Pisporê warê Ziwan û Edebîyatê Zazakî Dr. Murat Varolî hesabê xo yê medyaya sosyal de parekerdişêk kerd û da zanayîş ke programo newe ameyo qebulkerdiş.

Program 200 rîpelan ra virazîyeno

Goreyê malumato ke Varolî day, destpêkê serra 2026î de bi akademîsyenanê Unîversîteya Çewlîgî, Unîversîteya Munzurî û Unîversîteya Anqara û malimanê Zazakî yê ke mîyanê Serekîya Perwerdeyê Millîye ya Çewlîgî de xebityêne, komîsyonêk ame ronayîş.

Hetê komîsyonî ra mîyanê Modêlê Maarîfî yê Seserra Tirkîya de seba Zazakî programêko xoser yo ke nêzdîyê 200 rîpelan o ame hazirkerdiş. Programo ke ame hazirkerdiş, badê gureyanê resmî, pêşkêşê Serekîya Sura Talîm û Terbîyeyî (TTKB) ame kerdiş û ame qebulkerdiş.

Kitabê dersan do newe ra bêrê nuştene

Badê qebulkerdişê programê neweyî, newe ra hazirkerdişê kitabanê dersan ê Zazakî yê ke seba sinifanê 5, 6, 7 û 8. yenê musnayîş zî goreyê mufredatê neweyî yeno plankerdiş.

Perwerdeyê Zazakî de do çi bibedilyo?

Goreyê parekerdişê Dr. Murat Varolî, bi nê qeydeyanê neweyî, perwerdeyê Zazakî de nê bedilnayîşî do bêrê kerdiş:

• Zazakî do mîyanê Wezîrtîya Perwerdeyê Millîye de sey ziwanêko xoser ca bigîro.
• Kitabê dersan ê Zazakî yê seba sinifanê 5, 6, 7 û 8. goreyê mufredatê neweyî do newe ra bêrê hazirkerdiş.
• Mîyanê modûlanê weçînayîşê dersan yê MEBî de Zazakî do bi hawayêko xoser bêro mojnayîş.
• Branşê Zazakî do bi hawayêko xoser bêro qeydkerdiş.
• Seba malimîya Zazakî, tena êyê ke beşa Ziwan û Edebîyatê Zazakî qedînayê eşkenê muraceat bikerê.

Varolî parekerdişê xo de hêvî kerd ke no dewrê neweyî seba Zazakî û kesê ke kede danê nê ziwanî xeyrên bo.

Sîrê koyî yê Dêrsimî yo ke nameyê ci yo zanistî “Allium tuncelianum” o û dinya de bi awayêko tebîî tena na mintiqa de vejîyeno; Parka Millî yê Gelîyê Munzurî, Koyanê Munzurî û cayê berzî yê dormeyê înan de reseno.

Dîma îhbarê topkerdişê bê îzin yê sîrê koyî yê Dêrsimî, ekîbê jandarma û Pawitişê Tebîatî û Parkanê Millî (DKMP) Gelîyê Ahpanosî de dest bi xebate kerd.

Xebata cigêrayîşî de plakaya wesayîto ke şuxulnaybî ame tesbîtkerdene. Wesayît, sînoranê Parkê Millî yê Gelîyê Munzurî de, Qereqolê Karşılarî de ame vindarnayîş.

Cigêrayîşê mîyanê wesayîtî de mîyanê toreyêk de 20 kîlogram sîrê koyî yê Dêrsimî ame vênayîş. Seba hîrê kesanê ke ameyê tesbîtkerdene ke vaşê binê pawitişî de yê bê îzin arê dabî, muameleyo qanûnî ame kerdene. Goreyê qanûnan, seba nê hîrê kesan pêro pîya 2 mîlyon û 97 hezar û 735 lîrayî cezaya pereyî ya îdarî ame birnayîş.

Vejîyayîşê zîndanî de cinîya ey Zeynep Mızraklı, Wekîlê Grûba DEM Partî Sezai Temelli, Saruhan Oluç û Gülistan Kılıç Koçyiğit, Qiseykera DEM Partî Ayşegül Doğan, Mebûsê Dîyarbekirî Serhat Eren û Cengiz Çandar zî tede xeylêk kesan Mızraklı pêşwazî kerd. Zeynep Mızraklı zewcê xo yo ke nêzdîyê 7 serran zîndan de ame tepiştene bi vilikan pêşwazî kerd.

Wesayîtanê ke verê zîndanî de pawitêne ser o afîşanê sey ‘Xoserîye nêmce nêbena, Demirtaşî rê azadîye’ û ‘Azadîya Mızraklîyî şadîya ma ya, tepişîyayîşê Demirtaşî hêrsa ma yo’ bal ante xo ser.

Ame zanayene ke kesê ke merdî Hasan Cumhur, Perçin Dayan, Lütfü Demir û Mahsun Demir ê.

Lütfü Demir û lajê ey Mahsun demiro ke qeza de merdî, welatê xo Taxa Nohutî ya qezaya Sêwregi ya Rihaye de bi merasimê cenazeyî ameyî definkerd.

Heto bîn ra ame musayene ke kesê ke merdî û birîndar bîy, seba arêdayîşê findiqan Sêwregi ra şîbîy Düzce. Derheqê qezaye de tehqîqat dewam keno

Wezaretî çalakîye sey “hêrişo îdeolojîk” dîye

Goreyê malumatanê ke ameyî girewtene, muracaetê Mudirîya Weşîye ya Bajarê Kocaelî ser o dosya hetê Mudirîya Pêroyî ya Xizmetanê Îdareyî ra amey amade kerdene û Heyetê Berzî yê Dîsîplînî de bîye qerar. Kombîyayîşê 19ê tebaxa 2026î de çalakîya Avcı çarçewaya Qanûnê Memuranê Dewlete yê bi numreya 657î de ame ercnayene. Heyetî mûnitişê gijikî bi îdîaya “seba armancanê îdeolojîk yan zî sîyasîyan xirabkerdişê aramîye û pergalê xebate” hesibna û ceza da ke wa memurîya dewlete ra bêra vetene. Teblîxat de ame vatiş ke heqê Avcı esto ke vera nê qerarî muracaetê dadgeha îdarî biko.

Çi bîbî?

Na kampanya dima ke grûbanê çekdaran Rojava de gijikê cinîyêka şerwanî birna û kerd teşhîr ame destpêkerdene. Dinya û Tirkîya de zaf cinîyan seba ke paştî bidê şerwana cinîye û reaksîyon bimojnê, gijikê xo apey da, fotografê xo antî û medyaya cematkî de pare kerdî. Hemşîre İkra Avcı zî seba paştgirîya nê karî amebî hedefmojnayene û derheqê aye de cipersayîş dîyabî destpêkerdene

Heyetê Partîya DEMî verê zîndanî de yo

Serekwekîlê Grûba Partîya DEMî Gülistan Kılıç Koçyiğit û Sezai Temelli, Vervatoxa Partî Ayşegül Doğan û wekîlê Partîya DEMî Saruhan Oluç, Serhat Eren û Cengiz Çandar, seba pêşwazîkerdişê Mızraklî, verê Zîndanê Edirne yê Tîpê Fî de yê.

Pankartê pîya bi Demirtaşî

Serê wesayîtanê ke verê zîndanî de pawenê de pîya bi fotografanê Selahattin Demirtaşî, pankart û nuşteyê sey “Azadîye nêmcet nêbena”, “Seba Demirtaşî azadîye” û “Eynî hesret” ameyî daliqandene.

Mîyanê înanê ke pawenê de, mesajê sey “Xêr ameyî Selçuk Mızraklı” zî est ê.

Seba tehliyebîyayîşê Mızraklî, verê zîndanî de pawitiş dewam keno.

Mezraya Ürünlü ya dewa Koçyiğitlerî de şan bano dîqat yo xoser de bi sebebêko nêzanaye ra kile adirî berz bîy. Şarê dormeyî xeber da û ser o itfaiyeya Şaredarîya Depe û ekîbê cendirmeyan ameyî cayê serebûtî.

Mudaxeleya xebatkararanê itfaiye ra pey adir ame hewnakerdiş; kontrolan de bewlî bi ke Ağa Üykü û cinîya ey Hayriye Üykü ke ban de bîy dinyaya xo bedilnay. Cenazeyê înan seba otopsî wedarîya morxê Nêweşxaneyê Unîversîteya Firatî.

Komxebate hetê Şubeya Pawitiş û Averberdişê Ziwanî ya Şaredarîya Bajarê Girdî ya Dîyarbekirî ra ame viraştene. Qerar o yo ke seba huner û muzîkê zazakî termînolojî û çimeyêko muşterek bêro meydan.

Mamosteyê Unîversîteya Mêrdîn Artukluyî Doç. Dr. Nureddîn Celalî muhîmîya na game ser o wina va: "Şima zanê zazayan-Kirdan welatê xo ra bar kerd metropolan. Semedê naye ra çimeyanê xo yê cematkîyan zî kerd vîndî. Ma wazenê seba înan çimeyêk virazê ke her kes ey ra îstîfade biko û gama ke hunerê xo pêşkêş kenê, bi hewayêko rast bixebitê."

600 ra vêşêr çekuyî û termî ameyî ercnayene

Beşdaranê komxebate 600 ra vêşêr term û çekuyê ke mintiqayanê cîya-cîyayan de bi formê cîyayan yenê xebitnayene ercna û bi qerarêko hempar resayî netîceyêk.

Ziwannas Seyîdxan Kurijî eleqe ant termanê ke yenê xebitnayene ser û va: "A termînolojîya ke nika heme hunermendî xebitnenê pêro zazakî nîya. Ma xebat kenê ke seba termînolojîya ke wareyê hunerî de yena xebitnayene, kirmanckîya-zazakî înan bivînê û qeyd bikê."

Ziwannas Mehmet Selîm Uzunî zî îfade kerd ke ziwanê hunermendan kewto binê tesîrê ziwananê bînan û va: "Tayê hunermendî binê tesîrê tirkî de yê, tayê binê tesîrê îngilizkî de yê, tayê binê tesîrê almankî de yê û tayê zî binê tesîrê erebkî û fariskî de yê ke no wîna nêbeno. Ma wazenê ke termanê muşterekan virazê seba ke heme hunermendê kurdî nê terman bixebitnê."

Zazakî ver bi standardbîyayîşî şona

Goreyê ziwannasanê Grûba Vateyî, bi nê xebatan Zazakî game bi game do bireso yew standard. Heto bîn ra ferhengê ke yenê amadekerdene, do seba heme eleqedaranê zazakî bibê rayber û raymotox.

Hewteyo verên ma qalê dizdîye kerdbî. No hewte zî ma dewam bikerî. Ma hewteyo verên va ke,: O çîyo ke yê to nîyo -semedî feydî yan zî yewna sebep ra û wayîrê ci ra bêxeber û bêrizayî bigeyro se, ma na rewşe ra vanî dizdîye, o kesê ke dizdîye keno, ma ayî ra zî vanî dizd. No hewte ez wazena ke dizdîye ser o yewna tewir vinderî.

Nika dizdîya pîle mîyanê dewletan de bena. Badê zî zerrê dewletan de bena.

Nika ma wina bifikîyê:

Tayn dewletî madenîye estî, hêgayê estî heme tewir darî berî estî la hemwelatîyeyê çi veyşan î. Veyşanî ver mirenî. Numûneya sey afrîka… Nizdî 400 mîlyon merdîm veyşan ê. Dewletî pîl afrîka kerdo kole û çî tede esto kaş kenî dewleta xo yan zî no tewr vacî dizdîye kenî.

Neteweyê Yewbîyayeyî vanê ke dinya de nizdî yew mîlyar însan veyşan ê û her roji 25 hinzar însanî veyşanî ra mirenê.

Çi heyf ke no raşt o?

Eya, ma şî aşmi,ma şî feza la ma dizdîye ra fek nêwerda ma lokmey bêkes grewt û ma sekûr yoksilan veyşanî ra veri mirena.

Teyn însan ha mîyan zevk û sefa de ayi cile ke ewro danî xo ra siba nêdanî xo ra ayî çî yo ke ewro wenî siba nêwenî vesitayî newe espar benî la binde xem yîn nîyo.Çimkî yîn zî dizd ê.Eke ti mirdî û zedera geren û vera de însan weyşenî ra miren qusur mêewnî ti dizdî eya, to çîk nêdiznaw la to heq fekir werdo to heq ayî ke weyşanî vera mirenê to heqi ayînan werdo.

Miyanê dewleta ma de zî estî tayn kesî zaf zengîne bawî ra teyn kesî zî heyan şand suxulyenî la nêeşkenî biawnî keye xo.

Hesabê muesese TUÎK e Tirkîye de serra 2025 te nîzdî 18 mîlyon kes sinore weyşanî de yê û nê humarê her rojî zedenê.

Çi heyf ke nê hûmarî heqiqetê.

Eke yew dewleti de weyşanî est ê ti bizanî ke uca de dizd estî tirk vanî haramzade estê.Teyn kesî dizdey kenî û heqî yewbinan wenî eke nêborî yew kes weyşan nêmoneno yew kes bêkeye nêmoneno.Senî dinyada dizdey bena dewlete ma de zî seypey o.Her ca de bertil serri xo grewt ha şîno,şima televîzyonan de her rojî winenî.

Ez bikilkî vacî yew dewleti de bertil bibo,dizdîye bibo,bêedaletîye bibo ....o dewleti çîray awer nêşina tima tim feqir manena û hemwelatî ya tim weyşanî.

Weşîye de bimanê.

Cayê serebûtî de dinyaya xo vurna

Kontrolanê ekîbanê weşîye ra pey bewlî bi ke Kadri B.yo 60 serre uca de dinyaya xo vurnayo.

Polîsan seba tepiştişê kes yan zî kesanê hêrişkeran xebate da dest pêkerdene

Baloğluya ke emser reya verêne ya ke dest bi şîwanîye kerda, hetêk ra miqatê mîyan bena, înan doşena, penîr virazena û karê pakîye kena.

Özlem Baloğluya da zanayene ke sey cinîyêke karê yewna kesî kerdene û va: "Mi emser dest bi şîwanîye kerdo. Ez şîwanîye kena, mîyan doşena, penîr ey virazena, firaqanê şuwena. Ez nê karî reya verêne ya ke kena. Cinîyî bi raştî yenê pelixnayîş. Ti her çi hende rind zî bikerî, wexto ke ti karê yewna kesî de bixebitîyî ti nêşenî xo weş bimojnî. Ti her çi pak virazenî labelê eke karê yewna kesî bi, zaf giran beno. Ez wazena badê şîwanîye zî biba cinîya teşebukare û karê xo bikera. Ez wazena karê xo bi xo bikera. Karê ke ez eşkena seba xo bikera, ez çi ra seba yewna kesî bikera?

%55ê xebatan ameyî temamkerdene

Naturaparkî de ke aşma kanûne de viraştişê ci dest pêkerd, %55ê xebatan ameyî temamkerdene. Îmalatê binê rayîranê rayîrşîyayîş û bîsîkletan ê projeyî ameyî temamkerdene, amadekarîyê serî dewam kenê.

Waranê kay û fîtnesî û waranê peyzajê nebatî de xebatê teswîye, aks, aplîkasyon û rokerdişê herre dewam kenê. Xebatê mobîlyayanê şaristanî, grûbanê kayî û peyzajê nebatî yê projeyî zî do badê dîyarkerdişê aksan û kotanê serî dest pêbikerê.

Viraştişê awanîyan dewam keno

Naturaparkî de viraştişê çar WC û mescîdêk dewam keno. Beşê bingeyî yê binênî yê awanîyan ameyî temamkerdene, xebatê înşaatê xamî yê serawanîyan dewam kenê.

Golekanê bîyolojîkan de xebata drenajî

Di golekanê bîyolojîkan de ke projeyî de ca gênê, xebatî dewam kenê. Betonê perdeyî yê golekanê bîyolojîkan ameyî temamkerdene, xebatê drenajî dewam kenê. Parke de ke cayê hewzanê klasîk, biklor û zaf enerjî xerckerdoxan de golekê bîyolojîkî yê tebîet reyde ahengin ameyî tercîhkerdene, hem piştîdayîşê ekosîstemî hem zî teserûfê enerjî yeno amanckerdene.

Xebatê binawanî dewam kenê

Naturaparkî de çarçewaya xebatanê binawanî de kendişê bingeyî, xetê drenajê awa varanî, binawanîya elektrîkî û muameleyê seba sîstemanê awedayîşî yenê ramitene. Projeyî de ke cayêko muhîm ê şaristanî de ca gêno, badê xebatanê binawanî do îmalatê serawanî dewam bikerê.

Goleka bîyolojîke û dîzayno bêasteng vejîyenê ver

Naturapark ke goleka bîyolojîke ra teber dîzayno bêasteng zî tede vejîyeno ver, bi fehmêko resayox û bêasteng ke tena seba gedeyan ney, seba bikarardişê heme hemwelatîyan munasîb o, yeno dîzaynkerdene. Yeno amanckerdene ke proje bi nê hetê xo seba fehmê şaredarîya komelkî bibo nimûneyêko muhîm.

Nebatê mewcûdî do bêrê pawitene

Cayê pakkerdişê temamê warî de ke projeyanê girdan de zaf yeno dîyene, Naturaparkî de nêzdîbîyayîşêko ekolojîk ame qebûlkerdene. Çarçewaya projeyî de darê mewcûdî do bêrê pawitene, bi nebatanê neweyan ke do bêrê war, keskîya ci do bêra dewlemendkerdene.

Rayîrê bîsîklet û rayîrşîyayîşî do bêrê viraştene

Naturaparkî de bi amancê teşwîqkerdişê cuya biweşîye do rayîrê bîsîklet û rayîrşîyayîşî bêrê viraştene. Bi hacetanê fîtnesî ke do rayîranê rayîrşîyayîşî ser o bêrê ronayene, do sporkerdişê hemwelatîyan rê piştî bêro dayene.

Projeyî de ancî do warê kay û fîtnesî, warê roniştişî, warê çalakîyanê serbestan, çar WC, mescîdêk û aksê gêrayîşî ca bigîrê.

Wendiş: Ozcan Yılmaz (Rêça Heşî)

Vane roze ju mordemek sono lewê cîranê xo. Vano “hayde şîme saydê hesû. Ez ke rastê heşî bêrî desinde nan pira kisen, çermê nîya ken gost henî ken…’.”. Cîran sas beno maneno. Ci ra vano “lawo çiko ti kewta ra hesû dime. Kar û gûrî sarê mi berdo, halê mi derdê mi, ti kî dewa saydê hesû kena”.

Dadese rojî vêrene ra mêrik oncîya yeno çê cîranê xo. Vano “şîme saydê hesû. Heşî kisen, çermê cen, gost ecen bi kûtikû…”. Cîran oncîya vano “çiko ti bîya har, bîya qeda kewta çeverê ma. Pêskarê hesû mebe, ye înû kî can o, xirab o. Nika sona kisena kudîyê xo gûnekî yê. Gûna xo giran a, peyecu vilê ma der a, vilê zar û zêçê ma, az û ûzê ma der a…”.

Di-hîre hefteyî ra dime mordem oncîya yeno. Cîran ke endî bêzar beno vano “to gos û kerikê mi berdî. Meste sipede ra bî ma şîme. Endî mirodê xo bike, reyna kî mi de qalê hesû, qalê saydî-maydî meke”.

Sodir sipede ra tifongûnê xo cene ginene ro raye sone. Tene ca ke sone cîran pistneno* vano “ero vengê xo meke, melewîye, nîyade hes ha wo ha bover ra sono. De hayde endî se kena bike!”.

Mordemek o honde derdê saydî kerdî bî lavetîno ra, her het ser hareket keno, recefîno we. Xo keno bûl bi dest hard kineno, kemerû, darikû, sakîl no het, do het ser dano vano “rêçe kû ya rêçe, hala rêça heşî ra mi misne rêçe!”.

Cîran oncîya vano “ero hes ha wo sono, destebera to ke yeno endî nana pira, çerme cena, gostê heşî çike heşî wene se kena bike ama ha wo sono…”. Cîran kî aynî qeyde de devam keno rêçe keno saye, vano “rêçe kû ya rêçe, hala rêça heşî ra mi misne rêçe!”.

Sayderê ma rêçe keno saye. Hes kî beno durî gineno ro geme sono, sayderê hesû kor û poseman cereno ra yeno. Cîran ci ra vano “derdê to sayd nêyo, reyna kî pêskarê mi mebe, qalê hesû-mesû meke kar û gûrê mi esto.

*Trrûûm vatene: hodrî meydan..

*Rîyê asmenî ra astarû mordene: îson ke nêwast bigureyo xo rê mazeret keno saye, çîyade rehet vîneno endî pêxecelîno. Rîyê asmenî de astare vînîtene çîyode zor nêyo, eve/bi mordene kî nêqedîne, yanî tembelî rê bene mane û mazet.

*Pistnene/pistnayîs: bêveng vatene, dizdîya vatene, binê fekî ra vatene (fisildamak).

Merdimê ke qatê komele de bîy û serebût dî, va ke hêriş dorê saeta 00.10î de qewimîyayo.

Derheqê hêrişî de ame eşkerakerdiş ke kesêk ameyo girewtiş.

Bakirhani vat, ''Hinî Tirkîyêke hewce kena ke ma pêro tede bêrê cakerdene, komarêke rê dekrosîyêk rê hewcedarî esta. Mutabakatêkê komelkî yê neweyî rê hewcedarî est a.''

Bakirhanî bale ante huqûq û demokrasî ser û wina vat,’’Na seserre do bibo seserra kurdan, elewîyan, bindestestan û kedkaran. Eke kurdî bibê aktorê ronayoxî Tirkîya xurtêr bena. Rojhelatê mîyanênî îstîkrar fînena dest. DEM Partî sîyasetê rayîrê hîrêyinî rayra bena. Ma seba demokrasî û huqûqî israr kenê. Rayîrê ma rayîro hîrêyin o, rayîrê ma rayîrê demokrasî û haştîye yo. Ma Tirkîya ya demokratîke wazenê, komelê haştîye û demokratîkî wazenê. Ma ewroyî ra tepîya Têgêrayîşê Komara Demokratîke danê destpêkerdene. Ma wazenê Tirkîya îdare bikerê.''

Vîjnayîşo ke bi lîsteyêkî ame kerdene de 600 delegeyan raye şuxulnaye. Tulahe Hatimogullari û Tuncer Bakirhan sey Hemserekanê Pêroyî yê DEM Partî ameyî vîjnayene.

27 nameyê neweyî

Kongre de endamê esîl û cagirî yê Meclîsê Partî, Heyetê Dîsîplînî û Heyetê Pêardişî yê Merkezî ameyî bewlîkerdene. Heyetan de 45 nameyî ameyî bedilnayene, Meclîsê Partî ke tede 80 kesî ca genê, 28 endamê esîlî yê neweyî ameyî vîjnayene.

Mîyanê endamanê neweyan de Asiye Kolçak, Ayfer Fatma Çelik, Aylin Hacaloglu, Berdan Gunduz, Berivane Elter, Berna Çelik, Besriye Tekgur, Çigdeme Kose, Dogan Erbaş, Ekaterini Nikalao, Ekrem Baran, Elif Çoban, Eylem Saruca, Fikret Melih Çolakogulları, Saruhan Oluç, İbrahim Ateş, Mehmet Resul Baykara, Metin Kılavuz, Muhsin Dalfidan, Nayif Bulga, Omer Kulpu, Sedat Şenoglu, Sevda Çelik Ozbingol, Seyfettin Aydemir, Sezgin Kartal, Turkut Çatar, Vaysi Unat û Zeyyat Ceylan ca genê.

Wexto ke hepisxane û edebîyat vanê, Cervantes (1547-1616) û romanê ey Don Kîşot yeno merdimî vîr. No kitabo ke romano tewr verên qebul beno, Cervantesî hepisxane de nuşto. Cervantes, hepisxaneyo ke tey de mendo, ey bi akademî name keno.

Demê cumhurîyetê Tirkîya de edebîyatê tirkan de cayê hepisxaneyan mihîm o. Edebîyatkarê pîlî yê tirkan zîyade ra zîyade hepisxaneyan ra vîyartê. Nazim Hîkmet, Sabahattî Alî, Enver Gokçe, Ahmet Arîf, Orhan Kemal, Kemal Tahîr…

Nê merdimî hepisxaneyan de tenya bi sereyê xo yê. Peyê dêsan de teşkîlatê înan çin ê. Ê û mehkumê bînî -mehkumê edlîyî- eynî ca de manenê. Pêro pîya ronişenê û werizenê la her kes bi hal û hemdê xo yo. Çi karo rocane bibo, bi xo destan ra kenê. Êyê ke sey înan doza sîyasetî ra zerre de yê, kêm ê.

Tirkîya de 1980 ra pey hepisxaneyan de doza sîyasetî bena giran. Yê kurdan zî tey de, endamê xeylê partîyanê çepgiran erzîyenê peyê beran. Nê merdimî zîyade ra zîyade mîlîtan ê, xort û ciwan ê. Koguşê înan partîye bi partîye benê, her partî û organîzasyon zerre de teşkîlatê xo yê xususîyî ronano. No model, a roce ra nohet o dewam keno.

Çîyo ke dîqetê merdimî anceno, a roce ra pey hepisxaneyan ra edebîyatkarêko pîl nêvecîyayo. Tek-tuk eserî vecîyayê la mîyanê milletî de tesîrê xo zîyade nêbîyo. Çimkî mîyanê nê teşkîlatan de merdim bi sereyê xo çi teba nîyo. Bi zerrîya xo, bi hal û hemdê xo nîyo. Mîlîtanê partîya xo yo. Heta ma bivacîme, malê partîya xo... Goreyê nê partîyan zî edebîyat ney, sîyaset mihîm o. Edebîyat ruhê mîlîtanîye keno kor. Sloganî mihîm ê, propaganda mihîm a. Nê partîyan û organîzasyonan ra her yewî peyê beran de qişleyê xo ronayo. Heta ma bivacîme, yeniçeri ocağıya demê Usmanîyan… Qişleyan de zî çi edebîyat aver nêşono. Oca de qîr-wîr, emir û talîmat, zebt û rebt pere keno. Û çikes bi goreyê zerrîya xo nêbeno. Heme qalî gore bi formalîteyan ê. Hukimê fikirî çin o, hukimê kufirî est o. Ne esker bi zerrîya xo yo ne zî qomutan…

Sîyaseto ke nê organîzasyonî vanê çi yo, o zî zelal nîyo. Çiqas semîmî yo, çiqas zerrî ra yeno; bewlî nîyo. Seba çarekerdişê hal û meseleyanê welat û milletî yo yan karê fend û fundan o?

Çîyo ke verê çiman ra yo; hepisxaneyo ke ganî bibo akademî, bi destê nê partî û organîzasyonan bîyo qişle.

Heqîqetî ser o qalkerdiş, gani tecrubeyêko kokdar û zanayarîyê ke xurte est bo. Çunku heqîqet erje ke taybeta. La bi goreyê mi gani na mewzû ser o zî qalkerdiş û nuşte zî bêro kerdene. Erje heqîqetî, bawerîyê şexsan û komelî nîşan danê.No nîşan dayene, nîzam û qaîdeyan ra yenê pê. Şexsî,kesayetê xo bawerîya erjanê heqîqetî ser o awan kenê.Komel zî şexsan ra yeno meydan û hemparîya şexsanê nêkomelî, erjanê nê komalî danê viraştene. Wextêko cuya komelî de yew mewzûyê ke qewîmîyena, yan zî yew persgiranîyê ke virazyeno, eke terefdarê na mewzûyepêameyîşêke ser o yewîtîyê ke nêkerê; vanê ma şonê heqîye, ma şonê şerîet. Nê vateyî cigêrayîş û waştişê heqî û heqîqetî yo. No ca de cuya Kurdan de yew dezgeyêko qedîm û bêfermî esto: Dezgehê Heqîye. Îdarekerdoxê nê dezgeyê qedîmî zî; pîl, pîr, rîsipî, rayber, şex, seyda û zanyarêKurdanê. Bi pêroyîn Kûrdî, bitaybetî Zazayî persgiranîyanêxoyê şexsî û komelî miyanê xo de, bi dezgeyê heqîye çareser kenê. No dezge ewro zî dewam keno la tesîrê yê kêm biyo.Benoke no dezgeyo qedîm û bêfermî, bi goreyê cuya yorojane û hewcedarîya rojaneya komelî û şexsan bêronewekerdene. No çareserkerdişê mewzûyanê mehelî/kom û heremî/komelî yo. Bi vateyo rojane zî, no dezge hem mehelîyo hem zî demokratîko. Çunku no dezge tena çareserkerdîşê persgiranîyan nîyo; eynî wextî de viraştişê hewcadarîya û waştişê başîyê rojane yê sexsan û komelî zîawankeno. Yanî çareserîya mewzûyanê her yew kom yan zî komelî cayê xo de, miyanê xo de viraştiş o. Gelo têkilîyê kemiyanê Heqîye û Raya Heqî de esto yan nê? No ca de malûmtê mi çin yo. La benoke cigêrayîş bêro kerdene.

Termê heqîqete ge-ge cayê termê raştî de yeno suxulnayene. Miyanê termanê heqîqetî û raştî de yew têkilîyê ke esto. La na têkilî ra yew hemmanayî nêvirazîyeno. Çunku heqîqet yew termê felsefe yo û sey taybetmendîyê ke zanayîşî yenopênaskerdene. Heqîqete seba her kesî eynî yo û tena yew etîkê raştikênî etîkê heqîqetan o. Termê heqîqetî yew manaya cîya, termê raştîye manaya yew mefhûmê cîya îfade keno. La tena manaya termê raştîye îfade nêkeno. Wexto ke termê raştî sey yew termê felsefa yeno şuxulnayene manaya heqîqetî îfade nêkeno; felsefa de manaya mentîqî îfade keno.Fikrê heqîqetî cuya heme însanan de ca gêno û kulturê heme komelan de esto. Eke kulterê ke de bingeha fikrê heqîqetî estbo; no fikîr tesîrê heme seheyanê cuya yê komelî û şexsankeno.

Vateyê verênî zî kultur, exlaq, erjanê dînî û dinyayî yê komelî îfade kenê. Merdimîye tena dinya yê ke fîzîkî de bi yew fikiro objektîf nêciwîyeno. Merdimîye eşkeno xo rayew dinyayê ke erjaye û manadar awan bikero. Sînorê însanî û kulturî yê merdimîye, dinya ya obje û estîyan zî tîya de de kifş beno. Nê sînorê merdimî bi melumatanê erjan û manakerdişê zanistan reyde yeno viraştene. No viraştiş yew awiro pêranayîş û temamkerdişî yê mana û erje dano merdimî. Seba ke însan estbîyayîşê xo dewam bikero, heyatê xo biciwîyo, lazim o ke dinyaya xo yew heqîqete ser o awan bikero. Awankerdişê na dinyaya heqîqetî bi fikir û hizirîyayîşê merdimî reyde beno. Însan yew mewcûdîyeto hîs û hizirî yo. Însan yew sîstemo hişmendî ra virazîyayo. Însan yew mewcûdîyetê biaqil û hîsî yo. Hişmendî û biaqilbîyayîşê însanî, taybetmendîyê însanî yê muhîman ra yê. Însan estbîyayîşê xo bi nê taybetmendîyanê reyde dewam keno.

Çekuya heqîqetî ge-ge zî herinda çekuya realîte de zî yena suxulnayene. No şuxulnayîş yew şuxulnayîşo raşt nîyo, yew şuxulnayîşo xelet o. Çekuya realîte tena yew çimeyê heqîqete îfade kena, çimeyê heqîqete yê şênberî nîşan dana. Çunke çekuya heqîqete yew termê felsefe ya, sey taybetmendîya zanistî yena pênas kerdene. Heqîqet, hukmê çimeyê realîte îfade kena la realîte tena nîya. Erja Heqîqeteerjanê tewr berze yê însanan ra yew erje ya. Zanayîşê heqîqete sey yew krîterê estbîyayîşî yê hêzê însanî yeno pênas kerdene. Seba na xebate termê heqîqetî sey çi yê hîssêînsanî yeno vînayene û qebul kerdene. Heqîqet hem yew estîya mentiqî ya hem zî yew estîyê ke metafîzîkî û ontolojîka.

Erje heqîqete yew erja merdimatî ya zî. Erje heqîqetî fikir, hîs, hişmendî û çalakîyanê şexsî û komelî ser de yew tesîro muhîm virazneno. Erje heqîqete ciwîyayîşê şexs û komelan ser o tesîrdar a. No tesîr sey yew tesîrê serebûtanê fîzîkî niyo. Serebûtî senî kerdişanê însanan ser o tesîr kenê, erja heqîqete zî wina hişmendî, çalakîya şexsî û komelî yê însanan ser o tesîr kena. La no tesîrkerdiş yew tesîrkerdişo objektîf nîyo, yew tesîrkerdişê metafîzîkî yo. Hîs û hizirîyayîşê însanî ser o yew tesîro nedîyar o.

Vateyê verên zî bi vîrê hemparî, tecrubeyê paydarî, erja kulturî ya hemparî, hêz û manaya kolektîfî, kokê hemparîyê yê eslî û tepşî, hîsê hemparî yê ciwîyayîşê kes û şarî reyde, erja etîkî ya heqîqete de ca gênê. Nê cagirewtişê vateyê verênan cêrî de ameyo analîz kerdene. Muhtewaya vateyê verênan de bi tayê cumle û vateyanê şenikan reyde yew manaya girde yena îfade kerdene. Vateyê verênan de yew hukm yeno îfade kerdene. Her vateyê verênî de yew hukm esto. Eke muhtewaya vateyê verênî de yew hukm çin bo, o wext o vate yan cimle sey vateyê verênî nêyeno hesibnayene. Vateyê verêna yê zazayan de, manayê erja heqîqetî zaf vateyê estê. Ma bi goreyê pênaskerdişê nê melumatan seba erja etîkî ya heqîqetî panç vateyê verênî weçînayê û îzah kerdê. Derheqê nê vateyanê verênan de şiroveyî ameyê kerdene û nê vateyan ser o erja etîkî ya heqîqete ameya nawitene.

Adir biku yo dehle, tern û wişk pîya siwêjîyeno (Ç11).Muhtewaya nê vateyî de sey çekuyanê şênberî adir, tern, huşk, dehle, pîya siwêjîyenê şeş çekuyî ca gênê. Vate bi sereyê xo; Adir biku yo dehle, tern û wişk pîya siwêjîyeno.Wexto ke no vate yeno vatene sey manaya verên û akerde yenê hesab kerdene. Yanî vateyo verên bi sereyê xo wayîrê manaya raşteraşte de yo. Manaya raşteraştîye manaya çekuyan a ferhengî ya. Wexto ke adir bikewo yew cayî her çî veşneno. Adir nêvano, no biveşo yan nêveşo. Adir çiyanê wişkan asan û yê ternan zî hêdî veşneno. Eke yew der yew mewzû, yew persgiranî bikewo yew cayî, yew kes yan zî yew welato ke baş û xirab cêra nêvejeno hemîne têreyde veşneno. Veşnayîşê adirî de yew dadmendîye est a, na zî yew heqîqete îfade kena. Ganî merdim na heqîqete sey yew erje qebul bikero. Xora eke heqîqete nêameyêne qebul kerdene no vatiş nêbîyêne vateyê verênan. Mefhûmê adirî awankerdişê medenîyetî de yew cayo muhîm gêno. Adir tarîxê ciwîyayîşî yê însanîyetî û cuya rojane ya însanan de zî sey yew estîya fîzîkî ney sey mefhûmê bawerîye yê pîrozî yew cayêko muhîm gêno. Merdim nê veşnayîşî bi hîsanê xo reyde muşahade keno. No muşahedekerdiş, yew heqîqete ya û na heqîqete verê çiman de ya. Qebulkerdişê na heqîqete yew erje yo.

Yew vateyê verênan esto, heme mintiqayan de û hetê heme zazayan ra yeno vatene; Her teyr bi ziwanê xo waneno. No vateyo verên nîşan dano ke her estî goreyê xoza, taybetmendî û eslê xo hereket keno û xo eşkera keno. Senî ke her teyr bi ziwanê xo waneno, her merdim zî bi vatiş, fikir û kerdişê xo kesayetîya xo nîşan dano. Merdim eşkeno taye çîyan wextê kê binimno, la bi demî ra heqîqeta êy bi ziwan û kerdişê êy eşkera bena. Cuya şarê Zazayan de, ziwan tena serişteyê raberdişî nîyo; ziwan eynî wext de nîşanê nasname, kultur û aidîyetî yo. Her mintiqa, her dewe û her komel bi vatiş û taybetmendîyanê xo kulturê xo dewam keno. No vateyo verên zî nîşan dano ke cîyayî ya ziwanî û kulturî şertêkê xozayî ya û her kes bi ziwanê xo, tecrubeyê xo û şeklê ciwîyayîşê xo heqîqeta nasnameya xo eşkera keno. Bi nê cîhetî ra, no vateyo verên erjê heqîqetî cuya şarî û şexsaneşkera keno. Çunku heqîqet tena şertê teberî de niyo; esl, xoza û nasnameya estîyan de zî esto. Senî ke teyr bi ziwanê xo yeno naskerdene, merdim û komel zî bi ziwan, kultur û kerdişê xo yeno naskerdîyenê. No vateyo verên, bi tecrubeyê cuya şarê Zazayan ra, qîmetê parastişê ziwan, nasname û heqîqeta kulturî zî eşkera keno.

Ma xebata M.Malmîsanîj ra zî îstifa kerde. Sey yew nimûne:Barût û adir yew ca di nebenî. No vateyo verênî de; barût û adir di estîyê duştmana yê, bi yewbînî reyde yew ca de nêbenê. Estîya adirî barutî teqnena, estîya barutî zî adirî varnena. Cuya de di estîyê ke duştê yewbînî yê yew ca de nêbenê û nakokî viraznenê. Nakokîye cuya yo komelkî de alozîyan awan kenê. Nakokî çimeyê tebîetî de eşkeraya estbîyayîş ya. Wexto ke cuya kesan yan zî komelî de çîyê nebaşî, çîyê eqsê yewbînî, çi yê xirab û negatîfî qewimîyenê yan dest pêkenê çi yê raştî, başî, pozîtîfî kewenê miyanê înan, gama adir keweno barutî heme çî pîya veşeno. Novateyê verênî de heqîqete sey yew erja etîkî ma rê yena nîşan dayene. Her yew vateyê verênî sey yew diskur, şîret û hîkmet tede estê. Fikir û felsefeya vateyê verênî yê xorînî ra dersa hişyarî yena girewtene.

Heme mewzûyê komelî û şexsî de no heqîqet yeno muşhadekerdene: Awe lêle ra dima zelalîya yena (Ç4). No vateyê verênî bi manaya xo erjê etîkî yê heqîqetî destek keno. Çunku her wext awe lêle hêdî-hêdî bena zelale. Awe sere de lêle bo zî wextê ke ra dima bena zelale. Vate tena serişteyeke cuya nîyo; belkî encamê tecrubeyanê komelî yo. Tedeyî yê êy însanî teşwîq keno ke di zîyanê rojane de bi prensîbên exlaqî hereket biko, berpirsiyarî, rêzgirewtiş, nîzamê komelî û şexsî biparêzo. No sebeb ra, no vateyo verênî têkilîya êy bi no erjê etîkî hem zî heta manayî hem zî heta pabesta ra raşt û qebulkerdîşî erjê heqîqetî yo. Yanî; No vateyo verên nîşan dano ke heqîqet, şertanê aloz û tarî ra dima eşkera beno. Wexto ke awe lêle dima zelal beno, şertanê ciwîyayîş de zî zurî, şik û alozî tim nêmane; encam de heqîqet vejîyeno meydan. No şert merdimî bander keno ke şertanê zor de zî hêvîya xo heqîqetî ra nêbirnê. Cuya şarê Zazayan de heme wextan no vateyo verên şertanê nîqaş, guman yan nîheqî de yeno vatene. Bawerîya ênan no bîya ke dem, şertan hîna zelal keno û heqîqet serraştî eşkera beno. O semed ra, merdim teşwîq bîyo ke verê qerar dayîşî bi sebr hereket biko û heqîqetê şertan ra wext bido. No tecrube şertêkê muhîm ê felsefeya ciwîyayîşê Zazayan a. Bi nê cîhetî ra, no vateyo verên erjê heqîqetî eşkera keno. Çunku heqîqet, her çiqas wextoke limite bimano zî, encam de eşkera beno. No vateyo verên nîşan dano ke raştî û heqîqet şertanê ciwîyayîşî de tim serkeftin qezenc kenê û şertanê tarî heta hetayî dewam nêkenê.

Awe cuya gandaran de cayêko zaf muhîm gêna. Çunku awe çimeyê cuya yena qebulkerdene. Eke awe çinêbo cuyaçinêbeno. Ça aw esta; uca zîl esto(Ç3). No vateyo verên bi maneya xo erjê etîkî yê heqîqetî destek keno. Vate tena serişteyeke cuya nîyo; belkî encamê tecrubeyanê komelî yo. Tedeyî ya êy însanî teşwîq keno ke di zîyanê rojane de bi prensîbên exlaqê heqîqetî hereket biko, berpirsiyarî, rêzgirewtîşê û heqîqetê nîzamê komelî û şexsî nîşandano. No sebeb ra, eynîkerdiş êy bi no erjê etîkî yê heqîqetî hem zî heta manayî hem zî heta pabesta ra raşt û qebulkerdîşê heqîqetî yo. Kamcin ca de awe estbo, no ca de gandarî zî esto. Gandarî bi awe zîldano. No vateyo verên nîşan dano ke heqîqetê xozayî şertêkê nêguherbar a. Gama ke cayêko awe esta, zîl û şînayî zî peyda beno, şertanê ciwîyayîş de zî her encamêk sedemê xo esto. No vateyo verên merdimî bander keno ke heqîqet ser o qanûn û nîzamê xozayî awan beno û şertanê bê sedem nêvirazneno. No vateyo verên eynî wext de nîşan dano ke merdim gereka şertan bi heqîqeta ênan qebul biko, sedem û encamê bîyayîşan binaso. Taye wextan şertêkê baş, şertêkê başê bînî pêyeno meydan; çunku her encamêk kokê xo esto. No şert, heqîqetê ciwîyayîşî bi awayê sade û mecazî îfade keno. Bi nê cîhetî ra, no vateyo verên erjê heqîqetî eşkera keno. Çunku heqîqet nîşan dano ke dinya goreyê qanûn û nîzamê xozayî hereket kena û her encamêk bi sedemê xo yeno meydan. Eke însan nê heqîqtî fam biko, şertanê ciwîyayîşî zî hîna raşt nirxneno.

Heqîqet cuya şarê Zazayan de tena yew mefhûmê felsefeyî nîya; o, bi tecrube, bawerî, aqil û vîrê hemparî yê şarî reyde şekil gêno. Vateyê verênî zî nê heqîqetan bi ziwanêko sade, xorîn û tesîrdar nesl ra neslê bînî ra resnenê. Nê vateyî nîşan danê ke heqîqet ge-ge bi tecrube, ge-ge bi xoza û ge-ge zî bi demî reyde eşkera bena. O semed ra, vateyê verênan tena mîrasê ziwanî nîyê; ê eynî wext de vîr, tecrube û felsefeya cuya şarê Zazayan ê. Parastişê nê vateyan, parastişê ziwan, kultur û heqîqeta cuya Zazayano zî.

Serra 2024î de dest bi wezîfeyî kerdibî

Memet Akkuş weçînayîşê herêmkî yê 31ê adara 2024î ra pey, pîya bi Hazal Arase ya ke DEM Partî ra sey Sereka Şaredarîya Agirî weçînîyabîye wezîfeyê Hemserekîya Şaredarîya Agirî kerdêne.

Qezeyanê bînan de 17 normê Kurmancî abîyê û 3 zî normê Zazakî abîyê.
Çende norman de xeletîye est a cayê normê Kurmancî de normê Zazakî abîyê û cayê normê Zazakî de zî normê Kurmancî abîyê.

Xeberdayîşî ser o polîs û ekîbê weşîye şawîyayî cayê qeza. Gedeyo ke giran birîndar bi, badê mudaxeleyo verêne wedarîya nêweşxane la heme mudaxeleyan ra pey nêame xelasnayîş û dinyaya xo bedilna.

Derheqê qeza de tehqîqat ame dest pêkerdene.

Forumê Aştî û Azadîye hetê Enstîtuya kurdî ya Amedî û Şaredarîya Bajarê Girdî yê Amedî ra ame organîzekerdiş,

Amed de siba wesîleyê Roşanê Ziwanê Kurdî ra bi nameyê “Rayîr û metodê ganîkerdişê ziwananê ke binê tehluke de yê” forumêk virazîya.

Na komxebate, hetê Enstîtuyê Kurdkî ya Amedî ra sey hîrê roniştişan amey hedrekerdene.

Roniştişo dîyin de babeta “Dezgehkîkerdişê Kirmanckî” amey munaqeşakerdene û Ehmedê Bira sey qalîkerdox û Nesîb Gultekîn sey moderator ca girewt.

*Na xebere bi destekê madî yê Sefaretxaneyê Almanya yê Anqara, çarçeweya 'Projeyê Xurtkerdişê Dezgehanê Medyaya Herêmî yê bi Wasitaya Mentorîya Mîyanneteweyîye û Vurnayîşê Dîjîtalî' de ameya amadekerdene, mesuldarîya muhtewayî aîdê dezgehê ma ya."