ZAZAKÎ NEWS - Taximanê Trendyol 1. Lîgî ra Amedspor, seba vejîyayîşê Süper Lîgî Îdir de do vejîyo musebaqayêka muhîme. Erzurumsporî ra dima taximo dîyin o ke do rasterast vejîyo Süper Lîg, 2ê Gulane roja şeme musebaqayanê hefteyê peyênî ra dima do aşkere bibo.

Amedsporo û Erokspor nika wayîrê 73 pûanan ê. Musebaqaya nêmê ewilî de Amedsporî Amed de 2-1 qezenc kerdbi û Îstanbul de zî musebaqa 1-1 qedîyabî. Seba ke muqayeseyê mabênê her di taximan de Amedspor vernî de yo, eke Amedspor vera Îdir FK hîrê pûan bigîro vejîyeno Süper Lîg.

Amedsporî eke na musebaqa bigîro, do tarîxê xo de reya verêne vejîyo Süper Lîg. Amedspor wextê 2023-2024î de Lîga 2. Grûba Sûr de bîbî şampîyon û vejîyabî Lîga 1. Amedspor sezonê verênî de rêza 9. de musebaqayî qedînabî, labelê nika tena yew game Süper Lîgî ra dûrî vindeno.

Na musebaqaya krîtîke ra verî Amedspor de direktoro teknîkî bedilîya. Rayberîya klûbî badê erşawitişê Mesut Bakkalî, Sertaç Küçükbayrak seba na wezîfeye aşkere kerd. Sezonî mîyan de direktoranê teknîkî Mehmet Altıparmak û Sinan Kaloğlu reyde zî rayîrî ameybî cîyakerdiş.

Na xebata ke Weşanxaneyê Vateyî ra vejîyaya, kokê çekuyan û bestoxanê mabênê lehçeyanê kurdkî ser o vindena.

Aşkere bi ke xebate bitaybetî lehçeya zazakî ser o vindena û nê çekuyan lehçeyanê kurmanckî, sorankî û hewramkî de bi hawayêko sîstematîk muqayese kena.

Kîtab de çekuyî hetê mana, form û vurîyayişê vengan ra bi ameyê muqayesekerdiş.

Ame zanayîş ke nuştişê kîtabî de, çekuyê ziwananê ke alfabeya latînkî şuxulnenê, sey orîjînalê xo mendê. Labelê telefuzê çekuyanê ziwananê alfabe û nuştişê erebî, krîlî yan zî yê bînan esas ameyê girewtiş. Seba ke wendoxî birehetî biwanê, nê telefuzî mabênê parantezanê çarçeweyî [] de bi herfanê latînkî nusîyayê.

Verênan vato ke “Wext, dermano tewr pîl o.” Her çiqas vatişê verênan ser o çend hezar serrî û çaxî derbaz bîyê zî la ancî cayê xo gênê. Ma zî nê çaxî de pêro vatişanê kal û pîranê xo kenê tecrube û cuya xo rê dewam kenê.

Gelo kal û pîranê ma çira wina vato? Înan seba dejê eşqî, dejê nêweşî, yan dejê mergêk... Gelo dejê hêvîyêke ra? Her çî sebeb ra vato la rastîyê xo de zî merdim nê çî ciwîyeno û vîneno. Wextî dir vîneno ke o baro giran ke kûrayîyê çiqas zêde bo zî sey awa ke herikyena, sey pelê dare ke vayî de pereno, wina şenik vîyarneno. Ti ewnîyena ke o baro ke paşta to çewt kerdibî, sereyê to dejnabî, bi wextî dir tesîrê xo vînî kerdo. Belkî zî “mana” bixo ê barî hende giran kena. Wexto ke a mana vînî bibo û wext zî merdimî dir hemraytî bikero, tu giranî êdî nêmaneno. Yanî beno ke sirrê “wextî” vindîbîyayîşê “mana” yo. Çike merdim xo rê îmgeyêk awan keno û her wext ê îmgeyî de çîyêko newe kifş keno. Yanî goreyê zerrî û hişê xo fesilneno. La wexto o fesilnayîş çewt şî, yan zî manaya ke to bar kerdibî, sey ci nêvejîya, pêro efsûnîyê xo şino. Helbet no hende lez nêbeno. Çewtbîyayîşê ci senî ke wextî dir xo dano teber, dejê xo zî wextî dir vînî keno.

Nê ser o dermanbîyayîşê wextî zî her merdimî de cîya yo. Tayê xo belkî rojêke de rastê dermanê xo yenê, tayê xo bi aşman û tayê xo zî belkî serran ancax rast yenê. La çîyêk qetî est o ke merdim ver bi başî şino. Na babete de darî û însanî zaf şibyenê sey yewbînan. Darî zî prosesê wextî ra derbaz benê û însanî zî. Darî ver bi payîzî pelanê xo rijnenê, zimistanî benê wuşk û ver bi wisarî ancî newe ra yenê dinya, şax danê, pêro heybetê xo mojnenê ra. Însanî zî wina yê. Vayêk xurtî dir pêro pelê înan rijinê, badê benê wuşk, xo bêderman û bêhevî hîs kenê la wextî dir vînenê ke tîje vejîyaya û şewqê tîje dir ancî wuştê pay. Hem zî verî ra hîna hêzdar.

Belê, wext derman o. Dermano ke êdî to sey verê nêverdeno yo. Serê a birîne padano la êdî ti a verêne nêbena. Ti biwazê zî êdî sey verê nêbena. Ti her tim mîyanê pawitişî de bena û birîna xo rê bena qalxan ke zirarêk bîn nêvîna. Çike eke to wextî ra dersa xo nêgirewta, ancî a birîne abena û beno ke êdî qet nêra padayîş. Ganî însan wextê xo dir rast û dûrist bo û tira dersê pîlan bigîro û merdim êdî mîyanê vîyarte de asnawe nêkero, timî biewno vernîya xo ra. Sey Sîmone de Beauvoîr zî vato: "Şima nêeşkenê wext bivurnê la wext şima vurneno.” Wext ma rê beno derman û wext ma vurneno!..

Seba pawitişê înan zî cezaya tircakerdişê înan 700 hezar TL ya.

Semîneran de ke çarçewaya festîvalî de ame organîzekerdene, rejîsor Dr. Ghotbedin Sadeghî derheqê rîtuelê Mîr Newrozî ke herêmanê Îranî de ke kurd tede ciwîyenê, ameyo bicaardene agahî dayî.

Panelê bi sernameyê "Awankerdişê Kulturî yê Estbîyayîşê Tîyatroyê Kurdî de" de, rejîsor Berfîn Zenderlîoglu û kaykerê tîyatroyî Keval Sidqi sey qiseykerdoxan beşdar bîyî.

Ekîbê tîyatroyî ke Ermenîstan ra ameyî zî, kayê bi nameyê "The Artist (Hunermend)" ke nuştox Alexander Shirvanzade nuşto û Aram Nalbandyanî rejîsorîye kerda, sahne kerd.

Kayî ra dima, kaykeran rê plaket û gulî ameyî dayene.

Festîval do heta 2yê gulane dewam bikero.

Goreyê xebera Ajansê Mezopotamya, keyeyê Şerlîye îdîa kerd ke Gûlsûm Şerlîye 26ê Nîsane de merda, labelê ê roja bîne na hedîse hesîyayî. Seba ke sedemê merdiş aye aşkere bîbo, cenazeya Şerlîye wedarîyaye Dezgehê Tîbê Edlî.

Gorîstanê Mardînkapî de amey definkerdiş

Dîma ke karê otopsî qedîya, keyeyî cenazeya Gûlsûm Şerlîye gîrewt. Cenaze wextê şanî de Gorîstana Mardînkapî de bi dûayan amey definkerdiş.

Mi yew keyneke ra hes kerdêne

Mi her roje ci rê yew gule berdêne

Yayê gule

Mi yayê boy kerdêne

Nêbiya zama yayê zî veyvek

Keyê to veşo felek

Ay lew û alişkê sûrî

Destê ma têra vet ma eştê dûrî

Nêbiya zama yayê zî veyvek

Keyê to veşo felek

Qey rindbî ana rindbî

Gule hetê çi bî?

Ma nezerî bî

Nêbiya zama yayê zî veyvek

Keyê to veşo felek

Zazakî de zamîrî wayîrê rolêko muhîm ê. Nê zamîrî ma eşkenê çend grûban de kom bikerî:

1. Zamîrê Kesî:

• Ez (1. kes, tekil)
• Ti (2. kes, tekil)
• O/A (3. kes, tekil)
• Ma (1. kes, zafhûmar)
• Şima (2. kes, zafhûmar)
• Ê/Î (3. kes, zafhûmar)

2. Zamîrê Îşaretî:

• No/Na (nêzdî)
• Eno/Ena (nêzdî)
• O/A (dûrî)
• Ewo/Ewa (dûrî)
• Nî/Nê (zafhûmar, nêzdî)
• Ê/Î (zafhûmar, dûrî)

3. Zamîrê Wayîrîye:

• Min (yê mi)
• To (yê to)
• Ey/Aye (yê ey/aye)
• Ma (yê ma)
• Şima (yê şima)
• Înan (yê înan)

4. Zamîrê Persî:

• Kam (kam?)
• Çi (çi?)
• Kamcî (kamcîn?)
• Çend (çend?)

5. Zamîrê Bestoxî:

• Ke (ke)
• Yo ke/Ya ke (o ke/a ke)
• Yê ke (ê ke)

Nê zamîrî zazakî de goreyê cînsîyet, hûmar û halî yenê bedilnayîş. Mesela:

• "Ez şoina." (cinî)
• "Ez şino." (camêrd)
• "O ame." (camêrd)
• "A ameye." (cinî)

Her zamîr goreyê halî bedilîyeno:

• Ez (halê sade)
• Mi (halê oblîk)
• Min ra (halê çekuyî)

Zazakî de zamîrî manaya cumle de rolêko muhîm kay kenê û coka ganî rind bêrê şuxulnayîş. Eke şaş bêrê şuxulnayîş, cumle eşkena manaya xo vurno yan bikewo şaşîye.

Zamîrê Zazakî: Tafsilat û Nimûneyî

1. Zamîrê Kesanî bi Nimûneyan:

Halê Sade:

• Ez (mi kitab wend)
• Ti (ti şonî kar)
• O/A (o/a ameyo/ameya)
• Ma (ma şonî suke)
• Şima (şima çi kenê?)
• Ê/Î (ê şonê kar)

Halê Oblîk:

• Mi (mi nan werd)
• To (to çay şimit)
• Ey/Aye (ey/aye qisey kerd)
• Ma (ma kar kerd)
• Şima (şima çi kerd?)
• Înan (înan ma dî)

2. Zamîrê Îşaretî û Şuxulnayîşê Înan:

Nêzdî:

• No/Na kaxite (na kitabe)
• No dar (no ban)
• Nê darî (nê banî)
• Nê kitabî (nê çekuyî)

Dûrî:

• O/A kaxite (a kitabe)
• O dar (o ban)
• Ê darî (ê banî)
• Ê kitabî (ê çekuyî)

3. Zamîrê Wayîrîye û Şuxulnayîşê Înan:

Tekil:

• Kitabê mi (kitabê min)
• Kitabê to (kitabê to)
• Kitabê ey/aye (kitabê ey/aye)

Zafhûmar:

• Kitabê ma (kitabê ma)
• Kitabê şima (kitabê şima)
• Kitabê înan (kitabê înan)

4. Halî û Bedilîyayîşê Zamîran:

Halê Raveberî:

• Min ra (mi ra)
• To ra (to ra)
• Ey/Aye ra (ey/aye ra)
• Ma ra (ma ra)
• Şima ra (şima ra)
• Înan ra (înan ra)

Halê Wayîrîye:

• Yê mi (malê mi)
• Yê to (malê to)
• Yê ey/aye (malê ey/aye)
• Yê ma (malê ma)
• Yê şima (malê şima)
• Yê înan (malê înan)

5. Zamîrê Persî û Şuxulnayîşê Înan:

Kesî:

• Kam o? (no kam o?)
• Kama? (na kama?)
• Kamê? (nê kamê yê?)

Çî:

• No çi yo?
• Na çi ya?
• Nê çi yê?

6. Zamîrê Bestoxî û Nimûneyî:

• O ke ame... (camêrdo ke ame)
• A ke şîye... (cênîya ke şîye)
• Ê ke ameyî... (kesê ke ameyî)
• Ya ke mi dîye... (a ke mi dîye)

7. Zamîrê Wextî:

• Key? (çi wext?)
• Kengê? (çi wext?)
• Çi wext? (çi zeman?)

8. Zamîrê Cayî:

• Ça? (kotî?)
• Kotî? (kamca?)
• Kamca? (ça?)

Dîwanî goreyê rojevê kongreyî detst bi karê xo kerd û heqa qese kerdene dê serekê Înstîtutê Ziwan û Kulturê Kirmancî Seyîtalî Dikmenî. Serekê Înstîtutî rêyna bi kilmek derheqê karê Înstîtutî de weçînîtena fikrê xo û vatena xo arde ra ziwan.

Rapora kar û gureyê Înstîtutî ya ke amay bî nustene, hetê Wusênê Gestemerde ra amê wendene. Wendena rapora kar ra dima Îdarekerdoxanê Înstîtutî ra Savaş Akay kî derheqê fînansê Înstîtutî de qese kerd û no husis de malumatî dayî.

Gorê rojevê kongereyÎ, dîwanî xebatê xo dewam kerd û bi testîqê (onay) endamanê ÎKKyî Îdarekerdoxê verî (demê 24îne) amayî azad kerdene.

Azad kerdena Îdarekerdoxanê demê 24îne ra dima şî weçînîtena Îdarekerdoxanê newîyan û îdarekerdoxê newî amayî weçînîtene.

Îdarekerdoxê Înstîtutî yê ke newe ameyî weçînitene nêwe:

Soner Soyer

Sevîm Çitak

Pinar Özgül

Gulten Narîn

Wusênê Gestemerde

Weçînîtena Îdarekerdoxanê Înstîtutî ra dime rojevê kongre de jû kî "Fîraznayena 25 serrî ya ÎKK" bîye. Na babete ser ro kî endamanê Înstîtutî qese kerd û fikrê xo, vernîyazê xo ardî ra ziwan. Seba nê xebatî kî jû komîte amê weçînîtene.

Înstîtutê Ziwan û Kulturê Kirmancî -ÎKK- e.V. Berlin

ÎKK Berlin, 27.04.2026

Tarix:

• Dîyarbekir dewrê antîk ra hetanî ewro zaf şaristnanê muhîman ra yew o
• Nameyê xo yê verên "Amida" bi
• Sumerî, Asurî, Hîtîtî, Parsî, Romayî, Bîzansî, Erebî, Selçuqî, Artukî û Osmanî tede hukim kerdo
• Surê Dîyarbekirî ke lîsteya UNESCOyî mîrasê kulturî yê dinya de ca gênê, 5000 serrî verê cû virazîyayê

Kultur û Cuya Sosyale:

• Zaf kulturan û dînan bîyo keye: Kurdî, Erebî, Ermenî û Suryanî tede ciwîyayê
• Camîyî, kilîseyî û sinagogî tede estê
• Muzîk, edebîyat û hunerê destî de zaf dewlemend o
• Xebatê destî yê bakirî (karê bakir) û tekstîlî zaf namdar ê

Cayê tarîxî:

• Sur (Kalaya Dîyarbekirî)
• Ulu Camî (Camîya Pîle)
• Minareya Çarlinge (Dört Ayaklı Minare)
• Xanê Hesen Paşayî
• Bazirganxaneyo Hesen Paşayî
• Kilîseya Mar Petyun

Ekonomî:

• Tîcaret û ziraet de zaf muhîm o
• Bakir û tekstîl senayî de cayêko muhîm o
• Turîzm de zî potansîyelê xo esto

Coğrafya:

• Çemê Dîcle (Dicle) kenarê bajarî ra vîyareno
• Deşta Dîyarbekirî zaf berz û hîra ya
• Îklîmê xo kontinental o, hamnanî germ û zimistanî serd o

Ewro:

• Bajarêko modern û pîl o
• Nufusê ey teqrîben 1.8 mîlyon o
• Merkezê kulturî, ekonomîk û akademîk o
• Kurdistanê Bakurî de merkezêko muhîm o

Dîyarbekir şaristanêko tarîxî û kultur û mîrasê xo de zaf dewlemend o. Eke ti şîrî uca, ez şêna vajî ke ti ganî Sur, Ulu Camî û kenarê Çemê Dîcle zîyaret bikerî. Nê cayî zaf rindê û tarîxê bajarî nîşanê ma danê.

Murad Canşad

Destana Gilgamêşî; Xızır û Felek

https://www.zazakinews.com/destana-gilgamesi-xizir-u-felek

Mihemed Kurdî

Şerî De Nê, Ma Sîyasetî De Vîndî Kenê

https://www.zazakinews.com/seri-de-ne-ma-siyaseti-de-vindi-kene

Bahrî ÇABUK

Felsefayê Zanayîşî/Epîstemolojî -3

https://www.zazakinews.com/felsefaye-zanayisiepistemoloji-3

Enwer Yılmaz

Filmê The Banshees Of Inisherin ser o

https://www.zazakinews.com/filme-the-banshees-of-inisherin-ser-o-2

Mehmet Ay

Wendegehan de hêrişkarî-2

https://www.zazakinews.com/wendegehan-de-heriskari-2

Rayberîya Amedsporî ewro aşkere kerd ke înan teknîk dîrektor Mesut Bakkalî reyde yew kombiyayiş kerd û bi hawayêko pêameyîşî qerar da ke rayîrê xo cîya bikero.

Mesut Bakkal

Serra verêne Mesut Bakkalî Amedspor berdbî lîga 1.. Mesut Bakkal dewreyÊ diyinî de ame cayê Sinan Kalogluyî. Bakkal 11 maçan de Amedspor de mend, labelê 5 hefteyanê peyênan de netîceyê xirabî girewtî.

Askerayîya Amedsporî

Amedsporî va: "Ma bi teknîk dîrektorê xo Mesut Bakkal û ekîbê ey reyde rayîrê xo cîya kerd. Ma seba keda ey sipas kenî û karîyerê ey de serkewtiş wazenî."

Ame zanayîş ke taxim do maçê Igdirî de bi Sertaç Küçükbayraki dir bivejîyo seha.

Perwerdeyê tatbîqî ke Merkezê Perwerdeyî yê Parka Goletlî de dewam kenê û hetê perwerdekaranê pisporan ra yenê dayene, bi pêroyî 48 cinî beşdarê ci bîyê.

Kursîyerê ke prosesê perwerdeyê giranî yê 60 rojan ra vîyarnenê; teknîkê şekildayîşê porî, rengkerdiş û miqateyê çermî yê pisporî musenê û firsend vînenê ke peynîya perwerdeyî de xo rê cayê karî akerê yan zî sektorî de bêrê îstîhdamkerdene.

Bi nê programî ke kontenjan seba perwerdeyêko bi qalîte tay ameyo sînordarkerdene, yeno amanckerdene ke cinî cuya komelkî û ekonomîke de bi hewayêko hîna xurt ca bigîrê.

Na xebata J. Îhsan Esparî "Tanî Estanikî û Deyîrê Ma" reya verêne adara 1995î de Almanya de hetê Weşanên Rewşen ra ameyo çapkerdiş. Reya diyîne zî, payîzê 2004î de Îstanbul de hetê Weşanxaneyê Vateyî ra ameyo çapkerdiş û 198 rîpelî yo.

Weşanxaneyê Vateyî eşkera kerd ke, Kitabê J. Îhsan Esparî " Tanî Estanikî û Deyîrê Ma" hetê Weşanxaneyê Vateyî ra newe ra ameyo çapkerdiş.

J. Îhsan Esparî hetanî ewro xeylê nuşteyê ey bi kurdkî (Zazakî, kurmanckî), tirkî û swêdkî, hîkaye û şîîrî ey ê kirmanckî kovar û rojnameyan de weşanîyayê. Endamê Grûba Xebate ya Vateyî yo û hûmara yewine ra hetanî nika redaktorîya kovara Vateyî keno.

Pîsporan îfade kerd ke, no mele mîyanê tewiranê Saga Ephippigerayî de ca gêno û 25 santîmetre yo. Pîsporan va ke, zerarin nîyo la semedo ke goştwer o feydeyê ey esto. Mele mîyanê gêgayan de karman weno.

Wareyê Munzurî de laser warişt pic.twitter.com/XMKORtQdec

— Zazakî News (@zazaki_news) April 27, 2026

Kitabê Alî Aydin Çîçek û Şade Agone "Malmîsanijî Vat û Nuşt" ame weşanayene. Nuşte û roportajê Malmîsanijî yê ke cayayanê cîya-cîyayan de ameyê weşanayene nê kitabî de amey pêserardene.

Kitabê “Malmîsanijî Va û Nuşt“ nuşteyanê M. Malmîsanijî ra yenê pê û 664 rîpel o. Kitab de nuşte, meqale û roportajê M. Malmîsanijî yê ke kovare û rojnameyanê sey “TÎRÊJ (1980-1981)”, “BERBANG (1989),“HÊVÎ (1983-1987)”, “ARMANC (1990-1994)”, “ROJNAME (1991)”, “ÇIRA & VATE (1996-2000)”, “VATE (1997-2023)”, RÛDAW (2009)” û rojnameyê “NEWEPEL (2011) nusîyayê ca gênê.

Kitab hîrê beşan ra yeno pê.

Nuşteyê daşinasnayîşê kitabî wina yo:

“M. Malmîsanijî bi fedakarîye, bi înadêkê tujî, bi israr û bi cesaretî karêko zaf giran kerdo ra xo piştî û kewto rayîr û no rayîr zî ey bi xo, bi zehmetî, bi keda zafe, bi çîle, bi mucadeleyêkê girdî seba şarê xo akerdo. Ma eşkenê vajê ke M. Malmîsanij raywanê yew ziwanî yo ke bêwayîr û sînorê mergî de yo. O, ci rê wayîr vejîyayo û bîyo roşnîya ci. Mamosta Malmîsanij tena seba kirmancan-kirmanckî ney seba pêroyê kurdan, tarîxê kurdan û lehçeyanê bînan yê kurdkî zî xeylê xizmetê qedirgiranî kerdî û ey hertim bi îmkananê xo piştî daya xizmet û xizmetkaranê tarîx û ziwanê kurdkî. Mamostayî xeylê wendekarî resnayî û vistî rayîrê xebatanê ziwanî. Rayîro ke wextêk tena yew raywanê ci bîyo, ewro bîyo guzergahê bi seyan raywanan. Bêguman heta nika Malmîsanijî û xizmetanê ey ser o xebatê ercîyayeyî ameyî kerdene û ma zî zanenê ke hayîya tayê kesan ked û fedakarîyanê mamostayî ra est a. Hêvîya ma a ya ke rayîrê ziwanê ma de no kitab bibo xerîtaya raywananê heweskar û neweyan.”

Destana Gilgamêşî yê sumeran a, demê înan de vacîyaya. Çi wext vacîyaya nêzanîyeno la ÎV. 2500-3000 de bi sumerkî nusîyaya. ÎV. 2000 ra pey na destane zaf bîya namdar û bi cîya-cîya ziwanan û varyantan ra nusîyaya. Bi akadkî, asurkî, xurrîkî/hurrîkî, xîtîtkî/hîtîtkî^[1]… Tabletê nê nusxeyan cîya-cîya cayan de ameyê dîyene la çi nusxe tam û temam nîyo. Pêro nêmcet ê, hem zî ewro her lete cayêk de yeno girewtene. Mesela nusxeyo ke Îraq de ameyo dîyene, nêmeyê xo Amerîka de nêmeyê xo Tirkîya de… Demê Usmanîyan de dîyayê, Usmanîyan û Amerîka xo mîyan de pare kerdê.

Destan de Gilgamêş qiralê Urukî (bacar-dewleta Sumeran) yo. Ey ser ra agît çin o. Şarê koyî ra Enkîdu est o, o zî agîto temam o. Pawîyeno ke her di agîtî bibê reqîb û biyêrê têver la ê benê dost û bira, pîya şonê welatê koyan ra pawitoxê birran Humbabayî kişenê. Dime ra Enkîdu mereno; Gilgamêş keweno dime ra ke mergî rê çare bivîno. Dostê ey o tewr sadiq merdo şîyo, o zaf keweno ey ver.

Varyantanê destane de giranîye dîyena cîya-cîya çîyan ser. Varyantê Sumeran û Akadan de agîtîya Gilgamêşî vecîyena vernîye, yê Xurrîyan û Xîtîtan de cayê welatê koyan û Humbabayî (Huvava -xîtîtkî-) hîna zêde yo.

Destane de, varyantê Sumeran de Zîusudra, înanê bînan de Utnapîştîm est o ke tayê hetan ra manenê Xizirî.

Zîusudra yeno manaya cu-dî, cuyan-dî. Cuye/cuyan fariskî de zîndeg, kirdaskî de jiyan; cuyayene zî zîsten û jiyîn…

Gilgamêş xeberdar beno ke Utnapîştîm çareyê mergî zaneno. Ey rê oyê cayê durî vacîyeno. O, verî, merdim bîyo la qatê homayan de ca girewto û merdene ra azade bîyo. Gilgamêş do ey bivîno.

Gilgamêş keweno raye ser; çolan, koyan û deryayî xo dime ra verdano, vecîyeno huzbarê Utnapîştîmî, ci rê wina vano:

“Mi vatêne ez do yewerê cengawerî bivîna la ti winî nîyê. Ti tîya de kîştî kenê û çi çî nêkenê. Rastîye bivace, se bî ke to qatê homayan de ca girewt û merdene ra azade bîyê?”

Utnapîştîm vano:

“Ez do sirrê homayan to rê bivaca.”

Û ey rê behsê tofanî keno:

Verê royê Feratî ra bacarê Şurrupakî est bî. O bacar bî bacaro kehan, homayê ci zî bîyî kokim. Nifisê merdiman zêdîya; rîyê erdî bî pirr û peya, ci ra sey gayî orrîye şîye. Homayî qîrr-wîrrê merdiman ra bêzar bîyî, qala xo kerde yew ke înan ra bixelisîyê. Homa Ea, bi goreyê sozê verênî, ame hewnê mi û ez xeberdar kerda: Dest ban û keye ra biverde, xo rê gemîyêk biviraze, heme candaran ra taxim bigîre verê xo.

Ez serê şewderî ra werişta, mi hewt rocan de gemîye temam kerde. Mi keyeyê xo, merdimê xo, kesê zeneatkarî, heywanê kedî û koyîyî girewtî zerreyê gemîye. Şewe şilîye dest pê kerd. Şeş rocî û şeş şewî tofan ronîya, hetê dengizî ra firtine ame, heme ca bî lay û laser.

Roca hewtine firtineyê hetê cêrî (başur) vindert, dengiz bî xayîs, variş agina. Her ca de bêvengîye ronîyabî û merdimî cimê çamure bîbî. Erdo sîya çin bî. Dur ra yew ko asa. Gemîye anişte serê ê koyî ra. Koyê Nîsîrî bî. Gemîye cayê xo ra nêleqaye. Bi o tore hewt rocî mende. Roca hewtine serê şewdirî ra mi yew borane raverdaye; cayê aniştene nêdî û peyser ameye. Dime ra yew hechecike raverdaye; a zî peyser ameye. Dime ra yew qerpelase raverdaye; aye erdo sîya dî, kewte çîyê werdene dime ra, qirre-qirr kerd û peyser ameye. Mi hewt qazanî ronayî, nîyaz û qurban vila kerd. Homayan boya şîrinîye girewte, sey vizikan xar kerd bi ser. (Derê, tîya de bi “şîrinîye” behsê aşureyî beno? MC)

Senî ke çim gina gemîye, homa Enlîl ke ey tofan ronabî, hêrs bî ke yew merdimo yê merdene senî xelisîyayo, kamî o xeberdar kerdo. Vecîya meydan ke kerdena Ea’yî ya. Ea’yî vat ke mi xeberdar nêkerdo, ey hewnê xo de tofan dîyo. Naye ser Enlîlî ez û xanima mi, ma berdî zerreyê gemîye, ma dayî çokan ser, dest na sereyê ma ser û wina vat: Utnapîştîm, verî, yê merdene bî, naye ra pey o û xanima xo do fekê çeman de bicuyê. No rîwal ra homayan ez girewta no cayo dur de, fekê çeman de ca kerda…

No hîkaye de tayê çîyê Zîusudra/Utnapîştîm û Xizirî manenê yewbînan:

-Utnapîştîm merdene ra azade bîyo. Gilgamêş seba ke merdene rê çare bivîno, şono leweyê ey. Eynî çî seba Xizirî zî vacîyeno. Xizirî yew awe (awa Xizirî, abê heyat) ra şimito, merdene ra azade bîyo. Îskender kewto dime ra ke na awe bivîno la nêdîya.

-Utnapîştîm fekê çeman de ca bîyo. Xizir zî fekê dereyan de, hênîyan ser ra yeno vînayene.

-Utnapîştîmî yew gemîye viraşta, tofan ra millet xelisnayo. Şarê ma yê Raya Heqî (elewî) wexto ke veng danê Xizirî vanê: Ya Xizirê serê kelek û gemîyan!

-Zîusudrayê Sumeran yeno manaya Cu-dî/Cuyan-dîyê zazakî. Keso ke cuye/cuyan dîya/dîyo… O verî ra merdene ra azade nêbîyo, dime ra millet xelisnayo, merdene ra azade bîyo. Goreyê tayê varyantan, gemîya ke millet xelisnayo, anişta bi serê Cu-dî ser. Bi sumerkî koyê Zîusudra ser…Winî aseno ke ey sey Duzgin Baba û Munzur Bababyî nameyê xo dayo koyî. La nameyê koyî bi sumerkî ney, bi zazakî hetanî ewro ameyo: Cudî…

Hîkaye wina dewam keno:

Utnapîştîm Gilgamêşî rê vano; ti gêrenê ke merdene rê çare bivînê la ganî homayî semedê to ra biyerê pêser û qerar bigîrê. O semed ra ganî ti şeş rocî û hewt şewî hewn ra meşorê.

Gilgamêş xo nêgêno, hewn ra şono, nêreseno meqamê bêmergîye.

Zazakî de hewnî şibênenê merdene û vanê:

Hewn xeflet o.

Hewn birayê mergî yo.

Hewn merg o…

Utnapîştî vano; Gilgamêş hende raye ameyo, perîşan kewto, bêmergîye zî dest nêfînaya, qet ke nêbo na perîşanîya ey tezmîn biba. Aye ra yew sirr, sirrê genc-mendene ci rê vano: Binê awe de filan vaş est o, eger ti bieşkê ey biqerifnê; o vaş gencîya merdimî peyser ano. Gilgamêş cimê awe beno, vaşî qerifneno. Vano; ez bena dana kokimanê Urukî, wa bibê genc. La mar vaşî ci ra tiraweno weno, ca de pirên/vala erzeno. Sirrê genc-mendene zî Gilgamêşî dest ra şono.

Gilgamêş agêreno welatê xo, peynîye de gineno mîyanê cilan ro. Namtar yeno û canê ey gêno.

Namtar, taliho kor û qedero sîya yo. Şeytanê binê erdî yo, bêyomî ya. Canê merdimî o gêno. Namtar çepixîyeno ser û canê Gilgamêşî gêno.

Bi nê karekterê xo Namtar maneno Felekî. Felek zî taliho kor, qedero sîya yo. Bêbextî ya, kêmfirsendî ya. Dek û dubara ya. Canê medimî o gêno. Çepixîyeno bi ser, dest keno bi qirrike.

[1] Na destane verî bi sumerkî axme-daxme vacîyaya. ÎV. 2000 de bi akadkî biserûber nusîyaya. ÎV. 1600 de newe ra tenzîm bîya. ÎV. 1200 de hozanê urukicî Sîn-lekke-unnînnî bi weznê eruzî newe ra nuşta. 12 tabletî yenê meydan. 10-12 kopyayan hazir kenê, rusnenê cîya-cîya bacaran û welatan ke her ca de wa nusxeyêk bibo. Ur, Uruk, Babîl, Nîppur, Kîş, Asur, Nînowa, Sultantepe (Dîyarbekir), Emar (Heleb), Xattuşaş û Megîddo (Fîlîstîn) nusxeyê ci dîyayê. Nesxeyo tewr saxlem Nînowa de, 1842 de, dîyayo. Ewro çimeyê destane no nusxe yo.

Şaxa şeşine ya felsefayê zanayîşî fenomenolojî yo. Termê fenomenî yunanî yo û yeno manayê asaye/dîmenî ye. Fenomenolojî zî yeno maneyê cigêrayişê heqîqetê nê estîye/dîmenî ye. Fenomenolojî tena şaxê ke felsefayê zanayîşî ca nê gêno. Destpêk de fenomenolojî seke yew şaxê ke zanayîşî ameyo awan kerdene. La badê cû şaxe hîra biya û seke beşa felsefa yo bingehîne û metodê cigêrayişê zanista komelkî ameya qebul kerdene. Termê fenomenî felsefe de, zanistî de, medya ya komelkî de ciya-ciya mana ra yeno şuxulnayene.

Persê fenomenolojî yê herî muhîme inê yê; eke estîyê ke/dîmenê ke yeno asayene, yeno diyayene, yeno vinayene gelo nê hme raştê/heqîqetê yan nê? La nê heme xeyalê ke yan hewnê ke nê bê? Gelo ewnîyayiş vînayiş o? Gelo vînayiş tena, zanayîşê ke qetî ra bes o? Fenomenolojî ne persan ser o yew metodo ke sereke, yew quramê ko xosere awan kerdiş o.

Fenomenolojî verê ra ameya şuxulnayene. La seke terzêko newe Edmund Husserlî daya şuxulnaye. E. Husserl, fenomenlojî xo mentiq û matematikî ser o awan kerdo. Bi goreyê E. Husserlî felsefe zanistê ko. Hem zanistê ko pratîk û hem zî raya fenomenolojî a keno. Fenomenolojî ser o E.Husserlî ra dima xebatê muhîm û zaf hîrayî ameyê kerdene.

Bi goreyê feylozofanê/ terefdaranê na şaxe çimeyê zanayîşê heqîqetî têkilîya fenomen û numena na. Suje/kirdeyê zanayîşî însanî yo. Çimkî suje çimeyê heme zanayîşan ser o tesîrdar o û heqîqetî manîpule keno. Pozîvîtîzm û empîrîzm çimeyê zanayîşî panç hîssanê eslî qebul keno. Nê quraman de, eke çi yê bi panç hîssan yenê zanayene, encax zanayîşî qetî û raştî anê meydan. Fenomenolojî inan qebul nê keno û seba heqîqetê ke qetî bes vêvîneno.

Fenomenoljî, pozîvîtîzmî û empîrîzmî rexne keno. Etîk, ontolojî û epîstemolojî yî yewbînî ra tekildar û tesîrdar vîneno. Eke zanayîşê ko qetî, eyan beyan û eşkera est bo, encax bi ewnîyayişê ko fenomenolojîk beno. Fenomenolojî tena şaxê ke felsefayê zanayîşî ni yo. Beno ke badû cû na mewzû ser o hîra bêro vindertene. Bi goreyê mi, ewro felsefe de mewzû herî muhîme fenomenolojî ya. Çimkî etudkerdişê etîk, ontolojî û epîstemolojî seba famkerdişê xozaya komelî çime yê ko bingehîno. Etîk, ontolojî û epîstemolojî zanayê qatbiqatê. Nê qatî bo goreyê deman û mekanan ciya mana viraznenê. Famê nê zanayan ra kendişê ke/ arekolojîyê ke lazim a. Na kendene/ arekolojî ye metodê fenomenolojî de esto.

Ma problemanê epîstemolojî ser o dewam bikerim. Problemê felsefayê zanayîşo hîreyin qirîterê raştîya zanayîşî yo; gelo qirîterê raştîya zanayîşî estê yan nê? qirîterê raştî zanayîşî de yew teorî esta. Na teorî feydadarî/pragmatizm o. Eke qirîterê raştîya zanayîşî feydadarî ser o awan nêbo, welçekîya qirîteran ra lazimî çin ya. C. Perce û W.James temsîlkerdoxê nê quramî yê. Pragmatîzm hem quramê zanayşî yo hem zî welçekîya krîterê raştîya zanayîşî de tesîrdar o. Bi goreyê feylozofanê/ terefdaranê nê quramî çime û qirîterê raştîya zanayîşî feydadarî/pragmatizm o. Eke zanayîşê ke feydadar nêbo estîya na zanayîşî ra gerek çin yo. Çimkî heme zanayîşî seba feydayê însanî yê. Eke zanayîşî ke feyda nê do însanî, no zanayîşî nî yo. Qirîterî raştîya nê zanayîşî estê. Eke qirîterî raştîya zanayîşî estê se, nê qirîterî kamcin ê? Bi goreyê nê quramî, na mewzû de çar qirîterê bingehînî ameyê qebul kerdene: Munasibîye, bênakokîye, hempareyî û Ffeydedarîye. Nê qirîteran ser o hemparî yê ke çinyo, eqsê rexne esto. Ma na mewzû ser o derg qal nêkenê.

Şîroveyê Felsefayê Zanayîşî Yo Rojane Yî!

Felsefayê zanayîşî de, demo entîk ra nata cigêrayîşê zanayîşî ser o xebatî ameyê kerdene û zaf merhelan ra derbas bîyo ameyo demo ewroyîn. Ewro têgehê şoreşê dîjîtalî yeno şuxulnayene. Dîjîtalîzm malzemeyê xo yo xam epîstemolojî ra gêno.

Ewro estîyê/heqîqetê maxsîmalîstan/gîrdan ser o persgiranîyî nêmendê. Persgiranî estîyê/heqîqetê mînîmalîstan ser o ya. Ewro zî cigêrayîşê estîyê heqîqetî ser o xebatî dewam kenê. Cigêrayîşê heqîqetî xurtbîyayîş û averşîyayîşê zanistîyan ra hetkarî kerd o. Hişmendîya merdimatî ser o tesîrê ke pozîtîf kerdo, hoka ewnîyayîşê ke însanî hira kerd o. Seka însan xo û dorûver xo bişinasno hetkarî kerd o. Nay ra ser felsefayê estî de; xo zanayişê şexsî û komelî cayê ko muhîm gêno.

Wexto rojane yan zî rihêwextî de mefhûm û mewzûya zanayîşî dîjîtalîzmî ser o ya. Çimkî averşiyayişê dîjîtalîzmî, mewzûya zîrekîya viraşteyî/zekaya viraşta heme waran de têmîyanek û alozîyê ke viraşta û heme zanayîş û heqîqet serobin kerd o. Seka heme têgehan û mefhûman, mefhûmê zanayîşî û heqîqet zî heloşya yo. Êdî yew zanayîşê heqîqetî çin yo. Zanayîşî/heqîqetî estê: Heqîqetê tesewurîye, heqîqeto zêdenayene, heqîqeto têmîyanekerde, heqîqeto hîrakerdîye estê. Dinya de çend însanî estê hendê ke hawa heqîqet yenê empozekerdene. No hukmo empozekerdiş ra xelesnayiş bi hoka ewnîyayîşê ke felsefî mumkûn o.

Beno ke bêro vatene; no demo ke hukmê dîjîtalîzmî û zîrekîya viraşteyî de hewcadarî û hukmê felsefeyê zanayîşî nê mendo. Bi goreyê mi eqsê nê fikrî derbasdar o; eke raşteraşt famkerdişê hukmê dîjîtalîzmî de û zîrekîya viraşteyî lazim bo; zêdeyîn hewcadarîya felsefeyê zaanayîşî esto. Eke ma felsefayê zanayîşî ser o fikrê ko rafîne înşa nê kere, zanayiş, zanistî û zanyari ser o zî fikrê ko rafîne înşa nê beno. Çimkî heme zanayiş, zanistî û zanyari yê ma senînîyê/kalîteyê û çendîye/ kantîte fikrê zanayîşî ra yenê.

Seke yeno qebulkerdiş ke; felsefayê zanistî felsefayê epîstemolojî ser o yeno înşakerdene. Ma do felsefayê zanistî ser o dewam bikera.

Grûba Xebate ya Vateyî serra 1996î ra nat seba ke zaakî biba ziwanê nuştişî û standard, Ewropa û Tirkîya de xebatan kena. Grûbe hetanî nika nê kombîyayîşan de qaydeyê rastnuştişî tesbit kerdî, 10 hazar çekuyanê binyatan û 60 hazar varyantanê înan ser o xebitîya û înan de muqayese viraşt.

Grûbe bi taybetî waranê anatomî, huqûq, şaredarîye, cografya, edebîyat û perwerde de serê termanê teknîkan de xebitîyena.

Kombîyayîşan de babetanê sey alfabe, name, sifet, zemîr, edat, kar (fîîl) û bestoxan ser o ame vindertiş. Raporê ke yenê amadekerdiş munaqeşeyê beşdaran ra dima yenê qebulkerdiş û weşanîyenê. Qerarê ke nê kombîyayîşan de yenê girewtiş, Kovara Vateyî de yenê weşanayîş û şarî rê yenê aşkerekerdiş.

Kovara Vateyî ke serra 1997î ra nat yena weşanayîş, heta nika resaya 82 hûmaran. Grûbe hetê bînî ra xebatê sey “Ferhengê Kırmanckî (Zazakî)-Tirkî”, “Türkçe-Kırmancca (Zazaca) Sözlük” û “Rastnuştişê Kırmanckî” zî sey kitaban neşr kerdî.

‘Zazakî waşitşêka muhîm a’

Sernuştoxê Weşanxaneyê Vateyî Mehmet Uzunî aşkere kerd ke grûbe serra 1996î ra nat seba standardîzekerdişê zazakî bêvindertiş xebaanî kena û xebatanê xo Kovara Vateyî ser o neşr keno. Mehmet Uzunî beyanatê xo de va ke Weşanxaneyê Vateyî heta nika 150 kitabê zazakî çap kerdî.

Uzunî va: “Şaredarîya Pîlî ya Amedî derheqê termanê şaredarîye de ma ra waştişêk viraşt. Ma bi keyfweşî şaredarîye dir pîya xebatêka muştereke amade kerde. 6 kombîyayîşê ma serê termanê şaredarîye bîy. Bi pêroyî ma 40 kombîyayîşî kerdîbî, no zî bîyo kombîyayîşê ma yo 41..”

Mehmet Uzunî beyanatê xo de va ke mîyanê Grûba Xebate ya Vateyî de mînatiqanê cîya-cîyayan ra, Ewropa ra û akademî ra endamî estê. Ey va rolê cinîyan seba daxilkerdişê ziwanî zaf pîl o.

Uzunî aşkere kerd: “Sey Grûba Vateyî ma seba xebata muştereke bi saziyanê sivîlan (STK) re pîya her tim amade yê. Amancê ma no yo ke zazakî biba standard û hîna aktîf bêro şuxulnayîş..”