihanî ra ver warway şî Xarpêt. Yew hêvî est bîye ke îmtihanî ra bivîyaro, şermê xorînî ra bixelesîyo û heskerdoxa xo reyde bizewicîyo. Dekewt îmtihanî. Gama ke persî dîyî, qelema xo girewte destê xo yê çepî û dest bi cewabdayîşî kerd. Xora ey perwerdeyê malimîye dîbî, nuştişê ey sey mûrîyan bî. Malimo ke sinif de bî venga memuranê îmtihanî yê Mudirîya Daristanan da û wina va: "Biewnî, eşkeno binuso."

Zulfî îmtihan qezenc kerd, bî Memurê Muhafezeyê Daristanan. A roje şewqaya şermî xo ser ra eşte û şewqaya Ormancîye da xo ser. Unîformaya xo ya keske ra zaf hes kerd. Gama ke vîst û heşt serrî xizmet de bî, cayêk dewan de nêverda ke nêşîyo. Heskerdoxa xo Zeynebe ra zî zafêr karê xo ra hes kerd. Û heta peynîya emrê xo Deyîranê Ormancîye ra hes nêkerd çunke ey fikirîyayêne ke na deyîre Ormancîyan xirab nîşan dana.

Seba ke dewe de Zulfî ra‘ormancî’ vajîyayêne, nameyê ormancî sey xo ameyo verdaneye

Fatin BULUT

Seba ke açarnayîşî de hetkarîya mi kerda, ez Mehmet Olmezî zaf sipas kena.

Bernameyo ke bi arayîye dest pêkerd, mayî û gedeyî yew sifre de ameyî têhet, û pêroyê demê çalakîye de wextê zaf renginî vîyarnayî.

Çarçewaya bernameyî de cayê kayan ke ameyî awankerdene, kayê gedeyan ê tradîsyonelî zî ameyî kaykerdene.

Çalakîyê sey antişê kendîlî, vazdayîşê çiwalî û fek de kiriştişê hakî, may û gedeyan pîya kay kerd.

Pêroyê demê bernameyî de heyacanê gedeyan û keyfweşîya mayan warê çalakîye de kêmî nêbî.

Meseleya Ziwanî zaf xorîn a. Vateyêk esto, vanê "Her kes birîna xo ra qisê keno" Birîna ma Kurdan zî ziwanê ma yo. Aye ra ma her wext behsê muhîmîya ziwanî kenî û şarê xo ra wazenî wa wayîrê ziwanê xo vejîyo. Kaynak: No, ziwanê ma pêrune yo

Meseleya Ziwanî zaf xorîn a. Vateyêk esto, vanê "Her kes birîna xo ra qisê keno" Birîna ma Kurdan zî ziwanê ma yo. Aye ra ma her wext behsê muhîmîya ziwanî kenî û şarê xo ra wazenî wa wayîrê ziwanê xo vejîyo.

Ziwanê ma Bakûrê Kurdistanî de roja ronayîşê Komara Tirkîya ra nata ziwanêko qedexe yo û seba ke bêro çinekerdiş çi destê dewleta Tirkîya ra amo kerda, kena zî. Ge bi kiştiş, ge bi tersnayîş, ge hepiskerdiş û ge tehdîdkerdiş… Belkî hezar rayîrê dewleta Tirkîya estî ke ziwanê ma bikişo, çine biko. Bingehê Ronayîşê dewleta Tirkîya de înkar û asîmîlasyonê ziwanan û kulturan esto. Beno ke tay kêmnetewî zî sey Kurdan amê asîmîlerdiş û surgunkerdiş. La Kurdî bi milyonan nifusê xo no welat de amê çinkerdene, ziwan û kulturê înan ame parçekerdiş û perwerde û qiseykerdişê tirkî seba înan ame ferzkerdiş.

Se serrîyo ke şarê ma rê ziwanê tirkî dîyeno musnayîş, çi mekteban de çi sewbîna dezgeyan de çi bazar û sûkan de... Dewlete xîretêko pîl kerda ke ziwanê Kurdkî çine bikera, miletê Kurd orte ra werada. Heta cayêk ma eşkenî vaje dewlete serkewta. La onca zî nêeşkaya kok ra ziwanê ma çine bika, kulturê ma biqedîna.

Bi rastî ma Kurdî zî nêeşkenî meseleya ziwanî de zaf pesnê xo bide. Şarê ma xo ver dayo, mucadele kerdo. Bedelê Pîlî amê dayîş. Çi surgun, çi kişyayîş, çi hepiskerdiş û çi feqîrî... Çi amo şarê ma yo ke heqê xo waşto, seba ê heqê xo mucadele kerdo sere çi nêameyo… Şarê ma çi dîyo çi nêdîyo.. Eke şarê ma teslîm bibîyêne, her çî, her muameleyê dewlete qebûl bikerdêne nê çîyî nêamêne sereyê ci. La seba ke şarê ma qebûl nêkerd, fek dewaya xo ra veranêda, raştê nê muameleyî ame.

Her çî ra ver ziwanê ma çine nêbîyo, ma pê nusenê û wanenê. La no nêno mana ke tehlûke qedîyayo. Tehlûke eynî sey roja ewilî dewam keno. Nika destê dewlete de malzemeyê asîmîlasyonê ê hîna pîlî estê. Her ca de bi îmkanê teklonojî ziwanê tirkî roje bi roje ziwanê ma helîneno.

Gere her çî ra ver partîyê sîyasî ê ke vanê ma semedê heqanê kurdan mucadele kenî, ziwanê Kurdkî sîyasetê xo de bixebitnê. Bakurê Kurdistanî de problemêko winasî esto. Çi heyf ke nika bê yew di partîyanê Kurdistanî, partîya bînî zaf ca nêdanê Kurdkî. Vatiş de heqê ziwanî pawenê la pratik de na mesela de sist ê.

Gorê fikre mi ziwanê ma pê çend aktîvîte, resepsîyon û şermezarkerdişan nêxelisyeno. Her serre ma yenê têhet û yesaxkerdişê ziwanê Kurdî şermezar kenî. La no qeyde çîyêk nêkeweno destê ma. Belkî sîyaset xo aver berdo la warê ziwanî de ma zaf aver nêşîyî. Gere heta nika ma na mesela safî bikerdêne. Gere no war de semedê perwerdeyîya ziwanê xo ma bibê wayîrê projeyan. Tutê ma hema zî mekteban de pê tirkî asîmîle benî. Hem şarê ma hem zî sîyasetê ma meseleya ziwanî de sist ê. Ma Dewlete şermezar bike la ma binêyke derzîne bide xo ro zî.

Mîsal: Ewro mîyanê qismekê Kurdanê ma de 15ê Gulane sey Roja Ziwanê Dayike yena bimbarek kerdene. Beyanatî yenî dayîş. La bade cû zaf muhîmî nêdîyena ziwanî. Ma wazenê her saete wa sîyasetê ma ziwanê xo û kulturê xo rê wayîr vejîyo, şarî rê bibo nimûne.

Ez wazena bineyk na roje ser o tikê malumatan bidî. Qey na roje sey Roşanê Kurdki bimbarek bena.

Verî ma bineyke behsê Kovara Hawarî bike. Hûmara verêne ya Kovara Hawarî 15ê gulana 1937î de hetê Mîr Celadet Elî Bedirxanî ra paytextê Sûrîye Şam de weşanîyaya. Na roje zî sey 15ê Gulane Roşanê Ziwanê Kurdkî her serre bimbarek bena. Kovara Hawarî bi kurmanckî, kirdkî (Zazakî) û sorankî weşanîya û Celadet Elî Bedirxan, Rewşane Bedirxan, Dr. Kamûran Elî Bedirxan, Osman Sebrî, Qedrîcan, Cegerxwîn, Mustafa Botî, Dr. Nuredîn Zaza, Lawê Fendî, Ehmed Namî, Hasan Hişyar, Bişarê Segman, Nêravan, Reşîd Kurd, Tevfîk Vehbî, Şakir Fettah, Hevîndê Sorî, Lawêkî nuşteyî nuştî.

Mîr Celadet Elî Bedirxan kovare de bi nameyanê cîya-cîyayan nuşteyî nuştî. Celadet Elî Bedirxanî çekuya 'xonaskerdişî' û çekuya 'ziwan' têdir xebitnayî. Gorê Celadetî rayîrê xonaskerdişî rayîrê ziwanî ra vîyareno û êyê ke ziwanê xo vînî kerd firsendê xonasnayîşî zî vînî kenê.

Rayîro ke înan bi vetişê Kovara Hawarî akerd, ma gere o rayîr ser ra şorê.

Rayîrşîyayîşî rê partîyanê siyasîyan ra, hemşaredarî, temsîlkarê rêxistinanê komelê sivîlî û zaf kesî beşdar bî. Pankartê “Vera îstîmarî bêveng mendiş, wijdanê komelî tarî keno” ame akerdiş û sloganê “Jin jîyan azadî”, “bêveng memanê” ameyî vatiş.

Endama Meclîsê Ciwanan a DEM Partî Merve Oztutuş eşkerayî wend.

Merve Oztutuş îfade kerd ke welat de gedeyî her roje rastê feqîrî û îstîsmarî yene.

Dima, Verfeka Komîsyonê Gedeyan ê DEM Partî Berîtan Guneş Altin qisey kerd û vat: “Ma seba deşîfrekerdişê tecawuzê sîstematîk ê ke vera yew gede ameyo kerdene, tîya de yê. Ma zanê ke mektebî hînî merkezê perwerde-musnayîşî nîyê, bîyê cayê sucan. Eke domanî mekteb de rastê sucî yenê, no nîşan dano ke mektebî nê sîstemî ra cîya nîyê. Ma heme gedeyan ra vanê: Ma sucê ke vera gedeyan yenê kerdene qebul nêkenê û ma bêveng nêmanenê. Ma soz danê gedeyan ke ma do komelêko demokratîk awan bikerê. Wa tu doman û tu cinî xo tena hîs nêkerê.“

Zelîha Polate 88 serrî emrê xo de tim waşt ke cayê mezelê kalîkê aye Seyîd Rîza û embazanê ey bêra eşkerakerdiş. No miradê aye nêame ca.

Şarê Dêrsimî ewro hem mezela Zelîha Polate berde Axdade hem zî Zelîha û kalîkê aye Seyîd Rîza pîya yad kerdî.

Ame zanayîş ke hunermend do dima konserê Dêrsimî, seranserê aşma Gulane de bajaranê Xarpêt û Erzinganî de zî bivejîyo sehne û turneyê xo yê welatî bidomno.

Zelemele bi nê konseranê xo do hem zengînîya muzîkê Zazakî, hem zî xeta xo ya muzîkîye bajaranê cîya-cîyayan de heskerdoxanê muzîkî reyde pare bikero.

Vekîlê DEM Partî zî heyet de bî

Heyetê Mayê Aşitîye de vervatoxa DEM Partî Ayşegûl Doğan, Parlamentera Amedî Adalet Kaya û endamê meclîsê Mayê Aşitî Behîye Yalçin, Afîfe Kartal û Mûzeyyen Bûtûn ca girewt. Sereke Pêroyî yê CHPyî Özgür Özel, Hetkara Sereke Pêroyî Gökçe Gökçen û Emîne Ûçak heyetê mayan qebûl kerd.

Mayê Aşitîye dima zîyaretê CHPyî, saete 14.00 de do Partîya Gelecekî reyde, saete 15.30 de zî Meclîs de grûba AK Partî reyde bêrê têhet.

Dîyarîya çîta sipî

Mayê Aşitîye zîyaretanê xo de sey sembolê aşitîye çîta sipî dîyarî kenê. Mayan Özgür Özelî rê zî çîta sipî dîyarî kerd.

Akerdişê Forumî 12ê Gulane de Salona Alî Emîrîyî de do bêro viraştene. Akerdişî de Hemşaredara ma Serra Bucak, Hemserekê Pêroyî yê DEM Partî Tuncer Bakirhan û Veysi Aktaş do qisey bikerê.

Programê çalakîyan:

12ê GULANE

Pîya: Bernameyê Kultur, Dîyalog û Piştîdayîşî Dr. Selen Akçali, Ekin Çuhadar û Selin Özavcı (Weqfa Kultur û Hunerî ya Îstanbulî) 10:00-12:00 Salona Kombîyayîşî ya Alî Emîrîyî (Şaredarîya Amedî ya Şaristanê Girdî)

Pedagojîya Rexneyî seba Aştîya Komelkîye, Edaletê Sosyalî û Azadîya Kolektîfe Prof. Mario Novelli (Unîversîteya Sussexî), Dr. Birgul Kutan (Unîversîteya Sussexî) & Prof. Fatma Gok (Unîversîteya Bogaziçiyî) (ÎNG-TiR-KUR) AÇR. 09:30-12:30 Salona Kombîyayîşî ya Çand Amedî Qato 4. (Merkezê Kultur û Kongre yê Sezaî Karakoçî)

Bingeyî ra Pîya Pratîkanê Aştîye Berhem Ardene Yasemin Acar (Unîversîteya St Andrewsî), Yasin Duman (Unîversîteya Leuvenî) & Thia Sagherian-Dickey (Unîversîteya Dundeeyî) (ÎNG-TiR-KUR) AÇR. 10:00-15:00 Kitabxaneyê Çand Amedî Qato 4. (Merkezê Kultur û Kongre yê Sezaî Karakoçî)

Kurdî 2.0 - Hîkaye ra ver Bi Tatbîqî, Dewe ra Ver bi Dîaspora: Bi Rayîrê Kayan û Berhemardişê Tedeyîyê Dîjîtalî Musayîşê Kurdkî Cihad İlbaş û Orkun Alp Eginlioglu (KUR) 10:00-15:00 Sumerpark (Odaya Kursî ya 1. ya Serekîya Daîreya Astengdaran)

Plansazî de Çîyê Nedîyaran Eşkera Kerdene: Têkilîya Mîrasê Kulturî yê Bêmaddî yê Kurdan û Mekanê Şaristanî Veysi Altintaş (Unîversîteya Teknîk a Îstanbulî) & Tofan Sunbul (Chalak Events) (KUR-TiR) 10:00-16:00 Merkezê Înovasyonê Gastro yê Odaya Bazirganî û Sanayî ya Amedî

1990an ra heta Ewro: Kurdistan de Koç, Vîr û Cigêrayîşê Pîyaciwîyayîşî Medya Alkan, Vecih Aydogan & Serdar Bayram (Komela Taqîbkerdiş û Cigêrayîşê Koçî ya Mezopotamya) (KUR-TiR) 13:00-17:00 Taxa Îskender Paşayî, Kuçeyê Palûyî, Hûmare 30 Sûr/Amed

Տիգրանակերտի հոգին՝ համեր եւ յուշեր (Canê Amîda: Tam û Vîr) Silva ozyerli Armenkî, Kurdkî, Tirkî 13:00-16:00 Dêra Surp Giragosî

Aştî û Hêvî: Muzîkê Komelkî Beril Sonmez, Taaralp Akar, Ekin Su Birinci (Anatolya Kultur) (TiR-KUR) 14:00-17:00 Komela Hêvîyanê Renginan (Hemverê Qonaxê Cemîl Paşayî)

Dêsê Aştîye yê Gedeyan Nesrin Soydan & Kardelen Balare (Komela Çocukça) (TiR-KUR) 15:00-17:00 Sumerpark (Odaya Dara Sanikan ya Serekîya Daîreya Gedeyan)

Mîzah û Azadî: Bi Huyayîş Sînorê Fikran Keşf Kerdene Aram Dildar & Guli Yakan (KUR) 15:00-17:00 Sumerpark, Salona Nîşandayîşî ya Gedeyan (Qato Erdî)

Futbolê Kuçeyî yo Pêroyî Streetbolzer (ALM-KUR-TiR) 15:00-19:00 Kompleksê Sporî yê Seyrantepeyî (Waro Hûmare 1 yê Şîlbeyî)

Qiseykerdişê Akerdişî yê Forumî Serra Bucak, Tuncer Bakirhan, Veysi Aktaş (KUR-TiR-ÎNG) 17:30-18:30 Şaredarîya Amedî ya Şaristanê Girdî, Salona Kombîyayîşî ya Alî Emîrîyî

Panel 1: Qanûnê Bingeyî û Aştî Sevtap Yokuş, Gurkan Çakiroglu, Ozgur Erol, Fazil Husnu Erdem Moderator: Rûşen Seydaoglu (TiR) 18:45-20:15 Şaredarîya Amedî ya Şaristanê Girdî, Salona Kombîyayîşî ya Alî Emîrîyî

Konsera Ma Music (KUR) 20:30-21:30 Amfîya Sumerparkî

13ê GULANE

Aştî rê Game Eştene: Sûr de Rayîrşîyayîşê Vîrê Kolektîfî Noémi Levy-Aksu & Derya Bozarslan (Merkezê Vîrî) (KUR-TiR-ÎNG) 09:00-15:00 Meydanê Berê Koyî

Pedagojîya Rexneyî seba Aştîya Komelkîye, Edaletê Sosyalî û Azadîya Kolektîfe Prof. Mario Novelli (Unîversîteya Sussexî), Dr. Birgul Kutan (Unîversîteya Sussexî) & Prof. Fatma Gok (Unîversîteya Bogaziçiyî) (ÎNG-TiR-KUR) AÇR. 09:30-12:30 Salona Kombîyayîşî ya Çand Amedî Qato 4. (Merkezê Kultur û Kongre yê Sezaî Karakoçî)

Metodo Bingeyîn ê Cigêrayîşî yê Nîşandayoxanê Aştîya Rojane M. Fernanda Cabezas & Oscar Vargas (Everyday Peace indicators) (ÎNG-TiR-KUR) AÇR. 10:00-14:00 Kitabxaneyê Çand Amedî Qato 4. (Merkezê Kultur û Kongre yê Sezaî Karakoçî)

Metodê Cigêrayîşî seba Aştîya Komelkîye Merkezê Xebatanê Kurdî (TiR) 10:00-17:00 Merkezê Xebatanê Kurdî

Komelo Sîvîlî Prosesê Aştîye Erjneno û Ajandaya Xo Tesbît Keno Ferda Fahrioglu (Unîversîteya OFF), Numan Ariturk (Weqfa Cigêrayîşanê Komelî û Huqûqî) & Atalay Goçer (Komela Cigêrayîşanê Kulturî seba Aştîye) (KUR-TiR) 10:00-17:30 Sumerpark (Odaya Kursî ya 1. ya Serekîya Daîreya Astengdaran)

Atolyeya Heqanê Gedeyan, Gedeyan Reyde Weqfa Koçî û Piştîdayîşê Însanîye (TiR) 13:00-16:00 Weqfa Koçî û Piştîdayîşê Însanîye

Cayê Xo Ra Nêbîyayîş Reyde Pîyaciwîyayîş: Herêma Kurdistanî de Edalet, Agêrayîş û Pêameyîşê Komelkîye Jiyar Aghapouri (Unîversîteya Amerîka ya Kurdistanî), Sangar Salih (Unîversîteya Amerîka ya Kurdistanî) & Dileen Sardar Zuhdi (Unîversîteya Duhokî) 10:00-15:00 Merkezê Înovasyonê Gastro yê DTSO'yî

Bi Qumaşanê Eşteyan Atolyeya Neweraxebitnayîşî Bestami Egi & Selen Dogan (KUR-TiR) 10:30-13:00 Sumerpark (Salona Atolyeya Resîmî)

Aştî û Hêvî: Muzîkê Komelkî Beril Sonmez, Taaralp Akar, Ekin Su Birinci (Anadolu Kultur) (TiR-KUR) 14:00-17:00 Merkezê Ciwanan û Hunerî yê Sûrî

Atolyeya Şaristanê Demokrasîye Liana Erişsever Kaya & Zeynep Su Saral (Weqfa Hrant Dinkî) (TiR) 14:00-18:30 Sumerpark (Merkezê Ciwananê Dîjîtalî)

Mîzah û Azadî: Bi Huyayîş Sînorê Fikran Keşf Kerdene Aram Dildar & Guli Yakan (KUR) 15:00-17:00 Sumerpark, Salona Nîşandayîşî ya Gedeyan (Qato Erdî)

Futbolê Kuçeyî yo Pêroyî Streetbolzer (ALM-KUR-TiR) 15:00-19:00 Kompleksê Sporî yê Seyrantepeyî (Waro Hûmare 1 yê Şîlbeyî)

Cigêrayîşê Edaletî de Nîşandayîşê Fîlman - "YÎBO" Rejîsorî: Şukran Demir & ozgur unal Sînebîr (KUR-TiR) Nîşandayîş: 17:00-17:50 Qiseykerdiş: 18:00-18:45 Çand Amed, Salona Sînemayî Qato Erdî (Merkezê Kultur û Kongre yê Sezaî Karakoçî)

Panel 2: Rojhelato Mîyanên û Aştî Hamit Bozarslan, Cengiz Çandar, Arzu Yilmaz Moderator: Yuksel Genç (TiR) 18:30-20:00 Salona Kombîyayîşî ya Alî Emîrîyî (Şaredarîya Amedî ya Şaristanê Girdî)

Beden, Hêz û Razîbîyayîş: Bi Hereketê Travma-Hesas û Yogayî Otorîteyanê Nedîyaran Mişewre Kerdene Meral Atan Çuban (TiR) 18:30-20:00 Çand Amed, Salona Provayî Qato Erdî (Merkezê Kultur û Kongre yê Sezaî Karakoçî)

Jîn Tîyatroya Şaristanî ya Amedî (KUR) Kay: 19:00-20:00 Qiseykerdiş: 20:00-21:00 Çand Amed

Cigêrayîşê Edaletî de Nîşandayîşê Fîlman - "Dargeçit" Rejîsorî: Berke Baş & Esra Kiliç Sînebîr (KUR-TiR) Nîşandayîş: 19:00-20:30 Qiseykerdiş: 20:30-21:15 Çand Amed, Salona Sînemayî Qato Erdî (Merkezê Kultur û Kongre yê Sezaî Karakoçî)

14ê GULANE

Panarşîya Ekolojîke û Rêxistinbîyayîşê Komelî Lorenzo Nava & Johana Pytlickova (Rescogita OU) (ÎNG-TiR) AÇR. 09:00-16:00 Dibistana Îklîmî ya Agroekolojî (Serekîya Daîreya Vurîyayîşê Îklîmî û Sifir Eşteyî)

Metodo Bingeyîn ê Cigêrayîşî yê Nîşandayoxanê Aştîya Rojane M. Fernanda Cabezas & Oscar Vargas (Everyday Peace indicators) (ÎNG-TiR-KUR) AÇR. 10:00-14:00 Kitabxaneyê Çand Amedî Qato 4. (Merkezê Kultur û Kongre yê Sezaî Karakoçî)

Mabênê Înkarî û Naskerdişî de: Awankerdişê Aştîye de Rolê Mişewreyî yê Vîrî Hawraman Karim (Unîversîteya Silêmanîye & Unîversîteya Helebceyî) (KUR) 10:00-14:00 Salona Kombîyayîşî ya Çand Amedî Qato 4. (Merkezê Kultur û Kongre yê Sezaî Karakoçî)

Pedagojîya Vera Nîjadperestîye Nil Delahaye & Şinda Bariş (BoMoVu-Komela Sporî û Hereketê Bedenî seba Xurtkerdişê Sosyalî) (TiR) 10:00-14:00 Sumerpark (Salona Kombîyayîşî ya GABBî)

Awanbîyayîş û Averşîyayîşê Termînolojî û Vîrê Muzîkê Kurdî û Cinîyan Ser o Deynê Muzîkê Kurdî Zeynep Yaş & Serdar Canan (KUR) 10:00-14:00 Qonaxê Cemîl Paşayî

Metodê Cigêrayîşî Seba Aştîya Komelkîye Merkezê Xebatanê Kurdî (TiR) 10:00-17:00 Merkezê Xebatanê Kurdî

Yew Taxe Senî Qisey Bena? Atolyeya Rayîrşîyayîşê Vîrî û Kolajî İpek Mayis Oguz & Liana Erişsever Kaya (Weqfa Hrant Dinkî) (TiR) 10:30-16:45 Sumerpark (Odaya Kursî ya 1. ya Serekîya Daîreya Astengdaran)

Şîdeto Nedîyar: Refleksê Şîdetê Kulturî yê Kulturê Kurdan ser o Saliha Ayata & Zeynep Turkut (KASED) (KUR) 13:00-17:00 Çand Amed, Salona Provayî Qato Erdî (Merkezê Kultur û Kongre yê Sezaî Karakoçî)

Rojnamegerîya Aştîye Selman Çiçek (Komela Rojnamegeranê Dîcle Firatî) & Roza Metina (Komela Rojnamegeranê Cinîyan ê Mezopotamya) (KUR-TiR) 13:00-17:00 Salona Kombîyayîşî ya Konseyê Şaristanî

Mîzah û Azadî: Bi Huyayîş Sînorê Fikran Keşf Kerdene Aram Dildar & Guli Yakan (KUR) 15:00-17:00 Sumerpark, Salona Nîşandayîşî ya Gedeyan (Qato Erdî)

Cigêrayîşê Edaletî de Nîşandayîşê Fîlman - "Bîr" Rejîsor: Veysî Altay Sînebîr (KUR-TiR) Nîşandayîş: 15:00-16:00 Qiseykerdiş: 16:15-17:00 Çand Amed, Salona Sînemayî Qato Erdî (Merkezê Kultur û Kongre yê Sezaî Karakoçî)

Futbolê Kuçeyî yo Pêroyî Streetbolzer (ALM-KUR-TiR) 15:00-19:00 Kompleksê Sporî yê Seyrantepeyî (Waro Hûmare 1 yê Şîlbeyî)

Cigêrayîşê Edaletî de Nîşandayîşê Fîlman - "Vartinîs" Rejîsor: Omer Biçer Sînebîr (KUR-TiR) Nîşandayîş: 17:00-18:00 Qiseykerdiş: 18:15-19:00 Çand Amed, Salona Sînemayî Qato Erdî (Merkezê Kultur û Kongre yê Sezaî Karakoçî)

Cigêrayîşê Edaletî de Nîşandayîşê Fîlman - "Yerli Yurtsuz" Rejîsor: Riza Oylum Sînebîr (KUR-TiR) Nîşandayîş: 19:00-20:05 Qiseykerdiş: 20:15-21:00 Çand Amed, Salona Sînemayî Qato Erdî (Merkezê Kultur û Kongre yê Sezaî Karakoçî)

15ê GULANE

Metodo Bingeyîn ê Cigêrayîşî yê Nîşandayoxanê Aştîya Rojane M. Fernanda Cabezas & Oscar Vargas (Everyday Peace indicators) (ÎNG-TiR-KUR) AÇR. 10:00-14:00 Kitabxaneyê Çand Amedî Qato 4. (Merkezê Kultur û Kongre yê Sezaî Karakoçî)

Têkilîya Hesase yê Cinsîyetê Komelkî û Çareserkerdişê Pêkewtişî Prof. Ayşe Betul Çelik & Av. Birsen Atakan (Torra Mîyankare ya Cinîyan a Behrê Sipî) (TiR) 10:00-16:00 Sumerpark (Salona Kombîyayîşî ya GABB'î)

Panel 3: Ziwanê Dayîke û Aştî

• Beyannameyê Heqê Ziwanî yê Unîversalî yê Bestoxî (CiEMEN)
• Di Pêvajoyên Aştiyê de Rêbazên Bidestxistina Statu û Mafên Zimanî (ENSTÎTUYA KURDÎ - AMED)
• Rayîr û Metodê Ganîkerdişê Ziwanan ke Binê Tehluke de yê (MED-DER) (ÎSP-ÎNG-KUR-TiR) AÇR. 10:00-17:00 Salona Kombîyayîşî ya Çand Amedî Qato 4. (Merkezê Kultur û Kongre yê Sezaî Karakoçî)

Dekolonîzasyonê Aştîye Mustafa Zengin (KUR) 10:00-15:00 Sumerpark (Odaya Kursî ya 1. ya Serekîya Daîreya Astengdaran)

Jineolojî ra Azadî û Aştîye ra Ewnîyayene Rojda Yildiz, Figen Aras & Ayşegul Ayaz (Kovara Jineolojî) (KUR-TiR) 10:00-14:00 Qonaxê Cemîl Paşayî

Vîrê Komelkî û Halê Psîkolojîkî yê Weşî: Vîrardene, Weşbîyayene û Pîya Xurtbîyayene Serhat Akbaş, H. Laleş ongun & M. Goran Korkmaz (DER-MEZ) (KUR-TiR) 10:00-15:00 Merkezê Înovasyonê Gastro yê DTSOyî

Metodê Cigêrayîşî seba Aştîya Komelkîye Merkezê Xebatanê Kurdî (TiR) 10:00-17:00 Merkezê Xebatanê Kurdî

Atolyeya Ziwanê Pêroyî Liana Erişsever Kaya & Zeynep Su Saral (Weqfa Hrant Dinkî) (TiR) 13:00-17:00 Sumerpark (Odaya Kursî ya 2. ya Serekîya Daîreya Astengdaran)

Cigêrayîşê Edaletî de Nîşandayîşê Fîlman - "Gorunur Gorunmez" Rejîsorî: Firat Yucel, Erhan ors, Hakan Bozyurt, Can Memiş, Sibil Çekmen, Nadir Sonmez, Serra Akcan, û Belit Sag Sînebîr (KUR-TiR) Nîşandayîş: 17:00 Qiseykerdiş: Badê Fîlmî Çand Amed

Cigêrayîşê Edaletî de Nîşandayîşê Fîlman - "Hey Hawar" Rejîsorî: Amed Dara & Caner Dara Sînebîr (KUR-TiR) Nîşandayîş: 15:00-15:30 Qiseykerdiş: 15:45-16:30 Çand Amed

Mîzah û Azadî: Bi Huyayîş Sînorê Fikran Keşf Kerdene Aram Dildar & Guli Yakan (KUR) 15:00-17:00 Sumerpark, Salona Nîşandayîşî ya Gedeyan (Qato Erdî)

Komelan de Badê Pêkewtişî Xizmetê Sosyalî Adem Kiliç, M. Zeydin Duran & A. Latif Meşe (Komela Pisporanê Xizmetê Sosyalî) (TiR) 15:00-19:00 Çand Amed, Dersxaneyo Hûmare 1 (Merkezê Kultur û Kongre yê Sezaî Karakoçî)

Panel 4: Seypênêbîyayîşê Strukturî ra heta Kontrolê Sîyasî: Çarçewaya Meseleya Kurdî de Îdeolojîya Feqîrîye Ozgur Amed, Semiha Ari, Şerif Camci Moderatore: Nihal Bozhan ozbek (TiR) 18:30-20:00 Salona Kombîyayîşî ya Alî Emîrîyî (Şaredarîya Amedî ya Şaristanê Girdî)

16 GULANE

Têkilîya Hesase yê Cinsîyetê Komelkî û Çareserkerdişê Pêkewtişî Prof. Ayşe Betul Çelik & Av. Birsen Atakan (Tora Mîyancîyê Cinîyan a Behra Spîye) (TiR) 10:00-12:30 Sumerpark (Salona Kombîyayîşî ya GABBî)

Bingeyî ra Pîya Pratîkanê Aştîye Berhem Ardene Yasemin Acar (Unîversîteya St Andrewsî), Yasin Duman (Unîversîteya Leuvenî) & Thia Sagherian-Dickey (Unîversîteya Dundeeyî) (ÎNG-TiR-KUR) AÇR. 10:00-15:00 Kitabxaneyê Çand Amedî Qato 4. (Merkezê Kultur û Kongre yê Sezaî Karakoçî)

Estetîkê Xoverdayîşê Rojaneyî: Psîkolojîya Berxwedanî û Huner Merve Kurt (Unîversîteya Dundeeyî) & Şeyma Çeliksoydan (Şêwirmendîya Psîkolojîke ya Kuarî) (TiR) 10:00-15:00 Sumerpark (Salona Atolyeyî ya Konseyê Şaristanî, Qato Corî)

Çarçewaya Seypêyîya Komelkî û Cuya Ekolojîke de Xebitnayîşê Bîsîkletan Çilem Akkaya & Seda Ezgi Bulak (Grûba Bîsîkletan a Cinîyan a Amedî) 10:00-15:00 Çand Amed, Salona Provayî Qato Erdî (Merkezê Kultur û Kongre yê Sezaî Karakoçî)

Şaristanî Reyde Aştî: Mekan, Vîr û Heqê Pêroyî Şilan Mizrak, Rûşen Tayfun, Huseyin Çiya Bekirogullari & Dicle Akin (Şûbeyê Amedî yê Odaya Mîmaran) (KUR-TiR) 10:00-16:00 Salona Kombîyayîşî ya Çand Amedî Qato 4. (Merkezê Kultur û Kongre yê Sezaî Karakoçî)

Edaletê Awe û Girêya Awe-Enerjîye: Hewza Dîcle-Firatî de Cigêrayîşê Çareyê Citkarîye û Herêmkîyî Prof. Dr. Beyza ustun û Dr. Adnan Mirhanoglu (TiR) 13:00 Merkezê Înovasyonê Gastro yê DTSOyî

Rayîrê Awankerdişê Aştîye de Sîyasetê Demokratîkî de Rolê Ciwanîye Rezan Kaganarslan (KUR-TiR) 10:00- Komela Kultur û Hunerî ya Amargîyî

Perspektîfê Ciwanîye ra Aştî Ozgur unal, Şukran Demir, Yasemin Soydan, Zilan Turgut & Xemgin Yusuf Gorucu (Tora Vîrê Ciwanan) (TiR-KUR) 10:00-16:00 Sumerpark (Odaya Kursî ya 2. ya Serekîya Daîreya Astengdaran)

Wero Ekolojîk û Awanbîyayîşê Adetanê Werdê Biweşîye yê Gedeyan Dîyetîsyena Pispore Dicle Dilan Salman (TiR) 11:00-16:00 Sumerpark (Odaya Kursî ya 1. ya Serekîya Daîreya Astengdaran)

Nîşandayîşê Stand Up - Mîzah û Azadî: Bi Huyayîş Sînorê Fikran Keşf Kerdene (KUR) 15:30-16:30 Çand Amed, Salona Tîyatroyî (Merkezê Kultur û Kongre yê Sezaî Karakoçî)

Panel 5: Bi Hunerî Awankerdişê Ziwanê Aştîye: Astengî, Îmkanî û Tehayyulî Rûgeş Kirici (Moderator), Sureyya Karacabey, Julide Kural, Ezel Akay, Şêrko Kanîwar (TiR) 17:00-18:30 Salona Kombîyayîşî ya Alî Emîrîyî

Qiseykerdişê Qedênayîşî yê Forumî Dogan Hatun, Tulay Hatimogullari, Julide Kural (KUR-TiR-ÎNG) 19:00-19:45 Salona Kombîyayîşî ya Alî Emîrîyî (Şaredarîya Amedî ya Şaristanê Girdî)

Vengê Vîrî: Muzîkê Kurd, Bask, Îrlanda û Calabrîa de Yas, Xoverdayîş û Hêvî Suna Alan, Serdar Canan, Ed Emery, Danilo Gato (û ekîba ey), La Basu & Nerea Quincoces (KUR) 20:00-21:30 Qonaxê Cemîl Paşayî

Ez bi 2 hewteyo ke qalê wendegehan de hêrîşkarî kena. Ez wazena ke no hewte zî ez qalê wendegehan bikerî.Hewteyê verînan de ma qalê pergal û perwerde kerd û ma va ke eke pergal raşt nebo perwerde raşt nêbeno, eke perwerde raşt nêbo wendekar raşt nêbeno. Nika zî ma qalê wendegehan yan zî mekteban bikerî.

Mektebî hemdem gere çi hawa bo?

Mekteb cayo ke ma tede ders danî, ma tede ameyoxan xo kenî hedre, mekteb cayê mamosteyan û wendekaran o.

Zanyar Horace Mann vato ke; Mekteb gere sey yew ganî bo senî ganî tima tim bedelîno gere mekteb zî tima tim xo aver bero xo bibedelno.

* Mekteb, cayê zanayîş o, ay çîyî ke ma rê elzem o cuye ma de ma aver beno û heyatî ma keno rind.

* Mekteb, cayê viraştiş o, uca de ma her çî hem mûsenî hem zî virazenî ma komê xo rê benî feydeyîn.

*Mekteb, cayê îlim o, uca de heme kes vazeno ke xo aver bero û nezaney ra xo bifeletno.

*Mekteb, cayê fikro azadî yo, uca de heme kes fikrê xo serbest vano û xo o tewir îfade keno.

*Mekteb, cayê heskerdiş o, uca de bac çîn yo ayî ke yenî mekteb xo pank kenî perî xerazan ra.

*Mekteb, cayê mamosteyan o, ay mamosteyê ke yîn hesrete zanayîş ê û zanist ê.

Eke mektebê ma nê tewrî bê ma aver şinî û wendekarê ma zî benî rind. Ney eke wîna nebo ma zî tapa şinî çi ray ma resenî dewletanî averşîyayeyan. Çend hewte verî ma hedîseyî nêbaş dî hem meraş te hem sewreg de homa reyna nêmojno ma. La ma zî gere mektebanê xo deki rind û tedbîr bigeri. Verî gere wezîrê perwerde yê ma tedbîrê xo bigero bade zî perwerde ma deko raşt. Eke yew problemê ma esto ma gere verî qebul bikeri uca ra pey zî qam en gure de zaneye yo fikr yî bigerî.

Dewleta ma xetaya xo qebul nêkena ay semed ke beno Nê wezîre ma zi xeta xo qebul nekenî. Wextîk ti xetayê xo qebul nêkî ti negêrenî rayîr zî.

Dewleta ma de her wezîrê perwerdeyî bedelê nê pergalî û perwerde zî bedelneno ay semed ra mamoste û wendekar çik nêmusenî. Wextîk tima tim çîk bibedelno ayî çî xo nêgeno hîm yî nêbeno zexm. Yew dari fikr bikerî eke ti cay ya tima tim bibeldenî ya xo nêgena û nêbena pîl û bena wuşk.

Homa daron ma nêdeko wuşk.

Weşîye de bimanî.

Cinîyan bi govende vengê xo berz kerd

Vera nê projeyî, dewa Xwarikî de nobetê çadire dewam keno. Platformê ekolojîyî yê şaristanan û dewanê dormeyî paşt danê çalakîye. Her roje dewanê bînan ra grûbê 5-10 kesî yenê uca. Şewa bîne zafanê înan cinî bîyî; înan klamî vatî, govende girewte û va ke ê do her tim vera nê talanî xover bîdê.

Serra 13 oktobre 1972yî de tîma ragbî “old chrîstîans” şaristanê Uruguayî Montevîdeo ra teyyareyêka bi nameyê Fairchild FH-227D reyde do Koyanê Andan ser o bişînî şaristanê Şîlî Santîago. Na raywanîye verê rojêk 12 oktobre 1972yî de Firokegehê Carrasco de dest pê kerdibî la semedê firtoneyî tîyare şewe şaristanê Arjantîn Mendoza de vîyarnayibî.

13 oktobre 1972yî perojî ra dima tîyare têde bi 40 raywan û 5 murettebatê xo Mendoza ra hewa kewtê. Fairchild, nêzdîyê 22.500 feet (6.900 metre) ra corêr nêeşkenayinî bifiro nê sedemî ra pîlotan Newalê Planchón ser ra ver bi başûrî rotayêk xêze kerdê. Hewakewtişê tîyare ra saetêk dima pîlot, kontrolorê hawa yê Firokegehê Santîago rê têkilî dayibî. Dazanayîşê xo de vatibî ez newalê planchónî vîyerta û destûrê nizmbîyayîşî waştibî. La na xeletîyêka zaf pîle bî. Çimkî tîyare hema Koyanê Andan ser o bi. Pîlot hewran mîyan de cayê xo têmîyan kerdibî. Bi destûrê nizmbîyayîşî rey tîyare mîyanê hewran ra hêdî hêdî xo nizm kerde. Demêko kilm dima têkilîya kontrolor û pîlotî biriya. Tîyare saet 13:30î de koyanê andî ser o nêzdîyê 4.200 metre berzîye de ve koyêk dabî. Verê perrê raşt dima perrê çep şikîyabî û gelîyêk de vewre mîyan de vindertibî.

Qeza de 45 raywan ra 12 kesî a game 5 kesî serê sibayî û yewêko birîndar zî roja 8ine de merdê. Raywanê bînî zî 3.500 berzîye de serd û seqemî mîyan de mendê.

Hîrê welatan ra tîmê cagêrî tîyare dima kewtê la seba ke tîyare sipî bî û vewre mîyan de kewtibî hewa ra bi rehetî nêasayinî. 8 roje dima xebata gêrayîşî vinderte. Raywanan tîyare de radyoyêk şinik dîbî, qeza ra 12 roje dima no radyo ra na xebere eşnawitîbî. Kitabê Alive: The Story of the Andes Survivors de raywanan ra Piers Paul Read roportajê xo de na mesela ser o wina vano:

"Kesê ke dormarê Royî de kom bibî bi eşnawitişê xebere dima bermayî û dua kerdî. Nando Parrado ra vêşêr her kes bermayenê. Gustavo [Coco] Nicolich gama tîyare mîyan ra vecîya ame rîyê ma ra heme çî fam kerdibî. Dîwaro ke bawul û formayanê ragbî ra viraşte bi, xo ti ra kerd hetê mîyanê tunelî ra şi. Kesê ke bi çimanê hestiran ey ra ewnîyaynî pabeyê qiseykerdişê ey vindertî, bi qîrayîş va ; “hey gedeyênî, xeberê weşî est ê! gamak verê ma radyo ra eşnawite xebata cagêrayîşî vinderta.” Mîyanê tîyare yew bêvengî gurote kesî ra veng nêvecîya. Paez bi hêrsbîyaye Nîcolîchî ra qîra: “Ti bi Homayî kenî na senî xebera weş a?” Nîcolichî va: “çunke ewta ra xelesbîyayîş para ma rê mende” Cesaretê no gedeyî tena hêvîya ma xurt kerdibî." (88-9, çapa yewin)

Raywanî ke merg ra xelisîyayibî destê înan de çendê çîqolata, çerez û çendê şuşayê şarabî estbî. Werê xo hêdî hêdî biwerî zî feyde nêkerd, demêko kilm mîyan de werê înan qedîya. No cayo berz de ne heywan ciwîyayinî ne zî vaşêk estbi bivînî û biwerî. Ko û vewre, serd û seqem, kerre û kûç ra vêşêr çiyêk çin bi. Peynîya munaqeşeyanê derg dima qerarêko giran ser o qayîl mendê. Seba ke vêşanê ver nêbimirî goşte cesedan werdê. No qerarêko asan nêbi. Kesê ke merdibî embazê înan bî.

Nando Parrado kitabê xo yo bi nameyê Mîracle in the Andes: 72 Days on the Mountain and My Long Trek Home’î de wina behsê no qerarî keno;

“Ma vêşanî ver de merdinî û hêvîya ma vînayîşê werî ra nemendibî la ma ancîna gêrayî.. reyna reyna ma tîyare mîyan de ferikî gêrayî. Bawulê ke qismê înan postê heywanan ra virazîyabî ma înan perçe kerdî û werdî. Nê kîmyasalî, zirarê înan xêrê înan ra zafêr bi. Ma qoltuxî bi hêvîya simer tede vejîyo perçe kerdî la sunger ra vêşêr çîyêk nevecîya. Reyna reyna ez serê xo de tadîyayene eynî ca. eke cilê ke ma ser o yê ma înan nêbiwerî çi xêrê înan est ê. Uca de alumînyum, plastîk, cemed û zinar ra vêşêr çîyêk çin bî. (94-95).

Tîyare mîyanê newalêko xorîn de kewtibî seba no ra tehlukeyê vewrêsî zaf bi xora 2 hewteyî dima no tehluke rîyê xo înan rê da mojnayene. Kesê ke enkazê tîyare de hewn de bî pêro binê vewre de mendê. Roy Harley hîrê tena binê vewre ra xelesnayibî. A şewe 27 raywanan ra 8 hebî dinya xo bedilnayê.

Vewrêsî ra dima fikrê nê gedeyan bedilîya. Xelesîya înan destê înan de bî. Dest bi xebata kişfkerdişî kerdê. Dormareyê tîyare de hetê koyan ra peya şî û ameyê. Enkazê tîyare ra corêr cayêk de boçika tîyare û termê 6 embazanê xo dîyê. Na berzîye de hemverê nê serd û seqemî de merdim nêeşkaniyînî xo merg ra bipawo. Malzemeyê îzolasyonê tîyare ra tulumê hewnî viraştî. Bi no hewa xo serdî ra şina bipawî. Nando Parrado 34 serrî dima kitabê xo de na mesela ser o wina vano:

"Zehmetîya diyine bi taybetî gama ke roje şinî awan, ganî ma xo serdî ra bipawitinî. Qerajê koyan de zî ca çinîbî ke merdim xo pê bisevekno. Malzemeyê ke ma boça tîyare ra xelisnayibî ma rê rayîrêk nîşan da. Ma nê parçeyê yewbînan ra deştî û pê betanîyayêka xişine viraşte. Dima ma betanîya di qatî kerde û deşte. Tuluma hewnî ke hîrê tenî bi rehetî dekewtinê mîyan ameyî meydan. Bi no hewa ma xo şina şewanê derg û serdan ra bipawî." (170-1)

12 kanûne 1972’yî de qeza ra di aşme dima Parrado, Canessa û Vîzîntîn qat qat qazax û pantolî xora dayî, hetê berzîya koyî ra dest pê kerd rayîr şîyî. Hîrê roje dima ewil Parrado tîtikê koyî resabî. Çi bivîno 4600 metre berzîye de koyî û sipîyîya vewre ra vêşêr çîyêk nêasayinî. Hêvîya xo nêbirna la werê înan tay bi seba ey ra Vîzîntín tepa agêra ame cayê enkazî. Agêrayîşê ey tena hîrê saetî ant. Parrado û Canessa hetê rojawanî ra şîyayîşê xo domnayê.

9 roje dima royêk dî, kişta no royî ra epey rayîr şîyî. Çendêk şinê rastê şopa merdiman ameynê. Çop, gubre, mangeyî..

Axir qarşîyê royî de rastê hîrê siwarîyan ameyê. Vengê awe ra yewbînan fam nêkerdinê. Parrado kaxite ser o derdê xo nuşt û kerra ra best eşt nê merdiman rê. Siwarîyan ra Huasoyo Şîlîlij Sergio Catalon nuşteyî wend û va; “siba”.

Parrado û Canessa fam kerdibî xilasênê. Kişta royî de pabeyê nê merdiman vindertê. Rojêke dima bi helîkopter û tîmê xelisnayîşî ameyê. Nando Parrado bi tîmê xelisnayîşê rê agêra cayê enkazî. Nêmeyê raywanan 22 kanûne de nêmeyê bîn zî 23 kanûne 1972yî de pêro tede 16 tenî ameyê xelisnayene. Nêweşxaneyanê Santîagoyî de bi şîkayetê nêweşîya berzîye, dehîdratasyon, serdwerdiş, kateyê şikîyayî, îskorbut ra ameyê tedawîkerdene.

Kîtabî ke na hîkayeya travmatîke ser o nusîyayê:

Alîve: The Story of the Andes Survivors (1974)

Miracle in the Andes (2006)

Fîlmî ke na hîkaye ser o ancîyayê:

Survive: Supervivientes de los andes (1976)

Alive: The Miracle of the Andes (1993)

Alive: 20 Years Later (1993)

Society of the Snow (2023)

Blog: ( https://zazaname1.blogspot.com/2024/03/1972-andes-plane-crash.html?m=1)

Kaykerdoxê kehenî yê Amedsporî Ugûr Adem û Oktay Aydîn zî seba merasîmê şayîya kûpa ameyî dawetkerdiş. Ame zanayîş ke antrenöre verênî Mehmet Altiparmak, Sînan Kaloglû û Mesût Bakkal zî, seba şayîye ameyî dawetkerdiş.

Şayîya ke Meydanê Newrozî de bi futbolbazanê Amedsporî virazîyena, do bîbo sey festîvalêka pîle û şarê Amedî uca de bêro têhet.

Welatê ma de darê mazêrî sey stargeh ê zî. Mazêrî vayî ra hes nêkenê û tîja raşte wazenê. Semedê cuyayîşê xo erdo ke zaf awe tede çin o tercîh kenê. Coka her ca de darê mazêrî çin ê. La cayê ke tede estê, mazêrî uca de zaf xurt benê.

Xora cayê ke darê mazêrî tede estê, heme cayê dewlemenî yê. Çunkî mazêrî bi xo erdî dewlemend kenê. Velgê ke tira rişîyenê war, koyan pawenê û bereketê ci zêde kenê. Merdim çiqas gilanê înan tira biko hende bene zergûn.

Taybetmendîyê Mazêran

• Çi wextê serre de beno wa bibo, darê mazêrî tim kesk manenê
• Darê mazêrî eşkenê heta hezar serrî biciwîyê
• Darêka pîle eşkena 20-30 metre berz bibo
• Çiqas ke emrê înan zêde bo, hende berzêr benê
• Her serre bi seyan pelê neweyî vecenê
• Velgê înan qalimî û saxlemî yê
• Mêweyê înan ke vatişê şarî de "balik" yenê vatişî, tede zaf vîtamînî estê
• Darkerdişî ra dima zî darê mazêrî reyna kesk benê
• Erdî pawenê û awe kenê kom
• 

Tewirê Mazêran ê Bînî

Mazêrî bi nameyanê cîya-cîyayan ra yenê şinasnayîş:

• Mazêra Vaşî
• Mazêra Qeşa
• Mazêra Şamî
• Mazêra Hegayî
• Mazêra Çoligî

Şuxulnayîşê Mazêran

Kulturê kurdî de mazêrî zaf muhîm ê û zaf waran de yenê şuxulnayîş:

1. Îlacî:

o Velgê mazêrî dermanê qirrike yo

o Qaşilê mazêrî seba sojiş û birînan o

o Çaya velgê mazêrî seba tansîyonî ya

2. Mobîlya:

o Texte û maseyî

o Dolapê kincan

o Çarçeweyê pencere û keyberan

3. Heywandarîye:

o Pelê mazêrî seba heywanan werdê başî yê

o Balikanê mazêrî seba heywanan wayîrê vîtamînan ê

o Sîya mazêrî seba heywanan bena site

4. Tebîet:

o Pawîtişê herra û awî

o Vindarnayîşê vayî

o Pakîya hewayî

Pawitişê Mazêran

Ganî ma seba pawîtişê nê darê qedîmî:

• Her serre bi hezaran mazêran biramî
• Mazêristanan sey cayê taybetî îlan bikî
• Zanayîşê şarî zêde bikî

Peynî de, mazêrî wayîrê rolêko muhîmî yê hem tebîet de hem zî cuya ma ya kulturî de. Eke ma nê daranê muhîmî bipawî û înan rê wayîr vecîyê, ma do hem tebîetê xo hem zî kulturê xo pipawe.

Koma govende zî meydan de ya

Dima vazdayişî, saete 12.00 de Meydanê Şêx Saîdî de Koma Govende ya Dîcle Fîratî vejîyena meydan û bi kayanê xo roşan pîroz kena. Şaredarîya Amedî bi sloganê “Roşanê Zîwanê Kurdkî Pîroz Bo” veng dana heme şarî ke wa beşdar bîbê.

Seba agahîyanê zêde, hemwelatîyî eşkenê telefonê ALO 153î ra bîgeyrê.

Mont û têlefonê ey kişta çemî de ameyî vînayîş

Heftêyêk o ke 229 kesî mîyanê xebatanê gêrayişî de bî. Mont, cîidan û telefonê Kûtbattîn Kêskînî kişta çemê Solaxanî de ameyî vînayîş. Ekîban na mîntîqa de xebatê xo hîra kerd û peynî de meyîtê Kêskînî dî.

Dîma ke ekîban û savcîyî uca de cîgêrayiş kerd, meyîtê Keskînî seba otopsîyî wedarîya morgê nêweşxane.