Tewr zêde zî qadayifê Dîyarbekirî yena werdiş.

Mîyanê 3 rojanê roşanî de tewr tay 100 ton qadayif ameya rotiş.

Amed de 340 kargehê şîranî estê.

Çend rojîyo ke nê kargehî xo semedê roşanî hadre kenî û roşan hetêk ra semedê înan karêko zaf weş o.

Kargehanê Amedî de 40 tewirê şîranî yenê viraştene, yo tewr namedar zî qadayif a.

Çend serrîyo ke tewirê peqlewaya serde zî nê şîranîyan rê zêde bîyo.

Westeyê qedeyîfe yo Çewlîgij Sedat Elhakan va:

"Ma nika hîrê vardîya xebitîyenê. Kargeha ma de her vardîyayêk de 6 kesî tenya beşa qadayifî de xebitîyenê.

Ma hema hema roje de 2 ton û nêm û 3 ton qadayif virazenê.

Înşallah ma muşterîyanê xo kêfweş kenê. Seba ke weş virazîyo, çi destê ma ra yeno ma kenê."

Humara nifusê Amedî resaya derdorê 2 milyonî.

4 rojê roşanî de rojane tewr tay 40 ton şîranî yena werdiş.

Roşanê parî de 160 ton şîranî ameya rotiş û 100 tonê ci qedeyîf bî.

Roşan de Dîyarbekirî ra 20-30 ton şîranî zî erşawîyena tebere bajarî.

Qedeyîfe yê Dîyarbekirî ya yê Çolîgî

Qedeyîfe Dîyabekir de bi destê westeyanê Çolîgî ra yena viraştiş. Û bi nameyê Dîyarbekirî ameya tescîlkerdiş. Yanî êdî marqaya Dîyarbekirî ya.

La Çolîg de zî viraştişê qedeyîfe esto û Çolîgijî vanê, qedeyîfe eyîdê Çewlîgî ya.

Namepanayîşê tutan, her kulturî de yew karêko muhîm o û heme zî mîras û nasnameyê şarêk mojneno. Zazakî de nameyê lajan taybetmendîyê kulturî û taybetîyê xo estê ke ewro ma nê nuşteyî de înan ser o vinderê. Xora manaya her nameyî esta û nê manayan cayê kulturî de rolêk gênê. Ma nê nuşteyî de wazenê zazakî de tayê nameyê lajan şima rê pêşkêş bike

Nameyê lajan yê bingehînî

Zazakî de tayê nameyê lajan estê ke bi serran o ke dîyenê lajan û nê nameyî warê kulturê zazayan de cayêko muhîm girewto. Nînan ra çend nimûneyî:

Welat: No name hîsanê neteweyî û welatperwerîye îfade keno. Ciwanê ke nameyê înan Welat o, bi hîsê xoverdayîşê welatî pîl benê.

Bawer: Bawermendîye û îtîmad mojneno. Ciwanê ke nê nameyî gênê, bi fêdelîyayene û îtîmad pîl benê.

Roşan: Na çekû zazakî de yena manaya "roşan" û şahîye. Nameyê Roşan bi ercêko zaf taybetî yeno zanayîş.

Serdar: Manaya nê nameyî "rayber" û "serek" o. Nameyê Serdar bi hêvîya ke laj bibo rayberêko pêt û serekêko aqilmend.

Kendal: No name manaya ci "ko" û zafane warê berzan rê îşaret keno. Kurdkî de "Kendal" sey "warê ko" yeno famkerdene. Tutan ser o nameyê Kendalî zehmetkêşîye, heybet û xurtîye mojneno.

Nameyê lajan yê neweyî

Tay nameyê neweyî estê ke zazakî de hîna newe ameyê cakerdiş û nê naman zî zazakî de cayêk xo esto:

Xoser: No name zazakî de yeno manaya "xoverdayîş". Name, karakterê xurtî û xoverdayîşî yê kesî rê îşaret keno.

Hêvî: "Ûmid" û "bawermendî" manaya nê nameyî ya. Sey nameyêk, pêşerojê roşnî û saxlemî mojneno.

Xebat: Nameyê Xebatî xurîyayene û zehmetkêşîye îfade keno. Nameyêko zaf tûtanê zazayan ser o nêrono la rojanê peyênan nameyêko eleqe anceno.

Nameyê lajan yê ziwanî

Tayê nameyê lajan tîke ziwanî ra girewteyî û manaya înan kulturê ma de eleqeyêko xorî esto:

Ronak: Na name yena manaya "roşn" û "saf". No name bi taybetî weşdîyayîşê ziwanî rê îşaret keno.

Dîyar: No name zazakî de yeno manaya "eşkera" û "bela". No name tutan ser o taybetî ronenê ke beno nîşaneyo ke tut do bibo kesêko eşkera, bê ters û merd.

Bager: No name yeno manaya "firtina". Xarakterê pêtî û xurtîya îrade mojneno.

Warê geografîk ra nameyê lajan zaf ameyê panayîş. Derûdormeyê cuya komelî ya kehenan de nameyê geografîk zaf muhîm ê:

Ferat: No nameyê çemêk o ke Kurdistanî ra vîyareno û nameyêko zaf muhîm o.

Munzur: No nameyê koyê de yo ke Dêrsim de maneno. No name taybetî Dêrsim de muhîm o.

Ararat: No nameyê koyê Agirî yo û warê zazayan de ercêko muhîm ê ci.

Her hete ra nasnameyê komelî nameyê lajan de xo mojneno. Tayê nameyî taybetîyê tarîxî, tayê taybetîyê kulturî, tayê zî dorûverî û erjê neweyî bidere. Nameyê ke ma no nuşte de dayî, teyna sey nimûneyan ê. Sey peynîye, na mewzu ser o cigêrayîş dewam keno.

Dîma ke xeber amey wesnayîş, ekîbê cenderme, weşîye û îtfaiye ameyî cayê qeza. Ekîban birîndarî mîyanê wesayîtî xelisnayî.

Birîndaran rê midahaleyo verên uca de ame kerdiş û dima bi ambulansan wedarîyayî nêweşxananê sûke. Cenzeyê Mustafa Şenî zî seba otopsî wedarîya morgo Nêweşxanê Zanîngehê Firatî.

Ekîbanê cenderme derheqê hadîseyî de qeza de cigêrayîş kerd.

Şar Gurik de ame pêser

Pê vengdayîşê "Însîyatîfê Gurik û Dewê Dormeyî", seyan merdimî ameyî Gurik. Şarî mîyanê cayanê projeyî de rayşîyayîş kerd û waşt ke projeyê madenî bêro vindarnayîş.

Nameyê Însîyatîfê Gurikî ser, Uğur Tepeyî va: "Ma bi se serran o ke no erd ser de cuyenê. Ma do destur nêdê ke wa erdê ma talan bikerê."

Çalaki de parlamentera DEM Partî Ayten Kordu û Hatun Esen (Munzur Çevre Derneği) zî qisey kerdî. Ayten Kordu va: "Îqtîdar qanûnê madenî 22 rey vurna, ma zî pêyê nê sîstemî ra nêşinî, ma do micadele bîkerê." Hatun Esen zî vat: "Ma teyna seba însanan nê, seba heme gandaran tîya de yê."

Cigêrayîşo hîra ke hetê Merkezê Cigêrayîşanê Qada Komelkî-Sîyasî ra ame kerdene de vejîya meydan ke Tirkîya de xeberdayîşê ziwanê kurdkî zaf kêmî biyo û bînê tehlukeyî de yo. Anketo ke 1285 beşdaran dir 22 bajaran de ame kerdiş, nîşan dano ke bi taybetî mîyanê ciwanan de ziwanê dayîke her ke şino kêmêr şuxulîyeno, ciwanî ziwanê dayîke ra dûrî kewenê û no zî beno sebebê vîndîbîyayîşê ziwanî.

Goreyê netîceyanê cigêrayîşî, 4 gedeyan ra 3 gedeyî ziwanê dayîke qisey nêkenê û mîyanê keyeyan de êdî ziwano esasî bîyo tirkî.

Daneyê cigêrayîşî ke mabênê 28ê Çeleyî û 11ê Sibate 2025î de ameyo kerdene, mîyanê ciwanan de qiseykerdişê kurdkî de kêmbîyayîşêko pîl esto. Gedeyanê bi emrê 11 serrî ra %18 kuwenê astêka cêrêne, kesê ke 65 serrî ra pîl ê zî %77 ra berzêr bi ziwanê dayîke qisey kenê. Na rewşe nîşan dana ke ziwanê dayîke binê xeterayêka senîne de yo û neslê ciwanî mîyanê kamcîn rewşe de yê.

Zafaneyê kesê ke beşdarê cigêrayîşî bîyê bi eslê xo kurd ê. %80 ziwanê kurmanckî sey ziwanê dayîke, %17 zî ziwanê kirmanckî/zazakî qisey kenê. Labelê, mîyanê keyeyî hetê qiseykerdişê ziwanî ra bedilyayîşêko pîl esto. %35,9 nufusê ke cigêrayîş ser o ameyo kerdiş, tena bi ziwanê tirkî qisey kenê, %14,9 zî bi tirkî û kurdkî qisey kenê. No dane nîşan dano ke ziwanê tirkî keye de bîyo ziwanê serdest û ziwanê kurdkî zî her ke şino kêmêr yeno şuxulnayene.

Zafaneyê beşdaran dîyar kerdo ke ziwanê dayîke ra fam kenê (%67), la wendiş û nuştişê înan yo ziwanê dayîke zaf zeîf o. Tena %19 vanê ê zaf baş eşkenê bi ziwanê kurdkî binusê, %21 zî vanê zaf rind eşkenê biwanê. Kêmbîyayîşê îmkananê perwerdeyê bi ziwanê dayîke sey faktorê tewr girdî yo na rewşe vejêno vero. Beşdarî sebebê bingeyî yo zeîfbîyayîşê wendiş û nuştişê ziwanê kurdkî zî, bi çinebîyayîşê îmkananê perwerdeyê bi ziwanê dayîke rê girê danê.

Goreyê cigêrayîşî, her 5 domanan ra 4 domanî bi ziwanê xo yê dayîke perwerde nêdîyo. La %97,8 beşdaran wazenê ke domanê înan bi ziwanê kurdkî perwerde bivînê. Ancîya beşêko gird ê %97,7 zî nêrîna ke ganî ziwanê dayîke bêro pawitene û bêro averşîyayene pawenê. Û çinebîyayîşê perwerdeyê bi ziwanê dayîkî sey tehlûkeyê tewr gird yeno dîyayîş.

Sebebê bingeyî yê nê tehlukeyî %46,5 vanê kenê ke çinebîyayîşê perwerdeyê bi ziwanê dayîke yo. Hîrê ra yewê înan wazenê ziwanê kurdkî sey ziwanê perwerdeyî bêro qebulkerdene, hîrê ra yew zî wazenê ziwanê dayîke sey ziwanê resmî bêro qebulkerdene.

Nê cigêrayîşê Merkezê Cigêrayîşanê Qada Komelkî-Sîyasî ke derheqê sibarojê ziwanê kurdkî Tirkîya de ameyo kerdene, tersanê cidîyan xo reyde virazeno. Rastîyêk vejyaya meydan ke ciwanî ke bi ziwanê xo yê dayîke qisey kenê humara înan her ke şino kêmêr bena, no zî beno sebebê vîndîyayîşê ziwanî. Na rewşe nîşan dana ke tena ziwan nê, nasname û kultur zî pê reyde vîndî benê.

Seba pawitiş, averşîyayîş û vilabîyayîşê ziwanê kurdkî seba neslanê ameyoxan, îhtîyac bi perwerdeyê ziwanê dayîke û qebulkerdişê resmîyetî esto.

Rewşa PSGyî çi ya?

PSGyî bi 14 pûanî rêza 11ine de mend û play-off de kay kerd. Badê vera Monaco, Chelsea û Liverpool serkewt. Qonaxê nîmfînalî de zî taximê Bayern Münihî maexlub kerd û bi fînalîst.

PSG 3 reyo ke fînal de micadele keno. 2020 de vera Bayern Münihî 1-0 vîmdî kerd, la par vera Interî 5-0 serkewt kûpa gîrewt.

Fînalî ver, nêzdîyê 50 hezar futbolhezî şîyî Budapeşte. Otelî zî heme bîyê de; fîyatê odanê 4 kesinan 250 Euro ra vejîya 3 hezar Euroyî.

Ancî Ebdulqadir Resûlî zî Zindanê Mehabadî de ameyo îdamkerdiş.

Destûr nêdîya keyeyanê înan

Ame zanayîş ke, îdareyê zindanî îdamkerdiş ra ver destûr nêda ke her hîrê hepsîyî reya peyêne keyeyanê xo bivînê.

Îran de hûmara îdaman

Goreyê raporê serrane yê derheqê rewşa heqanê merdiman yê Îranî, tena mîyanê 12 menganê peyênan de tewr tay 2 hezar û 488 kesî ameyê daliqnayîş.

Mîyanê kesanê ke ameyê îdamkerdiş de 63 cinîyî û 2 zî domanî estê.

Cezaya îdamî ya 13 kesan zî roşnîya roje de verê çimanê şarî de amey caardene.

Reyna, mîyanê 12 menganê peyênan de seba 130 hepsîyanê bînan zî qerarê îdamî ameyo dayîş.

Kokim

Zonê mi kokimê zon o (ziwan o)

pî'l'ê zono

kokimo pîl ewro meymanî to zafî

cimhetî to girdo

wayerî wesfo ewro veşnenî qal û xebero

sewbîna rocan ti qet nînî yin vîrî

la ewro qodamanî meymanî to estî zonê mi

meraq meki ewro estî meşt'î şonî

serr'di yew roc meymanî meraq meki seba to nînî

mexsed wa şar înan cimhetî kokim di veyno

wa şar serevdo yin rî nêvacî yo nêy mereqlîyî to nîyî kokim, cuwayîşî înan di hema vaci qet cay to nêmendo !

wexto verên di seydarî zerenc'o bî

seydaro mederis giredayni salax viraştê

zerencî ameyni salax ser û seydaro zî seyd kerdê zerencî tepiştêyni, nê meymanî to zî zerencî salaxonî la inî zerencî zexelî xo nêdonî tepiştiş

serr'di yew roc qibê qibê yina wanenî,

kokim ez fek to ra veranêdon

ti kokim benî ti zanî

ti nêweş benî ti zanî

hewnê mi bi zonê mi

Wendişê mi bi zonê mi

nuştişê mi bi zonê mi

kêf û heznê mi bi zonê mi

Cuwayîşî mi bi zonê mi

tewêy to mergî zaliman bo,

mi rî her roc roşan'o

ez delû yî zonê xo yo..

Yew vateyo ke mi yew fîlozofî ra wendbi, ame vîrê mi: "Ziwan keyeyê ma yo." Kurdkî (Zazakî-Kurmanckî) keyeyê ma ya. Ma kura ra şêrê zî, ma ê keyeyî bi xo reyde benê û her tim ey bedilnenê. Êdî pabesteyê yew cografyaye nîyo, bi yew cografya zî nêno tarîfkerdene. Kurdkî kura de bê, konsero kurdkî kura de bêro viraştene, edebîyatê kurdkî û şîîra kurdkî kamca de veng bidê, uca êdî beno "Keyeyê Kurdkî".

Fîyatî resayî 1350 TLyî

Amed de nika qedeyîfa fistiqî ya tewr biqalîte 1350 TLyî ra yena rotîş. Qedeyîfa gozine zî 900 TL yo.

Qedeyîfa fistiqî ya qalîteyo yewin: Mabênê 900 TL û 1350 TL de roşîyena.

Qedeyîfa gozine ya qalîteyo yewin: Mabênê 350 TL û 900 TL de yena rotiş.

No hewte ez şima re qale astengdarî de yew asteng bikera. Hewte yo verîn de ma qale asteng û astengdarîye kerdbi .Ma va ke asteng heme kesî de tewir bi tewir yeno vînayîş, eşnawîtiş û ziwanî, zihnî, ruhî û hîssî ûsn...Nika ma no hewte astengdarîye fîzîkî ser vinderi.

Astengdarîye fîzîkî seke nameyî de vano asteng serr bedenî ma do, sey linge ma sey deste ma yanzî kifte ma.

Na neweşî wehtîk gede hema nêbîyaye,yanzî hema ha pîzey dayke xo de velov ke bade adeleyî,îskelet û sînîr de yew zerar vecîyo ayî gede semedî ayî zerarî hereket yî ú kabîlîyetî yî de tengkerdiş virazeno.

No rewşe de merdim nêeşkeno her çî bikero yanzî bikero tem nêano ça.Eke linge yî zirar dî yo nêeşkeno rayîra şîro,deste yî zirar di yo nêeşkeno deste xo tema tam bisuxulno.

Literatorî tib yanzî resmî de na ra vanî neweşîya astenga ortepedî.Na asteng zî mîyan xo de tewr bi tewra.

* Serapral Palsî(SP): verbiyayiş yanzî bade bîyayîş de wextîk serre xesar bigero merdîm nêeşkeno rayîra şîro û raşt vindero.

*Amputasyon:wextîk gede pîzey dayke xo ra beno yanzî yew qeza ra pey merdim bedets,bekift,beling bimano.

* Dîstrofîye adeleyî:Adeleyî merdim yan kemî yanzî tima tim benî zeyif.

* Felç:wextîk gede beno yanzî badê yew qeza ra pey serre de yew zirar vînayîş de merdim qismî yan perre wucud de xesar vîraştiş.

* Neweşîye zayîş ra ameyî: ay ke ma pîzey dayke xo ra ma ardî sey zarîş ra reyayeyîya qinesteyî,skolyoz,linga çewtvir ûsn...

Na neweşî tewr ya zafî nika ez qale tedawî ya bikera.Senî ma va tewr ya zafî tedavî zî tewr bi tewra.

Fîzyoterapî:Na neweşî pey fîzyoterapî tedawî bena la heme kes de sey pey averbîyayîş nênewena.Fîzyoterapî hem neweşxane de hem zî rehabîlîtasyonan de bena û serr adeleyan da feydelîya.Yewna hewta ma qale na neweşî dewam bikerî.

Weşîye de bimanî.

Çarçewaya xebate de ekîbê ma ke teber ra zî pakî kenê, karê şutişî de malzemeyê pakîye ke seba weşîya însan û cugehî munasib ê û boya leylak û gulan danê, xebitnenê.

Fîyatê qurbanan goreyê cins, giranîye û emrê heywanî bedilyenê.

Rotox Mehmet Dolaşmışî da zanayîş ke rotîşî normal ê û vat: "Roja yewine û diyîne yê Roşanî de zî rıtişê înan esto. Fîyatî 120 hezar lîra ra dest pêkenê, resenê 250 hezar lîrayî. Goreyê emir û girdîya heywanî fîyatî bedilîyenê."

Verêverkan ez wazena ke eleqeyê ma kaş bikerî serê dîroka însanî. Hetê dîroka însanî ra ma biewnî na mesela ra ma hîna asan fehm kenê. Dîroka însanî temamî mîyanê xoza de û temamî mîyanê hezar zehmetan de vîyarta. Mesela seba ke daristan de însan bieşko yew neçîre bikişo hacê nêçîrvanîye viraşta kerra ra, dare ra, asin ra… yan zî mîyanê hêgayî de seba ke bieşko citêrîye bikero reyna xoza ra paşt girewta zengene, misase, darê û sey nînan çîyî viraştî.

Nê çîyê ke însanî kerra ra, dare ra, asin ra viraştî û cûya însanî kenê asan, pira vanê Teknolojî. Teknolojî her wextî de mîyanê rojaneyê însanî de bîyo la no demo peyên de edî yewna darix de yo. Însanan yew çaxo derg û dila de neçîrvanî û zîreet kerdo. Heta ke çaxê sanayî abeno û teknolojî yewna darix de yewna hal gêno. Makîna vejîyena karo ke hezar însanî nêeşkenê bi aşman bikerê yew makînaya bêrih û bêhîs hende lez kena ke însan verê na dîmene de heyret maneno. Heta na makînaya bêrih û bêgan nameyê xo daya yew demî ro; Dewrê senayî/dewrê makîna.

Makîna hem karê însanî kerd rehet hem zî karê însanî kerd zaf û têmîyanek. Fabrîqayê girdî virazîyayê û însanî heta feke bizorî debîyê fabrîkayan. Çimvêşanîya sermayedaran bi hezaran însanî kişte û bi hezaran însanî zî seqet verdaye.

Însanan seba ke teknolojî ra hîna zêde fayde vînê, waşto ke teknolojîyî aver berê. No teknolojî de zî elektrîk yew cayê ko zaf girîng girewto. Elektrîk hende cuya ma de bi elzem ke nê serranê peyînan de êdî bêelektîrîk ne yew gurexane mend ne keye ne zî taxe. Heme aletê verînî bîyê bielektrîk û cuyê însanî zî kewt yewna çaxe. Makîna wexto ke bî bielektrîk tîtikyayî, bîyê elektronîk, bîyê biaqil û makîna zî makîna ra vêjîyayî.

Aqil û makîna? Makînaya biaqil? Yew makîna senî bena biaqil?

Ma verê va teknolojî roja verênî ra heta ena game cuya însanî de bi labelê se serrî yo peyîn de teknolojî êdî sey verê sade nêmend. Wexto ke ma ameyê 1950i êdî teknolojî ra yewna tewir qale bîyêne. Heta 1950i makîna sade demir û çerxê ke makîna tadanê bî la 1950i ra pey teknolojî ra êdî sey yew hîşmend û zana qale bîyêne. Makîna û hişmendî, zanatî, aqil 1950i de meqaleya Zanîstê Komputer û krîptolog, Matematîker Allan Mathîson Turîng de vejîyayî vernîyê ma. Allan Turîng na maqaleya xo de qalê makîna û fikirnayîş keno heta nameyê maqaleyê ci zî "Makîneyî Eşkenê Bifikirê?" Allan Turîng maqaleya xo de serê makîna û fikirnayîş de vindeno û badê zî Testê Turîngî virazeno.

Badê nê maqaleyî 1956i de Marvîn Mînsky, John McCarthy, Claude Shannon û Nathan Rochester Amerîka de New Hampshîre de konferansê Dartmouthî virazenê û na konferans de reya verêne çekuya Artîfîcîal Întellîenge "jîrîya Viraşte" şixulnenê. Yew deme averberdişê jîrîya Viraşteyî çiman ra dur manena feqet 1980î ra heta ena roje mîyanê rojaneyê ma de sey yew ferdê keyeyî est a. Dewletan ra tepşi heta şîrketanê teknolojîyî heme kesan bala xo ant serê na beşe û herkesî goreyê lazimîya xo jîrîya viraşte aver arde. Jîrîya viraşte hema hema her beşê cuyê ma de ca girewto ekserîyet zî şîrketanê herbî no gure kerd binê destanê xo. Jîrîya viraşte seba Leşkerîye, seba tipî, seba derman viraştişî, seba protez viraştişî, analîz kerdişê ekonomîyî û hema zaf heb beşê ke ma nêeşkenê bimarnê de jîrîya viraşte aktîf yena şixulnayîşî.

Jîrîya viraşte bi qodanê software şixulîyena û nê qod zî heme yew reqem ra yenê meydan. Ma wexto ke yew herf nusenê ekran de herunda nê herfan de reqemî peynîde bi hesabê matematîkî şixulîyenê û ekranê komputer yan zî Telefonê ma de zî herfî yenê verê ma. Wexto ke ma yew jirîya viraşte ra persêk persenê jîrîya viraşte serê înternetî ra mîlyonan xeber, meqale, vîdeo, malûmat arêdana û goreyê înan ra yew cumleya mequl virazena û cewab dana. Nê jîrîya viraşteyan ra çend mînakî nê yê; Google Asîstan, Sîrî, Alexa… Însanan na zanayîya makîneyan serê robotan de reyna ra û newe ra dekerd rojaneyê ma. Însanan Robotî hende sey însanan viraştî ke ge ge merdim nêeşkeno cîya bikero pêra. Na seypêyîye û ser o zî zanayîya ke înternet ra arêdêyena serê robot de yenê pêser û no dem beno demê robotan. Însanan no deme de însanî verada û robotan de yew têkilîye viraşte. Heta na têkiliyê hende aver şîyê ke, roboto ke şîrketa Hanson Roboticsî viraşte û nameyê ci zî Sofya ya, 2017î de Erebîstanê Siûdî ra welatijîye girewte. Roportajî, qiseyî, fikrî û hema zaf hebî çîyî jîra viraşte de ameyê kerdiş û do bêrê kerdiş.

Nê demanê peyînan de ma şinawenê ke ajansî vanê jirîya viraşte biryarê xoserî girewtê û xoserî bêferman gure kenê. Na mesela zî mîyanê pisporanê teknolojîyî de zaf yena qiseykerdişî. Tayê pisporî vanê ke no mimkun o û makînayî zî sey yew însanî eşkenê bibê hîşmend, eşkenê biryaranê xo bidê tayê zî vanê no bêîmkan o û makînayî nêeşkenê yew biryar bigêrê û badê bîyarê ca. Ez vana ke software ke însanî erzenê jirîya viraşte de qodê "biryaranê xo girewtişe" est bo do robotî bieşkê sey yew însanî biryar bigêrê û bîyarê ca. Mesela software de softwarekar qod binuso û wina bêro wendişe no qod. "Merdimo ke destê ey de kardî esta û rîyê ey çiqirnaye, çimê ey surî, qîreno yeno serê to ey bikişe." No fikir biraştî gelek biaqilî yeno û seke wina zî beno. Feqet yewna mesela est a ke pisporî yan zî felsefekarî vanê ke ecêba makînayî dej kaşkenê hîsê înan est ê? Eke hîsê înan est ê û ma nêzane ma zilim nêkenê bi înan? Bi raştî ê ke ena mesela fikirîyenê nê zanê vajê se û reyna însanî benê qisim qisim. Tayê vanê no bêîmkan o tayê vanê no biîmkan o. Tîya de ez wazena yew cumleya Elî Çankirili yî pare bikerî o vano, " Komputere, yew koleya IQ aye zêde EQ aye kêm a ke fermananê wayîrê xo ana ca." Yanî hetê jirî ra zêde hetê hîsan ra kêm a. Ez zî vana ke biraştî robotî, komputerî û heme makînayî belkî biaqil hereket bikerê feqet hîs ena game bê îmkane yo. Belkî seserrî yê ke ma vera yenê sênî ke pîl debeno zerrîyê însanî, însan û makîna nîme nîme bikewê têmîyan o wext beno mimkun.

Peynî de ez wazena vajî ke jîrîya viraşte zafane ma rê bena ardimkar û ganî serê ardimkarîya aye de yewna armanca însanî çinê bo. Mesela yew merdimo ke qezayêk de linga xo yanzî destê xo vîndî kerda, yan zî dadî ra bîyayîşê xo ra bêdest û bêling, felç, kor, kere, lal û hema nêweşîye ke nînê maritiş rê çareyêk bi jîrîya viraşte ma eşkenê vînê. Yan zî derman viraştişî de ma eşkenê nêweşîya xirabe rê dermanêk vîne. Ma eşkenê ekonomîyê xo bi jîriya viraşte kontrol bikere. Yan zî verba dewletanê dagirkeran de welatê xo bipawe. Binê erdî de medenanê xo vînayîş û vetiş de jîrîya viraşte yew ardimkarêka sadiqa. Û hema hezar tewir faydeyê aye est ê ke merdim nêeşkeno bimarno. Heyf, la çi heyf ke dinya de roja verîne ra heta ena roje însanan teknolojîyî sirf serkewtişê serê însananê bînan şixulna û do wina bişixulnê. Her tim dewlemendan, sermayedaran, zerrîlîminan dest na nê qewetî ser û însanî xo ra giredayê, kerdê koleyê xo. Însan bi aqil û bi hîsanê xo însan o. Eke hîs û wijdan yew însanî de çinê bo û aqilê ci zî nêşixulîyo o xora makîna yo. Jirîya viraşte zî sey teknolojîyanê bînan reyna destê însananê xiraban de bo ê zî seba ke sênî hîna zêde însanan xo rê kenê kole û xizmetkar, nê teknolojîyî do bixebetnê.

Kitab hetê M. Malmîsanijî ra hedre bîyo. Kitabî de raşta zî roportajê xeylê balkêşî ca genê. Nê roportajan ra di roportajî meseleya Şêx Seîdî ser o yê. Nê her di roportajî hetê tarîxê ma ra zaf muhîm ê. Yew roportaj zî derheqê Kirmanckîya Motkanî de yo û tede malûmatê zaf muhîmî estê.

Sernameyê roportajan wina yê:

• Mi Şêx Seîd Dî
• Pîlonê Xwi Ra Vaci “Teslîmbîyayîşê Şêx Evdirehîmî Çin O”!
• Derheqê Kirmancanê Modanî (Motkanî) De
• Nameyê Ey Karmen Bi
• Cenîyêka Hong-Kongiji Va, Mi Nuşt

Malmîsanij, Mi Şêx Seîd Dî, 168 r., Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbûl, 2009

Endamê îstîşareyî da zanayîş ke serkewtişê Amedsporî yo tewr peyên tesadûf nîyo. Înan xususen qala sîstemê îdareyî, disiplînê malî û hetgiran ser o mişewre kerd. Pîya qerar ame girewtiş ke Nahit Eren do reyna bibo serekê kulûbî û teka o do namzet bibo.

Amedspor, na mesele ser o do ewro beyanatêk bibo.

Xeylêk mengîyo mîyanê kurdan de babeta “yewîye” yena nîqaşkerdene. Gelo kurdî vera her hêrişî yew ê? Gelo yewîye senîn bêro awankerdene? Ma rind zanê ke “mîlçike têna nêeşkena halîn virazo”. Kurdî zî nêeşkenê têna xo bixelesnê. Yanî her şêrt de kurdî hewcedarê yewî yê.

Gama ke merdim bitaybetî Kurdîstan de çekuya “yewîye” goşdarî keno, desinde hişê ey de çîyêko xirab peyda beno. Çike se serrîyo ke îdarekarê Tirkîya na çekuye şuxilnenê û kurdan “yewîye” rê silayî kenê. Yewîya ke rejîmo yewperest û înkarker formule keno, manena “Qutîya Pandora”. Şima ke na qutîye kenê ya, raştê her tewr xirabîye, fêlbazîye, dirîyîye, binkorîye, çimsîyayîye yenê. Bi serrano kurdan rê xeylê “çîrokê yewîye” vajîyenê: “Ma pêro yew ê”, “Ma heme yew zerrî yê”, “Alaya ma yew a”, “Welatê ma yew o”. Na tewr yewîye sey “gêrawe” her cîyayîye qultî kena; têna yew nasname, yew kamîye û yew kulturî ferz kena. Na tewr yewîye de “homojenîzasyon” yeno armanckerdene. Oxina ke awanîya nê welatî heterojen a, ganî “heterojenîzasyon” bêro awankerdene. Bi kilmî çekuyê sey yewîye, wayûbirayîye vîrê kurdan de wayîrê cayêkê xirabî yê.

Qoçkirî, Zîlan û Dêrsim

Coka ma kurdî ganî baldar bibê û awankerdişê yewîye de xeletîyanê Dewleta Tirkîya nêkerê. Ganî zerreyê yewîye pirr bikerê û bingeyê ci pêt bikerê. Ma bizanê ke yewîye seba ma çekuya romantîke nîya; ma mîyanê şer, krîz, pêkewtiş, hêriş, pêrodayîşan de ciwîyenê. Nê semedî ra kelaya ma hertim raştê hêrişan yena. Seba ke ma na kela şeklêko serkewte bipawê, yewîye misoger a. Ma tarîx de zaf nimûneyî dîyî; tayênan de yewîye tesîrdar û dîyarker bîye, tayênan de kêmî bîye. Mîsal ronayîşê Dewleta Eyyubîyan de yewîya kurdan tesîrdar bîye, mîsal awankerdişê Komara Kurdîstanî ya Mehabadî de kurdî mîyanê xo de yew bîyî. Yew zî tayê serebûtan de yewîye qîm nêkerd yan qet nêvirazîyaye. Eke Qoçkirî de eke Zîlan de eke Dêrsim de yewîya pête yan peştîdayîşêko rêxistinkî bibîyêne, ma xo hîna baş seveknayêne, vera zulmkarî, vera kolonyalîstî hîna hêzdar welatê xo pawitêne.

Yewîya demokratîke

Ma êdî seserra 21. de yê. Kolonyalîstê ke welatê ma kerdo lete; ziwan, kamî û kulturê ma kerdo têser û têbin, na seserre de zî domnayîşê na polîtîkaya kolonîzekere de israrker ê. Coka her leteyê Kurdîstanî de ganî heme dînamîk, aktor, partî, komele, hêz, dezgeh hayîya tehlukeyî bibo û yewîye pîl bikero. La na yewîye wa “monîst” nêbo. Na çarçewa de Têkoşînê Azadî yê Kurdan hertim pêşnîyaza “yewîya demokratîke” keno. Yanî serdestîya yew grûbe yan partî nêbo; qerarî bi şeklêko hempar bidîyê, nîqaşê viraştoxî bêrê ramitene û armancê xo yew bibo. Ganî na pêşnîyaze sey “ferzkerdiş” nêro qebûlkerdene. Gama ke yew merdim ver bi “tirrî” şino, merdimo bîn ey îqaz keno, ganî goşdarî bikero.

Deryaya kutikmaseyan

Bi kilmî yewîya demokratîke seba kurdan “kendirê awbazî” yo. Wa her kurd qîymetê nê kendirî bizano ke mîyanê na deryaya “kutikmaseyan” de xo bixelisno. Yewîya ke homojen a, “sentralîzasyonî” esas gena, nîqaş û rexneyan rê girewte ya, monolîtîk têgêrena kurdan rê feyde nêyana. Senî ke ma Şingal de Kobanê de pêro Rojawan de yew bîyî, xoverdayîşêko bêemsal ard ca, ganî ma nê ruhî pîl bikerê û xoverdayîşî hîna zêde sîstematîze bikerê. Yewîye tren a, demokrasî “rayê” aye yo.

Çime: Azadiya Welat

Pehlewkî de yew çekuye est a; teppe. Yena manaya tepe. Yanî gir, gil, qil, pul, tum, til, tirp/tirb, kumbal… Na çekuye, tepe; zazakî, fariskî û tirkkî de eynî ya, koyo qickek îfade kena.

Zazakî de hem tepe est o hem tap est o.

Tepe sey ke mi vat, koyo qickek rê vacîyeno.

Tap gilê koyî rê vacîyeno. Yeno manaya zîrwe. Sewbîna tîtik, nîçik, gil, tiltile, tiltilik vacîyeno. Îngilizkî de top (tap) vacîyeno ke na çekuye bi tap ra eynî ya. Yanî zîrwe îfade kena. Seba zîrwe îngilizkî de summit zî vacîyeno.

Koyan û gilê koyan mîyanê dînan de, bîr û bawerîye de cayo mihîm girewto. Manaya xo xorîn û giran a.

Demê Xîtîtan/Hîtîtan de homayî, bi şekilê merdiman de, gilê koyan ser ra tesewur û teswîr bîyê.

Zerdeştîyan, seba ke tîce tewr verî erzena gilê koyan, koyî bimbarek zanayê.

Yê helenan/grekan, xirîstîyanîye ra ver, şeşê ci cenîyî, şeşê ci camêrdî; diyês (des û di) homayê xo est ê. Nê homayî tim gilê koyan ra yê. Meclîsê xo gilê koyê Olîmposî ra ronanê.

Koyê Olîmposî ewro Yunanistan de nameyê yew koyê bewlîyî yo la wextê verênî de bi nameyê Olîmposî çi ko qesd bîyo, nêzanîyeno. Zaf cayan de nameyê xo Olîmpos, koyêk est o.

Semsur de koyê Nemrudî nimuneyêko balkêş o. Gilê nê koyî ra qamê (heykel) homayan ronîyayê. Homayî sey meclîsî ameyê pêser. Nê homayî hetê şekilî ra manenê homayanê Xîtîtan. Kilawa xo şekilê kovikî ra ya û derg a.

Olîmpos yewna çekuye ano merdimî vîr.

Kirdaskî de dîn rê ol vacîyeno; ola îslamê: dînê îslamî…

Zazakî de nameyanê homayî ra yew zî Olî yo.

Încîl de wexto ke hz. Îsa veng dano Homayî, Olî vano.

Erebkî de ulwî, tirkkî de ulu est o.

Wextê verênî de tapo ke, yanî gilê koyano ke cayê homayan bîyo, wextê dînanê semawîyan de bîyo cayê peyxamberan, ewlîyayan, zîyaran…

Homayî hz. Musayî de tapê koyê Turî de qisey kerdo.

Hz. Mihemedî de tapê koyê Nurî de…

Erdê zazayan ser ro tapê koyan cayê peyxamberan û ewlîyayan o. Koyê Zilkifî, Duzginbaba, Hazarbaba, Dolîbaba… Zîyar û dîyarî pêro tapan ser ra yê.

Beno ke tap-makê tirkkî de tap gilê koyî ra yeno.

Ya, wextê verênî ra homayî tapan ser ro ameyêne pêser, meclîs ronayêne. Bi qala ewroyêne zîrwe kerdêne.

Ewro zî wexto ke serekê dewletanê pîlan yenê têhet û meseleyêk ser ro meclîs ronanê, ci rê vanê zîrwe. Bi îngilizkî summit, bi zazakî tap.

Yanî o usulo verên ameyo resayo ser û serdaranê ewroyî.

Rojêk ez şîbî ya Dêrsim. Mi yew kalik di, yew kalikêk dêrsimij, verê çemê Munzurî de niştibi ro, ewnîyayîne Munzurî ra, goştarîye çemî kerdêne, çem reyde qisey kerdêne, çemî goştarîye kalikî kerdêne. Ez zaf nizdîyê înan nebî zî ez vana qey çemî zî goreyê ziwanê xo, cewabê kalikî dayîne. Kalik xo ra zaf bawer bi. To vatêne qey doste xo yê 30 serran reyde teriqneno, seke eke kalik biwazo, hurmetê xo Munzurî ver awke xo edilneno. Tenya yew kalik, yew kaliko belengaz, ecizla welatê xo de erde xo ser o senî muhteşem aseno. Hevaltîya kalikî û çemê Munzurî kamcin nuştox, bi kamcin çekuyan, bikamcin metod eşkeno ifade bikero?

Çemêko tewr rind kamcin o? Munzur, Dijle, Firat? Pêro rindê. Çimkî awke înan mecrayê xo dîyo, rayîrê xo dîyo. Mîyanê tebîetê xo de dar u berê xo de, binê asmênê xo de şinê. A awka înan a zelale, welatê kurdan de şarê xo rê derman benê. Îhtîşamê înan nîno terifkerdiş. La ti awke înan vila bikerê, awke înan welatê xo de ne xerîbî de şîyar a, ne nameyê ci manena, ne rindiye ci. Yanî ez geyrena vajî se? Zazakî.

Gelo merdimî vernê de fikiryeno yan qisey keno? Goreyê Profesor Jan Pîaget(1896-1980) doman/e wexto ke yeno/a dinya, vere cû fîkîryeno/a. Vere cû bi mezgê xo wazeno/a dinyaya dorûverê xo fam bikero, ziwan bi no cehd vejîyeno werte û sayeyê (xêrê) ziwanî de doman/e mana dano/a cuya xo, dinyaya xo îfade keno/a. Bade ke ziwan museno/a êdî fikre ci reseno çekuyan. Yanî eke bi kamcin ziwan reyde doman/e bibo pil, bi ê ziwanî dinyaya ci mana gêna. Mezge ci seranser bi ê ziwanî aver şino. Ziwanê dayîke çira muhîm o? Eke ziwanê xo yê dayîke bizano, domanê ma zî sey ma, sey pîr û kalikê ma sey verînanê ma yê hezar serran bi ziwanê ma, bi ziwanê zazakî mana danê dinya. Coka ma vanê ziwan tenya yew wasitayê têkilî nîyo, coka ma vanê; o ruh o, coka ma vanê ziwan qismêk cuye nîyo, cuya ma ya temamî yo.

Her merdim dinya de cayê xo geyreno. Na dinya de ha hewl, ha xirab herkes wazeno ca bido xo. Seba ke ma bieşkê ca bidê xo, ma bi serran xebityenî, zewicyenî, felsefeyanê xorinan wanenê ke dinya fam bikerê û mîyanê dinya de dinyaya xo bîyarê meydan. Ma şer kenê, bi hezaran yenê kiştiş, bihezaran kişenê, çira? Ma wazenê cayê ma, şarî rê nêmano, ma wazenê ca bidê xo. Ca dayîş çi qeyde beno? Bi kamcin rayîr beno? Rayîrî zaf ê, cuye pêl bi pêl a la heme rayîrî, çendêk derg benê bibê, bi kamcin felsefe yan zî dînî ser o şinê, şêrê, destpêk de merdim verê fikiryeno, fikiryayîş zi bi ziwan beno. Eke ziwanê xo yê dayîke ser o nê, ziwane xeribî ser o ma dinyaya xo bîyarê meydan; esle xo de a dinya nêbena ê ma heta ke bimirê tenya dinyaya şarî de meyman benê. Coka Rençber Eziz vano; na dinya de dara ma çin a. Coka Rençber û Piaget, heqîqetêk bi metodanê cîyayan anê ziwan.

Seke ma va, ma bi ziwanê şarî ancax dinyaya şarî de meyman benê. Meymanbîyayîş çîyêko xirab nîyo, merdim ge-ge hewce vîneno ke keyeyê xo ra dûrî şêro, no normal o. La eke keyeyê to çin bo ti tenya şarî rê muhtac bibê, No meymanbîyayîş merdimî rojêk ra pey hende keno rezîl ke ti vanê werrekna keyeyêk mi bîyene û ci de vêşan û têşan rabikewtêne la keyeyê şarî de hende perîşan mebibayîne. Ma biewnê Saîd Altunî ra.

Saîd Altunî şêrê extîyaranê Çoligî ra pers bikerê. Ê do vajê; Saîd hunermendêk xasek bi, hunermendêk pîl bi. Ê Saidî bi kilamanê ci yê zazakî şinasnayî, bi kilamê ci yê Day bego Vuno, DayLeyro, Awke Muradi, Ez Sekerî, nas kenê. Goştarî bikerê Saîdo Zaza, Saîdo çoligij bi ziwanê xo ye dayîke, şayîya ma, qedera ma, qehrê ma çendêk weş ardo ziwan û şarê xo mîyan de senî qedr girewto.

Forumê Aştî û Azadîye hetê Enstîtuya kurdî ya Amedî û Şaredarîya Bajarê Girdî yê Amedî ra ame organîzekerdiş,

Amed de siba wesîleyê Roşanê Ziwanê Kurdî ra bi nameyê “Rayîr û metodê ganîkerdişê ziwananê ke binê tehluke de yê” forumêk virazîya.

Na komxebate, hetê Enstîtuyê Kurdkî ya Amedî ra sey hîrê roniştişan amey hedrekerdene.

Roniştişo dîyin de babeta “Dezgehkîkerdişê Kirmanckî” amey munaqeşakerdene û Ehmedê Bira sey qalîkerdox û Nesîb Gultekîn sey moderator ca girewt.

*Na xebere bi destekê madî yê Sefaretxaneyê Almanya yê Anqara, çarçeweya 'Projeyê Xurtkerdişê Dezgehanê Medyaya Herêmî yê bi Wasitaya Mentorîya Mîyanneteweyîye û Vurnayîşê Dîjîtalî' de ameya amadekerdene, mesuldarîya muhtewayî aîdê dezgehê ma ya."