ma xwu dîyo nêdîyo Pîl'î ma vanî

şew kêberî xwu padê, Roc fekî xwu padê!

no vate têyna, derûnîya şarî kurdî fîneno çiman ver,

fêm beno ki yan şima do fekî xwu padî yan zî şima do bimrî, yanî bi estbîyayîşî xwu û bi kamîya xwu mecûwê! no emrê kamîyo? no emrê HOMAyî yo?

no emrê dewletano?no emrê pêxemberano?

no emrê Quranî yo?no emrê încîl'î yo?

no emrê zebûr'î yo? no emrê Tewrat 'î yo?

no emrê Zendaavesta yo?

no emrê kam mishef'î yo??

ma bêrî hêrîşî faşîstan ser,

2003 di: ankara ayaş di 40 50 keso ramit karkeronî kurdan ser lînç kerdî, Mîyanî hêrîşkerdon di serekî şaredarî zî bi.

2004 di: muğla bodrum di rêyna dikan û keyeyî şarî kurdan ameyî talokerdiş û veşnayîş.

2005 di: düzce Akçakoca di dewa karatavuk di

faşîsto ramit kurdan ser yew kesî cuwayîşî xwu vînî kerd,yew kes zî dirbetin bi.

2007 di: Stenbol înşaatî toki di faşîsto ramit karkeronî kurdan ser cayî rakewtişî veşnayî,

la polîsî ki ameyî bi erebanî xwu ramit kurdan ser û kurdî kûtî kerdî binçiman.

2008 di: kocaeli gebze di kurdî rar di girûyayni lînç kerdî, cayî rakewtişî veşnayî.

2009 di: rize di karkerî kurdî ameyî lînçkerdiş.

2011 di: Eskişehir di rêyna faşîsto ramit kurdan ser bi kard'o 8 kurdî dirbetin kerdî.

2012 di: Kütahya di dormerêy 500 keso ramit karkeronî kurdan ser, karkerî ameyî dirbetin kerdiş û ca yini ameyî veşnayîş.

2013 di: Erzurum di karkerî ameyî lînçkerdiş û 2 kesî dirbetin bî.

2014 di: Antalya Manavgat di kurdî kobanî ameyî lînçkerdiş, mecbûr mendî ki ûca ra vecî.

2016 di: Stenbol Üsküdar di seba ki goştarîya mûzîkî kirdkî kenî 3 kesî ameyî lînçkerdiş.

2017 di: ankara Nallıhan di bi awayeko faşîzane kurd ameyî lînçkerdiş.

2018 di: Sakarya di kadîr şakçi ame qetilkerdiş û lacê yî dirbetin bi.

2019 di: Trabzon di kurdî ki başûr ra seba geyrayîşî ameybî, ameyî lînçkerdiş..

2020 di: sakarya di faşîsto ramit karkeronî kurdan ser yew " carmêdo" ki da yew cenî ro, hema zî o fotoraf ha çimanî ma vera yo.

2021 di: konya di 7 kurdî bi awayeko faşîzane ameyî qetilkerdiş.

Çime: İHD..

nika zî Zonguldak û Düzce di rêyna faşîsto ramit kurdan ser, gede û cênîyan dima sey kûtikan vazdayni.

ma eşkenî hema zaf zaf derg bikerî

bi nûştiş û vatiş,kerdoxî faşîstan nêqedînî,

la wexto ki tirkî şonî welat û bajaronî kurdan yenî

wesfê kurdan danî,heta emrê yin bibo eşkenî Qalbikerî, hema emser amed erxenî di

Bîçera yew yozgaticî veşayî kurdan xwu mîyandi

pereyî top kerdî û dayî ê yozgaticî,

gelo wexto ki başê û merdimbîyayîş vila bîyo

tayn kesî kotî di bî, ki însonatêyra bê bar mendî!

kurdan ziwanê kesî înkar nêkerdo,welat kesî înkar nêkerdo, esbtbîyayîşî kesî înkar nêkerdo,

nameyî bajar dewanî kesî înkar nêkerdo,

la nê heme çî yî ameyî kurdan ser,

Rêyna zî fekî xwu padayîş barê kurdan'o ??

kotîyo huquq kotîyo Dad (edalet)?

çîyo ki kurdan sero yeno ferzkerdiş xwu nêşinasnayîşo, vanî xwu meşinasnê sey kamîya kurdayetî mecûwê, ger şima wina nêkî şima do bêrî kiştiş,sûrgûnkerdiş û hepiskerdiş, la sesera vîst û yewin di kurdan xwu şinasnawo û pirênî koletî dirnawo eşto ê pirênî xwura nêdanî,gere dewletî serdestî, û rayverî kurdan zî nê bizanî,

hinî şarî kurd mêşin nîyo lazimê şarî kurdî şone (şivon)yo çinîya, wa rayverî dewleti û rayverî kurdan

estaniko ma rî nêvacî, hinî kes bawer nêkeno,

vanî nêzano eynî sero di naşîyo lec kerdo pîlî

pîlî yin zî badî lec kerdo yanî irkçîyê nîya lecî di malbato no, bi nêy estaniko ya şima xwu xapênenî yan zî mirîdanî xwu, şar û wayerî aqilî nêxapîyenî

destanî xwu yî lêymino şarî ma sero mecerebnê.

se ki Seyîd Riza'yî nêva, şaro kurd şima ver di çok nêdano,wa şimarî bibo derd.

mezg û pergalî şima tasadûf nîyo

xwuverdayîşî şarî kurd zî tesadüf nîyo...

Nê serranê peyênan de mîyanê ciwanan de zêdebîyayîşê maddeyê tîryakîye, nika bîyo yew problemê tewr pîlî yê komelî ra. Zafê kesî na mesele sey kêmasîya îradeyî yan zî bêehlaqî vînenê. La heqîqet wîna nîyo.

Zazakî News ra Avaşîn Yılmaz, derheqê vilabîyayîşê maddeyê tiryakîye û çareserîya ci de Psîkolog Murat Burtakuçîn dir qisey kerd. Burtakuçîn îfade kerd ke sebebê tiryakîtî bîyolojîk, sosyal û ekonomîkî yê; qedexekerdiş çareserî nîyo û lazim o ke xebata dermankerdişî sey masaya hîrê lingan (tibî, psîkolojîk û komelkî) bêro ramitiş.

Pers: Ciwanêk yan tutêk çira lazimtî vîneno ke tîryak bianco?

Murat Burtakuçin: Merdim mehliqato ke sosyal o. Komele mîyan de yeno dinya û cuya xo komelî mîyan de vîyarneno. Seba her merdimî îhtîyaco ke, merdim bi merdimanê bînan û heme mehluqatan de bikewo têkîlîye. No proses de merdim wazeno ke îhtîyacê heskerdişî, îhtîyacê rêzî (hurmetî), îhtîyacê qebûl bîyayîşî ûsn. îhtîyacanê xo temam bikero.

Bi taybetî balixtîye de ciwanî yew gêrayişde yî. Pê no gêyrayiş ciwanî wazenî ke nê îhtîyacanê xo safî bikerî. Keye de mîyanê dadî û babîyê û qican de bendo ke qayim çîne bo, dibistan (mekteb) de mamosteyanê xo ra heskerdiş nêvîno, kuçe de embazî xo mîyan nêgerî, sîstem kîmlîge ey qêbul nêkero no ciwan tenya maneno/a û geyreno/a yew têkîlîye. No tenya mendiş, ciwanan de bêhêvîtî û hîsanê bêqewetî virazeno. Û nê ciwanî vazenî ke xo îspat bikerî, xo biqiymet hîs bikerî û geyrenî bendek. Tîya de mîyanê ciwanan û der û dorê înan de têkîlî û bendo ke qayim çine bo ciwan geyrenî bendêko cîya. Û no bend bi zafî rey beno bendê tiryakbîyayişî.

-Sey nimune yew keye de di way yan birayî estî. Înan ra yew beno tîryak yew nêbeno. Gelo sebebê ci çi yo? Keye, derûdor û genetîk…

Sebebê tiryakbîyayiş cîya-cîya ye. Bi yew semed ra têna kes tiryak nêbeno. Faktorê genetîk, bîyolojîk, sosyal, kultur, ekonomîk, der û dor, têkilîya embazanî, keye zaf muhîm î. Ez înan ra çend numune bidî. Misal Yew nêweşê ma bibî. Cinîya hemîleya 8 aşmî bî. Na kes metamfetamin, esrar, eroîn û çend maddeyan şimitene. Yanî qicî pîzeya dadîya xo de bîyo/a tiryak. O qic senî dadîya xo ra bibo/a tiryak yeno/a dinya. Na numune, numuneya faktorê bîyolojîkî yo. Yan zî der û dor û embazî kesî tiryakîya maddeyî bo û merdim her dem înan dir eleqader bo seba kesan rîsko ke pîl esto. Çunkî merdim tesîrê embazananê xo de maneno û beno ke nê maddeyan meraq bikero û biceribno. Tiryakbîyayiş de ceribnayîş zî zaf taluke yo. Bi taybetî zî çend maddeyan de (metamfetamin, eroîn, kokaîn) ceribnayîş raya ewîl de tiryakîye virazeno.

-Sîstem tîryak keno qedexe û cezayan birneno la nêeşkeko vernîya cî bigîro. To gore nê madeyî pîyasa de senî vila benê? Herinda qedexekerdişî de çareserîyeka senî gere bibo?

Ewilî, sîstem yew hetê ra qedexe keno la heto bînî ra zî rayiro nêresmî ra vila keno. Çunkî tîcaretê maddeyî hende zaf fînansmanê ci esto ke sîstem no fînansman têna kesan ra nêverdeno. Her hetê dinya de na mesela sîstemî ra bê xeber û bê têkîlî nîya. Ez çend serro ke tiryakbîyayişî ser xebîtyena, hem nêweşê ma hem saha ra zî ma nê doneyan tesdîq kenî.

Û heto bînî ra mi gore, tena tiryakbîyayiş de ney, qet yew çî de zî qedexekerdiş çareserî nêvirazena. Qedexekerdiş her dem îsyankarê xo zî dima ana. Herinda qedexekerdişî de gere polîtîkaya dewletî bibo. Na polîtîka ewîl gere sebebanê tiryakbîyayişî ser o vindero. Heta semedî tiryakîye pênas nêbo bingeya tiryakîye ca nêbo her xebat têna pînekerdiş o. Ay semed ra gere ewîl bendê kes û keyeyî, bendê kes û embazanî, bendê kes û dadî-babî, bendê kes û way-birayî, bendê kes û mektebî, bendê kes û karî, yanî; bendê kes û komelî qayim bo. No bend bingeya na mesela ya.

To gore tîryakîtî meseleya zeîfîya îradeyî yan meseleya ehlaqî yan zî bêçareyî ya?

Miyanê komel de zafêr yeno zaneyene ke tiryakîtî meseleya îradeyî û bêehlaqîya. Tîya de ez na nimune bidî; der û dorê her kesî de tiryake cixareyî estî ney? Tiryakê cixareyî belkî cixare şimenî la cîya-cîya meseleyan de îradeyî zaf qayim merdimî çinî gelo? Yan zî keso/a ke cixare anceno/a gelo bêehlaqo/a?

Tiryakîye zaf rey remayîş o. Dej ra, raşt ra û têkîlîya bêsamîmî ra remayîş o. Merdim nê çîyan ra remeno la peynî de keweno yew çerxo xeripîyayî. Çend nê çîyan ra remeno ehn keweno mîyanê nê çîyan. Ayê ra ma eşkenî vajî; tiryakîtî bêçareyî ya.

Gelo merdim înan senî name bikero raşt o? Nêweş yan tîryak û sbn. Merdim înan ra se vajo ê xo hîna baş hîs kenê?

Çi heyf ke zafêre komelî vanî qey merdimî xirab, talûke, pîs, bêehlaq benî tiryak. Merdimî tiryakî zî eynî sey merdimanê bînan însan ê. Xirab zî hol zî, bêehlaq zî weşehlaq zî, pîs zî pak zî, talûke zî bêtalûke zî beno ke bibî tiryak. Cor de ma vatibi semedê tiryakbîyayişî gelek çî estî la merdim bibo tiryak na mesela bena nêweşî.

Çi ra ma vanî nêweşî? Cuya xo ya rojane de mezgê ma hormona dopamînî virazeno. Waxta ke werdo ke ma ci ra zaf heskenî wenî, waxta ke ma spor kenî, cayeko vengê teyr û mîlçikan ma goş de bo û çime ma behr û çem û zergûnayî de bo, yanî çi waxt ma xo hîna keyfweş û hol hîs bikerî mezgê ma hormone dopamînî virazeno. No dopamîn bi şeklo xozayî yeno meydan.

Kesî waxta ke maddeyê ke tiryakîye virazenî xebetnenî yan zî tîryakîya tevgera hîş û laşî xebetnenî mezg yew rey de bi şeklo xozayî ra 10 qat zafîyêr dopamîn virazeno. Yanî mezg de teqayîşê dopamînî virazîyena. Mezg na hedîseyî sey çîye ko zaf girîng kod keno. Û reyna-reyna vazeno. Demêk ra dima dopamîno xozayî mezgî ra qîm nêkeno. Dopamîno xozayî rê mezg bêreaksîyon maneno. Seba tesîrê verînî laşê merdimî hîna zaf madde yan zî tevgera hîş û leşî wazeno. Mezg museno dopamîno 10 qatin. Hende dopamîn beno rutine mezgî. Tîya de dopamîno 10 qatin mezgî xeripneno, mezgî nêweş fîneno. Ayê ra ma tiryakbîyayişî ra vanî nêweşîya mezgî.

Ma eşkenî vajî tiryakî zî, ma eşkenî vajî nêweşî zî. Zaf merdimî vanî qey ma înan ra vajî nêweş, ê xo hîna xirab hîs kenî. La na raşt nîya. Nêweşî çîyêko xirab nîyo. Merdim heta nêweşîya xo qebûl nêkero nêwazeno tedavî bibo. Ma zî nêweşanê xo ra vanî nêweş, û demêk dima ê vanî; belê ma nêweşî û tedavîya na nêweşî zî esta. Nêweşê ma dema ke na mesela qebûl kenî xo hîna baş hîs kenî.

Kekeyî kenî ke wa tûtê înan ca de bibê weş. Gelo no israrê înan feyde dano înan? Ganî prosesê weşbîyayîşî senî aver şêro?

Ma zaf rey vînenî keyeyî vanî ke ez qicê xo berî nêweşxane wa o ca de çend hewte vindero o bade cû senî ke nêweşxane ra vecîya wa weş bibo. La na proses wîna nêşina. Tedavî têna pê îlaç nêbeno. Ma vanî ke tedavî sey masaya hîrê lingin a. Yew linga ci tedavîya derman o, yew linga ci tedavîya psikolojik a û linga bîne zî paştîdayîşê sosyal o. Seke yew linga xo bişikyo masaya hîrê lingan pay nêwînena, tedavî de zî gere her hîrê ling zî bibî. Nê hîrê lingî zî ca de hal nêbenî. Bi sebir û hedî hedî gere aver şêro.

Yew ciwan çira keyeyê xo dir ney derûdorû madeyî de xo rehet hîs keno?

Zafêrî dadî û babî, way û birayî qicanê xo ser wazenî ke teda bikî û vanî her çî wa sey ma bo. Bênateya ciwan û keyeyî de bendo ke qayim çîne bo û ciwanî xo emnîyet de hîs nekerî xo rehet zî hîs nêkenî. Merdim ça de fem bibo xo asayiş de hîs keno, asayîş de bo xo rehet hîs keno. Ciwan xo rehet hîs nêkero û têna hîs bikero cigeyrayîş keno. Derûdorê maddeyî no ciwan genî mîyanê xo, Ciwan uca de xo têna hîs nêkeno. Derûdorê maddeyî de ciwanî seyyewbînan yenî têhet û yew bînan hîna baş fam kenî. Nê çîyan înan ra rehetîyê ka xap virazena.

To gore cayê rehsbîlîtasyonî bes kenê? Merdim ganî senî cayan akero?

Cayê rehabîlîtasyonî hema hema Amed de û welatê Kurdan de çîn ê. Zaf tay cayan de estî la ê zî baş nîyî. Cayê rehabîlîtasyonî îdealî gere sey yew dew biba. O ca de hem tedavîya dermanî, hem psîkolojîkî bibo. Cayê sporî, cayê hobîyan, cayê musayîşê meslegan, cayê kulturî her çî tede bibo. Tiryakî hem tede xo asayîş de û rehet hîs bikerî hem zî yew rojê mîyan de waxta înan dekerde bo û xo her heta aver berî.

Gelo ti xebata sîyasetî na mesela de senî vînenî? Nê xebatî tesîr kenî yan ney? Ganî polîtîkayêka senî bêra kerdiş?

Verê cû mi va; heta semedî tiryakîye pênas nêbo, bingeya tiryakîye ca nêbo her xebat têna pînekerdiş o. Ay semed ra gere ewîl bendê kes û keyeyî, bendê kes û embazanî, bendê kes û dadî-babî, bendê kes û way-birayî, bendê kes û mektebî, bendê kes û karî yanî; bendê kes û komelî qayim bo. Sîyaset zî gere no feraset de polîtîkayanê xo virazo. Têna partîya sîyasetî zî ney, rêxistina komelî ya sîvîlî, odeyê meslekan, dezgehê kamuyî zî gere na mesele de hesas bî û hukumatî ser tesîr bikerî û polîtîkayanê nê tewir awan bibî.

bendê kes û keyeyî, bendê kes û embazanî, bendê kes û dadî-babî, bendê kes û way-birayî, bendê kes û mektebî, bendê kes û karî yanî; bendê kes û komelî zî senî qayîm beno? Heta miyanê komelî de huqûq, edalet û seyyewbînayî tesîs nêbo, bendo ke qayîm zî mîyanê komelî de awan nêbeno. Yanî ma eşkenî vajî ke ewîl hukuk, edalet, seyyewbînayî û heqê merdiman gere komelî mîyan de bibo û dima polîtîqayê berê awan kerdiş.

Gelo meselaya tîryakîtî de tesîrê ekonomîkî çiqas o?

Tiryakbîyayiş de tena yew semed çinya. Zaf rey çend semedî yenî têhet û tiryakîyê virazenî. Înan ra yew zî faktorê ekonomîkî ya. Keso ke îhtîyace xo ya bingeyînî nêşko peyda bikero keye xo de, derûdorê xo de yan zî komelî de nêeşkeno têkîlîya qayîm wirazo. Û xo keye ra, derûdorê ra, komelî ra weverî, yanî dûr hîs keno. Merdimî feqîrî zaf het ra xo weverî hîs kenî coka geyrenî yew bend. Bi taybetî zî ê ke maddeyan roşenî demo kilm de belkî zaf pere kewenî înan dest. Derûdorê înan de ê ke, înan vînenî, Eke probelemî ekonomîk û probelemî înan ê bînî zî estî o waxt na rewş, hem seba bendî hem seba ekonomîkî înan ra zaf şîrin yeno. Dima kewenî mîyanê na çerx. Ewîl na çerx înan ra zaf şîrin yena la dima roj bi roj mîyanê na çerx di şînî war. Zaf kesî demek ra dima ewnîyenî ke perêyê maddeyan senî yenî o şekil zî ê pere şînî, hem zî bendo ke madde û derûdore maddeyî de beno, bingeya o bend zî qayim û sexlam nîyo. Ê kesî hişyar benî ke cayê ke hê tede o ca cayo ke baş nîyo la nêzanî senî o ca ra bivecî.

Tedavî zî mi vatibi ke sey masaya hîrê lingan gere bero destgirewtiş. Ekonomî na hîrê ling ra mîyanê paştîdayîşê sosyalî de yo. Yanî waxta ke merdim tedavîya dermanî û detavîya psîkolojîkî beno dima keye, derûdor paştî bidî ci û hetê ekonomîkî ra zî gere tewr tay seba îhtîyacîya xo ya bingeyînî kar bikero û bişuxulyo. Eke merdim nêşuxulyo û derûdorê eyî nêbedelyo îhtîmalo ke zaf pîl o merdim hînê tiryak bibo.

Na xebere bi destekê madî yê Sefaretxaneyê Almanya yê Anqara, çarçeweya 'Projeyê Xurtkerdişê Dezgehanê Medyaya Herêmî yê bi Wasitaya Mentorîya Mîyanneteweyîye û Vurnayîşê Dîjîtalî' de ameya amadekerdene, mesuldarîya muhtewayî aîdê dezgehê ma ya."

Tarîxê têkoşînê şarê kurdî de yew kesanê muhîman ra Şêx Mehdî, o ke birayê rayberê serewedartişê 1925î Şêx Seîdî bi, 14ê Nîsanê 1969î de dewa Kelxasî (Goleman-Alacakaya) de şi rehmet. Balkêş o, roja wefatê ey, eynî roja ke raybere Hereketê Azadîye Xalid Begê Cibrî, Yusif Zîya û embazê înan ameyî dardekerdişî a.

Mîyanê hereketanê neteweyî yê kurdan de cayê Şêx Mehdî zî taybet o. O Serewedartişê 1925î de sey rayberêk ca girewt û rîyê xebatanê xo yê sîyasîyan ra ame surgunkerdiş. Labelê demê surgûnî de zî fek têkoşînê xo ra veranêda û bi xoverdarî cuya xo rê dewam kerd.

Şêx Mehdî cuya xo ya surgûnî de bi helwestêka balkêşe nîşan da ke o şarê xo ra cîya nêciwîyeno. Ey qet nêwaşt ke standardê cuye yo ke şarê ey ra berzêr o de biciwîyo. Eksê ney, bi kincanê xo yê sadeyan ciwîya û tim şarê xo kerd verê menfeatanê xo yê şexsîyan.

Badê agêrayîşê surgûnî ra, heta roja peyêne cuya xo dewa Kelxasî de bi eynî helwest û xoverrodarî cuya xo rê dewam kerd. Ey tim derdê şarê kurdî kerd derdê xo yo serekeyîn û no çî mîyanê şarî de bi sebeb ke rêzêka girde ci rê bibo.

Wefatê ey o ke eynî roje de dardekerdişê rayberanê Hereketê Azadîye dir bîyo, tarîxê tevgerê kurdan de sey hedîseyêka sembolîke yeno vîrardişî.

Zazakî de zamîrî wayîrê rolêko muhîm ê. Nê zamîrî ma eşkenê çend grûban de kom bikerî:

1. Zamîrê Kesî:

• Ez (1. kes, tekil)
• Ti (2. kes, tekil)
• O/A (3. kes, tekil)
• Ma (1. kes, zafhûmar)
• Şima (2. kes, zafhûmar)
• Ê/Î (3. kes, zafhûmar)

2. Zamîrê Îşaretî:

• No/Na (nêzdî)
• Eno/Ena (nêzdî)
• O/A (dûrî)
• Ewo/Ewa (dûrî)
• Nî/Nê (zafhûmar, nêzdî)
• Ê/Î (zafhûmar, dûrî)

3. Zamîrê Wayîrîye:

• Min (yê mi)
• To (yê to)
• Ey/Aye (yê ey/aye)
• Ma (yê ma)
• Şima (yê şima)
• Înan (yê înan)

4. Zamîrê Persî:

• Kam (kam?)
• Çi (çi?)
• Kamcî (kamcîn?)
• Çend (çend?)

5. Zamîrê Bestoxî:

• Ke (ke)
• Yo ke/Ya ke (o ke/a ke)
• Yê ke (ê ke)

Nê zamîrî zazakî de goreyê cînsîyet, hûmar û halî yenê bedilnayîş. Mesela:

• "Ez şona." (cinî)
• "Ez şono." (camêrd)
• "O ame." (camêrd)
• "A ameye." (cinî)

Her zamîr goreyê halî bedilîyeno:

• Ez (halê sade)
• Mi (halê oblîk)
• Min ra (halê çekuyî)

Zazakî de zamîrî manaya cumle de rolêko muhîm kay kenê û coka ganî rind bêrê şuxulnayîş. Eke şaş bêrê şuxulnayîş, cumle eşkena manaya xo vurno yan bikewo şaşîye.

Zamîrê Zazakî: Tafsilat û Nimûneyî

1. Zamîrê Kesanî bi Nimûneyan:

Halê Sade:

• Ez (mi kitab wend)
• Ti (ti şonî kar)
• O/A (o/a ameyo/ameya)
• Ma (ma şonî suke)
• Şima (şima çi kenê?)
• Ê/Î (ê şonê kar)

Halê Oblîk:

• Mi (mi nan werd)
• To (to çay şimit)
• Ey/Aye (ey/aye qisey kerd)
• Ma (ma kar kerd)
• Şima (şima çi kerd?)
• Înan (înan ma dî)

2. Zamîrê Îşaretî û Şuxulnayîşê Înan:

Nêzdî:

• No/Na kaxite (na kitabe)
• No dar (no ban)
• Nê darî (nê banî)
• Nê kitabî (nê çekuyî)

Dûrî:

• O/A kaxite (a kitabe)
• O dar (o ban)
• Ê darî (ê banî)
• Ê kitabî (ê çekuyî)

3. Zamîrê Wayîrîye û Şuxulnayîşê Înan:

Tekil:

• Kitabê mi (kitabê min)
• Kitabê to (kitabê to)
• Kitabê ey/aye (kitabê ey/aye)

Zafhûmar:

• Kitabê ma (kitabê ma)
• Kitabê şima (kitabê şima)
• Kitabê înan (kitabê înan)

4. Halî û Bedilîyayîşê Zamîran:

Halê Raveberî:

• Min ra (mi ra)
• To ra (to ra)
• Ey/Aye ra (ey/aye ra)
• Ma ra (ma ra)
• Şima ra (şima ra)
• Înan ra (înan ra)

Halê Wayîrîye:

• Yê mi (malê mi)
• Yê to (malê to)
• Yê ey/aye (malê ey/aye)
• Yê ma (malê ma)
• Yê şima (malê şima)
• Yê înan (malê înan)

5. Zamîrê Persî û Şuxulnayîşê Înan:

Kesî:

• Kam o? (no kam o?)
• Kama? (na kama?)
• Kamê? (nê kamê yê?)

Çî:

• No çi yo?
• Na çi ya?
• Nê çi yê?

6. Zamîrê Bestoxî û Nimûneyî:

• O ke ame... (camêrdo ke ame)
• A ke şîye... (cênîya ke şîye)
• Ê ke ameyî... (kesê ke ameyî)
• Ya ke mi dîye... (a ke mi dîye)

7. Zamîrê Wextî:

• Key? (çi wext?)
• Kengê? (çi wext?)
• Çi wext? (çi zeman?)

8. Zamîrê Cayî:

• Ça? (kotî?)
• Kotî? (kamca?)
• Kamca? (ça?)

Pêro bîlêtê deplasmanî ameyî rotiş

Vajîya ke ê bîlêtê ke seba hetgiranê Amedsporî ameybî cîyakerdene, wextêko kilm de qedîyayî. Ekîba wayîra keyeyî Kocaelispor heweyo verên deplasman de vera Başakşehirî 2-0 bibi meglub. Nê her di tîmî tarîxê xo de reya pancine yenê têver.

0 = sifir

1 = yew

2 = di

3 = hîrê

4 = çar

5 = panc

6 = şeş

7 = hewt

8 = heşt

9 = new

10 = des

11 = yewindes

12 = diyes

13 = hîriyes

14 = çares

15 = panciyes

16 = şiyes

17 = hewtiyes

18 = heştiyes

19 = newiyes

20 = vîst

21 = vîst û yew

22 = vîst û di

23 = vîst û hîrê

24 = vîst û çar

25 = vîst û panc

26 = vîst û şeş

27 = vîst û hewt

28 = vîst û heşt

29 = vîst û new

***

10 = des

20 = vîst

30 = hîris

40 = çewres

50 = pancas

60 = şeştî

70 = hewtay

80 = heştay

90 = neway

100 = se

200 = di sey

300 = hîrê sey

400 = çar sey

500 = panc sey

600 = şeş sey

700 = hewt sey

800 = heşt sey

900 = new sey

1.000 = hezar

2.000 = di hezarî

1.000.000 = milyon

1.000.000.000 = milyar

365 = hîrê sey û şeştî û panc

1925 = hezar û new sey û vîst û panc

2009 = di hezarî û new

124 = se û vîst û çar

124.000 = se û vîst û çar hezarî

1.200.000 = milyonêk û di sey hezarî

***

1. = (birinci) yewin (n), yewine (m)

2. = (ikinci) diyin (n), diyine (m)

3. = (üçüncü) hîrêyin (n), hîrêyine (m)

4. = (dördüncü) çarin (n), çarine (m)

5. = (beşinci) pancin (n), pancine (m)

6. = (altıncı) şeşin (n), şeşine (m)

7. = (yedinci) hewtin (n), hewtine (m)

8. = (sekizinci) heştin (n), heştine (m)

9. = (dokuzuncu) newin (n), newine (m)

10. = (onuncu) desin (n), desine (m)

11. = (onbirinci) yewindesin (n), yewindesine (m)

12. = (onikinci) diyesin (n), diyesine (m)

13. = (onüçüncü) hîrêyesin (n), hîrêyesine (m)

14. = (ondördüncü) çaresin (n), çaresine (m)

15. = (onbeşinci) panciyesin (n), panciyesine (m)

16. = (onaltıncı) şiyesin (n), şiyesine (m)

17. = (onyedinci) hewtiyesin (n), hewtiyesine (m)

18. = (onsekizinci) heştiyesin (n), heştiyesine (m)

19. = (ondokuzuncu) newiyesin (n), newiyesine (m)

20. = (yirminci) vîstin (n), vîstine (m)

Azad birinci olmuş. (eril) : Azad biyo yewin. (n)

Şayla birinci olmuş. (dişil) : Şayla biya yewine. (m)

Yew teyro efsanewî yan zî yew teyra efsanewîye est a. Vacîyeno ke na teyrê koyê Qafî ser ra cuyena, tim perrena, tenya û tenya esteyan vena.

Na teyre rê bi erebkî enqa vacîyeno. Tirkkî de name bîyo anka. Seba ke perrê ci çîlkesk tesewur benê, erebkî de zimridê enqa, tirkkî de zümrüdü-anka vacîyeno.

Fariskê de homa(y) vacîyeno. No name tirkkî de bîyo umay la mîyanê tirkan de hüma zî vacîyeno. Tirkkî de yew hewaya girane (bi tirkkî: uzun hawa) ya hetê Erziromî est a:

Yavru yavru hüma kuşu yükseklerden seslenir

Ah, yar koynunda bir çift suna beslenir…

Fariskî de homa(y) ra teber sîmorx zî vacîyeno. Sî-morx yeno manaya hîris-mirçike. Goreyê efsane, hîris mirçikî/morxçikî bîyê yew can, xususîyetê heme hîrisan yew can de ameyo pêser. Sîmorx tirkkî de bîyo simurg. Zazakîde bîyo sîmirx/sîmir.

Nê nameyan ra homay(y) yeno zazakî ser. Zazakî de Homa, Rebê aleman o. Heq, Ellah zî vacîyeno.

Na teyre, teyra dewletî-bîyen a. Tirkkî de vanê devlet kuşu. Sîya xo bigina kamî ser, o kes beno şah û padişah, beno wayîrê dewlete. O kesî rê fariskî de homayun vacîyeno. Yanî homayin… Çekuye tirkkî de bîya hümayun.

Sanikanê zazayan de behsê nê çîyî beno. Rîyê asmênî ra yew teyre yena war, anişena sereyê xortêk ser, o xort beno şah û padişah, bi xirtîye/xurtîye dewlete îdare keno.

Taynêk sanikan de sey komedî behsê dîkî beno. Padişah mereno, dewlete bêsere manena. Şarê heme paytextî yeno pêser, vanê ma yew dîk erzenê hewa ra, o ke anişt bi sereyê kamî ser wa o kes bibo padişah. Dîk şono anişeno bi sereyê yewerê gêcekî ser. Razî nêbenê; vanê ma reyna dîkî erzenê. Dîk ancî anişeno bi sereyê eynî kesî ser. Reya hîreyine ra pey, bextê xo rê benê razî; gêceko sey bizekê bêwextî beno şah û padişah.

Teyra dewletî-bîyene ra teber teyra bextî est a. Tirkkî de vanê talih kuşu. Keso ke bext tey de beno yar, beno wayîrê mal û serwetî; vanê teyra bextî anişta bi sereyî ser. Tirkkîya de millî piyango bi talih kuşu sembolîze beno. Pîyango kamî rê bivecîyo; vanê, teyra bextî anişta bi sereyî ser.

Teyre bianişa sereyê merdimî ser; dewletî ya, bext o. Sîya xo zî dewletî ya, bext o. Winî bîyo ke teyran ra çi bikewo sereyê merdimî ser, talih û bextê weşî ra qebul beno. Zîrçê teyran zî!.. Teyrî zîrç biverdê merdimî ser; vanê mijdeyê bextê weş û risqê xeyrî yo.

Mîreyê Bidlîsî Şerefxan (15543-1599), kitabê xo Şerefname de wina behsê yew mesela keno:

Mîreyê Palî Cemşîd beg (Qere Cemşîd), hîna ke xorto teze bîyo, refê mîreyan de şono bi seyd. Yew teyrê seydwanîye goş nêkuweno wayîran ra; perreno, rîyê asmênî ro sereyê xo gêno şono. Beno berz û beno berz, çiman ver ra vîndî beno. Umîdê xo ci ra birnenê, vanê hindî peyser nêyeno. Wexto ke rinda-rind ci ra teselîyê xo keweno, teyr rîyê asmênî ra dîyar beno. Yeno war û yeno war, yeno anişeno bi sereyê Cemşîdê xortê tezeyî ser. Êyê dormeyî pêro vanê, no nîşaneyê dewletîye yo. Demêk ra pey Cemşîd beg beno mîreyê Palî, demê Yavuz Selim û Kanunî Süleymanê Usmanîyan de (ke o wext mabênê Usmanîyan û Safewîyan de cengê giranî est ê, halyemanî ya) 60 serrî mîreyîya Palî bi hunerêkê pîlî îdare keno.

Rozê ju hesê birrî ju lazek e domonî pê ceno beno erceno antoqê* xo ke xo rê biworo. Seke hes heywanodê girs o, sayd de giran hereket keno. Saydê xo ju reye de nîkiseno nîweno. Lima xo dano piro saydê xo keno dirvetin, dorme (derûdor) de cereno, kûfeno, horreno, gîlejî çarç keno, reyena yeno dano piro… xeyle waxt nîya devam keno.

Lacek rozê, di rojî antoqê hesî de maneno. Dima hes ci ra vano “so geme de kolîyû are ke bîya ez xo rê to pirtleyî bikerî biworî.

Lazek sono hetê ra kolîyû keno top hetê ra kî nîyadano vano hala nîşkîn rayê, kesê-kusê, bivînî biremî canê xo bixelesnî.

Tayê ca ke sono rastê ju qatirî beno. Qatirî ra minete keno, ci rê hal û mezal qeseykeno. Qatir vano “bî binîse ro poştîya mi ez to ben xelesnen”. Lazek nîseno ro ci, ginene ro raye sone.

Hes lazekî meraq keno. Xo-xo de vano “no ça kewt hereyî?”. Antoqê xo ra vejîno ke çi bivejîyo! Nîyadano ke qatir ha wo lazekî beno. Qarîno, kuno ra dime. Limûnê xo dano we, horreno. Qatirî ra vano “saydê mi caverdana caverde canîverdana ez yen lazekî wen, ser o kî to wen! Mevaze ke eve a lesa xo ya kerseleye, eve eyî înatê xo ye qatirî sona mi dest ra xeleşîna!”. Qatir ke naye hesneno terseno. Vindeno, lazekî uza caverdano remeno sono.

Roza bîne hes oncîya lazekî rusneno ve kolîyû. Lazek sono nata (no het ra) dota (do het ra) nîyadano. Na reye kî raste ju herî beno. Ci rê hal û mezal ke qesey keno her vano “bî ero mi nîse ez to ben xelesnen”. Lazek nîseno ro ci, kune ra raye sone.

Hes lazekî meraq keno. Antoqê xo ra vejîno ke her ha wo lazekî beno. Qarîno, kuno ra dime. Limûnê xo dano we, horreno. Vano “saydê mi caverdana caverde canîverdana ez yen lazekî wen, to kî ser o wen!Mevaze ke ti eva lesa xo ya qole, eve eyî mezgê xo ye herî sona xeleşîna!”. Her ke naye hesneno terseno. Vindeno, lazekî uza caverdano remeno sono.

Roz a hîreyîne lazek ke sono tever geme de raste ju gûk e çirtkinî beno. Gûk halê neyî meraq keno. Vano “ti kam a, zerê na geme de se kena…?”. Lazek hal û mezal ci rê qesey keno. Gûk vano mevinde ero mi nîse ez to ben xelesnen. Lazek halê gûkî de nîyadano vano ti ve xo nîşkîna payî ra vindere, eve nê halê xo mi çiturî bena xelesnena?”. Gûk vano hala ti bî endî kamî ke se kerd eve xo vînena!”

Lazek nîseno ro ci, kune ra raye sone. Hes lazekî meraq keno. Antoqê xo ra vejîno ke gûk o çirtkin ha wo lazekî beno. Qarîno, limûnê xo dano we, horreno. Vano “saydê mi caverdana caverde canîverdana ez yen lazekî wen to kî ser o wen!. Mevaze ke ti eve a qina xo ya rîtikine sona xeleşîna!”. Gûk qe nîvindeno remeno. Hes kuno ra dime, fekê xo ra gîlejî çarç keno, horreno. De!l gûk nîvindeno. Hes linga xo tenena keno pêt yeno reseno nînû. Beno nêjdî, hama hama ke endî peyî ra gûkî goz bikero. O taw de gûk nata (no het ra) rîya xo pisqineno ve hesî ra. Dev û rîyê hesî, çimûnê hesî eve rîya xo rind keno delalî! Rîye kuna çimûnê hesî, verê xo beno ting û tarî, nîşkîno ke gamê bierco! Sono fekê derî de dev û rîyê xo şuno, çimûnê xo keno pak yeno. Amayene rê yeno faqat gûk kî sono dewe ra beno nêjdî. Hes nîtoreno ke devam bikero, horreno, gîlejîya xo çarç keno vano “ero ti eve a qina xo ya rîyîne şîya xeleşîya, ma meste bîrro a borîya to ke bîye juwaye çi cî wena, qina xo dendû nê mi ra çiturî xelesnena?”.

Gûk vano “to rîye werde endî çîyedê bînî kî ser o tom kena”.

Qatirî ra lese û înat, herî ra quwete û cesaret, gûkî de aqil û feraset, karê mordem e bê aqil û feraset daîma facîa û felaket!

Çirtkin:

Gûk, mozik, bîjek…heywanî yê zar û warî, pêrsanî…yê rîtikinî (ke rîye kewta ra ci, lese ra bîya hûsk)

Seveta domonû teyna argo de vajîno.

Antoq:

Lona ke hesê birrî tede maneno.

Seveta na sanike kitabê Erdal Gur, Tof. Sanikê Kirmancîye, Weşanxaneyî Nas, 2018, s. 58-61, ra kî îstîfade kerd.

Nê kombîyayîşan de seba rastnuştişê kirmanckî û standardîzekerdişê nuştişê kirmanckî qerarî amey girewtene. Çekuyê kirmanckî yê ke ziwano rojane de zaf yenê gurenayene amey weçînitene û nê çekuyî goreye çend xusîsîyetan seba nuştişê kirmanckî amey weçînitene.

Qerarê ke nê kombîyayîşan de bi no qede ameyê girewtene Kovara Vateyî de amey neşirkerdene. Nê kitabî de qerarê ke Grûba Xebata Vateyî derheqê rasnuştişê kirmanckî de girewtê estê. Kirmanckî de babetê rasnuştişî yê ke munaqaşe bîyenê bi na xebate ameyê safî kerdene. Gama verêna ke seba rastnuştişê kırmanckî leza xo bîye, bi na xebate ameya eştene.

Eşkereyîya Partîya Ameyoxî de ame vatene ke înan "29ê temmuza 2026î de binê serkêşîya Ahmet Davutoğluyî de seba ke nêbê parçeyê dîmenê sîyasî yo leymin ê Tirkîya, qerarê ancînayîşê sîyasetî daybî."

Eşkereyî de winî ame vatene: "Kongreya ma ya fesxkerdişî ya ke ewro 22yê tebaxa 2026î de virazîya, bi tewrbîyayîşê delegeyan ma qerarê fesixkerdişê partîye bi resmî qebul kerde."

Partîye peynîya mesajê xo de sipasîya Serekê Pêroyî Ahmet Davutoğlu, pêro embazanê xebate, delege, paştgiranê xo kerd.

Ez wextêko derg ra dima ra şîyo Pasûr. Ez na donimewextêko derg Pasûr de menda. Dordor ez şîyêne Pasûr, la mendişê mi rojêk, di yan hirê-çar rojî biyêne. Badê hîris ûçar serre ra dima, ez bi ewnîyayîşêko newe şîyo warê tutî û xortanîya xo. Badê di rojan ra tepîya mi waştê kê, qezara rabiewnî, hêdî-hêdî, tena kuçeyan û derûverê Pasûrî rabigeyraya. Mi waştişê xo hem bi şewe, hem bi roj arde ca. Mi kuçe, tax û derdorê Pasûrî de bişewe û biroj bitenayîgêrayîşê ke weş kerd. Ez şîyo cayêko wextanê verênan de,ma tutanê Pasûrî, çewres serre verê ra kay kerd bi. Ez şîyocayêko ma gêyra bî. Ez şîyo cayêko ma galagale kerd bî. Eş şîyo Zergûz. Awa Zergûzî çinê biyê bi. Ez şîyo Siyabele/kevîrbele. Derdorê Siyabele kêyê betonî ameyê viraştene. Ez şîyo Hêneye Çerko/Kanîya Çerko. Awa Hêneyê Çerko ziwa bî. Ez şîyo Siya Nuşteyî/Kevirê Nivîsî. Siya Nuşteyî ameybî şikitene. Ez şîyo Gamêlê Heran/Keran. Gamêla Heran biyê bi qebrîstanêko pîl. Gamêla HeranPasûr de dest pê kerdişê kaya fitbolî arde vîrê mi. Nê vîrameyîşî ez berda çewres serre verê. Çewres serre verê raGamêla Heran sitadyomê heme tutanê Pasûrî bi. Nika qebrîstanêko pîlo. Na mintiqa cayê kayan, seyrangeh, gêrayîş, roniştişê ke weşî bî. Nîzdîya çewres serre de merkezê Pasûrî hetê fîzîkî ra zaf vurîya bi. Her çi vurîya yo. La nameyê nê mintiqayan ra, nişkara Gamêla Heran mezgê mi cayêko taybet viraşt. Mi no nameyo taybetî ser o, miyanê şarî ra cigêrayîşêko kilmik kerd. Mi çend kesan ra persa.Cigêrayişê mewzûya Gamêla Heran ra, qezaya Pasûrî ser o zî biya wayirê tay malûmatan. Ez do cigêrayîşê xo binuşnê.La ez wazeno verê ra ê malûmatê ke hetê şarî û cigêrayoxanra Pasûrî ser o ameyê vatene paykera.

Pasûr vakurê rojhilatê parêzgehê Amedî de ca girewto û yew mintiqaya ya koyî yo. Koyî, çemî, daristan û şertê awhewayî şertê cuya şarî û şertê aborîya mintiqa şekil girewto. Merkezê qeza Amedî ra nizdîya 127 km dûr o. Çêwlîk,Darahênê, Muş, Sason, Êlih, Hezro, Licê û Farqîn ra sînordaro. No cagirewtiş şertê bazirganişî û tarîxî de qimetêko pîl dayo. Pasûr yew mintiqaya kehen ê Amedî yo. Mintiqa, bi warê xo yê stratejîk, koyî û awê xo ra, serdemanê kevneşopî ra nata de cayê zaf medenîyetan biyo. Wextêko merdim mintiqaya Pasûrî ser o cigêrayîş keno, beno eşkere ke na herêm tena cayê yew niştecihî nêbiyo; beno yew merkezê siyasî, eskerî, bazirganişî û kulturî yo zî.Çendin dewlet û medenîyetî ke ser Mezopotamyaya vakurî de hukumdar bîyî, Pasûr zî bin destê ênan ra derbas biyo û her serdem tesîrê xo ser herêm de viraşto.

Nameyê Pasûrî ser o yewîtîyêke çinyo. Cîya-cîya rîvayetî estê. Nê rîvayetan ra yew: Namê 'Pasûrî' verê ra yeno. Gore rivayetan vateya 'Pa' manaya ser ra, sûr zî manaya 'Qela' ra yeno. No sebeb ra Pasûr bi manaya 'Başkale' yan 'Qela Serî' şirove beno. Dema Cumhuriyetî de name fermî ya herêmî 'Kulp' biyo. Rivayetê herêmî qeyd kena ke namê Kulp zî derebeyekî bi namê Qulpo ra ameyo. Vateyê şarî û xebatêkebi hetê cigêrayoxan ra bi goreyê zanistî ameyêkerde yewbînî gênê.

Çimeyêko bîn zî nuşteyê Yusuf Kenan Haspolatî de ca girewto. Bi goreyê neqlkerdişê Yusuf Kenan Haspolatî nameyê qezayo verên Pasûr o. Pasûr, mana de qela ke dorê aye de hendek esto. Heman wext de, taye kesî vanê ke Pasûr mana Başkela de yo. Ziwanê herêmî de zî “Peya Sor” yanî “verardo Sur” manaya xo de gêno. Zanîyeno ke no name zî Koyê Andokî yê ke hemen hetê êy de yo û verarde êy sur ê êy ra girewto. Goreyê rivayetê bînî, nameyê Pasûrî zi îfadeyê “Baya Sar” yanî “Vayê Serd” zî ameyo. Îddeaya ke nameyê Pasûrî tarîxêko newe esto, zaf raşt nêaseno. Goreyê rivayetanê herêmî, vateyeno ke verênî de qelaya Kefrumî de derebeyêko bi nameyê Kulpo ronişto û herêm ser o hukm kerdo; nameyê Kulpî zî nameyê nê derebeyî ra ameyo. La na melumat zi çimeyanê kulturê fekî ra ameya girewtene.

Pasûrî ser o xebatê zanistî hêdî-hêdî zêdyenê. Cigêrayîşê arkeolojî nîşan danê ke ware îkametgahê merdimatî ra noherêm de hezar serran ra verê dest pê kerdo. Bi goreyê neqilkerdişê İrtan Yıldızî; Sumerî, Asurî, Medî û Persî herêmî ser hukumdar bîyî. Serdema Asurîyan de Pasûr rayagirîng ê bazirganişî biyo. Badê vindîbiyayîşê Asuriyan, Medan û dima Persan herêm îdare kerdo. Badê Persan, Pasûr bin destê Romayan û dima zî Bizansiyan de mendo. Qelayê Kefrûmî şertê parastinê eskerî de rola muhîm esto û zaf serdeman ra dima zî bi kar ameyo. Wextê awankerdişê komara cimhuriyetî ra pey nameyo fermî Kulp biyo. Herçiqas nameyo fermî vurîya bo zî, şarê herêmî heta ewro nameyê Pasûr bi kar ano.

Nê malûmatan ra dima, ez wazeno bêra mewzûya Gamêle Heran ser. Çekuya gamêlî, ga û mêl biyayîş ra ameyo viraştene. Ga name, mêl kar o. Şar naxiro nêrî ra vano Ga, naxiro makî ra zî vano Manga. Ga seke yeno zanayîş ke heywano ke wextanê verênan de, pê bar ameyo barkerdene û cite ameyo kerdene. Wextanê verênan de Ga seba şaranê cityeran û koçeran heywanêko zaf muhîm biyo. Ga mîtolojî de zî cayêko taybet gêno. Ga nika seba goştwerî yenopawitene.

Mêl/mexel, cayêko heme heywanî ronişene yan zî cayêkoheywanî yenê hewênayene û bi gume, hewşo û gewe yeno namekekerdene. Gamêl yeno manayê cayêko gayî tede mêl/mexel benê. Gamêl cayo girewtene niyo, cayêko akerde, gevzikin, bêkerra û nîzdîya awe yo. Gamêl cayêko kêyan ra dûrî yo. Gamêlê verê kêyan ra vanê gewe, hewşe yan zî gume.

Gamêlê Heran zî cayêko herî tede mêl/mexel biyênî.Wextêko ma heme tutan û xortanê Pasûrî Gamêlê Heran da fitbol kaykerdêne, no wext mintiqa de herî çinê bi. Lamintiqaya seheya fitbolî bi nameyê Gamêlê Heran ameyêne namekerdene. Tutan û xortan vatêne maçê ma esto, ma şinê Gamêlê Heran de fitbol kaykenê. Tutan û xortan tax bi taxêtîmî viraştêne û maç kaykerdêne. O wext; Taxe lîçike, TaxeHênîyê Zêre, Taxe Bereqan, Taxe Kane, Taxe Dêlîte, TaxeQonitanê 57 est bî. Maçanê fitbolî de zêdeyîn Taxe Hênîyê Zêre serkewtêne. Çunku Taxe Hênîyê Zêre xurt bi, hem Gamêlê Heran nîzdîya na taxê bi, hem zî temaşekerdoxê ênan zafî biyêne.

Sitadyomê/seheya Gamêlê Heran herrî ra bi. Dordor kaykerdoxî bi toz û dumanê seha ameyêne sevaxkerdene.Tutan û xortan xêz û xete seha bi siyanê qicikan sînor kerd bî. Qelayê seha bi kerranê derg û berzan ameyêne nîşan dayene. Wextoke maçê muhîmî biyêne nê siyê qicikî bi kils/kirêc ameyêne boya kerdene. No wext kaykerdoxan xo sey fitbolbazan hîs kerdêne; çoş biyêne, kelcan û hemberî zêde biyêne. Hemberî dordor miyanê tîman de qirqirî û lejkerdiş viraştêne. La lej zaf nêzêdeyêne. Gamêla Heranwextê ke seba ma cayêko taybet bi. Sitadyomê Gamêlê Heran sey rihêko taybet wextêko derg dewam kerd. Çi wext Gamêlê Heran hetê tutan û xortan ra ameyê tereknayene ez nêzano. La ez hina bawer keno ke, ti wext û tî kesî manayê Gamêlê Heran miraq nêkerd bi. No namekerdene ça ra û çi ra ameyo vatene kesî miraq nêkerd bi. No name amey bi qebul kerdene. Namekerdene kulturê merdimatiye de cayêko taybet gêno. Çunku namekerdene nasnameyo. Mana kerdişê fikrêke, mekanêke, cayêke, warêke, şarêke, kesêke binameyê xo yeno naskerdene û qebulkerdene. Namekerdene,muhtewa û mana ramojneno.

Mi zî o wext qet manayê Gamêla Heran miraq nêkerd bi.Çewres serre ra dima nişkara nê miraqî xo eşkera kerd bi û bi goreyê vateyanê şarî no miraq resa ciwabê xo: Belê, gamêlê heran cayêko/mekanêko herî tede mêl/mexel biyêne.Bi goreyê vatoxan; wextanê verênan de Pasûr de herî zafî biyê. Çunku Pasûr yew mintiqayo koyî yo. Mintiqayo koyî de ancax bi qantiran yan zî bi heran karê barkerdişî yeno kerdene. Nay ra ser verê ra her kêye de yew her est biyo: Ha here ke mankere, ha hero ko heşêrî, ha yew her yan zî yew qantir est biyo.

Wextêko karê baran qedîyêne û herî ameyê veradayene, heme heranê qeza verê xo dayêne mintiqaya Gamêla Heran.Heme herê Pasûrî na mintiqa de çerênê, zergûz de awe xo şimitêne û qamêl de îstîrahatê xo kerdenê. Wextêko seba barêko giran yew her lazim biyêne, wayirê herî şiyêne mintiqaya Gamêla Heran. Wayirê heran zanêne ke, herê ênan şonê kamcin ca, do kamcin wextî seba îstîrahatî biyero gamêl. Wextêko yew her kêy ra remêne yan zî vîndî biyêne, wayirê herî şîyêne Gamêla Heran û herê xo na mintiqa dediyêne. Çewres serre ra ver Gamêla Heran war û mekanê heran bi, cayê kombîyayîş û zirayîşê heran bi. Gamêla Heran wextê ke zî sitadyomê tutan û xortanê Pasûrî bi, cayê maçê fitbolê bi. Nika zî kêyê deshezaran meyîtan bi, goristanêko pîl biye bi.

Pasûrî paştiya xo dayo tapanê berzan. Çardorê Pasûrî koyêberzî yê. Rojhelatê qeza ra Çemê Pasûrî derdorê koyê Sefîneyî ra, koyê Dorşîne û koyê Andokî ra destpêkkeno ûvakur ra verbi başûr herkyeno. Rojawanê qeza ra Çemê Şekiran zî çimeyanê xo derdorê koyê Melûlî û koyê Kasorîra destpêkeno û vakur ra verbi başûr herekyeno. Awa nê çeman bi zerqê tijîya vereşanî dûrî ra bereqyena. Nika veraşano; çardorê qeza ra xem û xemginîyê ke şinasnaye vila bena. Hêdî-hêdî verşan ageyrêno lêlê şanî ser. Tîjî xumamî kerdêne. Roj hima hima şiyêne awan. Hetê rojawanî rengoke sûr girewti bi. Ez vejya ya tapo ke her cayê qeza Pasûrîêseno. Ez nişta ro. Ez verê ra nê tapî sero zaf roniştî biya.Wextêko merdim nê tapî ser o roniştêne weşîyê ke şinasnaye zerrî ra zîldêne. Merdimî xo û her ca ra weş dîyêne. Hima-hima Kerra yê Pîrhesenî ra roj şîyêne awan. Kerrayê QelayaKefrûmî duri ra seka şatoyê ke wextanê entîkî ra bi îhtîşam miyanê deşte de sarevedaryeyî vinderte asayêne. Hetê vakurê rojhelatî ra vayêko nermik û serdin amêne. Vayê koyan sirêka serdine, boya vaş û vilikanê wişkan hetê koyan ra ardêne. Boya vaş û vilikanê koyê Sefîneyî, koyê Şerefdinî, Koyê Dorşîne, Koyê Hesamdînî vistêne têmîyan û rîy û laşê merdimî ra vila kerdêne. Durî ra vengê zirayîşê herê ke ameyêne.

Ez nê tapî ser o bi zerrîyê ke weşe ronişta. Vengê zirayîşêherê ke dûrî ra amêne, mi ra tena vengê yew heywanî nêbi; o, vengê wextê kê vîndî bi. Çewres serre verê ra qîrayîşê tutan û xortanê Pasûrî, veng û hewayîşê embazan nê cayî de vila biyêne; nika Gamêla Heran de sukûtê goristanî estbi. Zerrîya mi de hûznêko giran mend. Çunku mi zanayêne ke o wext do hindî nêageyreno. La Gamêla Heran temamîya xo ra vîndî nêbîyêne. Heta ke nameyê êy ziwanan de bimano, heta ke ma qîrayîşê tutan, zirayîşê heran û rîyê embazanê xo bîyarê vîrî xo, na ca do cuya xo dewam bikero. Ez, o şan bi hûznî tapî ra ameya war; labelê zerreyê mi de hêvîyêke qicike est bi: Belkî ma nê, la belkî rojek tutanê ma newe ra, herçiqas cayêko bîn de biye bê zî, bi yew qirayîş û yew hewayîş reyna rihê Gamêla Heran cuya xo de rojane bikerdayêne…

Derheqê hedîse de tehqîqat dewam keno.

Keyeyê Güranî, serê gorê Narine de programêkê vîrardişî hadre kerd. Pîyê aye Arif Güranî va: "Na komele seba Narine, seba vînayîşê Narine şew û roj micadele kerd. Rayîrê heqî yew o. Homa yew o. Qur'an yew o. Rastî zî yew a."

Avukat Mustafa Demirî zî va: "Herçiqas rayîrê qanûnî yê asanî seba hîrê gumanbaran qedîyayî aseno zî, rayîrê qanûnî yê xosere hema zî dewam keno. Ma serê nê rayîran de muracaat kerd. Waştişê ma esto ke Mehkemeya Anayasayî û Serdozgerîya Komare ya Yargıtayî goreyê madeyê 308î dosya berê Meclîsê Pêroyî. Ancî zî ma dosya berd Mehkemeya Anayasayî."

Hedîse şan nêzdîyê Mehelaya Korxalî ya Licê de qewimîya. Otomobîla ke Çewlîg ra şîyêne ver bi Dîyarbekirî, gama ke otomobîlêk vîyartêne bi da TIRa ke o wet ameyêne ro

Xeberdayîşê şarî ra ser ekîbê weşîye yê 112î, îtfaîye û cendirmeyî ameyî cayê qezaye. Kontrolê ekîbanê weşîye de bewlî bi ke 2 kesê mîyanê otomobîle de bî merdî. Şoforê TIRî yo ke birîndar bi, mudaxeleyê verênî ra dima wedarîya nêweşxane.

Cenazaya Kaya seba wedarnayene do hetê keyeyê ci ra bêro berdene Edena.

Cevat Yıldızî na xebata xo de vateyê verênan ê Çêrmûgi arê dayê û bi na xebate edebîyatê Zazakî rê xizmetêko pîl kerdo.

Kunyeya kitabî de wîna vajîya

Vateyê verênan, verênanê ma ra ma rê mêrasên ê. Kam nê mêrasî bigurêno, qal û qiseyê ey cayê xwu gînê, cematî de giraneya ci bena, qisaya ci goştarey bena. Vateyê verênan qanûno fekî yo. No qanûn daway û meselan de zaf gurêneyeno û pa meseleyî girêdeyenê.

Qando ke însanê verênî tebîetî mîyan de coyenê aye ra vateyê verênan mîyan de karakterê heywanan ser zaf numûneyî deyayê. Nê numûneyî; dîk, kerg, kutik, dele, verg, heşe, mar, manga, ga, meye, bize, leglege ûsn. Karakterê nê heywanan ser zaf şîret û nesîhetî deyayê. Dar û ber ra, nebatan ra, heq û huqûqî ser ra, muhîmeya merdimîn ser ra şîretî deyayê. Nê şîretî mektebên veşerî kesî rê fayde danê. Çunke hem tecrubeyê verênan ra aqil gêrîyeno hem zî kesî rê şexsîyetên danê qezenç kerdiş.

Kitab hetê Alî Aydin Çîçek û Şadê Agon ra ameyo amedekerdene.

Kitabê Alî Aydin Çîçek û Şade Agone "Malmîsanijî Vat û Nuşt" ame weşanayene. Nuşte û roportajê Malmîsanijî yê ke cayayanê cîya-cîyayan de ameyê weşanayene nê kitabî de amey pêserardene.

Kitabê “Malmîsanijî Va û Nuşt“ nuşteyanê M. Malmîsanijî ra yenê pê û 664 rîpel o. Kitab de nuşte, meqale û roportajê M. Malmîsanijî yê ke kovare û rojnameyanê sey “TÎRÊJ (1980-1981)”, “BERBANG (1989),“HÊVÎ (1983-1987)”, “ARMANC (1990-1994)”, “ROJNAME (1991)”, “ÇIRA & VATE (1996-2000)”, “VATE (1997-2023)”, RÛDAW (2009)” û rojnameyê “NEWEPEL (2011) nusîyayê ca gênê.

Kitab hîrê beşan ra yeno pê.

Nuşteyê daşinasnayîşê kitabî wina yo:

“M. Malmîsanijî bi fedakarîye, bi înadêkê tujî, bi israr û bi cesaretî karêko zaf giran kerdo ra xo piştî û kewto rayîr û no rayîr zî ey bi xo, bi zehmetî, bi keda zafe, bi çîle, bi mucadeleyêkê girdî seba şarê xo akerdo. Ma eşkenê vajê ke M. Malmîsanij raywanê yew ziwanî yo ke bêwayîr û sînorê mergî de yo. O, ci rê wayîr vejîyayo û bîyo roşnîya ci. Mamosta Malmîsanij tena seba kirmancan-kirmanckî ney seba pêroyê kurdan, tarîxê kurdan û lehçeyanê bînan yê kurdkî zî xeylê xizmetê qedirgiranî kerdî û ey hertim bi îmkananê xo piştî daya xizmet û xizmetkaranê tarîx û ziwanê kurdkî. Mamostayî xeylê wendekarî resnayî û vistî rayîrê xebatanê ziwanî. Rayîro ke wextêk tena yew raywanê ci bîyo, ewro bîyo guzergahê bi seyan raywanan. Bêguman heta nika Malmîsanijî û xizmetanê ey ser o xebatê ercîyayeyî ameyî kerdene û ma zî zanenê ke hayîya tayê kesan ked û fedakarîyanê mamostayî ra est a. Hêvîya ma a ya ke rayîrê ziwanê ma de no kitab bibo xerîtaya raywananê heweskar û neweyan.”

Nuştox, ziwanzan, cigêrayox, kedkarê ziwanê Kirmanckî (Zazakî) endamê Grûba Xebate ya Vateyî û embazê Seyîd Rizayî Munzur Çemî roja 11ê Kanûna 2022î de şaristanê Almanya Berlîn de dinyaya xo bedilnabi. Ma demo peyên de zî 9ê Teşrîna Peyêne YA 2022Î de yewna ercê xo Mehmûd Nêşiteyî vînî kerdbi. Nê her di ercê ma, zanayeyê ma, rîsipîyê ma dejêko bêrdeman zerrîya ma de verday. Ma se vajê! Sereyê şarê ma weş bo. Wa mîyanê nûr û gulan de bikewê ra. Ma do kedkaranê ziwanê ma xo vîrî ra nêkerê.

Mi o serra 2012î de şinasnabi. Mi Komela Çewlîgijan de dersa Kirmanckî dêne. Her çiqas hetê rastnuştişê ziwanî ra zanayîşê mi kêm bi zî mi goreyê zanayîşê xo derse dêne û da 15-20 wendekarê ma estbî. Rojêka zimistanî, aşma Çeleyî de mi semtê Ofîsî yê Dîyarbekirî de bînê bînayêke de derse dêne. Dr. Şemsettîn Koç destê ey de telefonê destan çend rey şi teber ame zere. Mi va "Keko xeyr o, eke karê to esto ti eşkenî şêrî " va "Ney, mêmanêkê mi Ewropa ra yeno. Ez ey rê ca tarîf kena" Mi va "De baş o wa o zî bêro" Wexto ke ez derse de bîya Munzur Çem ame zere. Destê ey de çenteyêk estbi. Paltoyêko derg û sîya peredaye bi. Mi ca de o şinasna. Ame hetê peynî de cayêk de bêveng nişt ro. Ewnîya mi ra va 'Dewam bike' Ez bîya sûr, mi areq eşt. Heta ke derse qedîya goşdarîya mi kerd. Xora dersa ma ya peyêne bî. Derse qedîya ma pêro şîy persê ey kerd. Hevalan ey ra va "Enwer senî derse dano? Va " Zaf rind derse dano. Şansê şima esto ke wîna yew mamostayê şima esto."

Halbukî mi qet rind derse nêdêne. Kêmanîya mi zaf bî hetê rastnuştişî ra. Badê pey têkilîya ma dest pêkerde. Mi rê çend metnî erşawitî ke ez xo aver berî. Raşta ci merdimêko zerrînizm, zanaye û ercaye bi Munzur Çem. Mi ê hereketê ey qet xo vîr ra nêkerd. Eke yewêko qûre bîyêne bivatêne "Nêzano derse bido." La o her tim waştêne vernîya ciwanan akero.

Nuştox û Cigêrayox, kedkarê ziwanê Kurdkî, roşinvîr û ronayoxanê Grûba Xebate ya Vateyî ra Munzur Çem xeylê wext estbi ke nêweş bi û tedawîya qansêrî dîyêne. Munzur Çem çi heyf ke xerîbîye de şaristanê Almanya Berlîn de şi heqîya xo ser. Wefatê Muzur Çemî mîyanê sîyasetê Kurdan û roşinvîr û nuştoxanê Kurdan de bi sebebê xemgînîyêka pîle.

Raşta ci Munzur Çem semedê ziwanê ma û miletê ma merdimêko muhîm bi. Seke yeno zanayîş, Grûba Xebate ya Vateyî serra 1996î de Swêd de ameya ronayîş. Munzur Çem zî ronayoxanê Grûba Xebate ya Vateyî ra yew bi. Hetanî ke bi nêweş (2014) mîyanê Grûbe de serekîya kombîyayîşan kerdêne. Munzur Çem hetanî roja ke şi rehmet semedê şarê xo û semedê ziwanê ma xebatî kerdî. Hetêk ra yewêko welatperwer bi hetêk ra zî yewêko kedkar... Motîvasyonê ey zaf zêde bi. Cuyayîşê xo de bi temamî qayîl bi ke kultur û ziwanê Kurdan nêmirê, aver şêrê û bêrê pawitiş. Waştêne wa Kurdî zî sey her miletî bi heqanê xo biciwîyê, azad bê, yew statûya înan bibo. Hetêk ra zî her wext waştêne bido ispatkerdiş ke Kirmancî/Zazayî û Elewîyî zî Kurd ê. Nê meseleyan ser o xebatê ey ê akademîkî estbî. Nasnameyê Dêrsimî ser o zaf xebatî kerdî û dayî çapkerdiş.

Munzur Çem dewa Gêxî Qurze de amebi dinya. Goreyê wasîyetê ey meyîtê ey dewa ey de amey definkerdiş. Raşta ci Munzur Çem temsîlê yew neslî kerdêne. Temsîlê şexsîyetê Dêrsimî kerdêne. Yewbîyayî û hewlîya Kurdan waştêne. Demêko derg mîyanê sîyasetî de zî mend. Xora serra 1980 de demê derbeyê 12ê êlule de de surgun bi û şi Ewropa. Xeylê wext Swêd de mend. Serra 1996î ra nat Gruba Xebate ya Vateyî de xebate kerdêne. Dost û embazê ey ê bi serran M. Selîm Uzun semedê ey vano ke "Derdê ey Azadîya miletê xo û serbestîya ziwanê Kurdî bi.Derdê ey sey derdê Nurî Dêrsimî û Alîşerî bi, ziwanê ma Kirdkî (Zazakî) bi. O domanê Dêrsimî bi”

Raşta ci tay merdimî estê ke nameyê înan ganî nêro vîrkerdiş. Ê merdimê ke semedê kultur, ziwan û şarê xo xebatî kerdî, emrê xo daye, ganî qîmetê înan bizanîyo. Ez hêvî kena ke şarê ma xebatanê Munzur Çemî ra feyde bivîno, ê xebatî semedê înanbibê roşinî û înan rê rayîr nîşan bidî.

Munzur Çem Kam o

Munzur Çem serra 1947î de dewa Gêxî Qurze de ameyo dinya. Mektebo verên dewa Gêxî Seter de, mektebê mîyanênî zî qezaya Dêrsimî Qisle de wend. Serra 1962 de Erzirom de dest bi wendişê Kolejê Tenduristîye kerd, 1966 de Dîyarbekîr de qedêna. Amnanê 1966î de sey memurê tenduristîye dest bi kar kerd. Hetêk ra xebitîya hetêk ra zî wend. Bi no qayde, mektebê Îqtîsadî û Ticarî yê Berzî yê Anqara 1971 de qedêna.

1975 de îmtîhan qezenc kerd û Anqara de, Sayiştay de sey kontrolorî dest bi karê xo yê neweyî kerd. 1980 de, çend aşmî/mengî cuntaya 12ê êlule ra ver, welat terk kerd, şi welatanê teberî. Sebebê nê terkerdişî kar û xebatê eyê polîtîk û karê nuştoxîye bî. A roje ra nat welatanê Ewropa de ciwîya.

Munzur Çem 1970 ra bi nat meqala, hîkaye, roman û temayanê bînan de kitabî nuştî. Sanik û lawikê ke mîyanê şarî de yê, ê dayî arê. Temaya meqalayanê ey ekonomî, polîtîka û kultur bi. Îmla û rastnustişê kirmanckî ser o zî xeylî xebatî kerdî.

Cuntaya 12ê êlula 1980 ra avê, grûba polîtîk a ke bi nameyê “Özgürlük Grubu” (Riya Azadî/Rayîrê Azadîye) amêne namekerdene, de xebitîya. Meqalayê xo yê perîyodîkî kî ewilî kovar û rojnameyanê na grûbe de nuştî. Ma vaje, kovarê sey Özgürlük Yolu, Roja Welat, Özgürlük ûêb.

Wezto ke welat terk kerd, peynîya serra 1980 de şi Almanya. Ey hetêk ra karê xo yê polîtîkî ramit, hetêk ra zî sey rojnamegerî xebitîya.

Adara 1984 de Almanya terk kerde û şi Swêd, uca de îltîca kerd. Payîzê peyênê 1996î ra nat paytextê Almanya Berlîn de ciwîyêne.

Eserê Munzur Çemî êyê ke ameyê çapkerdiş

Türkiye Kürdistanı: Ekonomik ve Sosyal Yapı, Özgürlük Yolu Yayınları, 1985

Gülümse ey Dersim, vol. 1, Özgürlük Yolu Yayınları, 1990

Gülümse ey Dersim, vol. 2, Özgürlük Yolu Yayınları, 1991

Dünü ve bugünüyle "gerikalmışlık" sorunu, Öz-Ge Yayınları, 1991

Hotay Serra Usivê Qurzkizî, Roja Nû, 1992

Gülümse ey Dersim, vol. 3, Özgürlük Yolu Yayınları, 1993

Tayê Kilamê Dêrsimî, 1993

Ferheng: Kurdî-Tirkî (Zazakî), 1994

Ormanın Dili (1 ed.), Peri Yayınları, 1996

İsyana Çağrı, Peri Yayınları, 1996

Ekmeği de Yaktılar, Pencînar Yayınları, 1997

Luye Be Biza Kole ra, Weşanên Komkar, 1998

Kulê 38î, Weşanên Komkar, 1998

Dersim'de Alevilik, Peri Yayınları, 1999

Tanıkların Diliyle Dersim 38, Peri Yayınları, 1999

The Voice of the Forest, KOMKAR Publications, 2000

Türkçe Açıklamalı Kirmancca (Zazaca) Gramer, Weşanên Deng, 2003

Ormanın Dili (2 ed.), Peri Yayınları, 2004

Antolojîyê Hîkayanê Kirmanckî (Zazakî), Weqfa kurdî ya kulturî li Stockholmê, 2005

Hewnê Newroze, Weşanxaneyê Vateyî, 2005

Gula Çemê Pêrre, Weşanxaneyê Vateyî, 2007

Ormanın Dili (3 ed.), Peri Yayınları, 2008

Dêrsim Merkezli Kürt Aleviliği (Etnisite, Dini İnanç, Kültür ve Direniş), Weşanxaneye Vateyî, 2009

Hewraman - Dersim Sırrı, İsmail Beşikci Vakfı, 2017

Nuşteyî, Weşanxaneye Vateyî, 2019

Veng û Hesreta Herdê Dewrêşî, Weşanxaneye Vateyî, 2020

Yayınlanmış Yazılar I / Dergi, Gazete Yazıları, Babek Yayınları, 2020

Yayınlanmış Yazılar II / İnternet Yazıları, Babek Yayınları, 2020

Yayınlanmış Yazılar III / Polemik Yazıları, Babek Yayınları, 2020

Kiğı’dan Berlin’e Anılar I, Deng Yayınları, 2021

Goreyê raporan, dayzayê Dunya di serrî verê cû seba zewacî şibi aye waştbi, labelê Dunya no waştiş qebul nêkerdbî. Ame îdîakerdene ke Dunya bi “hebikê birincî” dayzayê xo jehr kerdo û merdim bi no sebeb ra merdo.

Hêzanê asayîşî yê Îranî Dunya bi sûcê "kiştişo qesdî" tepiştbî û mehkemeya Îranî cezaya îdamî dabî aye. Cezaya aye zindano merkezî yê Îlamî de ame caardene û a amey darde kerdene.

Forumê Aştî û Azadîye hetê Enstîtuya kurdî ya Amedî û Şaredarîya Bajarê Girdî yê Amedî ra ame organîzekerdiş,

Amed de siba wesîleyê Roşanê Ziwanê Kurdî ra bi nameyê “Rayîr û metodê ganîkerdişê ziwananê ke binê tehluke de yê” forumêk virazîya.

Na komxebate, hetê Enstîtuyê Kurdkî ya Amedî ra sey hîrê roniştişan amey hedrekerdene.

Roniştişo dîyin de babeta “Dezgehkîkerdişê Kirmanckî” amey munaqeşakerdene û Ehmedê Bira sey qalîkerdox û Nesîb Gultekîn sey moderator ca girewt.

*Na xebere bi destekê madî yê Sefaretxaneyê Almanya yê Anqara, çarçeweya 'Projeyê Xurtkerdişê Dezgehanê Medyaya Herêmî yê bi Wasitaya Mentorîya Mîyanneteweyîye û Vurnayîşê Dîjîtalî' de ameya amadekerdene, mesuldarîya muhtewayî aîdê dezgehê ma ya."