Merdim se biko? Yan zî senîn biko? Çi yî? Beno ke wendişî… Nê ra serran ra verê, “To be or not to be” vato şaîrî. Heme mesele na ya. Nê rojanê ke êdî qiymetê çîyêk bîlhesa ê wendiş û musayîşî nêmendo de beno ke merdim bi vengêkê hîna berzî na reye wina vajo “wendiş yan zî nêwendiş” beno ke nika zî meseleya girane na ya. Çike hema ra zî derdê ma yo gird “estbîyayîş yan zî çinbîyayîşê” ma yo. Çike hema ra zî derdê ma yo gird manadayîşê na dinya û ruh û şexsîyetê xo dima gêrayîş o. Qet nêbo xo ver dayîş o. Çike beno ke na dinyaya ma de êdî qiymetê nê persan zî nêmendo. Labelê reyna zî ma, ê ke hema ra zî bawerîya xo bi wendişî anê; ma, ê ke hema ra zî hemverê wendişî de hêvîyêka înan esta, ma çi biwanê û senîn biwanê. Çike seranser yew edebîyatê dinya ewro verê linganê ma de rakerde yo. Û her serre kitab û nuştoxê neweyî, neweyî û neweyî… Û ê ke xora kar û barê înan derûdormeyê wendiş û nuştişî de yo; do senînhewa wendişanê alternatîfan bikê? Coka demêko ez seba xo, bîlhesa wendişê romanan de goreyê planêk şona. Demêko ez tena mabênê refê klasîkanê modernan yê fransizan de şina û yena.

Tayê nuştoxan ra tena yew kitab ê tayêne hîna vêşî û wina ez şîya dekewta mîyanê dinyaya nuştoxanê fransizan. Înan ra yew André Maurois (1885-1967) û romanê ey “Climats” (Mewsîmî) bî. Belê no roman ewro hema ra zî derheqê mefhûmê eşqî de romanêko zaf tesîrdar o. Û seke seba mi, Mauroisî ra tena wendişê nê romanî bes bî. Seke mi waşt Maurois tena bi nê kitabê xo hişê mi de û dinyaya mi de bimano coka ez nêewnîyaya kitabêkê eyê bînî ra. Mi nê refê xo de romanê Manuel Benguiguiyê (1976-) “Un collectionneur allemand” (Koleksîyonkero Alman) dî. No romano kilm beno ke cîya û newe bî labelê mi hende zî ci ra hes nêkerd. Reya verêne bî ke mi Manuel Benguigui wendêne û mi ser o hende tesîrêko gird nêverda ke ez bikewa kitabanê eyê bînan dima, coka “Koleksîyonkero Alman” wina tena mend ê refi mîyan de.

***

Nê refi de nuştoxêko bîn zî Louis-Ferdinand Céline (1894-1961) bî. Bi nê şekilîya ez dekewta mîyanê dunyaya Célineî ke hetê ziwan û uslûbî ra goreyê dewrê xo edebîyatê fransizan mîyan de şorişêk kerdîbî. Labelê hetêk ra zî no uslûbê eyo ke ziwanê kuçayî yew reye de dekerdîbî mîyanê dunyaya edebîye zaf zêde ameybî rexnekerdene. Verê cû mi “Voyage au bout de la nuit” (Ver bi Peynîya Şewe Seyahat) wend. No roman serra 1932î de reya verêne çap beno û tayê kesî romanî zaf ecibnenê tayê zî rexneyêko gird kenê. Karakterê nuştox Célineî zî mîyanê dinyaya edebîye de zaf problematik o. Çike dewrê şerê II. yê cîhanî de ey eşkera paştî daya nazîyan. Coka mecbûr mendo ke fransa ra biremo, Danîmarka de zindan de mendo û ceza girewta. Labelê ewro hema-hema seserrêk ra dima romanê ey eksê karakterê nuştoxê xo bi heme îhtîşam û serkewtebîyayîşê xo hemverê ma de yê. Esasê xo de derûdormeyê nameyê Célineî de ma reyna dekewenê mîyanê rexneyanê “nuştoxî” û “înan ra cîya serbixo berhemê înan”. Seke ma vînenê û wext mojneno ma ke çîyo eslî metnî bi xo yê û ê eşkenê xeliqnayoxanê xo zî bikişê û mîyanê dinyaya edebî de bibê kanonîk û cayê xo pêt bikê. Romanê Célineî rasta zî seba nê fikrî nimûneyê zaf rastekîn û balkêş ê. Belê ewro Céline bi xo û ê fikrê ey seba ma çîyêk îzeh nêkenê û nameyê ey ser o sey şerm û cirmêkê girdî mendê. Labelê romanê ey mîyanê tarîxê romanî de cayê xo yê mustesnayî hema ra zî pawenê û hêvîya wendoxanê xo yê. Badê “Ver bi Peynîya Şewe Seyahat”î mi na reye “Mort à crédit » (Mergo Bideynî) wend. No roman zî helbet qasê ê verênî serkewte bî û seke dewamê romanê eyê verênî yo. Labelê tahm û ê şokê verênî helbet nêdano. Labelê no roman zî heman ruhî ra, heman bêcayî ra, provakatîfî ra welidîyayo. Badê ke nê romanî qedêneno Céline hevalêkê xo rê wina nuseno : « Paragrafo peyên mi nika qedêna, yanî no îşkence. Eke no kar êdî mi rê xenî-xenî pereyan nêaro ez do êdî qet nênusa, na reye tayê mendîbî ke ez geber biba. » Belê yew romano ke esasê xo de romanê ê bêkes, bêwar û bêcayan bibo helbet do prosesê nuştişê ci zî sey mergî bibo. Tewr peynî mi « Entretiens avec le Professeur Y » (Profesor Y î Reyde Qiseykerdiş ) wend. No roman seke hetêk ra zî xo seveknayîşê, mudafa kerdişê Céline yê nuştoxê «Ver bi Peynîya Şewe Seyahat » û « Mergo Bideyn »î bibo. Bi nê şekilîya raywanîya min û Celineî qedîya. Ez hêvî kena ke cuya mi de reyna wext bibo ke ez nê romanan reyna biwana.

***

Mi demêk seba xebatêk tayê wendişê antropolojîk û folklorîkî kerdê. Û helbet rayerê mi ame resa antropolog Lévi Straussî. Û uca ra zî Claude Lévi Strauss (1908-2009) o nuştoxê “Tristes Tropiques”î (Tropîkê/Donenceyê Xemgînî). Nê kitabî de (ke merdim nêeşkeno sey tewirêk name biko. Merdim, roman vajo roman nîyo, labelê epîk û destanêko zaf tesîrdaro ke bi ziwanêkê edebîyî sewîyeya metnêkê edebî yê tewr berzî de ameyo nuştene) ma tecrubeyanê antropologêkê bi tecrubeyo ke warî de, hema-hema her cayê dinya ra gêrayo vînenê. Labelê na reye tena bi perspektîfê zanyarêk ney bi zerrîzîzî û detayanê edebîyatnasêk. Û ma reyna vînenê ke kamcîn leteyê dinya de beno wa bibo, kamcîn dewrî de, kamcîn sewîyeya ‘medenîyetî’ de bibo wa bibo ruhê hempar yê însanetî her ca de sey pê yo. O ruho ke hezar bi hezar serrano “Gilgamişî” ra, “Odysseia” ra nat sey xo yo û heman deyîre û hîkaye ma rê vano.

***

Kifşkerdiş û wendişêko zaf bi zewq yê nê refi zî wendişê trîlojîyê “Jean-Christophe”yê Romain Rollandî (1866-1944) bî. Serra 1904î de Rolland dest bi nuştişê nê trîlojîyî keno û serra 1912î de qedîneno. Serra 1915î de zî Akademîya Nobelî, Xelata Edebîyatî ya Nobelî dano Romain Rollandî. Îzehetê înan zî wina yo “Seba ke, îdealîzmo berz yê metnanê eyê edebîyan û wexto ke o tayê însananê cîya bi cîyayan teswîr keno wayîrê hîsdarî û fehmkerdişî û eşqê heqîqî yo”. No trîlojî seke nameyê ci ra zî aseno derheqê cuya karakterê serekeyî Jean-Christopheyî de yo. O zi sey pî û bawkalê xo beno muzisyenêk. Labelê Christophe hema domanîya xo ra wayîrê yew ruhê taybetî yo ke ey pî û bawkalî ra cîya keno. Û beno ke bi saya nê ruhî û hemverê muzîk û cuye de bengînîya ey, ey kena muzîsyenêko bi name û veng. Labelê no roman tena derheqê raywanîya cuye û muzîkê Christopheyî de nîyo. Hetêk ra zî pergalê komelê burzuwazîyî û dinyaya fikir û hunerî ser o zî tesîrê înan yo dirîyî mojneno ra. Wendişê nê trîlojîyî sey hewnêkê gedetî, sey realîzmê seserra xo, zerrîzîzî, bengînî, înad û provakatîfîya yew muzîsyenî yan zî yew gedeyî yo ke wexta ke ma şahidê îxtîyarî û mergê ey zî benê o xirs û hewesê eyî yo hemverê cuye de hema ra zî ganî û teza yo.

***

Mi mabênê tarîxê (21-24. 11. 2025)î de dest bi cîldo verên yê “Keyeyê Thibaultîyan” yê Roger Martin du Gardî (1881-1958) kerdo û qedînayo. Çar rojan mîyan de mi cîldo verên yo 653 rîpelî wendo û qedênayo. Hem zî 21ê aşme de mi romanêko kurmancî qedênayo û wina dest bi nê romanî kerdo û 24ê aşme de zî mi dest bi helbestanê Walt Whitmanî kerdo. Yew aşma ke hewesê wendişî vêşî-vêşî mi de virazîyayo. Badê Jean-Christopheyî, adapteyê nê trîlojîyî bîyayîş biney zehmet bî labelê no cîldo verên yê “Keyeyê Thibaultîyan” zaf lez herikîya û şî.

Par ra yo yew rêza wendişêk hişê mi de bî. Bi çend serrî yo mi waştêne ez reyna “Cevdet Beg û Lajê Ey” yê Orhan Pamukî biwana. Labelê badê hende serran reyna nê romanî wendişî ra ver mi waştêne ez “Keyeyê Buddenbrookîyan”ê Thomas Mannî verê cû biwana û dima dest bi “Cevdet Beg û Lajanê Ci bika. Çike seke yeno zanayene wexto ke Pamukî romanê xo nuşto tesîrê nê romanî ey ser o zaf bîyo û her di zî wina romanê keyeyêk ê. Mi par, tarîxê (21-28. 12. 2024)î de, “Keyeyê Buddenbrookîyan” wend, belê roman ezametêk bî. Labelê o wext zaf kar û bar û wendişê cîyayî dekewtê mîyan û mi “Cevdet Bey û Lajê Ey” nêwend. Coka refê minê fransizkî mîyan ra “Keyeyê Thibaultîyan” wendiş seba mi zaf muhîm bî û seke do bi nê trîlojîyî o sîlsîleyê romananê keyeyêk/aîle temam bibîyêne. Çend rojî badê qedîyayîşê cîldê verênî yê “Keyeyê Thibaultîyan” mi dest bi “Cevdet Beg û Lajanê Ey” kerd, (29.11.2025-12.12.2025). Belê peyên de, badê serran mi roman reyna wend hem zî çend romananê bînanê ke seke birayê ey bî reyde.

Labelê hema trîlojîyê “Keyeyê Thibaultîyan” temam nêbîbî. Cîldo verêno ke mi çar rojan de temam kerdîbî ra vîst rojî dima 15î Aralikê 2025î de mi dest bi cîldê dîyinî kerd. Labelê ê mabênî de mi dest bi nuştişê novellayêk kerd; çend çîyê bînî yê ke nê terzî ra zaf cîya bî wendê; mi keyeyê xo bar kerd û welhasil yew trîlojîyo ke esasê xo de aîdê wendişanê serra 2025î bî nêmcet mend û na reye seke sey barêk, sey gureyêkê nêmcetî û mendeyî resa serra 2026î. Beno ke coka cîldo dîyin hem zaf giran şî û hem zî seke romanêk ra vêşî bi melumat û fikranê verê destpêkerdişê ê şerê xidar yê dinya de xeniqîyabî. Axirî êdî ver bi peynîya romanî ez biney ci rê germin bîya û 18ê Sibate de mi cîldo dîyin zî qedîna. Gelo seba ke hende çî dekewtê werte, konsantre û hewesê mi hemverê romanî de remabî yan zî rasta zî no roman mîyanê teferuatan de xeniqîyabî û hecmê xo yê “romanbîyayîşî” yanî bi vatişêkê zaf sadeyî ma rê “hîkayeyêk vatişî” vindî kerdîbî. Yanî sey “Koyo Efsunin” yê Thomas Mannî û “Şewê Weba” yê Orhan Pamukî ke mi tahmê romanî înan ra nêgirewtîbî û seke seba xatirê nuştoxanê înan yê girdan mi ê wendîbî.

Nayîk o badê tayê temaşekerdişan û romananê adapteyanê sînema vizêrî ez reyna agêraya cîldo hîrêyinê Trîlojîyî. Belê hema tena mi se rîpelî wend labelê o atmosferê romanêk, yanî o atmosferê cîldê verênî reyna apey de ameyo seke. Û heyf ke badê seserrêk, ez nê cîldî xeberanê şerêkî mîyan de wanena. Seke nê serran mîyan de însanetî heme o wehşet û rijnayîşê însanetî hêdî-hêdî xo vîr ra kerdo. Belê beno ke seba nê, seba na hafizaya kolektîfe, seba erj û hîsanê hemparan yê însanetî edebîyat esto û baş o ke esto. Roger Martin du Gardî bi nê trîlojîyê xo yê ruhê hempar yê însanetî serra 1937î de Xelata Edebîyatî ya Nobelî girewt.

Serkomîser Oçumelov, bi poltoyê xo yo qalind, destê ey de yew pakêt, mîyanê bazarî ra vîyartêne. Peyê ey ra zî yew polîso porsûr, destê ey dekerde engura ke binêna ver dest ronabî ser amêne. Her ca bêveng bi… Cayê bazarî de kesêk çin bi. Berê dikanan û meyxaneyanê qijkekan eynî sey fekanê veyşanan hetanî peynî akerde bî. Dikan û meyxaneyê qijkekî xemgîn-xemgîm rehma homayî pawitênê. Orte de yew tek parsker zî nêasîyêne.

A game vengê yewî ame goşanê Oçumelovî.

“Hero to gaz kerd ha, dê bê tîya kutiko pîs! Bitepişnênê Domanên, veramedênê! Hînî gazkerdiş serbest nîyo no welat de. Bitepişnên! Uff!”

Yew vengo sey lawayîşê kutukêk ame eşnawitiş. Oçumelov bi baldarî ewnîya cayo ke veng ci ra yeno ra. Wexto ke Oçumelovî awir de o het nê çîyî dîyî: Dorûverê baxçeyê tuccarê keresteyan Pîçugînî de yew kutik bi hîrê linganê xo bi vazdayîş ha yeno. Peyê ey ra zî yew keso ke îşligo hîra dayo xo ra, goşakê yelegê ey akerde û bîyo kuz bi vazdayîş yeno. Merdim seke lengêne. Senî resa kutikî pey ra boça kutikî girewt xo destan. Kutik reyna lawa. Yew veng ame eşnawitiş ‘Veramede!’ Kesê ke seke hema hewn ra haye nêbîyî demêko kilm de ameyî pêser. Dorûverê baxçeyê keresteyan bibi pirr merdimî. Qelebalixêko pîl amebi pêser.

Yew polîso ke ame verê qelebalixî xo bi xo va “Wina aseno ke yewêk sûkunetê şarî îxlal keno.’

Oçumelovî awirêk da qelebalix û giran-giran verê xo şa qelebalixî ser. Wexto ke ame verê baxçeyê keresteyan çimê ey ginayî merdimo yelegino ke amebi gerrekerdiş. Merdimî destê xo yo raşt hewanabi û mawitêne qelebalixo ke ey ser o amebi pêser. Seke kutikî ra vatêne ‘Ti vînenî ez se kena to kutiko rezil!” Merdimî deste xo yo gonin sey îşaretê zaferî mawitênê qelebalixî ra. Oçumelov nê merdimi baş nas kerdêne. Bojîyo sipî, zincderg û cinsê Borzoy terse ver recifyayêne. Çimanê ey ra terse û poşmanî asîyêne.

Wexto ke Oçumelov mîyanê qelebalixî ra ver bi kutikî şîyêne vengê xo kerd berz û va “Tîya de se beno, Çi karê şima esto tîya de. Şima qey ameyî pêser? Heyyy, to çira destê xo hewanayo? O veng binêna ver kamî ra vejîya?

Ewil yew vengê kuxayîşî ame û dima ra vengê Karyukînî ame: “Ezîzê mi, ez xo rê rayîr ra şîyêne. Ez semedê karê xo yê keresteyan şîyêne verê Mîtrî Mîtrîçî. La no çîyo bilenet vejîya mi ver û gaz da engişta mi. Hunerê mi hunerêko zehmetin o û ez bi engiştananê xo hunere xo vejena orte. Ganî wayîrê nê kutikî tezmînat bido mi. Beno ke ez nêeşkî yew hewte na engişta xo bileqnî. Gelo qanûn vano ke ganî ma vera heywananê haran sereyê xo ronê? Eke kutikê her kesî merdiman gaz bikero se beno?”

Oçumelov çend rey têdima kuxa. Rîyê xo kerd tirş û va:

“Himmmm…Belê bele!”de biewnênê mi ra…. No kutik kam o? Ez gereke ey rê nêverdî. Gereke ez nîşanê înan bidî ke, merdim kutikê xo wina veradaye nêverdeno! Ez gereke bimusnî înan ke merdim gereke qanûnan nêpelixno. Hînî wext ameyo ke ma ceza bidê kesanê ke qanûnan peygoş kenê.! Eke no kutik yê kam qeşmerî yo ganî bêro cezakerdiş. Gereke ez bumusnî înan ke ganî merdim heywananê xo bi hewayo veradaye nêverdeno kuçeyan.” Oçumelovî venga polîsê bînî da û ey ra waşt wa wayîrê kutikî ca bikero û ceza bido ey. Ancî Oçumelovî waşt wa kutik zî bêro îmhakerdiş. Goreyê ey beno ke kutik qudiz û gerrin o. Vengê xo kerd berz û wina dewam kerd “Ez şima ra vana. No kutik yê kamî yo?”

Mîyanê qelebalixî ra yew veng berz bi. “Seke ez zana no kutik, kutilê General Jîgolovî yo”

Oçumelov “To va yê general Jîgalovî yo? Himmm… Eldirîn hela ardim bike ez nê paltoyê xo vejî… Off, yaw hewa zî zêde ra germin bîyo. Varanêko germin varayo.” Wexto ke Oçumelovî wina va ewnîya Karyutînî ra:

“Ez kena nêkena çîyêk fehm nêkena. Senî beno ke no kutik to gaz kerdo? Senî beno ke kutikî xo resna engişta to? No kutik hema zaf qijkek o, la ti yewêko qerase yî. Belkî yew mix şîyo engişta to ro. Belkî ti seba ke tezminat bigîrî zûran kenî. Ez merdimanê sey şimayan baş nas kena! Şima hîlekar ê û sey şeytanan ê.”

Polîso bîn zî destek da Oçumelovî “Beno ke kutikî dir yarî kerd û semedo ke yarî bikero cixarayê xo zinca ey ser o hona kerd. Û heywanî zî xo pawit û gişta ey gaz kerd. Hem no Kuryukîn her tim wina ehmeq o.”

Kuryukîn binê vateyanê polîsî de nêmend û qêra ey ser

“Şaşîyo ehmeq zûrî meke! To pê çimanê xo dî mi wina kerd. Ti qey îftîra kenî mi. Serkomîser Oçumelov merdimêko biaqil o û elbet zano kam zûrî keno kam raşt vano. Eke ez zûrî kena wa mehkema cezaya mi bido mi. Qanûn de ca dîyo ci. Heme merdimi seypê yê. Yê mi zî birayê min o polis esto. Wa xebera şima bibo…”

“ Ez minaqeşe nêwazena.!”

Polîs xo bi xo xorîn-xorîn fikrîya û seke çîyêk ame ey vîr û va “Ney, ney no kutik, kutikê Generalî nîyo. Kutikê Generalî yo ke maneno nê kutikî çin o. Kutikê ey pêro cinsê kutikanê seydvanan ê.”

“Ti baş zanî”

“E, ez baş zana.”

“Seke ti heqdar î! Kutikê Generalî pêro kutikê erjîyaye yê. Heme zî way ê. Hele biewnêne ney ra. No kutik senî gerrin o. Bêruçik û pîs o. Însanî winasî yew kutikî se kenî ez nêzana. Eke wina yew kutik Moskova û Petersbuk de bêro vînayîş şima zanê se beno? Ca de yeno îmhakerdiş. Biewne mi ra Kuryukîn, ti dewaya xo de heqdar î. Ez to ra vana, peyê nê karî merverde! Ca de dewaya tezmînatî ake. Wayîrê nê kutikî kam o wa şerme de bimano û hêna-hêna wina yew çî nêkero.”

La tem a viste de yewêk mîyanê qelebalixî ra qêra

“Ez yeqîn kena ke no kutik, kutikê Generalî yo.”

Serkomîsero ke eşnawit kutik, kutikê Generalî yo ca de mîyanê areqî de mend.

“Himmm! Hela ardim bikerêne ez paltoyê xo vejî. Yew vayêko pîs ame. Serdinî ver heme leşa mi recefîyena. Nê kutikî bigêrêne, berênê keyeyê Genaralî. Keyeyê Generalî ra vajêne hela no kutik, kutikê şima yo yan ney? La înan ra vajêne eke yê înan o wa hînî nêverdê teber. Beno ke kutikêko qîmetin o. Û beno ke tay heywanî cixarayê xo zinca ey ser o hona bikerê. Eke nê merdimi sey heywanî wina çîyan bikerê cayêk de wina kutikê weşî nêmanenê. Kutikî heywanê nazik ê. Heey! ti; o deste xo hewa ra bîyare war. Serehuşk! No heme qebehatê to yo.!”

“Hele biewne, emirberê Generalî hê yenê. Hela ma înan rê pers bike. Heey Prokhor hela bê tîya! Heey ez kamî ra vana bê tîya.! No kutik, kutikê şima yo?”

“Ney willahî. Mi heyatê xo de wina yew kutik nêdîyo û ma çi rey wina yew kutik wey nêkerdo.”

Oçumelov “O wext îcab nêkeno ke ma hîna zêde şi ser. No kutik bêwayîr û veradaye yo. Gelo îcab keno ma tîya de hîna zêde bimane û na mesela ser o qisey bikê? Eldîrîn ez ha to ra vana! Hanî to ra vana, no kutik, kutikêko veradaye yo. Ti hema çi vindenî? Nê kutikî berênê îmha bikerênê û wa na mesela zî tîya de biqefilyo.”

Prakhorî reyna va “No kutik, kutikê ma nîyo. No kutik, kutikê birayê Gerenalî yo. Birayê Generalî çend rojî verê cû ameyo tîya. Generalê ma winasî kutikan ra hes nêkeno. La birayê ey nê kutikarn ra hes keno”

“Çii? Birayê Generalî ameyo? Mi fehm kerd. Demekî Viladimîr Îvanîç ameyo tîya?

Oçumelov bi eşnawitişê na xebere zaf bibi keyfweş û qêra. Gonî amey rîyê ey û dest bi huyayîş kerd. “Hele biewne ci ra! Demekî ameyo û xebera mi nêbîya. Gelo tîya de hînî timî maneno yan ney?

“Bele eynî wina yo. Hînî her tim tîya de maneno birayê Generalî.”

Oçumelovo ke zaf bibi keyfweş vengê xo kerd berz.

“Weyy gidî wey! Mi zaf waştêne o bivînî. Werrekna mi o bidîyêne. Demekî kutik, kutikê ey o. Ez zaf bîya keyfweş. De nê kutikî tîya ra berênê. Hela biwenênê ci çiqas zî şirîn o no kutik. Gelo no kutiko qijkek senî gaz dano enqişta yewî ro. Hah hah haa? Bê tîya kutiko delalî. Senî zî recifyeno. Senî weş laweno. Homa senî wina çîyanê weşan dano na dinya. Wey homayo!!! No kutik çiqas şirîn o.

Prokhorî zî venga kutikî da û o şa xo ver şi. Qelebalixo ke amebi pêser giran-giran vila bîyêne û her kes şîyêne karê xo ser. Her kes pê Kuryukînî huyayêne.

Oçumelovî paltoyê xo pişt xo ya, ewnîya Kurykîn va “Ti vînenî senîn a.” û mîyanê bazarî ra rada şi”

Çarnayîş: Enwer Yılmaz

Çalakîya ke hewteyê 1110 de ameye kerdene xeylê pawitoxê heqan tewrê ci bîyî û fotografê kesanê vînîbîyayeyan û vilîkî ameyî kiriştene.

Çalakîye de aqibetê babîyê çar domanan Hasan Gulunayî yo ke hetê polîsan ra ameynê teqîpkerdene û 20ê temmuza 1992yî de gama ke keyeyê xo ra şîyênî cayê karî ame destbendkerdene û ame destbendkerdene û vînîkerdene, ame persayene.

30 hezar nanê verênî yê ke fabrîka de ameyî berhemardene, tewr verê Baglar Dörtyol, Berê Koyî, Seyrantepe, Ninova, Cadeyê Sakarya û Huzurevlerî, nuqteyanê vilakerdişî yê dîyarkerdeyan de bêpere vila bîyî. Berhemê Nanê Şarî yê ke tehmkerdişê xo yê verênî hetê hemwelatîyan ra ame kerdene, rojanê ameyoxan de akerdişê fermî yê fabrîka ra dima do biresê şarî.

Prosesê perwerdeyî de kursîyerî, pê ceribnayîşê teknîkanê cîya-cîyayan dîzaynanê orîjînalan hazir kenê, tecrubeyê berhemardişî qezenc kenê û qabîlîyetanê destan aver benê. Atolyeya ke bi beşdarîya 30 cinîyan ame bicaardene, amanc kena ke cinî qabîlîyetanê xo ser o berhemardiş qezenc bikerê û bieşkê bikerê erjê ekonomîkî.

Ömer Faruk Özçelîko ke giran birîndar bi, nêweşxane de bi pêro mudaxaleyan zî nêxelesîya û weşîya xo vîndî kerde.

Derheqê qeza de tehqîqato ke ame dest pêkerdiş dewam keno.

Etîk beşê ke hîra û têgehê ke mûhpem o. Sewbîna ke etîk beşê ke hîra û têgehê ke mûhpem o; zaf teorîyî, quramî, rêbazî estê. Ma heme teorî, quram û rêbazan ser o nê vinderenê. Bi goreyê fikrê ma çar rêbazê etîk yê bingehînî estê. Ma do nuşteya xo nê çar rêbazanê bingehîyan ser o înşa bikere. Seba ke ma rêbazanê etîk bi teferuat analîz bikere, tayê agahî yî lazim ê. Ma do ewela nê agahîyan ser o vindere. Beno ke nuşte de taye vateyê bêrê dorna kerdene. Mi bexişnayene.

Ma bi persan dest pê bikera. Ganî însan senî biciwîyo? Başî û xirabî çi yê? Yew exlaqo raştikên û exlaqo xelet senî ciya beno? Etîk serebût û çalakîyanê exlaqî de manaya yew ziwanê exlaqî ser o analîzan dano etud kerdene.[1] Fikirê etîkî yew fikiro şexsî yo. Xebata ke etîkî ser o yena kerdene, yew xebata şexsî ya. Xebatanê etîkî ser o zî yew fikiro hempar çin o. Hokê ewnîyayîşê yê cîya-cîya est ê. Derheqê etîkî de metod û rayê cîya-cîya est ê. Her fîlozof goreyê fikirê xo hoka ewnîyayîşê xo awan kerda. No semed ra yo ke zanist, munaqeşe, şirove, rexne, ray û metodê etîkî zî şexsî yê.

Tarîxê felsefe de, derheqê babetanê etîk û eqlaqî de pers, hoka ewnîyayîşî, pênas, taybetmendî, pers û cewab, ray û metodê cîya-cîya est ê. Tarîxê felsefe kehen û verên o. Nê tarîxê kehen û verênî de felsefe dewrê entîkî ra sey zanistê dîsîplînî bi yew hawayo formê sîstematîkî dest pê kerdo.[2] Sey yew binbeşê felsefe yê qedîmî etîk zî yew hawayo sîstematîk no dewr de dest pê kerdo. Goreyê fîlozof, çime, pers û cewab, dem û wext, ray û metodan na çekuye cîya-cîya yena pênas kerdene[3]. Na nuşte de bi hawayo hîra taybetmendîyanê hoka ewnîyayîşê nê metodan ra ameyo behs kerdene. Belê derheqê mefhûmê etîkî de hetê muhtewa ra, hetê pênasî ra, hetê taybetmendî ra, hetê çimeyî ra, hetê persî ra, hetê cewabî ra, hetê xebatan ra, hetê munaqeşeyî ra, hetê şiroveyî ra, hetê rexneyî ra û hetê metodî ra yew fikiro pardar çin o.[4] Reyna zî tarîxa etîkî de rêbazê bingehînî estê. Na nuşte de bi goreyê hawayê ewnîyayîşê ke hîrayî taybetê nê rêbazan do bêro nuştene.

Bellê etîk de; tedayî ra, pênasî ra, taybetî ra, çimeyî ra, persan ra, ciwaban ra, xebatan ra, munaqeşeyan ra, şîroveyan ra, rexneyan ra û rêbazan ra hemparî yê ke çin yo. Babetê etîkî yê tetbîqî ciwîyayîşê rojane yê komelî de yew cayo hîra gênê. Her grûbe, her meslek, her gure, her kar goreyê xo qaydeyanê etîkî yê tetbîqî ra îstifade keno.[5]

Exlaq pratîk kerdişê etîkî yo û pratîkerdişê etîk bi haweyê ko tetbîqi yeno kerdene û bî teorîya etîkê tetbîqî ameyo namkerdene. Etîkê tetbîqî ser o zî munaqeşeyê ameyê kerdene û ciwîyayîşê rojane de alozîyê ke wejyenê meydan bi qeydeyê teorîya etîkê tetbîqî yenê careser kerdene. Babetê etîkê tetbîqî ciwîyayîşê komelê rojane de cayê ke zêdeyîn gênê. Her grûbe, her mesleke, her gure, her kar goreyê xo qaîdeyanê etîkê tetbîqî ra feydedar beno.[6] Etîkê tetbîqî goreyê grûb, meslek, gure, karan yeno name kerdene. Etîkê tetbîqî sey bîyoetîk, etîkê heywanan, etîkê derdorî, etîkê komelî, etîkê polîtîkî, etîkê huqukî, etîkê karî, etîkê meslekî yenê name kerdene.

Seserra 21ine de pêroyîya rojawanî, ewropa û amerîka bitaybetî tirkîya de warê akademî de etîkî ser o munaqeşeyê hemdemî dewam kenê. Netîceyê nê munaqeşeyan de hema zî derheqê etîkî yew fikiro hempar nêvirazîyayo. Goreyê fikirê fîlozofan metodê cîya-cîya, teori, uslûbê nezerî virazîyayê. Bi nê hawayî reyde termê etîkî binê nê tesîranê cîya-cîya de mendo.[7] Heme dinya de derheqê etîkî de xebatê cigêrayiş û nirxnayişî yenê kerdene. Bi açarnayîş reyde nê xebatî heme dinya ra vila benê. Ma zî seba na xebate nê xebatanê açarnayîşî ra îstifade kerdo.

Seke ma cor de zî îfade kerdbi, derheqê etîkî de xebatê cigêrayîş û nirxnayîşî yenê kerdene. Nê xebatî zî bi açarnayîşî reyde dinya ra vila benê. Seba na xebate ma nê xebatan ra îstifade kerd. Fred Feldman derheqê problemê etîk û exlaqî wina vano; ma ser çi biqewimîyê nê pêro benê babetê etîk û exlaqî. Nê bîyayîşî zî ma kenê wayîrê zanayîş û fikiranê akerdeyan. Eke manaya çekûya etîkî bêro kerdene, yeno vînayene ke na mana tena bi sereyê xo bes nîya. Çunke hetê na manaya etîkî de ganî çekuya exlaqî zî bîyera zanayene û mana kerdene. Goreyê tayê fîlozofan etîk, warê felsefe de cigêrayîşê felsefeya exlaqî yo. La exlaq çi yo?[8] Gelo exlaq yew fikir o? Yan zî exlaq yew dezgeh o? Beno ke yew menzûmê qaydeyan bo. Fred Feldman çekuya exlaqî sey yew term ney sey yew name pênas keno û çekuya exlaqî bi mefhûmê sifetî reyde têkildar vîneno. Fred Feldman çekuya exlaqî ney, hukmê exlaqî, çalakîyê exlaqî, peymeyê exlaqî, qaydeyê exlaqî şuxulneno. Hukmê exlaqî cîya keno û taybetmendîyê hukmê exlaqî hukmanê bînan ra cîya vîneno. Çunke hukmê exlaqî termê erje yan zî îfadeyê erje yê. Yanî hukmê exlaqî; rastî, xeletî, başî, xirabî, zorî îfade kenê[9]. Hukmê exlaqî seba heme kesan sey yew mana erje îfade nêkenê; goreyê kes û komelan nê hukmê exlaqî vurîyenê.

I.Kant objeyê felsefeya pratîkî mefhûmê praksîsî name keno û bi etîkî reyde têkildar keno. Seserra 18ine de I. Kantî xebatê xo yê etîkî yê xoser bi metodê fezîletî dayê şuxulnayene. Rastikênkerdişê yew cuya rastî, çalakîyanê rastikênan ê zanistî ser o xebatê muhîmî kerdê. Tarîxê felsefe û etîkî de I.Kant yew cayo xoser de ca gêno. Çunke I.Kantî hem felsefe de hem zî etîkî de rayîrê neweyî akerdê. I.Kantî tarîxê etîkî ser o yew cigêrayîşo xoser kerdo. Bingeyê etîkî metodê fezîletî ra girewto û yew metodo newe awan kerdo.[10] Nê cigêrayîşan ra pey metodê xo yê xoser awan kerdo. Goreyê ferasetê I.Kantî cuye de fezîleto tewr muhîm waştişê azad û qaydeyê azadî yo. Mefhûmê etîkî yê muhîmî yê I.Kantî, rexne, aqil, xasî, waştiş, azadî, qaydeyî, anomî û maksîmî yê. I.Kant persê azadî çi ya? persayo. I.Kant cewabê nê persî zî bi xo dayo. Goreyê I.Kantî azadî yew fikir, yew îdea yo û kokê nê îdeayî zî sey yew aqilê xalîsî nîşan dayo. Cuye de îdeayê azadî, bi qaydeyê exlaqî reyde yenê pratîk kerdene.[11] Exlak kokê xo îdeayê azadî ra gêno.

I.Kantî, aqilê xalîs û aqilê teorîkî têvernayê û îfade kerdo ke aqilê teorîkî antînomîyan ra (pêkewtişan) virazîya yo. Aqilo teorîk, xo antînomîyan ser o awan keno û dualîtan virazeno. Dualîteyî zî yew çî nêdanê fehm kerdene. Goreyê I.Kantî dinya de erja çalakîya yew subjeyî bi peymeyê maksîmî yê nê hîrê fermananê bêşert û mercan reyde yeno fehm kerdene. Peymeyê exlaqî senînîya waştişî ya başî reyde têkildar o.

B.Spinoza fîlozofo xosere û herrî muhîm yê felsefeyê seserra 17in ra yo.[12] B.Spinoza, taqîpkarê R.Descartesî, hemdemkarê G.W.Leibnizî yo. Eserê R.Descartesî yê bi name Prensîbê Felsefeyî (Principia Philosophiae) ser o yew şiroveyê geometrîkî kerdo û eserê xo yê Etica nuşt o[13]. B.Spinoza sey yew fîlozofo panteîst yeno nas kerdene. Bikilmî panteizm sey seveknayîşê yewbîyayîşê Homayî yê têdeyî yan zî yewbîyayîşê Homa û kosmosî yeno pênas kerdene. Bingeyê panteîzmê B. Spinoza yewkerdişê materyalîzm û spîrîtûalîzmî yo[14]. Felsefeya dînî de fîlozofê panteîstî zaf ê. La panteîzmê B. Spinozayî panteîzmê fîlozofanê bînan ra cîya yo. Na cîyayîya B. Spinozayî sey yew uslûbê xoserî yo. Goreyê neqlkerdişê Hilmi Ziya Ülkenî, sîstemê fîlozofê Îslamî Îbn Arabî û sîstemê B.Spînoza yew şekilo pêroyî yewbînî menenê la netîce de yewbînî ra cîya benê.[15] Çunke tasawufî de fikirê ene’l heq yan zî wehdet-î wucud yew cayo muhîm gêno, no fikir zî meneno fikirê panteîzmî. Kitabê B.Spînoza Etîka, rasterast mefhûmê etîkî ser de nîyo. La nê kitabî de B.Spinoza sîstemê xo yê felsefeya etîkî awan kerdo.

Hetê açarnayox Y.Gurur Sev ra kitabê Aristotalesî yê bi name Etîko Pîl/Fezîletî û Xuyê Xirabî[16] ziwanê tirkî ra ameyo açarnayene. Ma seba na xebate nê kitabî ra zî îstifade kerd. Arîsto dewrê entîkî de seba fikirê felsefe yew cayo muhîm gêno. Arîstoyî problemê etîkî de metodê Platonî şuxulneno. Çunke Arîsto, şagirdê Platonî yo. Labelê Arîsto bi rexnekerdişê sîstemê felsefeya Platonî reyde sîstemê felsefeya xo awan kerdo. Hetê metodî ra Arîsto zî metodê fezîletî şuxulnayo, metodê xo de muhîmî daya zanistîya fezîletî ser. Arîsto etîkî ser o eserê xoserî nuştê. Esero bi name Etîko Pîl (Magna Moralta) nê eseran ra yew o. Arîstoyî tarîxê etîkî de yew rayîro newe akerdo û mefhûmê etîkî ser o eserê xoserî nuştê. Mefhûmê etîkî ser de yew tesîro muhîm verdayo. No tesîro ke yeno behs kerdene seba xebatanê etîkî yê rojane zî vîyartbar o. Arîstoyî fikiranê etîkî yê verênan ser o heme metod, qaydeyê zanistî, ekolî analîz kerdê û yê rexne kerdê. Kêmaneyê înan nîşan dayê û înan ser de fikirê xo yê xoserî yê derheqê etîkî tetbîq kerdê. Arîstoyî etîkî sey yew beşo xoser awan kerdo. Derheqê metodê fezîletî de melumatî dayê. Fezîletî bi xuyan, xuyî zî bi xuyê ruhan pênas kerdê. Arîstoyî dima ra fezîletî binê nê di beşan de tesnîf kerdo: Fezîletê fikirîyayîşî (dianoetika aretai), fezîletê karakterî (ethikaî aretai) yan zî fezîletê etîkî.[17] Goreyê ferasetê Arîstoyî, fezîletê fikirîyayîşî (dianoetika aretai) mîyanê deman de tecrubeyan reyde aver yenê û perwerdeyî ra virazîyenê. Fezîletê karakterî (ethikaî aretai) yan zî fezîletê etîkî yew musayîşê dergûdila reyde virazîyenê, manaya xo ya xuy û karakterî ethosî ra gênê. Manaya etîkî ya tewr kehene xuy û karakteran de pêresena. Xuy û karakterî taybetmendîyanê kesan de peyda virazîyenê. O semed ra yo ke manaya etîkî yena manaya xuy û karakterê kesan. Goreyê Arîstoyî fezîletê karakterî(ethikaî aretai) yan zî fezîletê etîkî yeno manaya xuy û karakterê kesan. Kesî bezraya nê xuy û karakteranê xo, verênanê xo ra ra gênê, nê zî serebûtanê însanî de limite yê. Nê xuy û karakterî yew musayişo derg û dila de nesilîyenê. Fezîletê karakterî(ethikaî aretai) yan zî fezîletê etîkî seba yew cuya başe, yew edaletê şexsî û yew çalakîya raştî xuy û karakterî yew musayişo derg û dila de virazîyenê. Nê fikirê Arîstoyî perwerdkerdişê etîkî de yew cayo muhîm gêno. Çunke goreyê Arîstoyî, fezîletê etîkî perwerdeyî reyde aver şino û kesê ke perwerdeyê etîkî gênê benê kesê bifezîletî. Seke nê melumat û cigêrayîşan ra zî yeno vînayene hetê muhtewa, tedeyî, pênas, taybetmendî, metodî ra, qayde û teorîyanê etîkî de yew fikiro hempar çin o. Her yew cigêrayox, nuştox yan zî fîlozofî hetê muhtewa, tedeyî, pênas, taybetmendî, metod, qayde û teorîyan ser o cigêrayîşê cîya-cîya kerdê.

Nê malûmatî sewbîna etudkerdişê muhtewaya metodanê etîkî yo. Goreyê xebatanê felsefe, tarîxê etîkî yê umûmî de çar metod, teorî û awirê bingeyinî ameyê qebul kerdene. Nê qebulkerdişî de yew şekilê tarîxî perspektîfê averşîyayîşê fikirê etîkî ca girewto. Na xebate de perspektîfê ma bi yew metodê sîstematîkî reyde mîyanê tarîxî de etudkerdişê etîk û metodanê etîkî yo. Sewbîna zî averşîyayîşê etîkî de etudkerdişê muhtewaya metodanê etîkî yo. Ma do rêbazê etîk yo bingehîyan ra bextîyarî û şahî ser o dewam bikera.

[1] Muastafa Hünkaroğlu, Etîk Kodlar, İhtîlaf Teorisi, KDY Yayınları, İstanbul, 2022 r. 36.

[2] Ahmet Arslan, Felsefeye Giriş, BB101 Yayınalar, Ankara, 2017, r. 39.

[3] Bedia Akarsu, Ahlak Öğretileri, Remzi Katbevi,İstanbul,1982, r. 29.

[4]Ahmet Cevizcî, Etik- Aklak Felsefesi, Say Yyaınları,İstanbul, 2024, r. 56.

[5] Murat Omay, Çağdaş Etik Tartışmaları, Vakıf Bank Yayınları,İstanbul, 2023 r. 39.

[6] Omay, Çağdaş Etik Tartışmaları, r. 68.

[7] Omay, Çağdaş Etik Tartışmaları, r. 92.

[8] Fred Feldman Etîk Nedîr, Fol Yayınları, 2023, r. 15.

[9] Feldman, Etîk Nedîr, r. 25.

[10]I. Kant, Ethıca- Etik Üzerine Dersler,Fol Yayınaları, 2023, r. 20.

[11] I. Kant, Ethıca- Etik Üzerine Dersler, r. 157.

[12] B. Spinoza, Etika, Doğubatı Yayınaları, Ankara,2024, r. 15.

[13] B. Spinoza, Etika, r. 9.

[14] B. Spinoza, Etika, r. 9.

[15] B. Spinoza, Etika, r. 10.

[16] Y. Gurur Sev, Magna Moralta, Erdemler ve Kötü Huylar, Pınhan Yayıncılık, İstanbul, 2022.

[17] Sev, Magna Moralta, Erdemler ve Kötü Huylar, r. 11.

şakirê bedîh

kewê gozel

şakir lacê bedîh'o

bedîh lacê mihê zîli yo

Eşîra zîli ra yî

bi vateyî birayî yî tefîq'î

Bawkal û bapîrê yin herêma (mintiqe) Rewan

dewa Qerqa di cuwîyenî

Dewa Qerqa nizdîya koyê elegez'î ya

Serra 1917 ra pey kalikî şakiro mihê zîli

keyeyî xo erşaweno elajgir'î dewa topraqqalî

la o hewt serî ûca maneno badî yeno

Hewt gedeyî mihê zîli estbî

Xalit, ûsif, Emer, Bedîh, Xatê, îsmaîl, Tewrat,

dat'î sakiro yî Xalit wextê xo di o zî dengbêjo ki namdar bîyo hema çewres serre yo rehmet keno,

Şakiro serra 1931(kimlik di 1936)dewa topraqqalî de maya xwu ra beno,

Way û brayî şakiro'y inî

SELÎM, SALIH, ŞAKİR, SEÎD, ALİYA, TEFÎQ, FAÎQ,

SIDÎQ,MİHEMED, XALİD, NAÎLE, SUWEYLA,

pîyê şakiro'yî bedîh keye yî xo beno cemalvêrdî

(dewa cemalvêrdî deşta ıntabê

ıntab verî ko'yî Qertewîn'î ya,

deşta Dutax'î ra vanî ıntab

Dutax' navçeyî agirî'yî yo)

wexto ki bedîh şonu cemalvêrdî

gedeyî bedîh selîm, Salih, şakir, û seîd,bîyî

şakiro o xext 5-6 serre beno

gedeyî û ciwaney şakiro dewa cemalvêrdî di vêrena

Şakiro hema 6-7 serre yo

sakiro û brayî ci saih bi monikî damaçêy pîyî xo

gînî tede kaykenî salih yarîra varnîya damaçî tadonu şakir û piranonu damaçe teqeno

kursî rî guneno lingay kursî çeneyî şakir gunena çeneyî yî dirbetin beno

Gule sêneyî yî kûweno û tede maneno

benî Dr tedawî kenî başbeno

la heta peynîya emrê xo zî bi aya dirbetini kuxuyayni,

Dewa cemalvêrdî bena destpêka dengbêjîya şakiro

dewa cemalvêrdî di sewbîna dengbêjî namdar zî estbî Evdalê zeynikê û Bedîhê çavşûşe

Evdalê zeynikê zî dewa cemalvêrdî di ameyo dinya

Şakiro deyeronî xo vernî di

Bedîhê çavşûşe ra museno

wexto ki şevbêrk benî Bedîhê çavşûşe şakiro yî beno cemheto klaman pê dano vatiş

Şakiro 10 serre ra heta 18-19 serre yî ya xo

sey şagirtî Bedîhê çavşûşe

bonderî esas û qeydeyî dengbêjî yî beno

na seran di pîyî sakiro yî wazeno ki sakiro kar û xebata keyeyî biko

la şakir goş nêdonu kar û xebata keyeyî

mezgî xo dano deyer klam û dengbêjî ser

o tim û tim şonu dengbêj Bedîhê çavşûşe het,

Şakiro hinî dengbêjanî namdaran geyreno

wazeno bibo namdar,

na bênete di sakiro zerî gîno aşiqî yew keyna beno

esmera şûkrî

şakiro deyera esmera şûkrî virazeno vano

bi na klami şakiro nam dano hinî yeno şinasnayiş

esmer bi yewnîra zewecîna

hinî namê klamo beno esmer namê keynekonî bîno beno esmer û bi veng û sewtî şakiro yî ra yenî qîrayîş,

badî zewaca esmeri

şakiro yewna keynek bi namê Dîlber'i ra heskeno

dîlberi remneno 17 serre beno tede zewecîno

2 serrî zewacê yî serra vêreno

Bi pî û birayanî xo keyeyî xo barkenî benî

Qereyazî dewa gazbêl'i

çend serr badî barkenî şonî dewa çixirxan'a corîn(Jor)

badî reyna barkenî şonî milazgir, dewa toraqa

La rêyna ageyrenî Gazbêl'i,

serra 1960 di bi waştenî pî yî

bi kulfetkî keyeyî xo benî edene heta 1966 i

edene mehleya mîrzaçelebî manenî

reyî ewilî vengî xo 1962-63 di teyp di qeyd keno

la çi heyf ki o qeyd hema nameyo veynayiş

reya didîni edenedi zewecîno

1966 di agêreno şino mûş

heta 1968 mîyanî mûşî û dewa mûşî ewran'di maneno,1968 di agêreno Qereyazî

nameyî dengbêj şakiro hinî heme cayonî

Kurdistonî de vecîno û yeno şinasnayiş

1971 di şonu Almanya çend mengî uca de maneno

badî reyna şonu yeno,

Şakiro reyna koçber beno

ina rey Barkeno şonu enqere

2 serrî enqeredi manano la uca debar nêkeno

Barkeno şonu îzmîr

hîri serrî zî îzmîr di cuwîyeno

serra 1996 di îzmîr di şonu rehmet

Mezelê ci altintax de yo.

Ewro 30 serrî yo ki ma şakiro vindî kerdo

Homay rehma xo pêbikero...

Kurmancî ra açarnayîşî zazakî

munzur can

05/062026...

çavkanî (kaynak)

ANATOLOJİYA

DENGBÊJAN

DENGBÊJ ŞAKİRO...

Mehkeme qerar da ke na ceza vîst teqsît bo.

Wekîlê torinanê Şêx Seîdî Avukat Ensar Fırat, hesabê xo yê X ra beyanatêk da û va ke ê do her wext vera hêrişanê ke xatîraya Şêx Seîdî yenê ekrdene micadele bikerê.

Goktaş, 2ê Temuze de wexto ke teberê welatî ra agerayêne, Teyaragehê Îstanbulî de ame girewtiş û ey berdî Merkezê Emnîyetî yê Îstanbulî. Goktaşo ke emnîyet de îfadeyê xo da, şewêk uca de mend.

Komedyen Deniz Goktaş Adliyeya Çağlayanî de zî îfade da dozgerîye. Dozgerî bi waştişê tewqîfkerdişî şawîya dadgeh. Dadgehî zî bi sûcdarîya ke “heqaretê serekkomarî kerdo” û “ercê dînî qij mojnayo” qerarê tewqîfkerdişê Deniz Goktaşî da.

zerenc hanîka cêro yena

Wilay çimsîyay mi hanîka cêro yena

erê wilay çem û çaxil pêşonena

wilay kêynêy bê qeder bo ez to nêkena

wilay zerencênay mi ALAWo serê vaco

wax ez to bena

wilay zerencênay mi

mi va koyê ma berzê koyono

wilay pûtêm ser şariko bind mekono

Wilay kûlê to da wo mi gono

wilay çimsîyay ez terseno tede mono

Lîla gûnêk gonê cahîlono

De heywax heywax

Wax zerencêna

Wilay sêrbon bawkê to

wilay kêynê sêrbon bawkê to doxaya(?)

erê wilay zerencênay mi

hanîka sero Roniştaya

Pûtê wilay to pêy awir çimo ez xapênaya

Lîla ti ALAY serênra nêtersaya

Lîla zerencênay mi wilay to ez xapênaya

wax caverdaya

Lîla kêynêy hîn êrewo helay şonî

Heyro beno ti xwu bidi kiştay bonî

Wilay ez û zerencênay xwu

Ma xwurî ina heli xebêrdonî

Lîla wa şar deway ma pênêzonî

Wilay şonî dayk û bawkê ma ra vonî

Wilay kêynêy wilay

yî ma rî benî dişmenî gonî

Wilay bênî cinawirî ma dim kewnî

Wilay kêymi to rî vêşo

Wax zerencênay mi

Lîla Darê deway ma tarîyo

Kêynêy wilay Darê deway ma tarîyo

ez to sero bîyo yabonîyo

erê wilay ez bîyo delû û sevdalîyo

Lîla kêynêy ez warişto wax ko ro şîyo

Lîla Darê deway ma valêrî

Lîla kêynêy bêwêy deway ma valêrî

Lîla zerencênay mi manena gilê Qebaxêrî(v)

Lîla ez Qayîlo to bîg şêrî

Lîla zerencênay xwu berî deşta cêrî

Lîla ax û heywax zerencênay mi

ez nêweşê bejna weşo

Lîla pûtê wilay to adir ALAY visto mi gono

Lîla ax û heywax zerencênay mi...

28/06/2026.

"Ma nanê helalî dima yê"

Ali Kılıç o ke Cadeyê Hz. Süleymanî de 35 serrî yo ke firincîtî keno, derheqê na xebate de wina va: "Nê germî ver de zî ma nanê helalî dima yê. Armancê ma no yo ke ma yew parçe nanê helalî berê keye. Pêro mucadeleyê ma seba ney o. Ma binê şartanê zaf giranan de xebatitîyenê û nan pewjenê. Wextê xebata zî ma zaf zêde yo. La ancî zî şikir ma razî yê. Kare ma zimistan weş û rehat o la hamnan ma binê nê germî de zaf zehmetî ancenê."

Bi xabarwesnayîşî ser o ekîbê îtfaîye û polîsî amey cayê qewimyayîşî. Adir bi mudaxaleyê ekîban ame kontrolkerdiş û hewnakerdiş. Ame zanayîş ke adir kewto qismê motorî yê wesayîtî.

Derheqê hedîse de cigêrayîş ame dest pêkerdiş.

Rêxistina Weşîye ya Dînya (WHO) derheqê hewayê germî de hîşyarîyêk da û va, kişta Ewropa de mîyanê 10 rojan de 1 hezar û 300 kesan ra zafer kesî weşîya xo vîndî kerda. Fransa de zî rayedaran da zanayîş ke, roja çarşemeyê vîyarteyî ra heta nika nêzdîyê hezar kesan normalî ra zêde merdê.

Serekê Pêroyî yê WHOyî Tedros Adhanom Ghebreyesus, nê zêdebîyayîşê germîye sey "kiştoxo bêveng" name kerd.

Goreyê daneyan, nêzdîyê 191 mîlyon merdimî welatanê sey Almanya, Polonya û Macarîstanî de, binê tesîrê germîya 35 dereceyî û cor de yê.

Wexto ke ma embazan reyde kom benê ma xo rê tereqnenê û qisey kenê, mijar ra mijar erzîyenê. Sey teyrane ma ge xo danê ser yew qîlî ge ma xo danê ser yew gilî ge zî ma xo danê serê hênîyanê awe û ma leq leq kenê. Roja ke mi xo şinasnayo ra heta eyro qiseyanê ma de eke ma bêrê serê şarê Kurdî timûtim tarîx ra yew deje, nika ra yew pênêameyîş û ameyox ra bêhêvîtî qisey bena. No bîyo sey yew efsaneyî, ziwan ra ziwan gêyreno. Sereyê ma de sey yew daxî, mêzgê ma de sey yew deqî yo. Çi wextî şarê ma ra yew cemat kom bibo û qisey bikero îlla ziwanê xo erzeno yew dejê şarê ma û peynî de zî yew xayîntiya reşe vejeno teber. Ma ge ge bi nê xayîntîyan şermezar zî benê feqet herkes zî na xayîntîye xo ra dur dano. Mîyanê çareyê ma de sey morê şermezarîye na vateya xirabi hertim est a. Kurdê Sunnî sucdarîye erzenê Elewîyan, Elewî erzenê komînîstan, komînîstî erzenê tarîqatan, tarîqatî erzenê cematan, cematî erzenê bêcematan, bêcemaatî erzenê pîlan, pîlî suc erzenê qijan welhasilî ne yew sucdarîye qebul keno ne zî sucdar vejîyeno meydan. Herkes bi nê qisêyan beno xayîn çunke çerxe tadîyena. Ecêba ma kurdî raşta ra xayîn ê?

Ez serê na mesela de fikirîyaya ecêba kurdî xaînî yan tayê kesî yan zî tayê qisimê însananê ke wazenê ma wina bifikir no fikir dekenê mîyanê ma. Hîşê ma dekerê têmîyan û ma peynîheval verdê. Hende bîyo ke neyarê ma hiş bîyê ma xo bi xo xaîntîya xo qisey kenê. Badê mi xo ra va ke "ecêba ma raşta ra xaînî yan zî na ma mîyan de yew zûra çarçetal a ha gêyrena." Ma sênî fehm kenê ma çi yê? Ez xo rê ewnîyaya cuya ma ya sosyale ra, ewnîyaya dîrokê ma ra, ewnîyaya rewşê ma yê pêameyîşî ra. Raşta ra zî ma pêameyîşî ra gelek dûrî feqet no zî seba xayîntiyê yew şarî bes nîyo. Yewna şare sey ma ez vana qey çin yo û çîyê ke şarê ma dîyo yewna şarî bidîyêne belkî nika dîrok zî ey xo vîrra kerdbi. Ver bi herban, qirkerdişan, talanan, surgunan, asîmîlasyonan de reyna zî bi giloverkî nizdîyê 50 milyon kurd est ê. No zî goreyê her milet nîyo. Wa zafîyê ma yew kîşt de bo ma reyna bêrê serê meselayê xo yê "Kurdî xayînê yan ney?"

Xayîn goreyê kamî ra xayîn goreyê çi ra xayîn. Xayîn goreyê ferhengê TDK ra manaya, o ke xiyanet keno, o ke nîyetê ci xirabo, o ke zirardayîşî, xemgînkerdişî û xirabîkerdişî ra keyf gêno yo. Xiyanet zî manaya, dest eştişê miqedesî, xirabî kerdiş de ya. Êyê ke nê her di çekuyan dekenê vîyeyê ma, ma sucdar vînenê û ma ra vanê şima xayînê û na xayîntîye kenê binê hîşê ma Tirk ê, Îranij û Ereb ê. Tewr zaf zî Tirkî wina vanê û wina vînenê. Eslê xo de serê na manaya xayîntî ra ma biewnî ma vînenê ke nê hîrî heme milet zî xayîntîya xasi kenê bima. Labelê ma eyro serê Tirkan de vindere.

Hema sereyê awanbîyayîşê Tirkîya ra ma biger û ma tek bi tek bimarne hela kam xayîn o.

1)Wextê herbê ûmumîyê yewin ra heta pêynîyê awankerdişê Tirkîya ra Kurdan paşt da Dewletê Osmanîyan û dewleta newe ya Tirkîya. Badê ziwanê Kurdan bi qedexe, şaristanê înan vêyşayê, mal û milkê înan talan bi, kurdî surgun bîyê. Qey yewî nêva tirkan wina kerdo û tirkî xayîn ê?

2) Tirkan dewletê Osmanîyan rijna Xelîfe û şêxulîslam surgun kerdê. Xelîfe û Şêxulîslam kuçanê şarî de yew halo pêrîşan de ganê xo da. Qey yewî nêva tirkan dest eşt miqedesî, îslam hewana ê dîn ra vêjîyayê, ê xayîn ê?

3) Tirkan kultur û tarîxê dewlete û xisûsî zî yê Kurdan heme bedilna. Heme miletê ke Tirkîya de bî bîyê nezan û cahîl. Qey yewî nêva tirkan ver bi Kurdan û miletanê bînan de hedê xo vîyarna, tirkî xayîn ê?

4) Tirkan nasnameyê xo ra û yê însanan ra zî çekuya îslamî hewana(qestê mi muslumanî ney ney îcab nêkeno nasnameyê însano nemusluman de îslam binuso) herunda îslamî de demokrasî û laîklîk ard. Qey yewî nêva tirkan Homayî ra rîyê xo tada, tirkî xayîn ê?

5) Tirkan va ma herunda camêrdanê xo ma camêrdanê bezreyî/toximî teber ra bîyarê. Yanî cinî û keynêyê xo milatanê bînan rê pêşkêş kerdê. Qey yewî nêva tirkan namus û heyayê xo roto, tirkî bîyê deyus û xayîn ê?

6) înan melayî û şêxî darde kerdê, ûmumxaneyî akerdê, Quranê pîrozî qedexe kerd. Qey yewî nêva tirkî xayîn ê?

7) Înan Ezan rê tehemul nêkerd ezan kerd tirkî. Kurdî rê tehemul nêkerd va: "tirkî qisey bike zaf qisey bike." Qîmê înan nêbi koyan ra zî nuşt "çi weş êyê rê ke vano ez tirk a." Qey yewî nêva heme ziwanî ayetê Homayî yê tirkî ayetê Homayî înkar kenê, xayînetê Homayî kenê?

8) Tirkan sade Kurdî ne Lazî, Çerkezî, Tatarî, Ermenîyî heme xo mîyan de xemênayê, ziwanê înan qedêna. Qey yewî nêva tirkan heme miletî asîmîle kerdê, ê xayîn ê?

9) Îslam hewana bes nêbi neyartîya xidare kerd bi muslumanan. Heta înan demokrasî zî girewt ey zî qetil kerd. Qey yewî nêva tirkî ne Homayî rê benê ne zî milet rê?

10) 1960î de derbeyo tewr verênî reyna tirkan kerd bi Ednan Menderesî û tayê însanî îdam kerdê. Qey yewî nêva tirkî xayîn ê?

11) 1971î de hukumat da îstîfakerdiş û îradeyê milete nêdî. Qey yewî nêva tirkî zorbe yê?

12) Êyê ke 1980î de reyna yew derbeyêko hema zî têsîrê ey est ê û însanî sey mêşinan kerdê hepsan biîşkenceyan dayê kiştişî Tirk ê. Reyna yewî nêva Tirkî xayîn ê.

13) 1997 de reyna hukumet bizorî ameyî îstîfakerdiş seba ke nêzana ekonomî îdare bikerê enflasyon pêl eştêne serê yewbînan reyna zî yewî nêva Tirkî xayîn ê.

14) Serranê 1900 ra heta eyro faîlî mechulî bi destê Dewleta Xorîne yê Tirkiya yenê kerdiş. Qey yewî nêva tirkî qetilkerdox ê?

15) Feto Tirk bi û derbeyê xo de însanê ke kiştê tirk, o ya ke Fetoyî kerd mîyanê dewlete Tirk bi. Qey yewî nêva nê tirkan keyeyê ma paymal kerdo?

Ma eşkenê bi seyan çî bimarne ke Tirkan xayîntî kerda bi dewlete, bi milete û bi neteweyanê bînan labelê kes nêvêjîyayo nêvato Tirkî xayîn ê. Qey ma xo sey yew mileta xayîne bivîne. Nê fikrî heme binhîşê ma de sey qodî qeyd kerdê nê dagirkerdoxan. Ma goreyê biratî ra biewnî înan îxanet kerdo bima. Ziwanê ma qedexe kerdo. Kulturê ma vînd kerdo. Bi hezaran însanê ma bixayîntî kiştê. Ma goreyê dewlete ra biewnî heme derbeyî, dexfikê Ergenekonî, Planê derbeyî yê Balyozî, faîlî mechulî înan mîyanê îxanet de kerdê bi nê însanan. Ma goreyê Îslame ra biewnî înan Xîlafet hewana, xelîfe û şêxulîslam surgun kerd, Qur'an û ezan qedexe kerd, camî û mendereseyî padayê, alfabeyê verînî hewana milete yew şewe de kerd zir cahîl û herunda înan de Demokrasî ard. Ûmumxaneyî, fabrîqayê reqîyî, qumarxaneyî, zulumxaneyî û xayînxaneyî înan akerdê. O ke ma ra vano şima xayîn ê wa bi zano ke xayîn zî ê yê, zalim zî ê yê.

Bi kilmî mîyanê her milet de xayînî est ê û mîyanê her milet de ehlê wijdanî zî est ê. Sênî ke yew milet bi çend heb xayînan nêbena xayîn yew milet bi yew di rindîyê xo zî nêbena hewl. Êyê ke wazenê ma dekê neyarê ma nê fikran dekenê aqilê miletê ma. No fikir plan û pirojeyê dewlete û yê însananê kîndaran o. Ma kurdî zî ganî bidîqet û biaqil hereket biker seba ameyoxê xo. Hêvî hertim wa dermanê ma yê xoverdayîşî bo.

21.02.2024

Adıyaman

Semsûr (n)

Besni

Bêsnî

Çelikhan

Çêlikan (n)

Gerger

Aldûş (n)

Gölbaşı

Serê Golan (n)

Kahta

Kolik (n)

Samsat

Semsat (n)

Sincik

Tut

Seyîdxan Kurij serrê 1960 de dewê Çewlîgî Kur de ameyo dinya. Goreyê vateyî dadîyê ey, o yan aşmê êlule de yan zi aşmê çirî de ameyo dinya. Kur, yew dewê koyî ya, ha bin yew koyî de ya. Seyîdxanî mektebo verên Kur de wend. 1950 ra pey mekteb amebi dewê Kur. Ey mektebo mîyanin (Ortaokul) û Lise zî Xarpêt de wendî. Beynatey serranî 1980 û 1984 de ey Bursa de Fakulteyî muhendisey de qisimî makina wend. Seyîdxan yew serr Amed-Şenkuş de Barajî Karakaya de sey muhendîsî makina xebitîya. O cuwa pey şi Almanya û Almanya de destcikerd kirdkî nuşt. O serrê 1991 ra nat Almanya de almanki û kurdî (kurmancî û kirdkî) bernameyanê radyo virazeno. Pa bernameyanê radyo ya ey dest bi nustişî zi kerd. Heta nika ey folklorê kirdkî ra sanikî, meseleyî, fiqreyî, fablî, vateyê verênan arêdayî. Ey kîtabî Peter Lerq,Ahmet Sayî û Antoine de Saint tadayî kirdkî.

Seyîdxan Kurij, bi tirkî almankî û kurdî (kurmanckî û kirdkî) roportajan virazeno û nuşteyan zi nuseno. Nuşteyî Seyîdxan Kurijî rojnameyanî Azadî, Dengê Azadî, Ronahî, Hêvî, Jîyana Nû, Roja Teze, Roj, Welat, Özgür Gündem û kovaranî Armanc, Çira, Nûdem, Medya Güneşî, Bîr, Nûbihar, Zend û Vate û xelîyek malpêranî Înternet di neşir biyî û benî. O nêzdî di serî rojnameyî “Peyma Kurd” de endamî redeaksîyon û mesulî beşî kirkdî bi. Peyama Kurd rojnameyek hefteyî bi û bi kurmancî, soranî u kirdkîAlmanya de çapbînî.Seyîdxan Kurij serrê 1997 ra nat pa 15-20 ambazan a bi kirdkî kovara kulturî Vate zî vecenî. O serra 2022 ra nat Çarpel Medya de bi nameyê “Vîr û Vate” yew bernameyê kultur û ziwanî û bi nameyê “Tarîx û Komel” yew bernameyê tarîxî virazeno.Seyîdxan bi taybetî serewedartişî 1925 (Serewedartişî Şeyh Seîd) û Yadîn Mehmûd Ebas (Yado) sero xebat kerda. Ey no derheq de zaf roportaj viraştî û xebatê cigêrayiş kerda.

Seyîdxan babîyî yew kêna û yew lajî yo.

Weysel Yildizhan: Merheba Mamosta, seba ke to wesenayîşê ma qebul kerd û ma nika roportaj kenê, ma zaf sipas kenê Mamosta. Ma destpêk de tayê qala to û xebatanê to kerdî Mamosta. Sey persêko klasîk, gelo nê xebatan de motîvasyonê to çî yo? Çi bî sebeb ke to tena qiseykerdoxê ziwanê xo nêmendî, to qeleme girewte dest yan zî mîkrofon girewt xo ver?

Seyîdxan Kurij: Ṣima zanî, ez nesla 1978 ra ya. Nesla ma zaf polîtîk bîye. Ez hema mektebo mîyanen de bîya, ez polîtkaya alaqadar bîya. 1980 ra vero alaqaya mi bi hereketa kurd rê bîye. Ma zanayenê netewe çî ya û ṣertanê netewebîyayiṣ ra yew zî ziwan o. Semedo ke yew ṣar, yew netewe asîmîle nêbo, çînbîyayiṣ ra bixelisîyo, gani wayirê ziwan, kultur û tarîxî xo vecîyo. Ziwan vînd bibo, kultur û tarîx zî beno vînd. Yanî çîko tor muhîm ziwan o. Celadet Bedirxan vano, "Seba yew neteweya çîyê tor mihîmî dîn û ziwan ê. Seba ke dînê kurdan û yê kolonyalîstan yew o, tena kurdan dest de ziwan maneno”. Mi zî bi no fîkîra her wext weṣt ke ez waranê ziwanî, kulturî û tarîxî de miletê xo rê xizmet bikerî. Belka wendoxan rê sey arogantîye bêro, la ez zaf samîmîya, mi sey yew însano wende, xo mesûl dîy kê ziwanê xo rê xizmet bikerî. Ma mîyan de zaf kêm însan bîye ke wayîrê wina îmkanan bîye. Ez heta 12 serra xo dew de bîya pîl. Cuwa pey zî qet dew ra û ṣarê mi ra alaqaya mi nêbirîyay. Mi ziwanê xo baṣ zanayeni, kulturê xo nas kerdeni. Pero bîn ra kulturê ṣaristanî (Kent Kültürü) zî nas kerdeni. Mi unîversîte wendibi, ez amebîya almanya. Tîya de ṣertê mi baṣ bîye. Nê ṣertan de ez mecbur bîya ke ṣarê xo rê xizmet bikerî. No wezîfê mi bi.

Mi seranê mektebo mîyanen ranat zaf wendenî, mi edebîyat ra hes kerdenî. La welat de ṣartê mi yê nuṣtiṣ nêbi. Ez 1988 ameya almanya. Tîya de mi dîy ke taye kovaran de kirdkî nuṣteyî yenê neṣir kerdiṣ. Mi vere cû nê nuṣteyî wendî. Seke mi cor de zî nuṣt, mi her wext waṣt ke ez sey yew entelektuel ṣarê xo rê xizmet bikerî.

Helbet mi zanayeni ke no çax de yew ziwan tena bi qalkerdiṣ nêṣkeno biciwîyo û fonksîyonel bo. Tena bi beyntarê ma de qalkerdiṣî ziwan nêxelisyeno. Seba ke yew ziwan xo verd bero, fonksîyonel bo, ganî heme waranê heyat de bêro ṣoxilnayiṣ.

Mi vere cû mîkrofon girewt xo dest. 1991 de Radyoya bajarî ya Duisburg (Radyo DU) waṣt ke dest bi weṣanê zaf ziwanî bikerî. Ma zî waṣt na firsat kar bîyarimi. Bi no gaye ma yew kom awan kerd û serra 1991 de platformê Burgerfunk de dest bi vilakerdişê yew programî radyo kerd. Ma radyo de hem kurdkî (kurmancî û kirdkî) hem zî almankî program viraştêni. Qisimî kirdkî mi hedre kerdêni. Mi metnî kirdkî nuştênî û mi û dadîya qicanê mi (Leyla) wendenê. Mi welat de qet zazakî nênuştibi û nêwendibi. Mi tiya de dest pê wendişî û nuştişî zazakî kerd. Ma sey grûb 4-5 serrî no programê radyoyî ramna û cuwa pey mi teyna hende 12 serrî no program viraşt. Nameyî programî ma “Vengê Kurdan li Duîsburgê” bi. Ez texmîn kena no tarîx de zazakî programê radyoyî yo verên o. Beno ke cuwa vero yew di program virazîyayî, la wina perîyodîk nêbî.

Seke mi cor de nuṣt, mi verî kirdkî xeberî nuştenî û roportajî viraştenî. Derheqê tarîhî de, derheqê edebîyatî de, nuṣteyî nuṣtenî û radyo de wendenî.

Bernameyê Radyoyî tena bajarê Duîsburg û dormareyê Duisburg de ameyenê goṣtarî kerden. Mi waṣt xebatê mi bi nuṣtekî bêrê neṣir kerden ke biresî zafê kurdan. Helbet o wext kirdkî zaf kêm ameyenê nuṣten. No ridra zî nê serran ma rê nuṣtiṣê kirdkî zaf muhîm bi. Mi waṣt hem wina ez nuṣtiṣê kirdkî bimusî û xo verd berî, hem zî ziwanê xo rê xizmet bikeri.

Wextî Gaxanî 1992 de mi bi nameyî “Kal Gaxan” yew nuşte nuşt û radyo de wend. Mi cuwa pey no nuşte rojnameyî “Welat” rê şawit, nuşte uca de neşir bi. O wext ra nat mi dest bi karî nuştişî kirdkî kerd. Mi hinî roportajî ke semedê radyoya viraşteni, ê rojname û kovaran rê zî şawitenî. Ez no derheq de bi şansa, çunke heme nuşteyî ke mi şawitêni ameyenê neşir kerden. Mi kurmancî zî derheqê cûye ṣaîranê klasîkî yê kurdande nuṣtenî û radyo de wendenî. Mi nê nuṣteyî zî rojnameyan rê ṣawitenî, ê ameyenê neṣir kerden.Roportaj û xeberî mizî kirdkî, kurmancî, tirkî rojname û kovaran de ameyenê neṣir kerden. Almankî roportaj û nuṣteyî mi zî kovara “Kurdistan Heute” de ameyenê neṣir kerden.

Mi no bernameyê radyo zî û roportajî zî bi motîvasyonê xizmet kerdiṣê ziwan û kulturî xo viraṣtî.

Wexto ke merdîm ewnîyeno xebatanê to yê nuştekî ra xebatê folklorîkî zaf ê. Gelo eserê to yê ke sey “Wayê Hot Birayûn” û “Filît û Gulîzar” to senî amade kerdî? Kesê ke nê warî de xebitîyenê pêşnîyazê to înan rê çi yo?

Seyîdxan Kurij: Raṣto mi bi folklor dest bi nuṣtiṣê kirdkî kerd. Ez bi kulturî kurdî bîya pîl. Ruhî mi bi kulturî kurdî amebi şekil kerdiş. Ez hema hema hemedeyiranî mintiqayê ma zana. Govendan de mi bi xo pa embazanî xo ya deyirî ezbere vatenî. Mi heme sanikî, meseleyî û destanî ma cematan de goştarî kerdî. Çunke apê mi dengbêj û çîrokvaj bi. O mintiqayê ma de meşhur yew çîrokvaj bi. Apê mi, babîyê mi, ema mi her wext ê sanikî vatenê. Mi qicitîya xo de destanê Xecê û Sîyabend, Mem û Zîn, Sanikê Dyebo Sûr, QeraEbas ûyb. zanayeni. Mi waṣteni ez înan binusî ke vîndbîyayiṣ ra bixelisî. Heta o wext dormareyê Çewlîg ra qet teba nêamebi nuṣtiṣ. Heke ma înan nênusi, hîn neslo newe înan nêzano. No ridra zî talûkeyê vîndbîyayiṣî na xezîna estbi.La ez Almanya de bîya, her wext îmkanê mi çin bîye ke ez sanikvajan goṣtarî bikerî û qeyd bikerî.

Yew emzayî mi esto, Mahmut Celayir, o rind yew resam o. Ey dadî xo de qisey kerdibi. Aye ra sanikî goştarî kerdibî û qaset de qeyd kerdibî.Nê hîre qasetî ey dayî mi. Ez nê sanikan sero xebitîyaya, mi nê sanikî nuştî û kovarê Armanc rê şawitî. Wina mi dest bi xebata folklorîk kerd. Ez çend seran de hê ṣîyenî welat. Mi radyo ra yew hacetê qeydkerdiṣî girewtibî, mi na hacet tede berdenî. Vere cû mi keyê xo ra destcikerd, mi Ema xo ya Qumrî, birayê xo Direh, vêva ma Cemîle, Xala xo Yildiz de qisey kerd, înan mi rê sanikî, deyirî, fikreyî, îdyomî, vateyê verênan vatenê, mi qeyd kerdenî. Cuwa pey, ez persayenî, kam ca de yew sanikvaj, deyîrbaz, merdimo zanaye, bibîyenî, ez ṣîyeni het, mi dayeni qiseykerden û qeyd kerdenî.

Heme materyal ke mi qeyd kerdî, ez cuwa pey sero xebitîyaya. Mi nê sanikî, fikreyî, îdyomî, vateyê verênan bi kirdkî nuṣtî û cîya, cîya kovar û rojnameyenê kurdan de daye neṣir kerden.

Se ke ṣima zî zane kîtabê mino verên “Wayê Hot Birayûn”o. No kîtab de sanikî, fikreyî û deyirî estê. “Fîlît û Gulîzar” yew sanika, sey kîtabê qicanî, bi resiman ameyî neṣir kerden.

Mi nê heme sanikî û deyirî bi xo zî qicitîya xo de goṣtarî kerdibî. La ancî zî se ke mi cor de nuṣt, mi reyna sanikvajan ra goṣtarî kerdî û qeyd kerdî. Wexto ke ez cuwa pey sero xebitîyaya, mi midaxaleyê ziwan nêkerd, la helbet mi cumleyê goreyê gramer rêz kerdî. Mi ge-ge dîalog kerdî mîyan, yan zî dîyalog goreyê yew struktur rêz kerdî.

Kesê ke no ware de xebitîyenê ganî ṣîyerê mîyanê ṣarî, nê berheman çimeyanê înan ra bigerê. Heta mumkun bo yew sanik çend kesan ra goṣtarî bikerê û nê versîyonan bîyarê têhet hîna baṣ beno. Heke beyntarê versîyonan de zaf ferq çîn bo, merdim eṣkeno çend versîyonan ra yew dramatolojî awan bikero. La beyntarê versîyonan de ferq bibo,merdim eṣkeno cîya-cîya binuso. La gani merdim midaxaleyê ziwanî nêko. Çunke ziwan ho folklorê ṣarî de yo. Folklor seba ziwana yew xezîneya. Wexto ke her mintiqa de xebatê folklorîk bêrê kerden, hîna baṣ xezîneya ziwanê ma vecîyena orte.

Xebatanê to de yequnêko bîn zî xebatê ziwanî yê. To tena gramerî ser o ney tarîxê nusîyayîşê zazakî ser o xebatî kerdê û kitabî açarnayî. Gelo nê xebatî goreyê to tena dayîşşinasyanîşê zazayî yê yanî akademîk ê yan armancêko bîn zî esto tede? Mavajê ti bi xebatan şarî ra zî reaksîyonêko senîn gênê?

Seyîdxan Kurij:Mi kam ware de hewcetî dîya, mi hewl dayo ke ez o ware de xebat bikerî. Helbet heme xebatan de amanca yewin dayîşşinasyanîşê zazakî ya, yanî akademîk a. La belê ge-ge amancê bîn zî bîye. Sey mîsal ge-ge zazakî û zazayan ser o bi qestî tayê malumatê ṣaṣî ameyê vila kerden. Mi waṣt ez verba nê malumatanê ṣaṣan vecîyî. Ge-ge zî seba semîneran mi tarîxê nusîyayîşê zazakî ser o xebatî kerdî. Pero bîn ra tarîxê nusîyayîşê zazakî ser o bi almankî tayê xebatî estbî, semedo ke ez almankî zana, mi waṣt nê malumatan bide wendoxan zanayiṣ. Ge -ge tesaduf zî bîye. Sey mînak yew embaz (Harun Turgut) Swed ra amebi Almanya. Ma îtya de yew bîn naskerd. Yew roj ey almankî sey fotokopi çend pelê nuṣteyî dayê mi û mi ra va îtya de kirdkî û almankî ameyo nuṣtiṣ. Mi cuwa pey nê wendî. Nê kîtabî Peter Lerchî ra ameyebî kopya kerden. Yew perî pelan kirdkî, yew per almankî bi. Hem semedo ke nê kirdkî de metnê verên bîye, hem zî kesê ke Peter.A.J.Lerch tede qisey kerdibi, Çewligij bîye. Mi xo rê sey wezîfe dîy kê înan ser o bixebitî.Ṣima zanê nameyê kîtabê Karl Handk zî “Fekê Zazakî- Sorek û Kur” bi. Kur dewa min a, la mi qet nêeṣnawit bi ke yew alman ameyo dewa ma. Helbet no mi rê zaf balkeṣ ame. La wexto ke mi kitab wend, ez pê hesîyaya ke Oskan Mann nêameyo Kur, Xarpet de yew merdimê mi de qisey kerdo.

Çi heyf ke wina zaf wendoxê zazakî çîn ê, no ridra ma bes reaksîyon nêgenî. La ancî zî ez ge-ge wendoxan ra reaksîyonanê baṣan gena. Helbet nê reaksîyon mi motive kenê. Yew mudet cuwa vero Unîversiteyê Muṣî de yew akademîsyen derheqê xebatanê mi de xebata lîsanso berz viraṣt. Helbet ezzaf pey keyfweṣ bîya.

Mamosta ma to endamtîya Gruba Xebate ya Vateyî ra zî şinasnanê. Ti zî bi serran na grube de aktîf xebitîyenê. Wendoxê ma ez vano gruba Vateyî tay-zaf şinanenê labelê Seyîdxan Kurijî rê na grube çi îfade kena û o na grube senî şeno bido şinasnayîş? Ma wazenê çimê to de xebata standardîzasyonê zazakî çi îfade keno bizanê Mamosta.

Seyîdxan Kurij: Belê raṣto ez serre ra ha mîyanê Gruba Xebate ya Vateyî de. Mi vere cû goreyê zanayiṣê xo nuṣtenî. Çi heyf ke mîyane nuṣteyanî mi bi xo de ge-ge ortax termînolojî, ortax gramer, çîn bîye. Wexto ke 1997 de xebata “Grûba Xebate ya Vateyî” destcikerd, ma gam bi gam qaydeyî raştnuştişî yê ortax û termîlojîya ortax tesbît kerd. Mi hînî goreyê nê qaydeyan nuṣt. Beyntarê nuṣteyanê mi yê ewilîn û yê nê serranî peyênan de zaf ferq esto. Na rewṣ nê tena semedê mina, hema hema semedê heme nuṣtoxana wina ya. Mi rê “Grûba Xebate ya Vateyî” bî yew mekteb. No wina yew mektebo ke qet nêqedîno û ez nêwazena zî biqedîyo. Mi roja verên ra zaf bi keyfweṣîye na grub de ca girewto. Ez zaf zaf keyfweṣa ke heta nika mîyanê ma de yew çîko xirab nêbi. Taye embazî grub ra vecîyayî, la ê zî bê ṣer, bê koxe, bê zerṣkitiṣ, bi îradeyê xo grub ra vecîyayî. Ṣima zî zanî ke mîyanê grub de zaf hol yew aheng esto. Ma kombîyayiṣan pawenê ke ma embazanê xo bivînî. Ez “Grûba Xebate ya Vateyî” sey keyeyê xo vînena.

Wexto ke ma Ewropa de kirdkî nuştenî, ma hemeyan cîya cîya nuştenî. Her kesî sey bajarî xo, sey dewê xo nuştenî. Ma cîya cîya kovaran de nuştenî, la ma heme nuştoxan yewbîn şinasnayeni.

Sebebo ke kirdkî sero qet yew xebata îlmî nêameybî kerdiş û qaydeyî raştnuştişî ortax nêameybî tesbît kerdiş, her nuştox sey xo nuştênî. No rid ra wendoxanî yew mintiqa nûşteyî bi fekî mintiqaya bîn fam nikerdêni. Heta nuştoxan zi nuşteyî yew bînan zaf fam nikerdêni. Sey numûne Çolîgijan nuşteyî Dêrsimijan, Dêrsimijan nuşteyî Pîranijan fam nikerdêni.

Nayê sero verî Swêd de taye nuştox û roşnvîrî kurdan ameyî pêhet û nê probleman sero qisêkerd. Cuwa pey reya verên aşmê Tebax 1996 de Stockholm/Swêd de bi nameyî “ Kombîyayişî Kirmanckî/Kirdkî” yew kombîyayiş virazîya. No kombîyayiş de welatanî cîya-cîya ê Ewropa ra nêzdî pancês kesî hedre bîyî.

No kombîyayişî kirdkî yo verên de qerar gêrîya ke lehçeyî kirdkî sero xebatê raştnuştişî, gramerî, termînolojî û ferhengî bêro kerdiş. Armanca sereke yê na xebat standartîze kerdişî lehçeyî kirdkî bi. Kombîyayişî didin 28-31ê adare 1997 de virazîya. Kombîyayişî didin de bi pêşnîyarê tayê embazan qerar gêrîya ke yew kovara sade bi kirdkî bêro vilakerden. Netîceyê minaqaşayan de nameyî na kovar sey “Vate” ame tesbît kerden. Kovara yewin ya “Vate” Amnan 1997 de ameyî çapkerden.

Pêvajoya standartkerdişî bi ronesansa dest ci kerdo, la ziwan statîk nêyo. Rewşê ziwanî bi rewşê cemata girêdayîya. Se ke ma zanî her cemat hetê ekonomî, sîyasî û kulturî de her tim bedilîyeno, sey xo nêmaneno, aver şino. Ziwan ganî cewab bido na hewcetîya cematî. Her averşîyayişo ke warê polîtîkî, îlîmî û teknolojî de beno, ganî warê ziwanî de zî bibo. Ziwan dînamîk o.

Cemat çend aver şîyero ziwan zî na pêvajo de newe ra form geno. La na proses her welat de û goreye her ziwanî eynî nêya. Yanî pêvajoya standartkerdişê ziwanî nêqedîyena, ramena. Sey numûne almankî yew ziwano her heta averşîyaye yo, la ancî zî çend serran de yew rey ziwanî de reforman virazênê.

Çi ra standartkerdiş mûhîm o? Çunke encax bi yew ziwano miştereko standart ferdî yew milet pêro eşkenê yew bîn fehm bikerê. Ewro roj her ziwan ganî wayîrê qaydeyanî raştnuştişî yê ortax bo. Ziwan standart nêbo, yani hetî gramer, raştnuştiş û termînolojî de qaydeyî ortax çîn bî, bi no ziwan de eserî edebî nêyenî nuştiş, no ziwan tîcaret de, îlîm de, teknolojî de, medya de nêşkeno bêro şoxilnayiş. Ewro roj yew ziwano ke warê romanî, hîkayeyî û şîîrî de eseranî başan nêdo, medya de, tîcaret, îlîm û teknolojî de mîyero şoxilnayiş, o ziwan nêşkeno biciwîyo.

Standartkerdişî ziwanî muhîm yew mesele ya.Xebata ke no war de bena ganî goreye metodanî îlmî û goreye şert û mercanî ke milet te de ciwîyena, bêro kerdiş.Semedê roniştişî karî standartkerdişî û averşîyayişî ziwanî, mîyanî milet de vilabîyayişî nê ziwanî çend merhaleyî lazim î. Zimanzanayox Einar Haugen nuşteyî xo ke bi nameyî „ Zarava, Ziwan, Netewe” 1966 de nuşto, tîya de çar merhaleyan îşaret keno.Vîjnayişê Normî, Qodkerdişê şeklî, Xurt kerdişê şoxilnayişî, Qebulkerdişê cematî. Ziwano standart ganî hetî şar ra yanî o cemat ra bêro qebul kerden.

Mamosta seke wendoxê ma zî zanenê to hîkayeyî zî nuṣtê. Yew qisimê hîkayeyanê to bi nameyê “Grev” sey kîtab weṣanîyayî û yew qisim zî bi nameyê “dejê Nimiteyî” sey kîtab weṣanîyayî. To senî dest bi nuṣtiṣê hîkayeyan kerd û ti çi ra nusenî?

Seyîdxan Kurij: Zafê nuṣtoxanî kurd bi ṣîîr nuṣten dest bi nuṣtiṣî kerdo. La belê mi qet ṣîîr nênuṣt. Mi vere cû metnê folklorîk nuṣtî û roportaj viraṣtî, cigêrayiṣ viraṣtî û nuṣtî û peynîye de dest bi nuṣtiṣê hîkayeyan kerd. Mi naya pey nuṣtiṣê hîkayeyî ramna. Heta hinî mi giranê da nuṣtiṣê hîkaye. Ez çi ra nusena? Mi cuw avero zî nuṣtibi, mi edebîyat ra zaf heskerdenî. Mi zaf ṣîîr, hîkaye, roman wendenî. Goreyê vînayê mi çîyo ke merdim bi sayê fîlm, hîkaye û romanana musena, no çî mezg de zaf hol ca geno. Xo ra heme fîlm zî yew senaryo sero yenê awan kerden. Senaryo zî hîkayeya. Mesela ez cematî Fransa hîna zaf roman û hîkayeyanê Victor Hugo,Balzac,Emile Zola,Albert Camus, İlya Ehrenburg ra musaya. Cematî Rusya, Puşkin, Dostoyevski, Tolstoy, Çehov, Gogol, Gorki, Turgenyev, Mihaîl Ṣolohov ra musaya. Cematî Almanya Thoman Maan, Bertolt Brecht, Günter Grass,Heinrich Böll, Heinrich Heine ra musaya. Mi qirkerdiṣê Yahudîyan sero zaf kîtabî tarixî wende, la esas ez Hîkayeyanê Heinrich Böll`ra zaf mutesîr bîya. Ancî mi armînîyan sero zaf kîtabî wendî, la qet yew kîtab hende kîtabê Hîkayeyan yê Hamasdeğ“ Güvercinim Harput’ta Kaldı – Boruna Mi Harput de Mend” mi sero tesîr nêkerdo.

Ti wazenê temaya hîkayeyanê xo sero çî vaje? Esas amacê nuṣtenê hîkayeyan çi yo?

Seyîdxan Kurij:Esas mi weṣt ez zerrê xo bi edebîyat veng bikerî, xo bi edebîyat îfade bikerî. Çîko ez wazena bî însanana bar bikerî, ez bi rayîrê edebîyatî bar bikerî.Mi weṣt ez sosyolîyê cematî ma, orf û edetanî ṣarê ma, ṣartanê ciwiyayiṣê ṣarê ma, xeyalan û hevîyanê ṣarê ma bi edebîyat bîyarî ziwan.

Ez wexto ke embazana, bi taybetî zî emzayê xo Mahmut de sohbet kena, ma vînenê ke neslê ma zaf bedilîyayiṣê cematî, zaf ser û bin bîyayiṣê cematî ciwîyaya. Ma hema ṣartanê çaxo mîyanen ra ameyê çaxê zanayiṣî, çaxê computerî. Ez bîya 10-12 serre hema mi Radyo dîy, pîkap dîy, ewro telefonê mobîl estê, înternet esta. Ma bi gayan cit kerd, ma lekan kerdê xo linga, ma nêweṣî bi towikan vewr ser ra berdenê doktor. Mi 7 serrî bizêkvanê kerd. Ez ṣew tebera, ko de, kulavî mîyan de rakewta. Ma amnanan wareyan de bîy. Ewro ma Ewropa de ciwîyenê. Mi di darbeyê leṣkerî û ṣerê ṣarî (Halk savaṣi – iç savaṣ) dîy. Ma waṣt ez nê tecrubeyanê xo, no ser û bin bîyayiṣê cematî bidî neslo newe zanayiṣ. Ez naye tor hol eṣkayenî bi edebîyat, bi nuṣtiṣê hîkayeyan bîyarî ziwan.

Ez ge-ge tena wazena zerra xo veng bikerî û xeyalanê xo, waṣteyanê xo, vînayê xo, her çi ra vero zî hîsanê xo bi wendexana bar bikerî. Ez wazena bîbî wesîle ke însan empatî bikerê. Yanî rewṣa însananê bînanî sero bifikirî, însan yew bîn fehm bikerê. Çunke roja ma de însan zaf bîye egoîst, her kes tena xo fikirîyeno. Ez wazena bi hîkayeyanê xo bale wendoxan biancî cûye û derdanê însanaê bînanî sero û înan agahdar bikerî kê dinya de cûyê bînî zî estê.

Ez zaf qîmet dana vîro tarîxî. Polîtîkwan û teorîsyon Otto Bauer vano “Netew vîro kolektîf o”. Yanî tarîxî yew milet, yew vîro ortax awan keno. Kurdan de tarîxî 200 serranê peyênan, bi taybetî tarîxî 100 serranê peyenan zaf muhîm o. Semedo ke kurd nêṣkayê tarîxî xo binusî, dewletanê kolonyalîst no tarîx serobin kerdo, yanî xelet nuṣto, xelet dayo qicanê kurdanî zanayen. Çimki ma hemeyan mektebanê înan de wendo. Ma tarîxê xo mektebanê înan de musayî. Kurdanê bakûr rê serrê 1920 -1940 zaf muhîmî. Çi heyf ke heta nê serranê peyênan derheqê no wext de, derheqê qirkerdiṣê kurdan de zaf malumat, zaf belgeyî çîn bîye. Mi cuwa vero zî nuṣtibi ez bi goṣtarî kerdiṣê hedîseyê 1925 bîya pîl. No rid ra wexto ke mi firsend dîy, mi derheq de dest bi cigêrayiṣ kerd. Mi no derheq roportaj viraṣtî, nuṣteyê nuṣtî, la belê tesîre edebîyat hîna zaf o û hîna zaf mezgê însanan de maneno. No rid ra mi hedîseyê no wextî sero hîkayeyî nuṣtî. Nê hîkayeyan de esas hedîse raṣt o, la belê mi sey dramatolojî hîkayeyî awan kerdî. Mi xo ra zî zaf çî kerdo mîyanê hîkayeyan. Mi gore xeyalanê xo, goreyê waṣteyanê xo, hîkayeyî awan kerdî. Qehramanê hîkayeyan mi vîjnayî. Fîgurê tayê hîkayeyan kesê tarîxî bi zî, mi goreyê xo nê karekterî bedilnayî.

Ez hîkayeyanê xo de hîna zaf temayanê sosyal sero vindena. La belê hîkayeyan de qehreman estê, ez rewṣa ṣexsî yê nê qehremanan sero zî vindena. Ez hewl dana ke taybetîyê nê ṣexsan, psîkolojîya înan, tarîxê înan yê ṣexsî, hîsanê înan bîyarê verê çimanî wendoxan.

Ti xo mîyanê kam ekolê edebîyatî de vînenî?

Seyîdxan Kurij: Na tema zaf hîra ya. Hem dinya de, hem ma de zaf ekolê, yanî mektebê edebîyatî estê. Ma eṣkenê hereketê edebîyat zî vaje. Ez heme ekolan ra hes kena, hemeyan zî wanena. Tena bîlîm- kurgu û krîmînal zaf nêwanena. Wexto ke ma mekteb de wendenê, taye qalip estbîy. Ewro mi rê qalib muhîm nêyê û esas heme ekolî zî kewtê têmîyan. Ewro saf yew ekol zî zaf çîn o. Bi hereketê postmodern, ê qalibê modern ṣikîyayê. Mesela ma romana Oğuz Atay “Tutunamiyanlari” bikere mîyanê kam ekol?

La belê ancî zî raştîvîna (realîsma) sosyal ra hîna zaf heskena. Yanî hîkayeyê ke cemat ra, însan ra behs kenê, ginenê însan rê, germinêya erd û însan anê ziwan, înan ra heskena.

Kesê ke to teqîb kenê fîkrê to yê sîyasî û îdeolojîk zî zanenê Mamosta. Gelo Wexto ke merdim grubanê sîyasîyanê kurdan ser o bifikirîyo, nê grubî goreyê to seba zazakî çi senî bikerê? Çîyo ke heta ewro kerdo bes o yan pêşnîyazê to estê?

Seyîdxan Kurij:Ez yew fîgiro sîyasî nêya. Ez çi rey nêbîya endamê yew hereketa sîyasî û mi aktîv sîyaseto rojane nêkerdo. Ez nuṣteyanê sîyasî zî nênusena. Ez 1991 ra nat sey amator karê rojnamewanîye zî kena. No çarçeve de mi zaf roportajî viraṣtî. Mîyanê roportajan de zaf roportajê sîyasî zî estê. Mi zaf polîtîkwanan de roportaj viraṣtî. La goreyê vînayê xo, ez tîya de zî objektîv bîya. Helbet persan rê fîkrê mino sîyasî dîyar beno.

Wexto ez vana ez yew fîgiro sîyasî nêya, no nêno na mehna ke yew fîkrê mino îdeoljîk çîn o. Ez 1978 ra nat ha dormareyê tevgera netewî ya Kurdîstan de. O wext ra her çîyo ke kurdan û Kurdîstana giredayeyo mi zî alaqadar keno.

Ma bêmi grubanê sîyasîyanê kurdan sero.Mi zaf cay de vato, ez tîya de zî vaje. Kurdîstana Bakûr de hereketa netewî zaf îdeolojîk bî. Ma wexto ke ewnîyenê parçeyanê Kurdistan yê bînan ra û dinya ra, hereketê netewî hende îdeolojîk nêyê. Çunke na pers yew persa îdeolîk ra zaf, yew persa netewîya û heme netew alaqadar kena. Ne mumkuno ke heme ferdî yew netewe îdeolojîk sey yew bîn bifikîrî. Kurdîstana Bakûr de patîya sîyasî ya verên 1965 de ameya awan kerden, na patî ideolîk yew hereket nêya. La esas Kurdîstana Bakûr de hereketa sîyasî beyntarê serranê 1975 – 1980 de ṣekil girewto. Çi heyf ke no ṣekil girewtiṣî de esas faktor rewwa Kurdîstan ra zêd rewṣa dinya ya o wext a. Grube kurdan yê sîyasî goreyê cîyabîyayiṣê îdeolojîk yê dinya, yew bîn ra cîya bîye. No ridra minaqaṣayê mîyanê gruban goreyê hewcedarîyanê ṣarê Kurdîstanî nêbî, hîna zaf îdeolojîk bîye. O wext xebatê înan zî ziwan, kultur û tarîxê Kurdîstanî ra zaf meseleyanî îdeolîk sero bîye. Çi heyk ke grubanê sîyasîyanê kurdan binê tesîrî çepgiranê Tirkîya de mendî. No rid ra zî bi taybetî zaf ehemîyet nêda serewedartiṣanê kurdan. O wext zaf însanê ke nê serewedartiṣan de ca girewtibi hema ciwîyayen, la çi heyf ma înan de zaf alaqadar nêbi.

Pero bîn ra taye gruban vatenê, ma hê ṣoreṣ kenê, ziwan, kultur ,tarîx , sosyolojîya cemat zaf muhîm nêya. Ma ṣoreṣ viraṣt, manê meseleyan hal kenê. Mamosta Beṣikçi vano, „Ma seba sosyolojî û rewṣa aborî ya Kurdîstan yew anket amade kerdibî. Ma na anket ṣawit ṣaristananê Kurdîstanî. Yew gruba sîyasî yew bajar ra heme anketê ma postaxane ra tepîya ṣawitî. Înan vatibi, ma hê ṣoreṣ kenê, Beṣikçî ho çinaya mujil beno”.

Wexto ke ez wina vana helbet heme gruban qest nêkena. Ganî merdim neheqîye nêkero. Taye gruban hîna bi aqilo selîm hereket kerdenê. Nê gruban o wext zî warnê ziwan, kultur û tarîx de xizmet kerd. Helbet ma înan rê spardarî. Merdim ganî tîya de nameyê kovara „Tirej” bîyaro ziwan.

Helbet ez nêwazena neheqê zî bekrî nê gruban. Goreyê dîyalektîk ganî tahlîlo konkret yê ṣartanê konkret berô kerden. Ma bi ewnîyayiṣê ewro biewni o wext ra ma xelet kenê. Ma ganî ṣartanê o wext bîgeri çimanê xo vero. 1980`ra vero hereketa Kurdîstan bê tecrube bîye. Bes roṣnvîr, cigêrayox û nuwtox çîn bîye. Her çî ra vero welat de yew ṣerê ṣarî (Halk savaṣi – iç savaṣ) bi. Ma tersê merga ciwîyayeni, ma nêzanayeni gelo ma siba estê, çîn ê. Nê wartan de zazakî sero xebat kerden zor bi. La o wext zî eewro zî qet yew gruba sîyasî ya kurdan verba zazakî nêvecîyaya, nuṣtiṣ û vilabîyayiṣê zazakî rê asteng nêbîya.

Hereketa Netewî ya Kurdîstan Ewropa de yew ronesans ciwîyayî. Hinî hedi, hedî muhimîye ziwan , kultur û tarîx ameyê fem kerden. Cuwa vero zaf kêm bo zî taye kurdan de zî fîkrê „Yew milet, yew ziwan, yani yew lehçe estbî. La ewro teredarê nê fîkrî çîn ê. Ewro hema hema heme grubê kurdan yê sîyasî muhîmîye ziwan fem kenê û zaf lehçeyîye zî qebûl kenê.

Mi heta nika verba zazakî yew astengîye nêdîya. Helbet îmkanê nê gruban zaf nêyê, no ridra zî çîko ganî heta ewro bikerdenê, bes nêkerdo. Beno ke no ware de sere serdine zî kerda, yanî eṣto pey goṣanê xo. La esas mesulîyetê ha ma de. Ma zazakîqiseykerdox, zazakînuṣtox, roṣnvîr û sîyasetwanê ke zazakî qiseykenê, ganî wazîfeyê xo bîyarê ca.

Ganî heme grubê sîsayî miheqeq medyaya xo de ci bide zazakî, wazenî medyaya nuṣtekî bo, wazenî medyaya temawekerdiṣ (visuel) bo. Gani nêewnî ti ra gelo, yeno wenden,yeno temaṣe kerden, yan na. Ganî heme dezgeyan de, heme kombîyayiwan de zazakî bêro ṣoxilnayiṣ. Gani heme program, nuṣte, vilavok, dîyarkerdiṣanê çapamenî de ca bidê zazakî. Taye partî naye kenê, a gani heme grub nayê bikerî. Ma zazakîqiseykerdox ganî her platform de zazakî qisey bikerê.

Yewna warê xebatanê to nê serranê peyênan de Youtube yo Mamosta. Gelo wexto ke ti wazenê programêk virazê, prosesê nê programî senî beno? Tedeyîyê programan senî yenî belî kerdiş? Ma wazenê ti nê prosesî ra tay behs bikerê ke kesê ke wazenê nê warî de xebatan bikerê, destê înan de yew xerîta bivirazîyo.

Seyîdxan Kurij:Mi cuwa vero çend programê Televîzyonî vraṣtibî. Mi Çarpel Medya de 16 aṣme elul 2020`de dest bi yew bernameyo kirdkî kerd. Nameyê nê bernameyî „Vîr û Vate” yo. No bername her di heftê de yew rey yeno vila kerden. Formatê nê bernameyî ziwan û kultur o.

Ez no bername de ziwan , kultur, hûner, edebîyat û xebata roṣnvîrî sero misafiranê xo rê pîya sohbet kena. Formatê nê bernameyî ziwan û kultur o. Çi heyf ke na xebat kes mi rê ardim nêkeno. Heme çî ez bi xo hal kena. Ez ver cû memanêa /memanê xo tespît kena. Mêman de qisey kena, heke a / o zî musaît bo, ma wextê bernameyê tesbît kenê. Helbet ez derheqê misafira / misafirê xo de malumat arêdana, ez berhemanê ey wanena. Heke derheqê aye / ey çî ameyo nuṣtiṣ, yan zî vatiṣ, înan teqîb kena. Ez vere cû persanê xo hedre kena û vere^bernameyî, ma nê persan ser o sohbet kenê. Helbet program de zaf persê spontan zî vecîyenê orte. Ma bername heyatê misafiran ra veng, vîdeo û fotografan zî zîwan danê. Heke deyîrabaz bê, ma deyiranê înan zî neṣir kenê.

Ancî mi Çarpel Medya de 16 aṣme 28 sibat 2021`de dest bi yew bernameyo kirdkî kerd. Nameyê nê bernameyî “Tarîx û Komel” o. Nê bernameyî ez û M.Selîm Uzun pîya virazenê. Yew perîyodê nê bernameyî çîn o. No bername de ma bi misafiranê xo ya pîya tarîx, sosyolojî, sîyaset sero sohbet kenê. Mi rê vîro kolektîf zaf muhîm o. Ez wazena doletîkerdiṣê no vîr de barê mi zî bibo.

Ma no hedîseyanê tarîxî sero malumat danê û ṣexsîyetanê muhîm zî yad kenê. Ez no ware de zî yew kemanî vînena. Neslê neweyî zaf însana ke seba kurd û kurdîstana xebat kerda, înan nasnêkenê. Ma hewl dane ke nê ṣexsîyetan û tekoṣîna înan bidi nas kerden.

Ez nêwazena ṣîret bidî kesî, la merdim çi kar keno wa biko, ganî karê xo cîdî biko. Yani ked bido karê xo. Merdim kam tema sero biwazo yew bername virazo ganî a tema ser o cigêrayiş virazo, malumat top bikero û nê malumatan ser o bixebito. Yew zî ganî ma reytîng xo rê peymenêgiri. Çunke nê bernameyê benî yew belgeyo tarîxî, Youtube de manenê. Zaf însan mi ra vanê, "kes nê bernameyan temaṣa nêkeno. Ti çi ra virazenî?” La ez goṣ nêdana înan. Ez bieṣkî nê bernameyan virazî.

Mamosta, wareyêko bîn o ke ti bi serran hem tarîxê fekkî de hem zî nuştekî de ser o xebitîyenê qiyamê Şêx Seîd û têwgerê ey o. Gelo neslo verên û neslo nikayin mabên de ewnîyayîşê nê meseleyî de ferq virazîyayo yan ney? Eke ferq esto gelo no senîn o? Ganî merdim çi bikero?

Seyîdxan Kurij:Mi qicitîya xo de cematan de serewedartişî Şeyh Saîd, zulmî dewlet, qehremanê Yado, Sehdîn Telha û ê bînan ser o zaf hedîyê goştarî kerdibî.Înan ṣexsîyetê mi ser o, fîkrê mino sîyasî ser o tesîr kerdibi. Bi taybetî zî nê, ṣekil girewtiṣê weltaperîya mi ser o de zaf tesîrê serwedartiṣî 1925 esto. No rid ra wexto ke mi firsend dîy, mi meselayê Ṣêx Seîd û bi taybetî Yado sero xebat kerd. Mi Yado sero hem tirkî hem kirdkî yew nuṣteyo derg nuṣt da neṣir kerden. Meselaya Ṣêx Seîd sero zî mi yew nuṣteyo derg yê cigêrayiṣ nuṣt da neṣir kerden. Mi cuwa pey nê her di nuṣteyî û heme roportajî bi nameyê “ Vateyî Şahadan Hareketê Şeyh Seîd (bi tirk) da çap kerden (Weşanxaneyî Lîs, Dîyarbekîr, Çapê yewinî ,Gulane 2013, 240 rîpelî, Capê diyinî Nîsan 2015). No kîtab çend lawîkî ke Yado û embazenê ey sero ameyê vatiṣ zî estê.

Neṣir bîyayiṣê nê kîtabîya pey, mi bajaranê sey Hamburg, Munîh, Bottrop û cayanê bînan de derheqê n kîtab serê wedartiṣê 1925î de konferans dayî. Welat de zî Çewlîg û Xarpet de mi no derheq de semîner dayî.

Ez bêrî persa to. Bi nameyê “Dewlet û Hacetê Îdeolojîkî yê Dewlet” yew kîtabê Louis Althusser esto. Althusserîtya de rolê hegemonyaya Ideolojîk yê dewlet ser o vindeno. Goreyê mi çepgirîya Tirkîya na hegemonya ra nêxelisyaya. Mi cor de nuṣt seba ke hereketa kurd zî zaf îdeolojîk biye û binê tesîrî çepgirîya Tirkîya de bîye, 1980 ra vero kurdan zaf muhîmîye nêdayenê hereketa Ṣêx Seîd. Mesela mi o wext no serewedartiṣ sero qet teba nêwendibi. La Ewropa de no ware de zî kurdan bedilîyayî, muhîmîyê na hereket û hereketanê bînan yê Kurdîstan ferq kerd. No ware rolê kurdolojîya Sovyet zaf o. Swêd de kurdan destcikerd, xebatê kurdolojî yê Sovyet neṣir kerdî. Mi reya verên no derheq de yew kîtabî weṣanxaneyê "Roja Nû” wend. 1980 ra pey bi xebata roṣnvîranê kurd ewnîyayiṣê kadroyanê hereketa kurdîstan û wendoxanê kurd hetê pozîtîfa bedilîya. Merdim eṣkeno vajo ke roṣnvîranê kurdî hegemonyaya îdeolojîk ya dewlet (kemalîzm) ṣikit. Hetanê serranê 2000 î ewnîyayiṣê taye çepgiranê Tirkîya zî bedilîya. Ganî merdim nê roṣnvîran bi hurmet yad bikero. La çi heyf ke 2000 ra pey reyna Kemalîzm sey masum, sey ṣîrîn ameyî ramojnayiṣ. Tîya de reyna serreyê wendoxanî kurdan kewt temîyan. Mesela emserr TKP dîyarbekîr de heqaret kerd Ṣêx Seîd, la cîdî yew reaksîyon nêdî. Serranê 1990`de nê TKP , nê zî yewna yew hereket cesaret nêkerdenê, çîkô winasî bikero. Çunke yew beṣê kurdan wayîrê Cumhurîyetî vecîyenê, Cumhurîyetî sey yew modelo fîraz peṣkeṣ kenê, vanê ma girêdayê peymeyanê Cumhurrîyetê. Helbet tîya qesit T.C yo. Merdim nêṣkeno hem wayirê Cumhuriyetî vecîyo, hem zî wayîrê hereketa Ṣêx Seîd vecîyo.

La heyat de tena reṣ û sipye çîn o, hîna zaf rengê bîn estê. Pero bîn ranê serranê peyênan heme serewedartiṣanê kurdanî ser o zaf xebat ameyê kerden, zaf kîtab nusîyayê, zaf belgeyî vecîyayî orte. Helbet nê heme xebatî neslo newe sero tesîr kenê. Mi konferansanê xo de hol reaksîyon girewtî. Ez ewnîyayiṣê neslo nikayin sero nêṣkena zaf çî vaje. La helbet seba ke kurd wayîrê ewnîyayiṣo raṣt bîye (helbet tîya de rat îzafî yo), gani ma tarîxî xo rind bizani û ma nêbiewnîyayiṣê kolonîstan, bi aqlê kurdî biewnî tarîxî ra. Ganî no derheq de kîtab bêrê neṣir kerden, bernameyê televîzyon bêrê hedre kerden, fîlm bêrê anten, kayê tîyatroyî bêrê hedre kerden, heta fîlmê kartonî bêrê viraṣten. Ganî yew felsefeyê ma yo tarîxî bibo û heme hereketê sîyasî yê kurdan, dersê tarîxî bidî endamanê xo.

Wazena no derheq de yew cumle vaje, mesela Tirkîya de no yeno minaqaṣa kerden: Mustafa Kemal pêṣwerû yo, Ṣêx Seîd paṣwerû yo. No zaf xelet yew miqayese yo. Nê Ṣêx Seîd, nê zî yewna yew serekê kurdan Mustafa Kemal ra nêvato, to çira ankara de Cumhurrîyet îlan kerdo, ma yenê Ankara to ra îtîdar genê. Kurdan vato, midaxeleyê welatî ma nêke. Tîya de mesela pêṣwerîtîye - paṣwerîtîye nê ya. Çi heyf na mesela serreyê zafê wendoxanê kurdan de zî zelal nêya.

Mamosta ma bi xebatanê to sere berzê ke her persê xo de yewna warî ser o persê xo pers kenê. Seke wendoxê to zî zanenê kitabê ke to açarnayî zazakî zî estê. To heta ewro kamcîn kitabî açarnayî û ti seba açarnayîşî kitaban goreyê kamcin qistasan weçînenê?

Seyîdxan Kurij: Serranê 1980 de, mi bi nameyê “Bingöl Hikayeleri” yew kîtabî Ahmet say wendibi. Wexto ke bi no kîtab wend nê hîkayeyn mi sero zaf yew tesîro gird viraṣt. Yanî ez zaf binê tesîrî nê hîkayeyan de menda. Ez cuwa pey pê hesîyaya ke Ahmet Say nêzdîyê dewa ma de, “Guerîz”de malimê kerda. Xo ra cuwa pey mi sayê kovara “Türkîye Yazilari” ra Ahmet say baṣ nas kerd. Emzayê mi Mahmut Celayir Ankara yew nawitgehê resiman akerdibî û ey îtya de Ahmat Say ṣexsî nas kerdibi. Ahmet Say no kîtab cuwa pey bi nameyê “Güneṣin Savrulduğu Yerden” newe ra neṣir kerd. Mi waṣt ez nê hîkayeyan açarnî kirdkî, çunke mi wexto ke nê hîkayeyî wendî, ez zaf binê tesîrê înan de menda. Nê hîkayeyan de behsê rewṣa sosyolîk aborî û kulturê Çewlîg yê serranê 1960 bîyene. Qehramnê hîkayeyan însanê ma bî, behsa cûye însanaê ma ameyene kerden. No rid ra mi waṣt eznê kîtabî biçarnî ziwanê ma.

La mi gereka Ahmet Say`ra misade bigirewten, hem zî problemê neṣirkerden estbîy. Ez ṣîbîya Stutgart . zîyaretê Mahmut Celayir. Mi keke Mahmut rê behsê no projeyê xo kerd.Mahmut zî zaf keyf kerd. Mahmut ca de telefonê Ahmet say kerd û tede qiseykerd. Ahmet say zaf pê keyfwew bi. Mi zî uca de Ahmet say de qiseykerd. Ey va, “ mi ra yew sere berzeya ke no kîtab bi kirdkî bêro neṣir kerden, ti açarni kirdkî, ez dana neṣir kerden”.

Wina mi dest bi karê açarnayiṣê hîkayeyanê Ahmet say kerd. Mi cuwa pey zî zaf rey telefonê Ahmet say kerd, ma pîya qisey kerd. Ey serranê 1960`de herindê eskerey de 2-3 serrî Gurîz de malimê kerdibî. Ahmet Say Çewlîg ra û Çewlîgijan ra zaf heskedên. Ey çirey Çewlîg xo vîra nêkerd. Mi hîkayê tercume kerdî, bi însîyatîfê Ahmet Sayî no kîtab aṣmê Gulane 2013`de bi nameyê “Cayo ke Tîj ti ra bena vila” hetê Weşanxaneyî Evrensel ra Îstanbul de ame neṣir kerden.

Se ke ṣima zî zanê 2010 ra nat Tirkîye de kurdî (kurmancî, kirdkî) mekteban de sey dersa weçinîtayê amê qebûl kerden. Tayê rêxistinanî kurdan xebat kenê ke hîna zaf wendekar desa kurdî biweçînî. 2022`de zî tayê rexistinanê kurdan qampanya akerd û xebat kerd kê hîna wendekar dersa kurdî (kurmancî, kirdkî) biweçînî. Çarçeveyê na xebat semedê wendekarana tayê kîtab zî ameyê neṣir kerden û bedava ameyê vila kerden. Wayîrê Weşanxaneyî Hîvda Huseyîn Sîyamend mi ra rîca kerd ke ez kîtabê Preonso Qij açarnî kirdkî. Nayê sero mi no kîtab almankî ra tada kidkî û no zî hetê Weşanxaneyî Hîvda ra serra 2022 de, Îstanbul`de ame neṣir kerden. Semedo ke no kîtab heme dinya de sey kîtabê qican zaf meṣhur o, zaf yeno wenden û hetê edebîyata, hetê perwerdeya hol yew kitabo , mi no kîtab açarna kirdkî.

Ma na rey zî bêrê xebatanê to yê ferhengî ser. Gelo goreyê to ferheng çî yo Mamosta? Ma vînenê ke hem kitabê dersan de hem zî ferhengan de to hîna zaf sey ziwano dîyin almankî tercîh kerdo. Gelo almankî de xebatê ke derheqê zazakî de yê estê? Û nê xebatî hîna zaf çi ser o yê?

Seyîdxan Kurij:Bi xebata rêxistinanê kurdan30 serra zafêro ke Almanya de dibistanan dersa kurdî sey dersa weçînayî yena wendiṣ. No warê de hewcetîyê materyalî esta. Bi no minasebet mi no ware de çend xebatê ortax kerdî. Nê xebat nê yê:

Gencîneya Peyvên Bingehîn” na xebata bi almanî û kurdî (kurmanci-sorani zazakî) ameya hedre kerden, yê zazakî mi kerdo hedre.

“Bildwörterbuch in Deutsch- Kurmancî- Zazakî” , “Kîtabê Resiman bi Almankî-Kurmancî - Zazkî” Hasan Taskale / Seyîdxan Kurij,Taskale / Seyîdxan Kurij.

Wer bin Ich? “Ez kam a?”, Mehmet Tanrikulu, Munzur Çem, Seyîdxan Kurij.

Kurdisch Kirmanckî (zazakî) lernen (Almankî zazakî bimusi)

Zweisprachiges Arbeitsmaterila für die erste Klasse (Materyalo di ziwanî yê xebat semedê sinifa yewin a).

Märchenbuch – Çîrok- Deutsch kurdisches Märchenbuch, Komciwan, 2014, Deutschland.

Almanya de bi nameyê Komciwan yew rexistinê xortan – kênayan esto. No rexistin ge-ge semînerê hefteyî (Work- Shop) hedre kerdenê. Ancî wina yew semîner de mi çend rojî xebata nuṣtiṣî û taybetî arêkerdiṣ û nuṣtiṣê sanikanî sero ders da xortan -kênayan. Penîyê na xebatî de taye kesan sanikî nuṣtî. Nê sonîkî cuwa pey mi redekte kerdî û hetê Komciwan ra sey kîtab ameyê çap kerden.

Ancî kîtabê mino sanikan bi nameyê Märchen aus Kurdistan (Kurdistan ra sanikî) 2021 de Berlîn de ameyê çap kerden.Heme hîkayayê mi bi nameyê Geheime Schmerzen, (Dejê Nimiteyî) hetê Weşanxaneyî Tîr ra aṣmê tebax 2024 `de Berlin de ameyî çap kerden.

Mamosta to seba ke persê ma bêcewab nêverdayî û seba wendoxanê ma fikr û qalanê xo vatî ma sey keyepelê Zazakî News to rê zaf sipas kenê. Ma xebatanê to de serkewtiş wazenê, keyeyê to awan bo.

Seyîdxan Kurij: Spas kena, karî şima de serkewten wazena.

Nê serûn ê peyenû de dostenîya Netanyahu û Trumpî fekê keşî ra war ro nêginene. Her kesî hetê ra tahlîl ê berc û muhîmî kerdene. Tayîne vatene « sirrê Trumpî Netanyahûyî dest der ê, xapê eyî fîşto ra gape, Trump her vatena eyî keno ». Tayîne vatene « zamayê Trumpî », tayîne vatene « dosyayê Epsteînî », tayîne vatene « evanjelîzm…. ».

Qirr kerdena Gaza de Trumpî bê şart û qayd poşt dê ve/bi sîyasetê Netanyahuyî. Neyî kî dostenîya Trumpî ra poştî gurete, hondena cos bî, haq, hûqûk, qeyde û qanûn xo vîra kerd her ke şî honde qayde kut, bî har.

Hayleme û hurhurit, zing û tingîye û hengemeyê cengê Lubnan û Îranî de dostenîya nînû zonû rê bîye destan, ci rê bîye pelesenk…her kesî vatene “Netanyahu jê herî nîşto ro poştîya Trumpî, goşî ta dê gurete xo dest, kata ke çarnayî Trump o hetî ser sono”.

Bî bîvîneke aslê mesela jubîna wo. Esasen Trump kesodê famkor û xêx, bê ahlaq, bê fam û îzan, bê ar û edeb o. O ve xo vano ke heyat de, her kar û gure de teyna ju qistasê xo est o: menfaat, kare, fayda!

Peynîye de se bî? Tezelê Netanyahuyî kor bo! Seke Arabî vane “Kazîyeyî anha hen/winî nîbî”!*. Şerê Îranî je wastena Netanyahu û Trumpî rehet û qolay nîbî! Roz ve roz bî derg, zerar o sîyasî û îktîsadî da bi Trumpî.

Trumpî desinde dostenîya xo ca verde, Îranî de muzakere kerd. Hevalê xo Netanyahu raye ra ca verda. Lubnan de, Îran de… tehdît kerd, nîverda ke je vatena xo devam bikero. Netanyahu kerd gostarme û serevde, orte de verda. Îsraîl îzole bî, her ca de teşîr bî… Ê yê ke Trumpî ver de dest û payê xo gîredêne dare de vinetene pêro qalê îxaneta Trumpî kene, vanê Îsraîl tehluke de ro, tecrîd û teşhîr bîyo…

Se vajîme? Bîyo fênda dostenîya hesê birrî û dewijî. Vane rozê mordemê birr de nîyado ke morê puloşîyo vilê hesê birrî ro hama hama ke bixenekno! Mordem simşerê xo bar keno, dano piro, sarê morî çel keno erceno, hesî xelesneno.

Hesê birrî vano “to canê mi xelesna, ez nê xêrê to xo vîrî ra nîken endî ben dostê to, ben qulê çeverê/berê, to rê xizmete û dostenî ken”.

Dewiz kî vano “ez kî tek û teyna wo, ne dost, ne heval, kesê mi çîn o”, dostenîya heşî qewil keno.

Naskerdox û cîranî neyî ra vane “lawo, ti bom a, xêx a… dostenîya heşî çik a, neyî çê xo ra durî bifîye, sarê xo kî qeda û bela mefîye!”.

No gos nêdano nînû. Nîyetê nînû ra sik/şuphe keno vano “nê xêra mi nîwazene, mi rê dismenî kene. Mi rê zerrî têsanîye/hased kene!”. Zonaax û alimî ci ra vane “lawo vinde nîya/winî meke, însanî de dostenî bike, dostenîya hesî çik a” De! No gos ro keşî nîdano.

Rozê no hewna sono. Hesê birrî kî lewe de vindeno. Yekde ju vizike yena nîsena rîyê nê mêrîkî ra. Hesê birî ke lima xo dano we ke pirodo vizike remena sono. Faqat dima oncîya yena nîsena rîyê mordemî ra. Hes oncîya lima xo dano we rem keno. Vizike qe nîvindena oncîya yena nîsena rîyê mordemî ra. Reyê, di reye, hî reye…dano ra ve astê hesî. Hes qarîno, dormê/derûdorê xo de çîyê ke keno saye ke pira kuyo. Kemeradê hewle kuna ra dest. Vizike ke nîsena rîyê mordemî ra, hes kemere bar keno kûno vizike ra! Vizike kiseno dostê xo ra fîno durî! Faqat sarê dostî kî sikneno keno cirn a sure. Dostê xo kî ser o kiseno her çî keno delalî!

Hasilê kelamî, netîceyê meramî: dostenîya xêxî bar o, ejat o, cirm û zerar o, dismen o biaqil dostê xêxî ra rind o! Suî-zan dormê însanî de ju keladês o qeyîm o, nîverdano ke însan qesa raste, nasîhato rind bihesno!

*Aslê mesela henî/winî nîyo

*Keladês: dês o berc û hîra/sed

Her di saziyan beyanatêk weşana û beyanatê derheqê kampî de cêr de yo.

“Nuştoxo serkewte yê Amarîkaya Latîne Jorge Luis Borges yew seyah o ke sînoranê termanê sey hecim, zeman, heqîqet û şexsîyetî ke zêhnê însanî awan kenê ser o vindeno; Borges yew wendoxê kitaban bi ke sermayeyê însanîyetî yê felsefî, îlmî, mîtolojîkî û mîstîkî bi îhtîmam cîhanê xwu yê pêardişî de bica kerdê. Labelê Borges zêhnê xwu yo ke sey yew kitabxaneyê ebedî şixulîyeno de geyra û bi newe ra nuştişê hîkayeyê şexsîyetê xwu yê nuştoxîye gore dir eleqedar bi. Heme mewcûdatê xeyalî yê muhtemelî ke enê kitabxaneyî de yê dir dekewt miyanê kaya îcadkerdişişê cîhananê xeyalîyan û enê kayî bi venganeyê ke semedê ma hemîne bi nakokîyan û zaftewiran akerde yê, rişnayî kaxidî ser. Ceneqîyayiş û heyretê labîrentanê ci bi heme ecêbmendişanê xwu ewro hema zî zinde yê.

Ma niyet kerd ke Dêrsim de, ma bala xwu bidê cîhananê Borgesî yê zafhetinê asaye û nêasayeyan ser; bi nasnemeyan û ziwananê ci, bi tarîx û mîtanê ci, bi mexlûqan û sembolanê ci yê ke xwu bêminet danê dest la hende zî zanê xwu binimnê biwanê û ser o qisey bikerê.”

Wêjegeh Amed û Navenda Lêkolînan a Dêrsimê agahiyên li ser çalakiyê jî wiha parve kirin:

“Ma sey Wêjegeh Amed û Merkezê Cigeyrayişan yê Dêrsimî rojanê 3-4-5 Temûz 2026 de, Dêrsim de, çarçewaya kampê ma yê edebîyatî de bibo. Ma heme heskerdoxanê edebîyatî yê Dêrsimijan semedê programê xwu yê ke do seraserê roja 4ê temûzî dewam bikero kenê.”

Li gorî plana çalakiyê, bernameya 4ê Tîrmehê bi vî rengî ye:

15:00-16:30

Eynika Şikitî ya Kesayetî

Kerem Bakici- Ahmet Demîrel

Eke ma her çî bidîyêne ancî zî îhtîyacê ma bi vatiş biyêne? Alefê Borgesî ena perse perseno û bêcewab verdeno. A kureya qijeke ke odaya tarî ya binê nêrdewane de bereqîyena mucîze nîya, zayîat a. Çimkî keso ke vîneno, çiyo ke vîneno eke fam nêkero, temamê dinya destê ci ra semetîyena şina. Ma do Alefî tam zî ena nakokî ser ra biwanê. Keso ke bêpeynîtî qefelneno çi ra nêeşkeno vengê xwu bivîno?

17:00-18:30

Mexlûqê Hewnan yê Borgesî

Eylem Ata- Akın Yanardag- Yalçin Çakmak

Borgesî vateyo verîn yê Kitabê Mexlûqê Xeyalî de vano “Eke ma Prens Hamlet, nuqta, xêze, zemîn, hîpersethê n-dîmensîyonelî û hîpercîldî; heme termê umûmî yê sosyalî û belkî zî her yewê ma û îlahan zî daxil bikerdêne eşkayne wedaro.”

Borgesî kaxidî ser o nuştişê enê sernameyî dir seke jûyna cîhan mumkin kerdo. Seba ke wendoxî zî daxilê enê cîhanî bikero hereketanê tewr şinasî yê zêhnê însanî ra jûyî bikar ano: arêdayiş, cêmiyan ra vetiş û tesnîf kerdiş. Karakterê xeyalî û teswîrê ke metnanê folklorîkî, mîtolojîkî û edebîyatê kulturanê ciyayan ra vejîyenê vernîya ci, jû katalog de pêşkêş keno û dima zî îlawe keno vano “Jû kitabo winasî mecbûren kêmî maneno.” Û wendoxanê xwu dehwet keno ke “nameyê cinawiran”ê ke mintîqeyê înan de yê “raşt tehrîf bikerê û xisûsîyetanê înan ê tewr mişexesan” bişirawê. Belkî zî eno dehweto persa bingeyîne ya kitabî dano dest: Gelo nuştox raştikînî daxilê pêardeyî keno, yan oyo ke daxilê pêardeyî beno wendox o?

20:00-21:30

Dekewtiş Hewnanê Borgesî

Nesîmî Aday - Fatih Kok- Gonul Dalkuş - Ezgî Kaya- Lal Laleş

Gelo mimkun o ke merdim dekewo xeyalanê yew nuştoxî? Eyla eke eno nuştox Jorge Luis Borges bo ke misêwa sînoranê raştikînî û pêardeyî cayê înan ra hewelneno bo? Eno suhbet semedê cîhanê edebî yê Borgesî ke bi xeyalan, eynayan, labîrentan û edebîyatî mûnde jû dehwet o. Labelê ena rey amanc tenya famkerdişê Borgesî nîyo; cîhanê ke ey xeyal kerdê de xwu rê akerdişê yew cayî yo. Eger Borges ti biyêne, gelo senî fikirîyayne? Kamcîn hîkayeyî nuştêne? Kamcîn hewnî dîyêne? Muhîmtirê ci, eke Borges eyro bivejîyayne vernîya to, ey ti senî wendêne, to kamcîn karaktero pêarde de teswîr kerdêne? “Dekewtiş Xeyalanê Borgesî” yew raywanîya xeyalî pêşnîyaz keno ke sînorê mabeynê nuştoxî û wendoxî wedarîyenê, nasnameyî kewenê têmiyan û her raştameyiş yew metin ano meydan. Ena raywanî de Borges tenya yew nuştoxo ke analîz beno nîyo; tadiyeno beno jû fîguro ke ma xeyal keno, hetê ma ra yeno xeyaşkerdiş û belkî zî herinda ma de nusneno. Çimkî senî ke eseranê Borgesî de wina yo, tiya zî persa bingeyîne ena ya: Oyo ke hewn vîneno kam o, oyo ke zereyê hewnî de yo kam o, û ferqê mabeynê înan heqîqeten esto?

Netîceya xebatanê ekîban ra dima, tirmê Karabulutî sînorê Amedî de, cayo ke kewtbi awe ra 1,5 kîlometre dûrî de hetê ekîbanê îtfaîye û cendirmeyanê Amedî ra ame vînayîş. Tirmê ey seba muameleyanê otopsî wedarîya Saziya Sifata Edlî (ATK).

Derheqê hedîse de cigêrayîş dewam keno.

Forumê Aştî û Azadîye hetê Enstîtuya kurdî ya Amedî û Şaredarîya Bajarê Girdî yê Amedî ra ame organîzekerdiş,

Amed de siba wesîleyê Roşanê Ziwanê Kurdî ra bi nameyê “Rayîr û metodê ganîkerdişê ziwananê ke binê tehluke de yê” forumêk virazîya.

Na komxebate, hetê Enstîtuyê Kurdkî ya Amedî ra sey hîrê roniştişan amey hedrekerdene.

Roniştişo dîyin de babeta “Dezgehkîkerdişê Kirmanckî” amey munaqeşakerdene û Ehmedê Bira sey qalîkerdox û Nesîb Gultekîn sey moderator ca girewt.

*Na xebere bi destekê madî yê Sefaretxaneyê Almanya yê Anqara, çarçeweya 'Projeyê Xurtkerdişê Dezgehanê Medyaya Herêmî yê bi Wasitaya Mentorîya Mîyanneteweyîye û Vurnayîşê Dîjîtalî' de ameya amadekerdene, mesuldarîya muhtewayî aîdê dezgehê ma ya."