Zanistî timûtim raştîyê ke/heqîqetê ke eslî û qetî nê ano meydan. No mimkun zî ni yo. Çunku kerde û dezgeyê însanî ra estî yê ke entîke çinyo. Kerde û dezgeyê însanî de her wext kêmasî esto. Beno ke kerde û dezgeyê însanî ra zêdeyîn tesîrê negatîf zî bêro war. Seserra 20in de di şerê dinya bi zanistî û teknolojîya nê wextî ameyê kerdene. Nê di şeranî dinya de bi milyanan însan merd bi û asteng mendî bî. Bombeya atomî şerê diyemînê dinya de ameyo şuxulnayene.

Ma verê ra nuşt bi. Zanayîş ra zanistî, zanistî ra zî tekonolojî virazyeno. Teknolojî şênberî ya zanistî yo. Cuya yê merdimîye yo rojane de tesîrê zanistî xo teknolojî de nîşan da no. Teknolojî ciwîyayîşê şarî hem asan keno hem zî beno ke zehmetîyan zî biya ro. Felsefayê zanistî tesîrê xo rexne kerdişê teknolojî ser o nîşanê felsefa dano. Çunku teknolojî şênberîya zanistî yo.

Teknolojî têgehê ke pêroyî û tarîxa merdimatîye de wayîrê hîkaye yê kê dergî yo. Hîkaye yê tarîxa merdimatîye, hîkaye yê tarîxa teknolojî yo zî. Merdimatîye bi teknolojî xo ser û xoza ser o hikm dayo şuxulnayene. Tarîxa merdimatîye destpêkerdişê merhelayê tekonolojîyo; kerra ra, daran ra, asin ra, îcade adirî ra ameyo û ewro resayo teknolojîya dîjîtalîzm î. Ewro heme dinya de hikmê têgehê şoreşa dîjîtalîzmî û zeka/zîrekîya viraşteyî yeno şuxulnayene. Dîjîtalîzm merhelê ke teknolojî yo. Zîrekîya viraşteyî zî merhelê ke dîjîtalîya. Dîjîtalîzm malzemanê xo yê xaman teknolojî ra, teknolojî zî malzemanê xo zanistî ra gêno. Yanî teknolojî şênberî ya zanistî ra, dîjtalî û zekaya/zîrekîya viraşteyî zî razberîya teknolojî ra muhlemê. Teknolojî, dijîtalîzm û zekaya/zîrekîya viraşteyî hîrê merheleyê hemçerxî yê.

Tarîxa merdimatîye de taye vateyê tilsiminî estê. Tilsimê nê vateyan tarîxa merdimatîye roşnî kenê. Wextoke însan nê vateyan ser o fikiryeno, rayê hîkaye yê tarîxa merdimatîye yenê vinayene. Wext vurîyeno. Wext xo dir heme estîyî, heme vateyî zî vurîyenê. Seke vateyê verênê ke raya heme raştîyan Bexda ra yena û heme rayê Roma ra vejîyenê esto. Inê vateyî hîkaye yê nîşan danê. Bi goreyê mi ewro zî nê vateyî hina bedelîya yê; heme rayî Pekin ra vejîyenê (Çin). Ewro dinya de teknolojîya Çinî tesîrdarê heme dinya keno û no semed ra heme hikimdaran û sermayedaran verê xo dayo Çînî. Şinê Pekin. Çin wayirê doneyanê pîlan, wayirê teknolojîyê enformatîkan, wayirê bîyoteknolojî û wayirê teknolojîya zîrekîya viraşteyî yo. Hindî heme rayî Roma ra nê, Pekin ra vejîyenê! Teknolojîya rojane; algorîtmayê doneyanê pîlan ra (Bigdata), teknolojîyê enformatîk ra, bîyoteknolojî ra, zîrekîya viraşteyî ra yenê meydan. Çin wayirê nê heme teknolojîyano. Têkilî û yewbîyaye nê teknolojîyan bi şoreşa dîjîtalîzm yeno name kerdene. Şoreşa dîjîtalîzm têkilî û yewbîyaye nê çar merkelan o; algorîtmayê doneyanê pîlan, teknolojîyê enformatîk, bîyoteknolojî û zîrekîya viraşteyî ra yeno pê. Nê merhelayê şoreşa dîjîtalîzmî yê zaf mihîm û hîra yê. La cayê ma zî misaît niyo. Ma nêeşkenê teferuat malumatan bi de re. (Seke teferuatan ez eşkena pêşnîyazanê xo binusa; hîrê kîtabê Yuval Noah Harari estê. Hem tarîxa merdimatîye ser o hem zî persgiranîyê merdimatîye rojane de awirê ke hîra danê însanî û malûmatê bi teferuat ca gênê.)

Dordor zî zanistî, heme ganîyan xozaya xo ya esli ra a birneno û xerîbdarî yeno viraştene. No ca de ciwabê na perse mihum o; zanîstî ser o kam desthilatdar o û zanistî bi kamcin amanc transferê tekonolojî beno? Belê na perse, persêke polîtîk a. Çunku hîkayeyê merdîmatîye de seserra 20în û seserra 21îne tesîrê tekonolojî cayêko mihum û taybet o. Şoreşa zanistî nê di sê serran de biyo şewe û tersê merdimatîye; laboratuwaranê zanistî û teknolojîkan de bombeyê jehrî û neweşîyê janî yeno viraştene. Perayîşê şoreşa dîjîtalîzm û weşanîyayîşê ekolojîkî pêro pîya dewam kenê[1].

Jehr û jan biyê ters û xofê merdimatîye. Duşutopya yî biyê raştîyê ke. Teknolojîyê enformatîkî duşutopya ya George Orwellî de (1984), bîyoteknolojîye duşutopya ya Aldous Huxleyî de (Dinyaya Cesartê Neweyî) biyê realîteyê ke merdimatîye. Gelo ma eşkenê newe ra; Dewlata Platonî, El-Medinetü'l-Fâzîlaya Farabî yî, Utopya ya Thomas More, Dewlata Tije ya Tommaso Campanella yî bivane û newe ra şîrove bikera? Gelo ewro no îmkan esto yan nê? Gelo îmkan û rayê felsefa no war de estê yan nê?

Dîjîtalîzm, hûmarkerdişê cuyayî yo. Cuya de çi estbo yeno qodkerdene. Qodkerdene bi goreyê algorîtma û erjnayîşê mentiqî şuxulyeno. Cuya bi goreyê algorîtma û erjê mentiqî dijîtalîze beno. Dîjîtalîzm tesirê xo bi analîzê doneyanê pîlan, bi teknolojîyê enformatîkîye, bi bîyoteknolojîye û teknolojîya zîrekîya viraşteyî, weşanîyayîşê ekolojîye ser o nîşan da no. Weşanayayîşê ekolojî zî vurîyayîşê îklîmî ser o yeno etudkerdene. Vurîyayîşê îklîmî zî cuyayê heme ganîyan ser o tesîro negatîf keno. Ma nika tesîrê nê teknolojîyan raşteraşte nêzanê. La vurîyayîşê îklîmî weş yeno etudkerdene.

Seke çendin rojî verê ra nuştoxe Semra BİRTANE ÖZDEMİR Zazakînews de hina nuşt bi; seba ke şaristan, febrîqa, tesîsê endustrîyê girdî vîrazîyayê, darê ameyê birnayiş her ca de betonan ra keyeyî, tesisî ameyî viraştiş û atmosfer de karbon, gaza metan hêdî-hêdî zêde bîyo. La oksijen zî atmosfer de kêm bîyo û gaz atmosferi ser o hîna zêde bîyo. Nê semedî ra eyom (îklîm) zî bedelîyayo.[2] Nê bedelînayîşî, ciwîyayê heme ganîyan ser o tesîrêko negatîf kerdo û do bi goreyê şîroveyê pisporan no tesîro negatîf dewam bikero. Ma ganî xoza bipawê û veşnayişê fosîlan nê, herinda înan de hina pank enerjî biveynî û nê enerjî ca bîgirê.[3]

Dîjîtalîzm malzemeyê xo yo xaman teknolojî ra, teknolojî zî malzeme yê xo zanistî ra gêno. Ewro estîyê/heqîqetê maxsîmalîstan/gîrdan ser o persgiranîyî nêmendê. Persgiranî estîyê/heqîqetê mînîmalîstan ser o ya. Ewro zî cigêrayîşê estîyê heqîqetî ser o xebatî dewam kenê. Cigêrayîşê heqîqetî xurtbîyayîş û averşîyayîşê zanistîyan ra hetkarî kerd o. Hişmendîya merdimatî ser o tesîrê ke pozîtîf kerdo, hoka ewnîyayîşê ke însanî hira kerd o. Seka însan xo û dorûver xo bişinasno hetkarî kerd o. Nay ra ser zanistî; kêmkerdişê hewcadarî de, asan kerdişê cuya da, xo zanayişê şexsî û komelî cayê ko muhîm gêno.

Wexto rojane yan zî rihêwextî de mefhûm û mewzûya zanayîşî dîjîtalîzmî ser o ya. Çunku averşiyayişê dîjîtalîzmî, mewzûya zîrekîya viraşteyî/zekaya viraşta heme waran de têmîyanek û alozîyê ke viraşta û heme zanayîş û heqîqet serobin kerd o. Seka heme têgehan û mefhûman, mefhûmê zanayîşî û heqîqet zî heloşya yo. Êdî yew zanayîşê heqîqetî çin yo. Zanayîşî/heqîqetî estê: Heqîqetê tesewurîye, heqîqeto zêdenayene, heqîqeto têmîyanekerde, heqîqeto hîrakerdîye estê. Dinya de çend însanî estê hendê ke hawa heqîqet yenê empozekerdene. No hukmo empozekerdiş ra xelesnayiş bi hoka ewnîyayîşê ke felsefî mumkûn o.

Beno ke bêro vatene; no demo ke hikmê dîjîtalîzmî û zîrekîya viraşteyî de hewcadarî û hukmê felsefa nê mendo. Bi goreyê mi eqsê nê fikrî derbasdar o; eke raşteraşt famkerdişê hukmê dîjîtalîzmî de û zîrekîya viraşteyî lazim bo; zêdeyîn hewcadarîya felsefa esto. Eke ma zanistî û felsefa zanistî ser o fikrê ko rafîne înşa nê kere, dîjîtalîzmî û zîrekîya viraşteyî ser o zî fikrê ko rafîne înşa nê beno. Çunku heme zanayiş, zanistî û zanyari yê ma fikrê rexne û nirxnayîşan felsefa ra herekyenê.

Gelo heme teknolojîyî raştî û weşî ser o awan benê? Gelo heme teknolojîyî raştî û weşî anê? Gelo îmkanê erjanê neweyan esto yan nê? Eke heme kerde û dezgeyê însanî weşî û başîye bi ardayêne, no çi halo merdimatîyo?

Seke yeno qebulkerdiş ke; felsefa exlaqî/etîk, rexneyê felsefa zanistî ser o yeno înşakerdene. Ma gereka çi bizane? Ma do bizanayî başî û xerabî seni ciya biker a? Ma do felsefa exlaqi/etîkî ser o dewam bikera

[1] Yuval Noah Harari, Seba Seserra 21ine 21 Dersî, Kolektif Kitap, 2018, r. 31.

[2] Semra BİRTANE ÖZDEMİR, Germinîya globale û vurîyayîşê îklîmî, Zazakînews, 29/05/2026.

[3] Semra BİRTANE ÖZDEMİR, Germinîya globale û vurîyayîşê îklîmî, Zazakînews, 29/05/2026.

Hewteyo verê ma qale astengdarîye fîzîkî kerdbî. No hewte zî ma dewam bikerî. Ma va ke astengdarîya fîzîkî asteng serr leşa ma do sey lînge, deste, kifte yan zî adeleyî ma.

Astengdarîya fîzîkî mîyan xo de tewir bi tewir a.

* Serapral Palsî (SP),

* Amputasyon,

* Dîstrofîye adeleyî,

* Felç,

* Ayî nêweşîye ke zayîş ra ameyî ...ûsn

Nê nêweşîye kok xo de 3 hawayî,

1-Astengê ortopedîk: No hawa de nêweşî serr este, edaleyî de xesar verdena.

2-Astengê nörolojîkî: No hawa de nêweşî ser mezg û omurîlîk de xesar verdena û merdîm zafan hareketan xo vînkeno.

Tirkîya de astengdarî ye fîzîkî zaf zehmet vînenî gere mîyan komel de gere zî mîyan gure de heyatî yîn re bîyo zindan.Gure TUİK ra Tirkîya de nîzdî 9 mîlyon astengdar estê mîyan yîn zî de nîzdî 2 mîlyon astengdarîye fîzîkî ye.Wextîk vejîyenî teber ezîyeto çile dest pekeno.Nêeşkenî weyşî mînîbuse yanzî otobbuse çunke gore yîn ra nêvirazyayo.Wextîk şinê apartman uca de zî nêeşkenî şer dîyar yanzî berî var derenca gore yîn ra nîya ,asansor gore yîn ra nîya.Vacî ma xo rê yew gure de bişuxulnê ma bihewni keye xo yew kes yîn nêgeno gure û komel yîn teber ra verdanê.

Heqî komelkîyî înan

En verî de gere nê astengdarî yew raporê weşîye bigerî. Dima zî merkezîye cigerayîşe rêberîye de raporê xo bivecî bade zî pê no rapor eşkeno bêpere hewte de heyan 3 saet merkezî rehabîlîtasyonan de tedawîye fîzîkî bivînî. Şaredarîyan zî no merdîman ra heqî awi de otobusan de pere kêm genê belkî çiko bêqiyme o la reyna zî rind o. Dewleti zî bacan de merdîm ra kêm gena ay zî çiko bêqiymet o.

Wendoxê min ê erjeyey heyan ziwane mi tadeya mi qale astengdarîye fîzîkî kerd.

Weşîye de bimanî.

No vaş demê verênê wisarî ra heta menganê hamnanî eşkîyeno bêro dîyene. Helug verê verkan pelê xo vejeno û nîşanê ameyîşê wisarî dano. Nê semedî ra şarê herême yê koyan helugi vîneno, zano ke wisar dest pêkerdo.

Helug, esasen vaşêkê serdinî yo û coka koyanê berzan de zaf yeno dîyene. Bingeyê ey de pîyazêk (sogan) û rîşeyanê xurtî estê ke bi înan reyde cemed ra xelisîyeno û demê verênê wisarî de pelan vejeno.

Kurdistanî de, helug Dêrsim, Çewlîg, Amed, Riha, û gelek bajaranê bînan de zî yeno dîyene.

Gama ke helug reseno, yew gilê rindek û rengîn vejeno, demê cuyeyê ey qij o. Gulê helugî bi reng est o; rengê zerd, kewe, sur û bover gulê helugî de estê. Gulan ra dima dane vejîyeno û dima zi gama ke no vaş huşk bîyo, bezre vila beno û wisarê bîn de newe ra helug vejîyeno.

Helug, seke şarê herêmî vano, vaşêko dermanin o ke zaf feydeyê ey estê

Nê wextî de pê telefonî keyeyê Çînarî gerîya û ci ra ame waştiş ke bivejîyê verê qehwexaneyî. Keyeyê Çînarî ke vecîya teber, hetê kesanê ke nasnameyê înan hema nêameyo tesbîtkerdiş ra pê fîşengan hêrîşê înan ame kerdiş. hêrîş de Sedat Çînar, birayê ey Mehmet Çînar û ênîşteyê ey A.Y. birîndar bîyî.

Bi xeberdayîşî ser o, ekîbê weşîyeû polîsî ameyî sewqkerdişê cayê hedîseyî. Kontrolo ke hetê ekîbanê weşîye ra ame kerdiş de, ame tesbîtkerdiş ke Sedat Çînar o ke giranî birîndar bibî, merdo.

Wazîyetê birîndarekî giran o

Mehmet Çînar û A.Y. yê ke birîndar bîbî, dima ke cayê hedîseyî de mudaxaleyê verên ame kerdiş, pê ambulansan wedarîyayî nêweşxane. Cenazeyê Sedat Çînarî seba kerdişê otopsî wedarîya morg û ame musayîş ke wazîyetê birîndaran ra A.Y.yî giran o.

Derheqê hedîseyî de zî cigêrayîşêko hîra ame destpêkerdiş.

Sîyasetmedar û akademîsyenê Kurd Prof. Yildirim, nêweşxaneyê xususî yê Amedî de, pêro mudaxeleyê doktoran reyde nêame xelesnayîş û 26ê Adara 2021î de emrê xo yê 62 serrî de dinyaya xo bedilna.

Qadrî Yildirim Kam o?

Qadrî Yildirim o ke serra 1959î de Lîceya Amedî de ameyo dinya, mabênê Kurdan de sey "Mamosta Qadrî" amêne şinasnayene.

Badê ke perwerdeyê xo yo sereteyî û mîyanên temam kerd, mabênê serranê 1986-1998î de zaf bajar û qezayan de sey mamosta û îdareker xebitîya.

Serra 1996î de Beşê Ziwan û Edebîyatê Erebkî yê Fakulteya Îlahîyatî ya Unîversîteya Harranî de Lîsansa Berze, serra 1998î de zî eynî unîversîte û eynî beşî de doktora kerd. Serra 1999î de Fakulteya Îlahîyatî ya Unîversîteya Dîcleyî de Beşê Ziwan û Edebîyatê Erebkî de sey Ardimkarê Doçentî dest bi kar kerd. Eynî beşî de Gulana 2004î de bi Doçent.

19ê Sibata 2010î de bi Profesor. Serra 2010î de Unîversîteya Mêrdînî ya Artûklûyî de sey Ardimkarê Rektorî dest bi kar kerd û sey Mudirê Enstîtuya Ziwananê Ganîyan ame tayînkerdene.

Weçînayîşê Pêroyî yê Parlamenterîye yê Hezîrana 2015î de, Partîya Demokratîke a Şaran (HDP) ra sey namzedê parlamenterê Sêrtî ame weçînayene, Weçînayîşê Parlamenterîye yê Teşrîna Peyêne ya 2015î de zî reyna HDP ra sey parlamenterê Sêrtî ame weçînayene.

Prof. Dr. Qadrî Yildirim, derheqê ziwan, edebîyat û erdnîgarîya Kurdan, Erebkî, Fariskî de wayîrê 14 kitaban o. Yildirim zaf qîmet daynê Zazakî zî û ti kerdêne ke wa Zazakî aver şêra.

Kitabê ey

• Kabul ve Red Arasında İslamî Feminizm, Avesta Yayınları, İstanbul, 2019
• Zerdüşt, Avesta ve Temel Öğretileri, Avesta Yayınları, İstanbul, 2019
• Kürt Medreseleri ve Alimleri (3 Cilt), Avesta Yayınları, İstanbul, 2018
• Bütün Yönleriyle Rojava - Efrîn (Afrin), Avesta Yayınları, İstanbul, 2018
• Birketü’l-Kelimat Menkıbeler Havuzu, Şeyh Muhammed Asım Oxini, Türkçeye çeviren: Kadri Yıldırım, Avesta Yayınları, İstanbul, 2017
• İkinci Xanî / Xaniyê Duyem: HacîQadirê Koy,Tür: Biyogafi, Yazar: Kadri Yıldırım, Avesta Basın Yayın, İstanbul, 2016
• Mem û Zîn, Ehmedê Xanî, Dil: Türkçe, Kürtçe, Türkçeye çeviren: Kadri Yıldırım, Avesta Basın Yayın, 2016
• Kürt Tarihi ve Coğrafyası-1: Rojava, Şemal Yayınevi, 2015
• Artuklu Kolay Arapça, İki cilt, Derleyici: Kadri Yıldırım, 2014
• Dîwan: Ehmedê Xanî Külliyatı-4, Dil: Kürtçe, Türkçe, Kadri Yıldırım, Avesta-Basın Yayın, İstanbul, 2014
• Espîdebazê Hemedanî/Hemedanlı Beyaz Şahin Baba Tahîre Uryan: Hayatı Görüşleri Divanı, Lorî - Hewramî - Kurmancî – Tirkî, Avesta Basın Yayın[8] İstanbul, 2013
• Temel Alıştırma ve Metinlerle Kürtçe Dilbilgisi, Dili: Türkçe, Kürtçe, Avesta Basın Yayın, İstanbul, 2013
• Hülasa-î Akaid - Akaidin Özü', Seyid Abdullah Nehri, Türkçeye çeviren: Kadri Yıldırım, Semerkand Yayıncılık, 2013.
• Asker, Diplomat, Düşünür, Siyasetçi, Ressam, Şair ve Tarihçi: Muhammed Emîn Zekî Bey (1880-1948), Kürt Tarihi Dergisi, 2013
• Kültür Bakanlığı'nın Mem û Zîn Çevirisine Eleştirel Bir Yaklaşım, Dil:Türkçe, Avesta Basın Yayın, 2011
• Ehmedê Xanî'nin Fikir Dünyası, Kadri Yıldırım, Ağrı Kültür ve Yardımlaşma Derneği Yay., 2011
• Eqîdeya Îmanê / İnanç Risalesi: Ehmedê Xanî Külliyatı-2, Dil: Türkçe, Kadri Yıldırım, Avesta-Basın Yayın, İstanbul, 2008
• Nûbehara Biçûkan (Arapça-Kürtçe-Arapça Sözlük): Ehmedê Xanî Külliyatı-1, Dil: Arapça, Türkçe, Avesta Basın Yayın, İstanbul, 2008
• Ehmede Xani ve Mem u Zin / Bir Şair Düşünür ve Mutasavvıf Olarak, İzeddin Mustafa Resul, Türkçeye çeviren: Kadri Yıldırım, Avesta Basın Yayın, İstanbul, 2007
• Ürdün Kürtleri, Muhammed Ali es-Siwereki el-Kurdi, Türkçeye çeviren: Kadri Yıldırım, Avesta Basın Yayın, İstanbul, 2007
• Kerkük: Tarih Politika ve Etnik Yapı, Kemal Mazhar Ahmed, Türkçeye çeviren: Kadri Yıldırım, Avesta Basın Yayın, İstanbul, 2005

kızarmış patates: kartola qelênaya

sosis: sosîs (n)

sucuk: sucuxe (m)

pastırma: pastirme (n)

yoğurt: mast (n), qatix (n)

tost: tost (n)

reçel: rîçal (n), aqît (n)

bal: hingimên (n)

kahve: qewe (n)

çay: çay (m)

süt: şit (n)

şeker: şeker (n)

ekmek: nan (n)

peynir: penîr (n)

zeytin: zeytune(m)

kavurma: qawirme (n)

tavuk: kerge (m)

hamburger: hamburger (n)

biftek: bîftek (n)

salata: salate (n)

çorba: germî (m), şorba (m), şorbike (m)

mercimek çorbası: mişewşî (m)

domates: firingî (m), şamike (m), lolike (m), tomatêse (m), balcana sûre (m), balcane (m)

hıyar: xîyar (n), buestûn (n)

soğan: pîyaz (n)

su: awe (m)

kola: kola (m)

şalgam: şelxem (m)

et: goşt (n)

yemek: werd (n), nan (n)

yiyecek: çîyê werdişî (n), çîyê werdî (n)

patates: kartole (m), patatîze (m)

meyve: meywe (n), fêkî (n), êmîş (n)

elma: saye (m)

portakal: porteqale (m)

çilek: çîlege (m)

üzüm: engure (m), tirî (m)

şeftali: xewxe (m), şeftalîye (m), pirçikine (m)

kayısı: mişmişe (m), qeysî (m), qeysîye (m)

vişne: wişna (m)

kiraz: gilyaze (m)
erik: alunça (m), êruge (m)

karpuz: hindî (m), zebeşe (m), qerpuze (m), buestûn (m)

kavun: beşîla (m), qawune (m)

balık: mase(n)

pirinç: riz (n), birinc (n)

havuç: gizêr (n), hewice (m), bûncike (m)

tatlı (nm) (tatlı yiyecek): şîranî (m), şîranîye (m); çîyê werdî yo şîrin, çîyê werdişî yo şîrin

yemiş: meywe (n), fêkî (n), êmîş (n)

turta: torta (m)

kek: kek (n)

dondurma:qeşaşit (n)

sebze: sewzî (n), zerzewat (n), tarrûtur (n)

fasulye: fasulya (m), lobî (m)

kabak: kundire (m), kuy (m); cacixe (m)

marul: xas (n), marul (n)

biber: îsot (n), bîber (n), bacik (n)

mercimek: nîske (m), mercû (m)

yağ: rûn (n)

tereyağı: kele (n), rûno kele (n)

yiyecek: çîyê werdişî (n), çîyê werdî (n)

içecek: çîyê şimitişî (n), meşrubat (n)

Ekîbî wextêko kilm de ameyî cayê şewatî, wayîrê keyeyî yo ke mîyan de bi û ame zanayîş ke adir ey veto, keye ra girewt û teslimê gurekaranê weşîye kerd. Ekîbanê îtfayîye dima ra mudaxaleyê adirî kerd, adir girewt binê kontrolî û hewna kerd.

Kesê ke ame tesbîtkerdiş adir ey veto semedê tedawîkerdiş wedarîya nêweşxane û derheqê hedîseyî de zî cigêrayîş lame dest pêkerdiş.

Hedîse de Ozkan Ş., cinîya ey Ayşe Ş. (45) û Musa B. weşîya xo vîndî kerdî. Tunê înan M.Ş. (12) û B.Ş. (16) zî birîndar bîyî.

Bi xaberdayîşî dima ekîbê weşîye, AFAD û cendirmeyî amey herêma qewimyayîşî. Ekîbê weşîye birîndarî wedarnay Nêweşxaneyê Zanîngeha Cumhuriyetî.

Welatîyêko hîsger o ke verba nêpakverdayîşê cayanê seyrî reaksîyon nîşan da, gemarê serê rayîyan û kinarê awe arê kerdî û bi nê kerdişê xo bi numûneyêko rind seba her kesî. Ey va ke: "Merdimê ke yenî nê tewir cayan, kerem bikê çi ardî wa pîya bi xo peyser bîberê. Wa nêerzê dorûver û leymim nêkerê. Kerem bikê ma derdorê xo pak bîgîrê."

Kaza de Ahmet Kaya (50) yo ke mîyanê mînîbusî de bi weşîya xo vîndî kerd, 2 kesî zî birîndar bîyî û estor zî uca de merd.

Bi xabardayîşî dima ekîbê weşîye, UMKE û cendirmeyî amey herêma qewimyayîşî. Birîndarî wedarîyaynêweşxane.

Cenazeyê Kayayî seba otopsî wedarîya morgê nêweşxaneyî.

Necmettîn Buyukkaya serra 1943î de Sêwregi de ameyo dinya.

Necmettîn Buyukkaya, verê vernî perwerdeyê xo yê bingeyînî Sêwregi de temam kerd û dima ra şîyo Lîseya Amedî û uca ra dima Fakulteya Huquqî ya Zanîngeha Adana. Perwerdeyê ey, ey rê tayê perspektîfê cîya-cîyayî dayî û felsefe û sîyasetê ey ser o tesîr kerd. O, wendişê xo yê zanîngehe de fikirê neteweyî şinasna.

Necmettîn Buyukkaya, zaf rew persgira kurdî ser o eleqedar bi û hereketê kurdan mîyan de cayêko muhîm girewt. O verê vernî endamê DDKO (Ocaxê Çandî yê Şoreşgeranê Rojhelatî) bi û na sazîye reyde xebitîya. Serra 1969 de o şi Ewropa û uca de Komeleya wendekaranê Kurdan Ewropa (AKSA) rona. Na komele, mabênê wendekaranê kurdan de yewîna înan û pawitişê kultur û tarîxê kurdan ser o xebitîyêne.

Heto bîn ra Necmettîn Buyukkaya partîya TİP (Partîya Karkeranê Tirkîya) de zî xebate kerda. Labelê mîyanê partîye de mesela kurdî ser o vindertişê ey ca ra ca problemî vetî orte û partî mîyan de minaqeşeyê cîya-cîyayî bîy.

Wextê xo de Necmettîn Buyukkayayî kovara "Özgürlük Yolu" (Rayîrê Azadîye) de xebitîyayo û na kovare de derheqê mesela kurdî de xeylê malumatê muhîmî nuştê. O, nuşteyanê xo de bi taybetî dejenasyon/kolonyalîzm, sosyalîzm û azadîya miletan ser o vinderto.

Dima ra Necmettîn Buyukkayayî hereketê KUK (Welatparêzê Kurdîstanî) de cayêko muhîm girewt û na herekete mîyan de rolêko kaykerox bi.

Necmettîn Buyukkaya serra 1971î de, wexto ke darba leşkerîya 12ê Adare bîye, tepîşîya û raya verêne kewt zîndan. Tîya de îşkenceyê giranî dîyê labelê îdealanê xo ra nêvêrt.

Serra 1982î de, o reyna tepîşîya û kewt Zîndanê Dîyarbekir. Ena ray, rewşa zîndanî zaf xirab bîye û o bi esker û zabitanê zîndanî ra gelek îşkence dî. Zîndan de vera zilmê generalanê 12ê Êlule û dewleta Tirkîya xo ver da.

23ê Çeleyê 1984î de hetê esker û zabitanê Zîndanê Amedî ra ame kiştiş. Raştîya merdenê ey û kam ey kîşto, kilmekî nêameyo zanayene. Netîce de o bi destê zabitanê zîndanî ra bi îşkence kişîya.

Necmettîn Buyukkaya, merdimêko mutewazî û zerrîtenik bi. Goreyê rewşe, caran lîder, caran milîtan bîyêne. O, goreyê dostanê xo, merdimo sadiqê îdealanê xo bi. O heta merdenê xo nê prensîban ra dûr nêkewt.

Buyukkaya, prensîbanê xo de qerardar bi û xebata xo ya neteweyî de bêemsal bi. Îdealîstan ra yew bi.

Necmettîn Buyukkayayî seba kurdîstanêko xoser û yewbîyaye têkoşîn da. Semedê nê armancî heta peynîya emrê xo micadele kerd. Ey kultur, ziwanê kurdî û tarîxê înan ser o zaf vindert û vanê ke o bi xo yew redaktorêko muhîm bi û nuşteyanê sîyasîyan ser o zaf wext dênê.

Necmettîn Buyukkaya, merdena xo ra dima zî tesîrêko muhîm tevgerê kurdan ser o verdayo. Beno ke goreyê ey, kurdîstanêko sosyalîst çin bo zî, o sey sembole xoverdayîş û îdealîzmî mîyanê tevgerê kurdan de maneno.

Heto bîn ra datîzayê ey Kadir Büyükkaya, bi nameyê "Tanıklıklarla NECO - Necmettîn Büyükkaya" derheqê ey de yew kitab nuşt. No kitab, serra 2024î de weşanxaneyê Dipnot ra vejîya û derheqê cuya Necmettîn Buyukkayayî de xeylê malumatê muhîmî danê.

Ewro, o bi şeklê şorişgêrêkê hêja yê tevgerê kurdan, nasîneno, bi taybetî kurdê ke wazenê welato xoser, yewbîyaye bibo, semedê înan yew fîguro muhîm o

No 7-8 serrî yo ke ez heme programanê Mehdî Mutluyî temaşe kena. Verê cu gelek radyo û televîzyonan de xebitîyayo û pêşkêşkarî kerdo.

Karîyerê ey yê pêşkêşkarî xeylê ecêb dest pê kerdo. Nêyeno mi vîrî kamcî bername bi la hina behsê na mesele kerdibî. Wextê unîversîteya ey de yew kanalê radyoyî pêşkêşkar gêreno. Embazê Mehdî Mutluyî zî wazeno muracat bikero, O û embazê xo pîya şonî cayê muracaatî. La wextê mulaqatî de embazê ey ney, Mehdî Mutlu bala îdarekaran anceno. Bi no hewa dest bi pêşkêşkarî keno.

Mehdî Mutlu qezaya Bedlîsî Norşîn ra yo. Norşîn xususen cayê merkezê medreseyanê Kurdan o. Mehdî zî goreyê texmînê mi tesîrê medreseyan de mendo. Bala mi ante, qiseykerdişê xo de çekuyanê erebkî zaf şuxulneno. La nara zî kirdasîya ey bi mi zaf weş yena. Ez ey pêşkêşkarî de zaf serkewte û profesyonel vînena. Xaseten qiseykerdişanê ey de henekî programanê ey hina weş kenê. Ez nê zî vaca rey-rey zî henekanê bêwext keno. Zaf reyî seba ke qiseykerdişê meymananê xo birneno şar ey rexne keno la ez nê hareketanê ey yew pol ra zî pozîtîf vînena. Bi no hewa bernameyê ey dînamîk û ganî manenî û temaşekerdoxî zî programê ey ra eciz nêbenê.

Heta nê wextanê peyênan de zî hesabê ey yê social medyayî çinêbi. Çend X ser o hesabê ey estbi zî Instagram ser o çinbi. Bi mi na kêmanîyêka muhîm a. Baş o ke hesabê xo yo Insagramî akerd û demêko kilm de bi hezaran kesî resa.

Mehdî Mutlu bi tena pêşkêşkarîya xo serkewte nîyo. Kulturê Kurdan, cografya, edebîyat û muzîkê Kurdan zî baş zano. Bi nê babetan ser o xeylê bernameyî amade kerdê. Zafî bernameyanê xo de bi meymananê xo rê tembûr ceneno. Nê wextan de çimê mi de beriqîyeno, yew profîlo qerase û cool aseno.

Zafî hunermendanê ma yê nemiran reyde roportajî kerdê. Belkî nê hunermendê ma roportajê xo yê peyênî ey reyde kerdê. Sey Beytocan, Esker Cizîrî.. Nê 6-7 serran de mi bi xo dî la bawer kena bi hunermendanê ma yê bînan reyde zî xeylê hîkaye û estanikê ey est ê. Serra 2007 de no vîdeo de o û nemir Seîd Yûsiv pîya asenê.

Huner û kulturê ma Kurdan ser o, ez bawer kena xeylê xebat û keda ey est a. Bi no şexsîyetê xo Keremê Seyadî maneno. Keremê Seyadî hizmetkarê Radyoya Erîwanî bi. Ez hêvî kena Mehdî Mutlu arşîvê heme xebatanê xo girewto û cayêk de wedarnayo. Ez seba heme xebat û keda ey bi zerrî ra sipasîya ey û ekîba ey kena. Homa ey rê emrêko derg û sihet bido.

Hewşa Remezanê 2021

Hewşa Remezanê 2022

Cafe Kemîn

Mehdî Mêhvan e Ewropa

Destê Biratîyê

Hewşa Remezanê 2024

Hewşa Remezanê 2025

Mêhvanê Remezanê

Mehdî Mêhvan e

Suhbeta Hewşê

Gera Welatê Me

Civat û Kilam

Kanalê Mehdî Mutluyî yê 2007

Mehdî Mutlu Urdun: https://youtu.be/J5h-rg943xg?feature=shared

Mehdî Mutlu Kurdên Urdun: https://youtu.be/6D_8q4jksQk?feature=shared

Mehdî Mutlu Kenya: https://youtu.be/JpPW_yiM_cI?feature=shared

Mehdî Mutlu û Bilind Îbrahîm 2007: https://youtu.be/M32zf3h_MhU?feature=shared

Mehdî Mutlu û Şivan Perwer https://youtu.be/8GGGu9tj22E?feature=shared

Mehdî Mutlu û Seîd Yûsiv û Hunermend Jiyan https://youtu.be/EyuTYDyaaQg?feature=shared

Vîdeo de aseno ke qertal xeylê wext keno ke pê pencanê xo marî bikişo.

Çolîg hem bi qertalanê hem zî bi maranê xo zanîyeno.

Çolîg de qertalî pê pencanê xo marêk kişt! pic.twitter.com/Vv9K29gMzH

— Zazakî News (@zazaki_news) June 4, 2026

Amanc o yo ke beşdarîya cinîyan berardişî de zêde biba

Bostanê şitilan de firingî û rihan ameyî ronayene û seba awdayîşî înan xortimê awe ameyê bicakerdene. Seba huşkkerdişê, firingîyê tewirê “Lînda” ameyê ronayene. Cinîyan ca bi ca bi deyîr û tililîyan şitilî ronayê. Bostanê Komunî yê Cinîyan de ke Taxa Uçkuyular a qezeya Yenîşehîrî de 7 donim erdê ser o ameyo awankerdene, amanc beşdarîya cinîyan a berardişê de zêde biba, paştîdayîşê mabenê înan xurt bikero û kulturê cuya hempar aver beno, awan bîyo.

Nê projeyî reyde, ramitişî ra hetanî arêdayîşî perwerdeyê tewir bi tewir cinîyan rê yenê dayene û amanc o yo ke warê berardişê ramitişî de zanayîş û tecrubeyê cinîyan zêde bibê. Sewbîna bostanî de cayê arisîyayîşî û warê xebitnayîşî yê hemparî zî est ê ke cinî eşkenê uca de kombîyayîş û erjnayîşan bikerê û têkilîya xo ya komelkî xurt bikerê.

Goreyê doneyanê TÜÎKî; nîsbetê bêkarîye camêrdan de se ra 6,8, cinîyan de zî se ra 11 de ame peymitiş.

Goreyê doneyanê TÜÎKî; hûmara kesanê ke gureyenî menga nîsane de goreyê menga verêne 356 hazar kesî kêm bî û kewt 32 mîlyon û 166 hazar kesî. Nîsbetê îstîhdamî zî 0,6 puan kêm bi û bi se ra 48,1. No nîsbet camêrdan de se ra 65,4, cinîyan de zî se ra 31,2 de ame peymitiş.

Camêrdan gulane de tewr kêm 46 cinîyî birîndar kerdî, tewr kêm 13 kênekî û lajekî îstîsmar kerdî û 18 cinîyî tacîz kerdî. Camêrdan 106 cinîyî mecburê karê seksî kerdî.

Gulane de mergê 43 cinîyan û hewt tutan sey “gumandar” qeyd bi.

Camêrdan gulane de tewr kêm 14 cinîyî kiştî; par eynî aşme de na hûmare 26 bi.

Camêrdan 10 cinîyî bi sîlah, hîrê cinîyî bi kardî kiştî. Camêrdan cinîyêke zî bi darpkerdiş kişte.

Camêrdan aşma gulana 2026î de tewr kêm di domanî kiştî. Par na hûmare yew bi.

Pîyê domanêk mîyanê keye de o xeniqna û kişt.

Gulane de camêrdan tewr kêm 18 cinîyî tacîz kerdî.

Gulane de camêrdan tecawuzê di cinîyan kerd.

Serra Bucake va: ”Ez ciwanîya xo ya verêne ra bîyo bi heskerdiş û keyf vengê Mikayîl Aslanî goşdarena û çirey goşdaritişê lawikanê ey ê kirmanckî/zazakî ra dûrî nêkewta. Ewro ma zîyaret kerdîme. Çiman ser ameyî, xeyr ameyî. Hêvî kena veng, lawik û hunerê to her tim bimano û berdewam bo. Seba pêro xizmetanê to yê ziwan û kulturê ma zaf sipas.

Ez ciwanîya xo ya verêne ra bîyo bi heskerdiş û keyf vengê Mikayîl Aslanî goşdarena û çirey goşdaritişê lawikanê ey ê kirmanckî/zazakî ra dûrî nêkewta. Ewro ma zîyaret kerdîme. Çiman ser ameyî, xeyr ameyî. Hêvî kena veng, lawik û hunerê to her tim bimano û berdewam bo. Seba pêro… pic.twitter.com/BivjhIMWu5

— Serra Bucak (@serrabucak) June 2, 2026

Hewa hêd-hêdî beno germ Dîyarbekir de. Ma emser zaf varan dî. Şarî vatêne no çi varan o? Seke ezman dirîyayo, qul bîyo… Varena ha varena. Xemê mi de nêbi la. Varena nêvarena… Semedo ke xemê mi de nêbi mi ferq kerd ke ez zaf bîya bêhîs û bêtam. Nêzana ez teber ra senî asîyêne. Darî pelanê xo akenê, vilî reng bi reng abenê… Varan varano, boya weşe yena zincîya merdiman.

La ez… Mi nê çîyî no wisar de qet ferq nêkerdî. Mi ê bereketî ra feydeyêk nêdî. Nê deman de kesê ke mi pers kenê zî ez vana ez “stabil” a yanî eynî ya. Sey kerraya ke bi hezaran serrîyo ke yew koyî ser de ya û uca de ameya vîrkerdiş. Nêna vîrê kesî, nêvînena, nêşina, nêhuyena, nêbermena û bêhîs, bêhal a uca de… Tuk tena, halê xo de, derdê xo de yew kerra (kemere) bîya ez belkî.

C’uwa pey ez fikîyena xorîn-xorîn. Ney, ez kerra nîya, dar çem herre nîya. Ez yew însan a û mesulîyetê mi estê. Ayê ke mi vînenê Zazakî yena înan vîrî xora. Ma kewtê nê ziwanî dima, ma xo rê kerdo derd ke bixelisne û îtîbarê ci berz bike. La xemê kamî de yo? Ney ney xemê zaf kesan de yo. La çira no baro giran kewto mi kiftan ser?

Ez sey tayinan nêvana ez karê xo yê Zazakî caverdena. Xora ez caverdî zî Zazakî mi canêverdena. La ez zaf rey xo meseleya Zazakî de zî tena hîs kena. Gelo ez Cerenîmo ya? Ney ez ez a. La no Cerenîmo çi ca ra vejîya! Ey zî semedê şarê xo vera sipîyan (Emperyalîstan) micadele kerd. Vatêne “Koyan ra mi pers bikerêne” la ez do se vajî? Ez zî vajî mi Zazakî ra pers bikêne. La eke zazakî çend serran ra dima bimano!

Raşta ci şima ke nê nuşteyî wanenê û zaf kesê ke mi vînenê qîmet dane xebata ke ma kenê. Ma pêrûne rê bi zerrî ra sipas kenê.

Mi varanî ra behs kerdêne mesela çi ca r amey Zazakî ser? Çira Zazakî hendê dusyaya mi ro? Ez eşkena Zazakî ra ziwanê xo ra biremî gelo?

Ha yew vatişê Mehmet Atliyî ame mi vîr. Swêd de konserêk dayo û behsê yew vîrameyîşê xo keno.

Deyîrbazo Pîranij Mehmet Atlıyî derheqê vîrameyîşê xo de wîna va : “ Swêd de, ver bi peynîya yew konserî, mi va: "Ma ma êdî konserê xo biqedîne? Erey bîyo, beno ke kesê ke wazenê şêrê keyeyê xo, est bê." Mîyanê qerebalixî ra, mîyanê tarîtîye ra embazêkê ma yo mihacîr, belkî zî yew koçberî va: "Keyeyê ma çin o."

Yew vateyo ke mi yew fîlozofî ra wendbi, ame vîrê mi: "Ziwan keyeyê ma yo." Kurdkî (Zazakî-Kurmanckî) keyeyê ma ya. Ma kura ra şêrê zî, ma ê keyeyî bi xo reyde benê û her tim ey bedilnenê. Êdî pabesteyê yew cografyaye nîyo, bi yew cografya zî nêno tarîfkerdene. Kurdkî kura de bê, konsero kurdkî kura de bêro viraştene, edebîyatê kurdkî û şîîra kurdkî kamca de veng bidê, uca êdî beno "Keyeyê Kurdkî".

Merdim se vajo? La no keye karê ma zehmet o. Ma se kenê nêkenê nêeşkeno nê keyeyê xo rakere.

Xora hamnam ho yeno. Dîyarbekir de ma pewjîyenê onca. La xemê mi de nîyo sanki. Ez serd, germ, şewe û roje hîs nêkena nê rojan de.

Rîyê kamî ra? Tabî rîyê Zazakî ra ney. Çimkî se bibo wa bibo, se bîyo zî, Zazakî zaf weş a û ez newe ra biamêne dinya bi sey ziwanî onca mi Zazakî tercîx kerdêne.

Forumê Aştî û Azadîye hetê Enstîtuya kurdî ya Amedî û Şaredarîya Bajarê Girdî yê Amedî ra ame organîzekerdiş,

Amed de siba wesîleyê Roşanê Ziwanê Kurdî ra bi nameyê “Rayîr û metodê ganîkerdişê ziwananê ke binê tehluke de yê” forumêk virazîya.

Na komxebate, hetê Enstîtuyê Kurdkî ya Amedî ra sey hîrê roniştişan amey hedrekerdene.

Roniştişo dîyin de babeta “Dezgehkîkerdişê Kirmanckî” amey munaqeşakerdene û Ehmedê Bira sey qalîkerdox û Nesîb Gultekîn sey moderator ca girewt.

*Na xebere bi destekê madî yê Sefaretxaneyê Almanya yê Anqara, çarçeweya 'Projeyê Xurtkerdişê Dezgehanê Medyaya Herêmî yê bi Wasitaya Mentorîya Mîyanneteweyîye û Vurnayîşê Dîjîtalî' de ameya amadekerdene, mesuldarîya muhtewayî aîdê dezgehê ma ya."