Kitabê "Zaza Kürtler", hetê Mehmed S. Kaya ra serra 2011î de weşanxaneyê Dîplomatî (Dipnot Yayınları) ra vejîya. Qepaxê kitabî de yew keye û xususî tutê zazayan ca gênê.

Mehmed S. Kaya, cigêrayoxêk o ke mabênê Zaza û Kurdan de têkilîyan ser o xebitîyeno. O, bi taybetî tarîx, kultur û sosyolojîyê Zazayan û Kurdan dir eleqedar beno û nê wareyî de bi kitaban nuseno.

Babeta kitabî

Kitabê "Zaza Kürtler", sey nameyê xo ra zî aseno, derheqê Zazayan de yo. Kitab de, Zazayî kamî yê, tarîxê çi yo, senî bar kerdê û vila bîyê, ziwan, kultur û bawerîya Zazayan kamcîn a û Zazayî mabênê Kurdan de senî ca gênê, ser o malumatî estê.

Kitab de Mehmed S. Kaya, derheqê Zazayan de çimanê cîya-cîyayan ra cigêrayîşîkerdî, fikrê xo vano û qenaetanê cîya-cîyayan analîz keno. Babeta "kirdkî/zazakî lehçeya kurdkî ya yan ziwanêko xoser o" ser o zî nê kitabî de analîzê cîya-cîyayî estê.

Kitab de, derheqê kokê Zazayan de teorîyê cîya-cîyayî zî estê. Çimeyê cîya-cîyayî nîşan dîyayê. Fikrê ke vanê Zazayî kokê xo ra "Deylamî" yê, nê kitabî de zî ca gêno.

Heto bîn ra no kitab de, kulturê Zazayan, adet û toreyê înan, ziwanê înan, bawerîyê înan, cografyayanê ke tede ciwîyenê û ser o cigêrayîş bîyo.

Qismê kitabî

Kitabê "Zaza Kürtler", çend qisman ra yeno pê:

1. Destpêk: Qismê ke nuştox armancê xo û babeta kitabî dano zanayîş.

2. Tarîxê Zazayan: Qismê ke derheqê tarîx û kokê Zazayan de malumatî danê.

3. Cografyaya Zazayan: Qismê ke derheqê cografyaya ke Zazayî tede ciwîyenê de malumatî danê.

4. Ziwanê Zazayan: Qismê ke derheqê ziwanê Zazayan û têkilîya nê ziwanî û ziwananê bînan de malumatî danê.

5. Kulturê Zazayan: Qismê ke derheqê kulturê Zazayan û xususîyetê nê kulturî de malumatî danê.

6. Bawerîya Zazayan: Qismê ke derheqê bawerîya Zazayan de malumatî danê.

7. Têkilîya Zazayan û Kurdan: Qismê ke derheqê têkilîya tarîxî û kulturî ya mabênê nê her di miletan de malumatî danê.

8. Nasnameyê Zazayan: Qismê ke derheqê nasnameyê Zazayan de analîz û fikrê cîya-cîyayî danê.

Mehmed S. Kaya, Çewlîg ra yo û Ewropa de cuyeno. Coka mewzuyê Zazayan ser o zaf hesas o. O bi xo tarîx, kultur û sosyolojîya Zazayan ser o zaf cigêrayîş kerdo. Kitabê xo de, cigêrayîşê xo, malumatê ke şarî ra arêdayê, çimeyê ke wendê û qenaetê xo kerdo yew ca û kerdo kitabêk.

No kitabo, perspektîfêko pêroyî dano ma ke ma eşkenê pê Zazayan hîna baş fehm bikerê. Bi taybetî, goreyê kitabî, kokê Zazayan, tarîxê înan û têkilîya Zazayan û Kurdan muhîm a. Nê kitabî de, bi hawayêko akademîk û objektîf, nê mewzuyan ser o amo vindertiş.

La seke her kitabê akademîk de beno, nê kitabî de zî fikrê cîya-cîyayî estê û derheqê nê cîya-cîyayîyan de perspektîfê cîya-cîyayî estê.

Robotê ke pê sîstemanê xo yê bi kumandaya dûrî waran ra ke makîneyê karî nêeşkenê biresê, wezîfe gênê, xebatanê miqateyî lez kenê, barê karî yê personelan kêmî kenê û îmkanê xebatêka hîna biemnîyete pêşkêş kenê. Robotê ke pê sîstemê kumandaya dûrî ra teqrîben 200 metre mesafe ra yenê kontrolkerdene; waranê seracêran, kişta rayîran û waranê ke makîneyê karî nêeşkenê biresê, tede wezîfe gênê.

No semed ra yew afîş ame parekerdene. Parekerdene de sazgehan bi sloganê “Vera dardakerdişanê ke Îran de yenê kerdene vajê vinde!” û “Bêveng memanê, vera dardakerdişan vengê xo vejê!” Seba azadîye û heqanê merdimatîye, heme şarê Amedî dawetê Meydanê Şêx Saîdî ame kerdene.

Pêzanînê Çalakîye wina yê:

• Cayê Çalakîye: Amed, Berê Koyî-Meydanê Şêx Saîdî

• Tarîx: 3ê Hezîrana 2026an (Çarşeme/Ewro)

• Saet: 18:00

Sazgehê amadekarî dîyar kenê ke seba şiknayîşê nê bêtêkoşînî û bêvengîye, ganî her kes nê meydanî de amade bo û vengê xo berz biko.

Şewa bîne dewijê dewanê Mişko, Başkent, Seferek û Kûnavê nobete dewijanê bînan ra teslîm girewt. Xoverdayîşê welatîyan ê vera projeyê JESî na mintîqa de dewam keno.

Eşkerayîya ke hetê Serekîya Teşkilatî ya AK Partî ra ameye kerdene de, sebebê girewtişê wezîfeyan wina ame eşkerakerdiş:

“Seba ke estbîyayîşê sîyasî yê partîya ma yê bajaran de biresa sewîyena tewr berze, dima ke erjnayîşêko hîra ame kerdene, 4 bajaran de wezîfeyê serekan ameyî vurnayene.

Bajaranê ma Adana, Dîyarbekir, Giresun û Sêrtî de serekê bajaran ê neweyî pîya bi heyetanê xo yê îdareyî wextêko kilm de do dest bi wezîfeyê xo bikê. AK Partî tena partîyêka sîyasî nîya. A, temsîlkara rayraşîyayîşê ma yê şaristanî ya ke do seba mazlumanê dîna bibo hêvî. Ma xebatanê rêxistina xo bi nê hişmendî û vurnayîşê mîyanê xo bi nê mesulîyetê berzî rayra benî. Ma sipasîya xo pêşkêşê serekanê bajaran yê ercîyayan kenî ke bi ked û xebata xo paştgîrîyêka bêemsal day têkoşînê ma. Hedefê ma, binê serekîya Serekê ma yê Pêroyî, Serekkomarê ma Birêz Recep Tayyip Erdoganî de, resayîşê hedefanê Seserra Tirkîya yo.”

Goreyê xebara MAyî, veradayîşê Kayayî hetê Heyetê Îdare û Çemgêrayîşî yê Zindanî (ÎGK) ra bi "sebebanê keyfîyan" serrêke amebi pey eştene. Bi qebûlkerdişê itîrazê avukatan ê Mehkemeya Înfazî û dima zî bi redkerdişê itîrazê serdozgerîye yê Mehkemeya Cezaya Girane ya Burdurî, veradayîşê Kayayî ame qebulkerdiş.

Kaya, verê berê hepisxaneyî de hetê Komeleya Paştîdayîşê Keyeyanê Tepiştî û Mehkûman (TUHAYDER) û komêka qelebalîg ra ame pêşwazîkerdiş û uca de yew beyanato kilm da.

Erhan Kaya kam o?

Erhan Kaya yo ke serra 1995î de Erzirom de amebi tepiştene, zîndananê Erzirom, Tekîrdağ û Qeysorî de mendo. Peynî de zî zindanê Burdurî yo ke sewqê ci amebî kerdene, tede serrêke veradayîşê ey amebi astengkerdene û bi temamî 31 serrî hepisxane de mendo.

Kombîyayîşê çapemenî yo ke Odaya Bazirganîye û Sanayî ya Dêrsimî de ame viraştiş rê; temsîlkarê partîyanê sîyasî, dezgehanê komelê sîvîlî û komeleyanê herêmkî tewrê ci bîyî. Hemsereka Şaredarîya Dêrsimî Birsen Orhane eşkerayî wend.

Festîval do 4 rojan dewam biko

Orhane da zanayîş ke festîval do tarîxanê 30-31ê temmuze û 1-2ê tebaxe de bêro viraştiş; û îfade kerd ke Festîvalê Kultur û Tebîatî yê Munzurî tena yew aktîvîteya kulturî nîyo.

Orhane îfade kerd ke festîval; organîzasyonêko muhîm o ke tede tebîat, kultur, ziwan, bawerî, huner û qîymetê cuya azade yenê têhet. Aye îzah kerd ke, na çalakîye bi serran o ke rixmê heme astengkerdişan zî dewam kena.

Orhane va: “Pawitişê Munzurî tena pawitişê yew çemî nîyo; pawitişê cuya, ê ameyoxî û ê vîrê komelkî yo.”

Vengdayîşê tewrbîyayîşî

Peynîya beyanatî de Komîteya Amadekarîye ya Festîvalî veng da raya pêroyî û hemwelatî dawet kerdî ke wa tewrê Festîvalê Kultur û Tebîatî yê Munzurî yê 24înî bibê.

Tirkîya mîyanê raporî de, kategorîya welatanê ke "asayîşê heqan tede çîn a" de ca gîrewt. Goreyê raporî, Tirkîya de problemê sey "endambîyayîşê sendîkayan", "binpaykerdişê heqê rêxistinbîyayîşî", "astengkerdişê heqê grevî" estî.

Heqê grevî asteng beno

Goreyê raporî, 131 welatan de heqê grevî yê karkeran ameyo astengkerdiş; no zî se ra 87ê welatan de esto. Mîyanê raporî de ameyo vatîş ke, serra 2025an de karkeran ser o zordarî ser ra 26 bî, labelê 2026an de na no bîyo se ra 32yî.

Pervin Buldanî pare kerd

Endamê Heyetê Îmraliyî Pervin Buldan, ziyareto ke Selahattin Demirtaşî dir kerd, dima fotografêk pare kerd. Buldane wina va: "Fotografê ke mi ziyareto peyên de Selahattin Demirtaşî reyra antî, newe kewtî destê mi. Selam û hurmetê ma estî."

Fotografê Selahattin Demirtaşî medyaya sosyale de demêko kilm de vila bîyî.

Nadirova ke zaf serrî yo Qazaxîstan de sektorê fînans û bankakarîye de sey îdarekara berze xebitîyena, wayîra tecrubeyêko pîl a.

Nadirova Ermenîstan de dadîya xo ra bîya, û keynaya Serekê Kurdanê Ermenîstanî Kinyaze Hemîdî ya. Reyna a veyva zanyarê kurd o namdar Prof. Dr. Nadir Nadirovî ya.

Teberê karîyerê xo yê bankakarîye de, pê aktîvîteyanê xo yê komelê sîvîlî zî vejîyaya vernî; a, bi tesdîqê Serekkomarê ê wextî yê Qazaxîstanî Nursultan Nazarbayevî, sey endama Asambleya Şaranê Qazaxîstanî ameya weçînayîş.

Amedspor de demo newe

Amedspor o ke tarîxê xo de reya yewîne vejîya Lîga Sûpere, Dîyarbekir de pê Kombîyayîşêk îdareyo xo yê neweyî da eşnawitiş. Sereko wazîfedar Nahit Ereno ke rayê qasê 300 delegeyan girewtî, reyna semedê eynî wezîfe ame weçînayîş.

Şaro ke nat-weta de bi ame cinî ser û xeber wesnîya ekîban. Ambulanso ke ame cayê hesîde cinî berd nêweşxane.

Kutik zî hetê ekîbanê beledîye ra ame tepiştiş.

Dêrsimijî û sazgehê Elewîyan ê ke welatanê cîyayan yê Ewropa de ciwîyenê, yew het ra xebatanê xo zêde kenê ke festîval bi yew tewrbîyayîşo gird vîyaro; heto bîn ra zî înan venga welatijan zî da ke wa wayîrê festîvalî bivejîyê.

Emser zî festîvalo ke seba pawitişê tarîx, kultur, ziwan, bawerî û vîrê komelkî yê Dêrsimî yeno viraştiş, do bi hezaran dêrsimijê ewropayijî û dostanê înan bîyaro têhet.

Çarçeweya festîvalî de yeno pawitiş ke, do aktîvîteyê kulturkîyî, panelî, qiseykerdişî, konserî û xeylê bernameyê hunerkî zî ca bigîrê.

Hemşaredare Serra Bucak ra teber, hemşaredarê qezayan, Parlamantera DEM Partî ya Amedî Halîde Turkoglu, endamê meclisî û bi hezaran hemwelatî beşdarê konsere bîyî.

Mikail Aslan ke qiseykerdişan ra dima sahne girewt, bi eseranê ke wendî seba hemwelatîyan demêko weş da vîyarnayene.

Konserî de Hemşaredara ma Bucak zî hemwelatîyan reyde ke war pirr kerdbî, eserê hunermendî pîya vatî û govende girewte.

Mikaîl Aslanî Amed de, Meydanê Şêx Seîdî de kilamê Zazakî vatî pic.twitter.com/pSYqs20vML

— Zazakî News (@zazaki_news) June 2, 2026

Hemsereka Şaredarîya Bajarê Girdî ya Dîyarbekirî Serra Bucake, temsîlkarê dezgehanê komelê sîvîlî, merdime karî û zaf delegeyî tewrê kongre bîyî.

"Ma do romano nêmcet bikê temam"

Kongreya ke Metin Kilavuzî Serekîya Dîwanî kerd de, mîsyonê komelkî yê Amedsporî ser o ame vindertiş. Kilavuzî qiseykerdişê xo de wîna va: "Amedspor tena taximê yew şaristanî nîyo, taximê şarî yo. Ma do goreyê rûhê nê prosesî, romano ke nêmcet mendo bikê temam."

Netîceya raydayîşî de, Nahit Ereno ke destekê 300 delegeyan girewt, sey serekê 10inî yê kulubî reyna ame wazîfedarkerdiş.

Heyetê îdareyî yo newe yê Amedsporî (Lîsteyo Asîl):

Nahit Eren (Serek), Seher Akçınar Bayar, Talip Sümbül, Şengül Saruhanoğlu, Mithat Çiftçi, Bengi Berfin Odabaşı Tunca, Nedim Şimşek, Özlem Külahçı Tanaman, Melih Nazlıcan, Narin Narinova, Taha Ülgen, Songül Bayram Alak, Nimet Taş, Mülkiye Yekza İnanır, Önder Çiçek, Emel İzgi Demir, Ahmet Ülmez, Mehmet Reşit Akıl, Ömer Faruk Yıldırım, Kamuran Azizoğlu, Serhat Demir, Mahmut Arslan, Eser Sönmez, Nevzat Günay, Hadi Yakişan, Mustafa Altın, Bişar Duran, Nurettin Yıldız, Ender Vural, Amed Uluğ, Aziz Aslan.

Mela Mehmed Elî Hunî mewlidê xo (Mewlidê Pêxemberî) serra 1971ine de nuşto. Mela Mehmed Elî Palu ra û dewê Hune (Beyhan) ra yo. Aşma Nîsane 1930î de ameyo dinya. O hema ciwîyeno û dewa xo de ronişeno. (19) Nameyê ey yê resmî Mehmet Alî Öztürk o. Derheqê cuye û mewlidê Mela Mehmed Elî de Şahap Yeşîlkayayî serra 2014î de bi kirdkî (zazakî) yew tez amade kerd. (20)

Mehmet Selîm Uzun û W. K. Merdimînî nê mewlidî transkrîbe kerdê. Mewlidê Pêxemberî serra 2004ine de kovara Vateyî de weşanîyayo. (21) Mewlid 266 beytan ra yeno pê. No mewlid 16 hecayan ser o ameyo nuştiş. Hetê edeb û hunerî ra mewlidêko zaf dewlemend o. Hem her rêze mîyan de hem zî peynîya her rêze de qafîye esta. Ziwanê mewlidê Mela Mehmed Elî Hunî ziwanê şarî yo. Ziwanêko lîrîk, sade, pak, zelal û şîrin o. No mewlid serra 2004ine de hetê Weşanxaneyê Vateyî ra sey kitab çap bîyo.

Mela Mehmed Elî gelek eserên hêja afirandiye.

• Mewlidê Nebî
• Zerra Haya (Ji 40 beytan pêk tê.)
• Qesîdey Tewhîd (Ji 33 beytan pêk tê.)
• Qesîdey Qebir/Ezabî Qebra Xuerî (Ji 20 beytan pêk tê.)
• Qesîdey Seîdî Nûrsî (1957 de nivisiye))
• Weqay Kerbela Hesen-Huseynî (1971 de nivisiye û ji 20 beytan pêk tê)
• Weqay Kerbela Hezret Hesenî (1970 de nivisiye û ji 20 beytan pêk tê.)
• Weqay Kerbela Hezretî Huseynî (1970 de nivisiye û ji 30 beytan pêk tê.)
• Qesîdey Peyxemberî (1972 de nivisiye û ji 20 beytan pêk tê.)
• Eqîdey Îman-Eqîdey Îslam (1970 de nivisiye û ji 66 beytan pêk tê.)
• Hîkmet Zazakî (1971 de nivisiye û ji 80 beytan pêk tê.)
• Edebîyato Zazakî Neqişnayo Pey Nakî (1971 de nivisiye û ji 264 beytan pêk tê.)
• Weqayê Koyî Ûhûdî Wefatî Hemzî (1972 de nivisiye û ji 81 beytan pêk tê.)
• Vengî Melî, Munacat Mehmed Elî (1974 de nivisiye û ji 22 beytan pêk tê.)
• Qesîdey Mekkî (1976 de nivisiye û ji 25 beytan pêk tê.)
• Qesîdey Medîna (1976 de nivisiye û ji 25 beytan pêk tê.)
• Yusûf û Zelixa
• Mîrac
• Hz. Suleyman û Belqisa
• Mewlido Zazakî” (22) ûhwd. (23)

Mewlidî Pêxemberî weha dest pêdike:

Bîsmîllahîrahmanîrrehîm

Namey Homay vac hêverî, pey namey Homay ak berî

Xeberî mewlidî weş xeber î; biwan mewlîd peyxemberî

Peyxember zaf aşiq resnaw`, yi qelbî aşiqan veşnaw´

Mewlîd peyxemberî beşnaw, biwan mewlîd peyxemberî

Peyxember pîl peyxember û, ha peyxemberûn ra ver û

Şerêf yi zî hemîn ser û, biwan mewlîd peyxemberî

Wi yew sayê sêr tebsî yo, beyîş peyxember ebsî yo

Ameyîş yî peynesî yo, biwan mewlîd peyxemberî

Ameyûş yî yew rehmet o, mewlîd yî di çîn zehmeto

Homay ma berû cenneto, biwan mewlîd peyxemberî

Homay wi yew rehmet dawo, vatiş mewlîd rind peymawo

Mewlîd peyxemberî ma wo, biwan bewlîd peyxemberî

Şima mewlîd yi gueştarî, dunya k’ esta hezey warî

Homay xwi rî bikîn zarî, biwan mewlîd peyxemberî

Gueştarî mewlîd yi keko, may xwi pî xwi ra yewek o

Wi holek o, wi xasek o, biwan mewlîd peyxemberî

Peyxembêr ma rind rindûn o, peyxembêr însûn cindûn o

Wi serekî hemînûn o, biwan mewlîd peyxemberî

Peyxembêr peyxemberûn o, wi rehberî rehberûn o

Wi me´denî xeberûn o; biwan mewlîd peyxemberî

Ti bizan peyxembêr tu kam, yûndes beytî verîn temam

Vaj ”es-selatû wes-selam”, biwan mewlîd peyxemberî

Ti wazenî xeyrû temam, vaj ”es-selatû wes-selam”

Ti wazenî cennet meqam, vaj ”es–selatû wes–selam”

IV- Mela Kamilê Puexî û Mewlidê Nebî

No mewlid Çewlîg (Bîngol) ra, dewê Puexe ra, hetê Mela Kamilê Puexî ra serra 1999ine de ameyo nuştiş. W. K. Merdimînî transkrîbe kerdo û kovara Vate hûmara 19ine de weşanîyayo. (24) Mewlid 104 beytan ra yeno pê. Bi wezna hece ameya nuştiş, her rêze (misra) 11 hece ya. Mewlidê Nebî serra 2003ine de sey kitab çap bîyo.

V- Mela Mehemedê Muradûn û Mewlidê Zazakî

Mela Mehemedê Muradûn (Mele Muhamed el-Murâdânî el-Gencî) destpêkê serra 2000ine de no mewlid nuşto. Reya ewilîne bi nameyê "Mewlûd w Eqîda Zazakî" bi herfanê erebkî sey broşurêke Konya de ameyo çapkerdiş. Dima serra 2002ine de W. K. Merdimîn û N. Celalî açarnayê alfabeya latînkî (transkrîbe kerda). (25) Mewlidê Zazakî 7 qisiman û 206 beytan ser o awan bîyo; bi 11 hecayan ameya nuştiş. Mewlida Mela Mehemedê Muradûn bi ziwanêko pak û weş ameya afirandiş. Mela Mehemedê Muradûn Darahênî (Genç) ra, dewê Muradûne ra yo.

VI- Mela Abdulkadir Muşêkî-Bîngolî û Mewlidê Nebî

Mela Abdulkadir Muşêkî-Bîngolî nê mewlidî nuşto. Mewlid 15 qisiman û 268 beytan (malikan) ser o awan bîya. Bi wezna hece (11 heceyan) ameya nuştiş. Na mewlid bi herfanê alfabeya erebkî ya û sey destnuşte 24 rîpelî ya. Mehmed Selîm Uzunî alfabeya erebkî ra açarnaya alfabeya latînkî (transkrîbe kerda) la hema çap nêbîya. Mela Abdulkadir Muşêkî-Bîngolî (Abdülkadir Arslan) eslen Çewlîg ra, dewê merkezî Muşêke ra yo. Nika dewê xo Muşêke de sey îmam û xetîb wezîfedar o.

VII- Bîlal-Feqî Çolîgî û Mewlidê Peximbêr – Qey Tutonê Zazon

Nuştoxê nê mewlide Bîlal-Feqî Çolîgî yo. Mewlid bi tîpanê erebkî û latînkî hetê weşanxaneyê Dîwan ra ameyo çapkerdiş. Goreyê nuştoxî, no mewlid seba tutonê zazayan ameyo nuştiş. Seba ke tutî ci ra baş fehm bikerê bi ziwanêko sade û zelal nuştîyayo. Bîlal-Feqî Çolîgî hema ciwîyeno.

Merdim eşkeno vajo ke ziwan qasê tarîxê merdimîye kahan o. Bênateyê merdiman de têkilîyî bi wasitaya ziwanî yenê kerdene. Merdim bi ziwanî tevgêrayîşê xo, fikir û ramanê xo ano ca. Tevgêrayîşê xo yê fîzîkî ra tepîşê heta ê hîsî, her çî bi ziwan yeno îfadekerdene. Helbet kê nêeşkeno vajo ke ziwan tena bênateyê kesan de yeno xebitnayene. Ziwan semedê heme gandaran unsurêko bingeyîn o. Coka nê tena bênateyê kesan de, ajalan ra tepîşê heta nebatan her tewirî, goreyê xo ziwanê xo awan kenê û şuxulnenê. Heta heta goreyê nêzdîbîyayîşê kuantumî, yanî bi fikiryayîşê kuantumîkî, her çî eslê xo de ganî yo. Goreyê nê fikrî eke her çî ganî bo, o wext beno ke ziwanê yew masa, defter, bardaxe… ûsn her objeyî zî est bo. Yanî merdim eşkeno vajo ke ça de gandarî bibo uca de ziwan est o.

Seke şima zî zanê merdim xora ganêko komelkî yo coka ziwan semedê merdiman wasitayêka muhîm a. Herkes bi ziwanê xo yeno dinya û cuya xo zî goreyê qeydeyanê ziwanê xo şuxulneno û domneno. Ziwan pergalêko ganî yo. Yeno dinya xo aver beno û goreyê şuxulîyayîşê xo zî ge-ge mîyanê demî de qedêno vindî beno. Merdim wexto ke yeno dinya bi ziwanê xo yê dayike cuya xo nas keno. Nasname, kesayet, hişmendî, xo her hetî ra averberdiş, cuye de ca dayîşê xo ûsn… Her çî girêdayeyê ziwanê dayîke yo. Ziwan, tewr muhîm zî ziwanê dayîke, tena semedê tekîlî nîyo helbet. Peynîya ci de tarîx, kultur, vîyarte, ameyox yanî hişêko gird est o. Yanî wexto ke ziwanêk vindî beno eslê xo de tarîx, kultur û bi esasî şarê ê ziwanî zî vindî beno.

Ziwanê dayîke tewr vernîye de nasname yo. Kiriştişê tarîx, kultur, vîyarteyê xo û awankerdişê ameyoxê xo yo. Wexto ke tutêk yeno dinya çi ke vîneno, yan zî tira çi ke aseno, bi ziwanê xo yê dayîke înan sembolîze keno û mana dano ci. Fikiryayîş û giseykerdişê xo goreyê şuxulnayîşê ziwanê xo yo.

Seke yeno zanayene, ronîyayîşê komare ra pey Tirkîya de hetê îqtîdarî ra xêncê ziwanê tirkî her ziwan ame qedexekerdene, şarê ke Tirkîya de ciwîyenê zî heme sey şarê tirkî ameyî pênaskerdene. Se serrî ra nat Tirkîya de kam ke bî îqtîdar, her hetî ra û bêmabêne kurdan û şaranê bînan ser o her tewir polîtîkayê asîmîlasyonî ramitî.

Îqtîdaran hewl da ke ziwanê kurdî komelî ra, şarî ra dûrî bifînê. Semedê nê zî hem ziwanê kurdî hem zî nasnameyê kurdî ser o her tewir polîtîkayê nêhesibnayîşî ameyî kerdene. Ziwanê kurdî sey ziwanêko nizm, sey ziwanêko bêerj, ziwanêko eyb ame vînayîş. Înan waşt ke bi şarî zî wina bidê qebulkerdene. Hende ke netîceyê nê polîtîkayan de êdî şarê kurdî zî wina nêzdîyê eslê xo û ziwanê xo bî.

Kitabê Waştî yê Murat Canşadî de hîkayeya “Ben Bu Gece Bir…” de zî bi esasî nê problemî ser o yeno vindertiş. Bi polîtîkayanê asîmîlasyonî, red û înkarkerdene şar ziwanê xo ra dûrî keweno, ziwanê xo ra şermayeno. No hetê komelkî û psîkolojîkî ra problemanê kompleksan zî vejeno orte helbet. Seke tirkî qiseykerdişê înan, înan keno “modern” yan zî “entelektuel”. Hîkaye de zî xora na babete ser o yeno vindertiş. Merdimêk hertim wexto ke embazanê xo reyde yeno têhet dest bi tirkî keno. Mesela çi beno wa bibo hema wazeno ke tirkî qisey biko û ca de ziwanê xo yê dayîke açarneno tirkî ser o. Nika ma nê paragrafanê hîkaye ser o çend erjnayîşan bikerê. “Wexto ke dest bi tirkî kerdêne, vengê xo kerdêne berz, çimî înan ser ra fetilnayêne, hukmê xo ronayêne. Tewir bi tewir çekuyê xerîbî têdima rêz kerdêne ke înan ci ra teba fehm nêkerdêne. Yew çekuye fehm bikerê çar çekuyan fehm nêkenê. Çimê xo fekê ey ra mendêne, sere kerdêne xo ver ra. Xora ey zî waştêne bi tirkîya xo ferq bifîno mabenê ey û înan. Coka roje bi roje ziwanê xo dahîna zêde kerdêne ‘giran’. Çekuyê henênî kerdêne mîyanê qiseyanê xo ra ke des luxatan ronê, manaya ci doz nêbena.’’

"Mesela çi beno wa bibo, dest bi tirkî kerdêne. Bi nezerê ey çîyo tewr muhîm tirkî qiseykerdişê ey bî. Qet goş nêdayêne hal mesela ra; qaşikê pîyazî ser o bo veng wedaritêne. Êyê dormeyî tirkî zanenê nêzanenê xemê ey nêbî."

Nê paragrafî ma rê nawnenê ke mîyanê komelê ma de bi qiseykerdişê ziwanê serdestan, yanî seke bi ziwanê tirkî qiseykerdiş statuyê înan berz keno. Na rewşe zî ma rê nişan dana ke ziwanê xo yê dayîke nizm vînayîş merdimî keno bindestê kompleksan. Yewna zî karakter bi tevgêrayîşê xo yê winasî hetêkî ra zî wazeno ke êyê ke derûdorê ci de yê înan ser o hukmê xo rono. Merdim eke bi zanistî bifikirîyo, bingeyê nê probleman de seke tirkî de yeno vatiş “sömürge psikolojisi” est o. No ma rê nawneno ke nê problemî kesayetê merdiman de problemêkê kompleksî zî vejenê orte.

Nuştox reyna bale anceno ke bi polîtîkayanê asîmîlasyonî şar êdî xo bi xo asîmîle keno. Yanî êdî rasterast hewceyê dewlete nêkeno ke şar bêro asîmîlekerdene. Hîkaye de zî dewlete nêeşkena nê merdimî mecbur bika ke tirkî qisey biko, çunke êdî o/a xo bi xo ziwanê xo red keno/a û wazeno/a ke ziwanê tirkî qisey biko.

Hîkaye de karakter rojêk reyna embazanê xo reyde yeno têhet û dest bi tirkî keno ke vajo "Ben bu gece bir rüya gördüm" la vano "Ben bu gece …” û çekuye fekê ci de manena û nêeşkeno peynîya cumleya xo bîyaro. Çunke kirmanckî (zazakî) de zafane semedê çekuyanê “rüya” û “uyku” hewn yeno şuxulnayîş. La seba ke tirkî de nê çekuyî sewbîna mana de yê, karakter didilîye de maneno ke kamcin çekuye bişuxulno. Tewr peynî de cumleya xo bi no hewa “Ben bu gece bir uyku gördüm.” qedêneno û hîkaye zî tîya de qedêna.

Nuştox bi na hîkaye tewr peynî de wendoxan rê wina yew mesaj zî dano ke, merdim ziwanê xo yê dayîke ra dima kamcîn ziwanî çend bimuso zî reyna bingeyê fikiryayîşê xo sey ziwanê xo yê dayîke şuxulyeno. Reyna nuştox ma rê nawneno ke bi asîmîlasyonanê dewlete şar ziwanê xo ra şermayeno, ziwanê xo sey ziwano nizm vîneno. Ziwanê xo redkerdiş, ziwanê xo ra şermkerdiş problemanê sosyal, psîkolojîk tewr vernîye de zî problemanê kesayetî yê girdan vejeno orte. Na rewşe zî kesan keno bindestê kompleksan. Ziwan erjê kesî yo, erjê şarî yo ke ganî merdim her tim wayîrê ziwanê xo bivejîyo.

Kitabê ey o ‘Gavûr Mahallesî’ bi nameyê ‘Li Ba Me, Li Wan Deran’î hetê Weşanxaneyê Avestayî ra bi Kurmanckî ame weşanayene. Kitabê ci yo peyên ‘Tanrının Seyir Defteri’ bi terzêko mîzahî amebi nuştene û 2016î de weşanîyabi. Migirdîç Margosyan girêdayîyê kulturê xo û bajarê xo bi. Ezmanê Dîyarbekirî ra yewna estare bi kêm.

4ê Nîsana 2022î de dinayaya xo bedilna. Meyîtê ey Mezelcayê Ermenîyan ê Şîşlîyî ame definkerdiş.

Forumê Aştî û Azadîye hetê Enstîtuya kurdî ya Amedî û Şaredarîya Bajarê Girdî yê Amedî ra ame organîzekerdiş,

Amed de siba wesîleyê Roşanê Ziwanê Kurdî ra bi nameyê “Rayîr û metodê ganîkerdişê ziwananê ke binê tehluke de yê” forumêk virazîya.

Na komxebate, hetê Enstîtuyê Kurdkî ya Amedî ra sey hîrê roniştişan amey hedrekerdene.

Roniştişo dîyin de babeta “Dezgehkîkerdişê Kirmanckî” amey munaqeşakerdene û Ehmedê Bira sey qalîkerdox û Nesîb Gultekîn sey moderator ca girewt.

*Na xebere bi destekê madî yê Sefaretxaneyê Almanya yê Anqara, çarçeweya 'Projeyê Xurtkerdişê Dezgehanê Medyaya Herêmî yê bi Wasitaya Mentorîya Mîyanneteweyîye û Vurnayîşê Dîjîtalî' de ameya amadekerdene, mesuldarîya muhtewayî aîdê dezgehê ma ya."