Heyato modern, ma rê xeylê rehetîyan û tehmanê cîya bi cîyayan pêşkêş keno. Yew hamburgero germ, yew qehweyo ke ma rayîr ser o şimenê... Nê çîyê qijkekî, dem bi dem benê parçeyêkê roja ma. La gelo ma qet fîkîrîyenê, peyê nê tehman de hîkayeya kamcî însanan esta?

Mi vizêr şaristan de cayêk de yew hamburger werd. Weş bi. La o tehmo weş fekê mi de zaf nêmend. Wexto ke ez vejîyaya teber, mi o lajeko ke zere de hamburgerî viraştêne, teber de dî. O, pîyê xo dir bi telefonî qisey kerdêne. Kincê ey pêro mîyanê rûnî de mendbî, solê ey sey ardî sipî bîbî. Vengê ey recifyêne û ey ser de rincanîyêka giran estbî. Pîyê xo ra vatêne,: "Bawo, ez êdî nêeşkena payan ser o vinderî. Lingê mi masayê..."

O wext , ez cayê xo de menda. Ma uca de bi keyfweşîye werdê xo werdêne, la ma qet nêdîyêne ke o werd mîyanê çi dej û zehmetîyan de, bi emegê çi însanan ameyêne verê ma.

No lajeko genc tena yew nimûne yo. Sîstemo kapîtalîst, yew perde anto mîyanê ma û emegdaran. Ma tena berhemo peyên, o pakêtkerde û xemilnaye vînenê; ma rincanî, rûno ke serê înan yo, dejê lînganê ke 10-12 saetan payan ser o vindenê, û bêhêvîya ke çimanê înan de kom bîya, nêvînenê.

Ma nêvanê wa kes nêşuxulyo. Xebate rûmet a. Însan bi xebatê xo xo payan ser o tepîşeno. La meseleya bingeyîne na ya: Gelo xebate, heqê xo gêna? Çerxa nê sîstemî wina gêrena ke, wayîrê karî yanî patronî, serê emegê nê gencan ra bi mîlyonan qezenc kenê, la nê emegdarî bi xo nêeşkenê peynîya aşme bîyarê yan zî bi rehetî îdareyê xo bikerê.

Wexto ke yew genc bivîno ke emegê ey pûç vejyeno, heqê ey yeno werdiş û sibarojêko roşn çin o, o wext se beno? O wext hêvîyê xo welatê xo ra birneno û verê xo dano teber. Ewro bi hezaran gencê ma wazenê ke şirê Ewropa. Sebebê nêy tena meseleya ekonomîke nîya; no, remayîşêko vera bêedaletîye yo. Ê fîkîrîyenê ke Ewropa de qaydeyî estê, heqê karkeran yeno pawitiş û eke ti bişuxulîyê, ti eşkena/î heqê xo bigêrî.

Wexto ke mi halê ê lajekî dî, o tehmê hamburgerî fekê mi ra şi. Çimkî mi o wext tena werd nêy, mi eynî wext de bêedaletî, kedwerdî û bêhêvîya yew neslî zî "werde". Çîyo ke destê ma ra yeno, belkî zaf çinî yo. La tewr tay, ma eşkenê na mesele ser o bifîkîrîyê û vengê xo veje. Ma ganî her wext vîrê xo de biarî ke peyê her lezetê ke ma tehm kenê de, belkî dejê yew însanê bînî nimite yo.

No hewte ez şima re qalê dizd û dizdîye bikerî.

Dizdîye: O çîyo ke yê to nîyo -semedî feydî yan zî yewna sebep ra û wayîrê ci ra bêxeber û bêrizayî bigeyro se ma na rewşe ra vanî dizdîye, ê kesê ke dizdîye keno, ma ayî ra zî vanî dizd.

Çîyo ke dizyeno gere yew qiymetê yî bibo, gere wayîrê yî yewna kes bo, wayîrê mal ra bêriza bigeyro, ayî ke mal geno zî gere hayîdar bo û bizanîtey bigeyro ne sebebî berî ca ma eşkenî vaci ke orte de yew dizd û dizdîye est a.

Adem o ke erzîya dinya dizdîye bîya û hema zî est a. Dizdîyeya verîn kabîl kerda, kabîl wextîk homayî va heme kes çî yo xo yê pank û rind bide mi, kabîl qebul nêkerd fêkîyê nebaşî dayî homa, homa wayîr mal bi la kabîl va qey wayîr mal ez a. Kabîl mal ra hes kerd nêwaşt ke malê homayî tapa bido homayî.

O keso ke dizdîye keno gere bizono ke no mal ê yî nîyo wayîrê no mal est o û badê dizdîye pîsey vecîyena.

Psîkolojî de dizdîye ra vanî kleptomanî neweşîya diznayîş. Na neweşî de neweş nêeşkeno xo bisehno neweş ayî çîyo ke dizneno wazen wa qiymet yî bibo wazen va nêbo neweşî re ferk nêkeno neweş nêeşkeno bi xo. Neweş no rewşe ra pey xo sucdar vîneno la kontrolê yî de nîyo.

Hetê psîkolojî de:

* merdim nêeşkeno xo kontrol bikero,

* na yew neweşîya psîkolojîk a.

* wextîk dizdey bena merdim de vernî yew asanî badi zî yew sucdarîyey vecîyena.

* merdîm hewceyî bibo yan zî nêbo ferk çîn yo.

Na neweşî teyn kesan da gedetey ra dest pekana teyn kesan de zî badi vecîyena la nîşanê yê aynî ye.Sey zanyar Fruyd vato ke;yew gede eke wextî de nêro heskerdiş yanzî kemî bero hes kerdene ayî gede na kemîtey pey dizdey temom keno.Binê na neweşî de hes kerdiş çinêbîyayîşo.

Perê neweşîyan koki xo de heskerdiş çînêbîyayîş ra vîrazîyenî.Çunke mîr ma ser hes kerdiş ra elawiyayo,eke hes kerdiş çinêbo ma zî qedyenî rayîr ma yo raşt bedelyeno beno çep ,rayîr çep zî neweşîya dizdeyeya.

Homa ma rayîr ra nêvecîyo.

Weşîye de bimanê.

Kitabê "Zaza Kürtler", hetê Mehmed S. Kaya ra serra 2011î de weşanxaneyê Dîplomatî (Dipnot Yayınları) ra vejîya. Qepaxê kitabî de yew keye û xususî tutê zazayan ca gênê.

Mehmed S. Kaya, cigêrayoxêk o ke mabênê Zaza û Kurdan de têkilîyan ser o xebitîyeno. O, bi taybetî tarîx, kultur û sosyolojîyê Zazayan û Kurdan dir eleqedar beno û nê wareyî de bi kitaban nuseno.

Babeta kitabî

Kitabê "Zaza Kürtler", sey nameyê xo ra zî aseno, derheqê Zazayan de yo. Kitab de, Zazayî kamî yê, tarîxê çi yo, senî bar kerdê û vila bîyê, ziwan, kultur û bawerîya Zazayan kamcîn a û Zazayî mabênê Kurdan de senî ca gênê, ser o malumatî estê.

Kitab de Mehmed S. Kaya, derheqê Zazayan de çimanê cîya-cîyayan ra cigêrayîşîkerdî, fikrê xo vano û qenaetanê cîya-cîyayan analîz keno. Babeta "kirdkî/zazakî lehçeya kurdkî ya yan ziwanêko xoser o" ser o zî nê kitabî de analîzê cîya-cîyayî estê.

Kitab de, derheqê kokê Zazayan de teorîyê cîya-cîyayî zî estê. Çimeyê cîya-cîyayî nîşan dîyayê. Fikrê ke vanê Zazayî kokê xo ra "Deylamî" yê, nê kitabî de zî ca gêno.

Heto bîn ra no kitab de, kulturê Zazayan, adet û toreyê înan, ziwanê înan, bawerîyê înan, cografyayanê ke tede ciwîyenê û ser o cigêrayîş bîyo.

Qismê kitabî

Kitabê "Zaza Kürtler", çend qisman ra yeno pê:

1. Destpêk: Qismê ke nuştox armancê xo û babeta kitabî dano zanayîş.

2. Tarîxê Zazayan: Qismê ke derheqê tarîx û kokê Zazayan de malumatî danê.

3. Cografyaya Zazayan: Qismê ke derheqê cografyaya ke Zazayî tede ciwîyenê de malumatî danê.

4. Ziwanê Zazayan: Qismê ke derheqê ziwanê Zazayan û têkilîya nê ziwanî û ziwananê bînan de malumatî danê.

5. Kulturê Zazayan: Qismê ke derheqê kulturê Zazayan û xususîyetê nê kulturî de malumatî danê.

6. Bawerîya Zazayan: Qismê ke derheqê bawerîya Zazayan de malumatî danê.

7. Têkilîya Zazayan û Kurdan: Qismê ke derheqê têkilîya tarîxî û kulturî ya mabênê nê her di miletan de malumatî danê.

8. Nasnameyê Zazayan: Qismê ke derheqê nasnameyê Zazayan de analîz û fikrê cîya-cîyayî danê.

Mehmed S. Kaya, Çewlîg ra yo û Ewropa de cuyeno. Coka mewzuyê Zazayan ser o zaf hesas o. O bi xo tarîx, kultur û sosyolojîya Zazayan ser o zaf cigêrayîş kerdo. Kitabê xo de, cigêrayîşê xo, malumatê ke şarî ra arêdayê, çimeyê ke wendê û qenaetê xo kerdo yew ca û kerdo kitabêk.

No kitabo, perspektîfêko pêroyî dano ma ke ma eşkenê pê Zazayan hîna baş fehm bikerê. Bi taybetî, goreyê kitabî, kokê Zazayan, tarîxê înan û têkilîya Zazayan û Kurdan muhîm a. Nê kitabî de, bi hawayêko akademîk û objektîf, nê mewzuyan ser o amo vindertiş.

La seke her kitabê akademîk de beno, nê kitabî de zî fikrê cîya-cîyayî estê û derheqê nê cîya-cîyayîyan de perspektîfê cîya-cîyayî estê.

Mewsim (n): mevsim

Wisar (n) / ilkbahar

Hamnan (n) / yaz

Zimistan (n) / kış

Payîz (n) / sonbahar

Rewşa hewayî (hava durumu)

*hewa senî yo/ senîn o? (hava nasıl?)

Sayî ya. (hava açık.)

Tîje esta . (hava güneşli.)

Hewa germ o. (hava sıcak.)

*hewa senî yo?(hava nasıl?)

Hewa honik o. (hava serin.)

Va yeno. (rüzgar esiyor.)

Hewa hewrin o. (hava bulutlu.)

Hewa mijin o. (hava sisli.)

*hewa senîn o? (hava nasıl?)

Hewa serd o. (hava soğuk.)

Hewa şilîyin o. (hava yağmurlu.)

Varan vareno. (yağmur yağıyor.)

*hewa senî yo? (hava nasıl?)

Hewa serd o. (hava soğuk.)

Hewa vewrin o. (hava karlı.)

Vewre varena. (kar yağıyor.)

Firtine werzeno. (fırtına kalkıyor/çıkıyor.)

**ama: labelê, la (istediğiniz formu kullanabilirsiniz.)

Hewa serd o, la vewre nêvarena. (hava soğuk ama kar yağmıyor.)

Varan vareno, labelê hewa germ o . (yağmur yağıyor ama hava sıcak.)

Hewa hewrin o, la varan nêvareno. (hava bulutlu ama yağmur yağmıyor.)

Roj esto, la hewa serd o. (güneş var ama hava soğuk)

Roj çin o, la hewa germ o. (güneş yok ama hava sıcak.)

**ve: û (ve bağlacı zazacada 'û' dur.)

Adare û nîsane de hewa weş o. (mart ve nisan da hava güzeldir.)

Hezîrane û temmuze de hewa germ o. (haziran ve temmuzda hava sıcaktır.)

Êlule û oktobre de hewa honik o. (eylül ve ekimde hava serindir.)

Kanûne û çele de hewa zaf serdin o. (aralık ve ocakta hava çok soğuktur.)

Kardan adam: vewremerdim (n)

Kar: vewre (m), werfe (m)

Yağmak: varayene, varitene

Bulutlu: hewrin (n), hewra (n)

Güneşli: tîjin, -e

Güneş: 1)roj (n) 2)tîje (m)

Hoş: weş, -e

Hava: hewa (n)

Açık hava: paka (n), sayî (m)

Hava açıktır. (paka yo./sayî ya.)

Yağmur: varan (n), şilîye (m), dijne (m), yaxer (n)

Yağmurlu: varanin (n), şilîyin (n), dijnin (n), yaxerin (n)

Bulut: hewr (n)

Bulutsuz: bêhewr (n)

Bulutsuz hava: paka (n), sayî (m)

Sis: mij (n)

Sıcak: germ,-e; germin, -e

Fırtına: firtine (n), vaûvirike (m), tefûduman (n)

Rüzgâr: va (n), hewa (n)

Soğuk: serd, -e; serdin, -e

Çok: zaf

Kitab hetê M. Malmîsanijî ra hedre bîyo. Kitabî de raşta zî roportajê xeylê balkêşî ca genê. Nê roportajan ra di roportajî meseleya Şêx Seîdî ser o yê. Nê her di roportajî hetê tarîxê ma ra zaf muhîm ê. Yew roportaj zî derheqê Kirmanckîya Motkanî de yo û tede malûmatê zaf muhîmî estê.

Sernameyê roportajan wina yê:

• Mi Şêx Seîd Dî
• Pîlonê Xwi Ra Vaci “Teslîmbîyayîşê Şêx Evdirehîmî Çin O”!
• Derheqê Kirmancanê Modanî (Motkanî) De
• Nameyê Ey Karmen Bi
• Cenîyêka Hong-Kongiji Va, Mi Nuşt

Malmîsanij, Mi Şêx Seîd Dî, 168 r., Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbûl, 2009

Zazakî, ziwano ke tewr zêde Tirkîya de, mintiqaya Anatolya Mîyanêne û Rojhelatî de yeno qiseykerdiş. Na lehçeya ke sey kirdkî, dimilkî yan zî dimilî zî yena namekerdiş, bi taybetî çend bajaran de hîna zaf qisey bena.

Amed (Dîyarbekir)

Amed, hetê hûmara kesê ke tede zazakî qisey kenê ra, cayê ke tede zazakî tewr zêde yena qiseykerdiş o. Bi taybetî qezayanê Licê, Pasûr (Kulp), Hênî (Hani), Pîran (Dicle), Çermûg (Çermik) û Çinar de zazakî zaf yena qiseykerdiş. Şarê nê qezayan zafane zazakî qisey keno.

Çewlîg (Bingöl)

Çewlîg, yew bajar o ke tede zazakî sey ziwanê dayîke yena qiseykerdiş o. Nêzdîyê hemê qezayan de zazakî zerreyê keyeyan û cayê umûmîyan de, ziwanê rojaneyîn o. Çewlîg, merkezê kulturê zazayan ra yew o.

Xarpêt (Elazığ)

Xarpêt de, bi taybetî qezayanê Pali, Maden, Sivêrek û Kovancîyan de zazakî ziwanê dayîke yo. Bajarê Xarpêtî bi xo de zazakî hetê şaristanî ra ziwanêko muhîm o. Tayê dewan de, zazakî hetanî ewro ziwanê pêroyî yo.

Dêrsim (Tunceli)

Dêrsim, sey bajarêko ke tede zazakî bi taybetî û bi zafanî yena qiseykerdiş, namdar o. Hetê kulturî û folklorîkî ra, Dêrsim cayêko nîyanên o ke zazakî tede cayêko xasin gêna. Dêrsim de bajar bi xo zî tede hemê qezayan de zazakî yena qisey kerdiş.

Cayê Bînî

Nê çar bajaran ra teber, zafê dewan û qezayanê Sêwregi, Erxenî, Çêrmûge, Mûş, Bêdlîs (Bitlis), Sêrt, Adileman, Erzingan û Wan de zî zazakî yena qiseykerdiş. Zaf zazayî nê serranê peyênan de koçê bajarê girdî sey Stenbol, Anqara, Îzmîr û Edene kerdî û ê cayan de zî zazakî qisey kenê.

Zaf cayan de zazakî sey ziwanê keyeyî, folklorîkî û kulturî dewam kena. Heta ke hem bajaran de hem zî welat ra teber ekolî û weşanxaneyî estê ke zazakî ser o xebitîyenê. Nê cayê ke ma cor de va, ê cayê muhîmî yê ke înan de zazakî qiseykerdiş dewam keno û , zazakî sey ziwanê rojaneyî û kulturî ca gêna.

Peter Ivanovich Lerch (1828-1884), ziwannas û rojhelatşinasêko Rûsî bi ke mabênê serranê 1850-1860î de Kurdkî û taybetî zî Zazakî (Dimilkî) ser o xebitîyo. Ey reya verêne bi hawayêko akademîk Zazakî ser o cigêrayîş kerdo û no kar de rolêko serkewte girewto. Na makale de, ma do rolê Peter Lerchî tarîxê cigêrayîşê ziwanê Kurdkî û taybetî Zazakî de vinderÊ.

Cuya Peter Lerchî

Peter Lerch, serranê 1828î de Rusya de ameyo dinya. St. Petersburg de wendo û Fakulteya Tarîxî-Filolojî Unîversîteya St. Petersburgî ra mezûn biyo. Ey hetanî mergê xo yê 1884î de ziwananê Îranî ser o cigêrayîş kerdo. Akademîya Împeratorîye ya Zanistî ya St. Petersburgî de rayberî ser xebitîyo û şarqiyatî ser o eserê muhîmî nuştê.

Xebatê Peter Lerchî

Lerchî Kurdolojî de zaf xebatê bingehînî kerdê. Ey bi taybetî serranê 1856-1858î de di cildî yew eserê muhîmî nuşto: "Forschungen über die Kurden und die iranischen Nordchalaer" (Cigêrayîşî Kurdan û Îranîyanê Zerreyê Kafkasya ser o). Na esere de, Lerchî metnan, qalî, çekuyan û erf û edetê ziwananê cîya-cîyayanê Kurdkî arê dayê û tehlîl kerdê.

Xebatê Zazakî ser o

Lerch bi taybetî Zazakî ser o xebitîyo û nê warey de eserêko bingehîn nuşto. Demê Şerê Qirimî (1853-1856) de, o şîyo esîranê Kurdan ra ke Rusya de tepişîyaybî Maden, Dîyarbekir, Muş û Motkan ra bî, tayê malumatî girewto, metnî qeyd kerdî û bi nê hawayî cigêrayîşê xo viraşto.

No eserê ey de tayê muhîmîyê zazakî estê:

1. Tesbîtê Kelîmeyan: Lerchî ferhengan de zafê çekuyanê zazakî tesbît kerdê û înan goreyê tematîkan rêz kerdê.

2. Gramatîk: Dabeşkerdiş herfan û kontrolkerdiş telafuzan, kontrolkerdiş çekuyan, antişê çekuyan ebe kîtaban û pêşnîyazê fekê zazakî ser malumatî dayê.

3. Numuneyanê Metnanê Zazakî: Şîîrî, meselokî, sanikanê kilmekî û tayê metnê folklorîkî arê dayê û înan Almankî açarnayê.

4. Muqayeseyê Lehçeyan: Ey Zazakî û Kurmanckî muqayese kerdê û ebe nê hawayî hetê muşterekî û ferqanê înan tesbît kerdê.

Ehemîyetê xebatanê ey

Peter Lerchî no qeyde zaf muhîm o ke o verê cû Zazakî ser o cigêrayîşan sernîyanê zanistîye de kerdo. Reya verêne nuşto ke Zazakî yew ziwanêk o û ferdê ziwananê Îranîyan o.

No kar de ey malumatê ke esîran ra girewto û pêroyê karan tenzîm kerdê. No sebebî ra, metodolojîya ey tarîxê tetkîkanê ziwanî de rolêko muhîm gêrayo.

Bi taybetî, esermanê Albert Socin, Oskar Mann, Karl Hadank, Îsmaîl Hayrullahoğlu, Celadet Bedirxan û Roger Lescot ser tesîrêko gird kerdo û înan eserê xo rayberdê xebatanê ey viraştê.

Eynî wext de, metodolojîya ey tesîrêko gird kerdo warê arêdayîşê malumatî û tetkîkanê ziwananê bînan ser.

Xebatê Ey

Peter Lerchî dima ra, xeylê cigêrayoxî xebata ey ser o nuşteyî nuştê. Înan ra Almancî ra Albert Socin, Oskar Mann û Karl Hadank; Fransizî ra Roger Lescot; Seîdxan Kurij, Mehmet Şerif Fırat, Koyo Berz, Malmîsanij, Çeko, Roşan Lezgîn, Îlhamî Serîn, Ali Fuat, Bîlal Zîlan, Daîmî Bor, Ebubekir Pamukçu, Mehmet Taş û Mehmed Selîm Uzun Kurdistan de; J. Gippert Almanya de; Terry Lynn Todd, Joyce Blau, Mesut Keskin, Zülfü Selcan û Ludwig Paul Ewropa de xebitîyay.

Netîce

Peter Lerch yew rayberêko muhîm tarîxê tetkîkanê Zazakî der o. Sey verên, o bi metodêko akademîk yew cigêrayîş viraşto û derheqê lehçeyanê Kurdkî û bi taybetî zî Zazakî de arêdayîşêko gird kerdo. No semed ra, tetkîkanê lehçeyanê Kurdkî de cayêko ey yo taybetî esto. Ma do ey hertim xeyrê xo biyarê ra û nê qeyde qîymet bidê.

Çimeyî

1. Lerch, P. I. (1856-1858). Forschungen über die Kurden und die iranischen Nordchalaer. St. Petersburg: Buchdr. der K. Akademie der Wissenschaften.

2. Keskin, M. (2010). Zazaki - Grammatik und Versuch einer Dialektologie. Magisterarbeit. Frankfurt: Johann Wolfgang Goethe Universität.

3. Todd, T. L. (1985). A Grammar of Dimili (Also Known as Zaza). Ann Arbor: University of Michigan.

4. Malmîsanij, M. (2006). Zazaca-Türkçe Sözlük. İstanbul: Vate Yayınevi.

5. Gippert, J. (2007). The Historical Development of Zazaki. STUF – Language Typology and Universals, 60(2), 121-139.

Samuk heme cayê Çewlîgî gêrayo û efsaneyanê kirmanckî (zazakî) arê dayo. Kitab de 304 efsaneyî estê ke sey çimeyêkê muhîmî û arşîvî yenê vînayîş. Nê efsaneyî goreyê metodê "Sembolîzmê Arketîpî" yê Karl Gustav Jungî ameyê analîzkerdene.

No eser seba ke hem sey çimeyêkê muhîmî hem zî sey yew xebata akademîke yo, zaf muhîm o. Efsaneyê ke hetê Samukî ra ameyê arêdayîş hem kulturê Çewlîgî rê hem zî edebîyatê ma rê wayîrê ehemîyetêkê gird ê.

Ehmedê Xasî serra 1867î de Dewa Xasî ya nahîyaya Hezanî ya girêdayeya Licê ya Dîyarbekirî ya de ameyo dinya. Nameyê pîyê ey Hesen, nameyê maya ey Medîne yo. Kalikê ey Osman wextê melatîya xo de Hezan de bi ca beno. Bi nameyê Mistefa û Mihemed Emîn di birayê Xasî estê. Perwerdeyê xo yo verên hetê pîyê xo Hesenî de gêno. Dima pîyê Dewa Licê Pêçar de bi mela û alimê wextî Mistefa Xetîbî reyde dewam keno. Badê Pêçarî perwerdeyê xo Medreseya Mesûdîye ke girêdayeya Camîya Pîle ya Dîyarbekirî ya temam keno û îcazetê xo muftî Hecî Îbrahîmî ra gêno.

Xasî dezgeyanê dewleta Osmanî de wezîfeyanê cîya-cîyayan keno. Serra 1909î de seba fikr û ramanê xo yê dînî, bi fermanê îtîhatparêzan sirgûnê Girava Rodosî beno. Hetanî ronayîşê Cumhurîyetê Tirkîya merkezê Dîyarbekir û Hezanî de dersdayîş û Licê de muftîtî keno. Badê ronayîşê Cumhurîyetê Tirkîya fek wazîfeyê xo ra verdano û nêwazeno binê banê hukmatê Kemalîstan de bixebitîyo.

Ehmedê Xasî hetanî mergê xo Hezan de ciwîyeno, hîrê rey zewicîyeno û cinîya xo ya peyêne ra wayirê yew kêna yo. Ehmedê Xasî ziwananê erebkî, tirkî û kurmanckî û zazakî baş zano. 18ê Sibate 1951î de Hezan de dinyaya xo bedilneno. Mezelê ey Sawat de yo.

Mewludê Nebî pêro panc rey ameyo amadekerdene û latînîzekerdene. Transkrîpsîyon û latînîzekerdişê tewr verên serra 1985î de hetê Malmîsanijî ra ameyo kerdene û kovara Hêvî de ameyo weşanayene. Latînîzekerdişê diyine serra 1994î de hetê Mîhanî ra ameyo kerdene û weşanxaneyê Firatî ra ameyo çapkerdene. Latînîzekerdişê hîrêyine serra 2005î de hetê Mela Mihemedê Kawarî ra ameyo kerdene. Latînîzekerdişê çarine destê W.K.Merdimînî de serra 2008î de ameyo kerdene û transkrîpsîyono peyên hetê Roşan Lezgînî ra 2008î de ameyo amadekerdene.

Kesê ke latînîze kerdo açarnayîş de nameyê berhemî zî yewbînan ra cîya name kerdo. Malmîsanijî sey Mewludê Nebî, Mîhanî bi Mewludê Nebî, Mela Mihemedê Kawarî Mewludê Zazakî, W.K.Merdimînî sey Mewlid û ya peyêne Roşan Lezgînî bi nameyê Mewlidê Kirdî sernameyê berhemî vurnayo.

Berhemê Ehmedê Xasî hetê nuştekî ra sey mewludê Melayê Bateyî cayêko muhîm û taybetî gêno. No mewlud reyde rayêk abeno û mewludê bînî yê zazakî yenê nuştene.

Qismê pêşî yê Bîyîşê Pêxemberî:

Rupelê Mewlidê Nebî

Eno Mebhesê Çinbîyayişê Eşyan û Sirrê Homay o

Ewwilî Xellaqê kullî masîwa

Tim têna bi, baş bizanê, bê newa

Ne eno erd û enî ezmanî bî

Ne perîy û cinnî, ne însanî bî

Ne enê roc û şewî, ne nizd û dûr

Ne zemanî, ne mekanî, bê futûr

Yanî, ne haca w’ tîya, enka w’ verî

Qet çinî bî, hem çinîk ê, zey verî

Labelê fikr û teemmul qet meke!

Eqlê heywanî ebed ver pê meke!

Yo eqil ku eslê yê aw û herr î

Yo çi zano hukmê şahê ekberî

Ger bipersî hikmetê Homay tera

Go bibo zey meşke perçe, ey bira!

Axirî qet yew bi eql û mahirî

Nêrseno merîfetê yê qadirî

Belkî ancax ehlê qelbê muhreqî

Yo bizano cuzêke sirrê Heqî

Nêşkeno yew zî biko t`erîf hema

Cewherê me`rîfetê xellaqê ma

Çunkî heddê herf û sewtan qet nîyo

Sirrê xellaqê cîhan pê vacîyo!

Hem meanîyyê di qelbê aşiqan

Bêrî vatiş yê bi nutqê natiqan

Çunkî herf û sewtî tim cîhatî yê

Sirr û maney cîhetan ra xalî yê

Hasilî qet eşkeno roşnê çira

Hukmê rocî sist kero hukmê xwu ra

Eql û herf û sewtê ma zî yo qeder

Eşkenê sirran bi fek bîyarî teber

Wazenê ger ma xelasîyya temam

Vatişê ma es-selatu wes-selam

Belgefîlmo ke cuyayîşê nuştox, cigêrayox û ziwanzanê namdarî Malmîsanijî ser o ameyo antiş, nika Youtube de vila bîyo.

Belgefîlmo ke nameyê ey "Mamosteyo Bêmamoste (Malmîsanij)" o û hetê derhêner Kerem Tekogluyî ra yew serre û nême de ameyo viraştiş, verê cû galayê xo 9ê Hezîrane de Îstanbul de kerdbî.

Belgefîlm 20ê Teşrîna Verêne de zî Dîyarbekir de amebî ramojnayîş. Cuyayîşê Malmîsanijî ser o viraştişê nê belgefîlmî, nika Youtube de esto û kesê ke temaşe nêkerdo eşkenê temaşe bikerê.

XEBATÊ EY Ê MUHÎMÎ

Serra 1999î de, ey Enstîtuya Kurdî ya Îstanbulî de dest bi qeydkerdişê nameyanê nebatan kerd û na xebate de nameyê 79 bajar û qezayanê Kurdîstanî û nameyê vaşan arê dayî.

Netîceya 14 serran de, ey yew ferheng hazir kerd ke tede 20 hezar nameyî û 1168 rîpelî estbî. Na ferhenge de nameyê nebatan bi kurmanckî, zazakî, soranî, goranî, lorî, tirkî û latînkî ameyê nuştiş. Winî zî ey yew nuşte nameyê "Ferhenga Nameyê Nebatan a Kurdkî" zî hazir kerdbî.

BEŞDARÎYA XEBATANÊ AKADEMÎKAN

Dirîhî serra 2004î de Kovara Vateyî de xebatê xo yê nebatan ser o weşanayî û serranê 2006-2007î de beşdarê kombîyayîşanê Grûba Kurmanckî ya Enstîtuya Kurdî ya Parîsî bi. Serra 2011î de Unîversîteya Çewlîgî de beşdarê yew sempozyumî yo ke zazakî ser o bi, bi.

Merdişê ey reyde, ziwan û kulturê kurdkî cigêrayoxêko erjaye vînd kerd.

Fotograf de cinîyê ke cilê xo yê mehelî dayê xo ra, teber de kay kenê. Cinîyî bi halo şen û weş werîsî ser ra xo erzene. No kay yew kayê senetî yê mintiqa ya.

Şemsî Guner pîyê Fuat Gunerî yo ke endamê grûba MFOyî yo ...

Dejê mîyaneyî babetêka zaf muhîme ya û ma cuyayîşî de zaf rastê ci yenê. M ana xebate de do qalê dejê mîyaneyî û sebebanê ey bikerî. Tewr peynî de zî bi pêşnîyazan seba dejê mîyaneyî ma do nuşte biqedêna. Nuşteyê bînan de merdim eşkeno bitaybetî qalê tayê nê sebebanê dejê mîyaneyî biko ke babetêka hîrakerde ya.

Dejê mîyaneyî sey pincer-pûçbîyayîşî, sey derzî bedenî de şîyayîş yan zî sey guvaştişî eşkeno xo bido teber. Dejê mîyaneyî eşkeno astang, movik, masulke-damar, huyayîş û asabanê hetê mîyaneyî ra bibo û sebebo ke rey-rey nîno zelalkerdişî.

Seyan ra 80ê merdiman cuyayîşê xo de tewr tay reyêk dejêko cidî yê mîyaneyî vîyarnenê. Zafane dej xo bi xo vîyareno. Nêmeyê nê kesan di hefteyan de bi temamî weş benê. Zerreyê 6 hefteyan de seyan ra 80ê bi temamî dejê mîyaneyî ra pak benê. Kesê ke reyêk bi giranî, cidî dejê mîyaneyî vîyarno, seyan ra 30ê reyna peyê cû ataxanê dejî vîyarnenê yan zî dejê înan kronîk beno. Dejê mîyaneyî 6 hefteyan ra kêmêr bo sey "dejê muweqetî yan zî akutî", 3 aşman ra dergêr ramo zî sey "dejê mayendeyî yan zî kronîkî" yeno terîfkerdiş.

Sebebê Dejê Mîyaneyî

Pêşnîyazî

Wexto ke dejê mîyaneyî beno bi zafêrî merdim xo erzeno mîyanê cilan û xo ser nêgêreno, zêde hereket nêkeno û bawer keno ke no seba dejê mîyaneyî baş yeno. Labelê bitaybetî dejo ke xafil ra dest pêkerdo de hereket zaf muhîm o. Her çiqas hefteya verêne veheşîyayîş-îstrehet bêro pêşnîyazkerdiş zî dima ganî merdim aktîf bo û xo ser bigêro, bimeşo. Goreyê kîlo û emrê merdimî egzersîz û kardîyo zî seba quweta masulkeyanê mîyaneyî û zikî zaf başî yê û seba dejê mîyaneyî zî zaf baş yenê.

Tetbîqê Serdî û Germî

Goreyê rewşe tetbîqê serdî û germî vurîyenê. Bitaybetî seba travmayanê sporî û yê akutî tetbîqê serdî, seba yê kronîkî û şidîyayîşê masulkeyan tetbîqê germî baş yenê. Kêm-zêde saetêk de 10-15 deqeyî bêro kerdiş bes o. Tenya ganî tetbîqê serdî û germî bi paç û potikî yan zî bi xawlî û verrikî bêro fetelîyayîş û wina bêro şuxulnayîş.

Vindertişo Raşt

Hem lingan ser o hem zî wextê roniştişî de bedenê merdimî vindertişo raşt de bo seba ke movikê mîyaneyî hîna baş bê muhîm o.

Solê Raştî

Sol giranîya bedenê merdimî hewênena û seba weşîya mîyaneyî zî zaf muhîm a. Solê ortopedîkî û nêtengî do baş bê seba dejê mîyaneyî.

Werdiş û Şimitiş

Werdiş û şimitişo rêkûpêk û tendurustî quweta bedenî zêde keno û seba kontrolê kîloyan zî zaf baş o. Kîloyê zêdeyî barê ke kuweno mîyaneyî ser zêde keno û no zî çîyêko xeterin û xirab o seba dejê mîyaneyî. Seba weşîya mîyaneyî û dejê ey bernameyo baş o werdiş û şimitişî lazim o.

Hewno Baş

Seba kesanê ke doman û pîr nîyê 7-9 saetî rakewtiş zaf baş o. Cilêko raşt de heta mirdîbîyayîş rakewtiş hem seba dejê mîyaneyî û dejê bedenî hem zî seba bedenê merdimî pêro baş yeno.

PERWERDE Û DESTPÊKÊ KARÎYERÎ

Reyna zî rewşa zehmetî ya keyeyê xo de, Camus wendiş de serkewtî bî. Bi ardimê mamostayê xo Lois Germainî, eşka şêro lîse û dima Unîversîteya Cezayîrî. Uca dest bi wendişê felsefeyî kerd û no bi destpêkê raya ey a roşinvîrîye.

MUCADELEYÊ SÎYASÎ Û ROJNAMEGERÎ

Serranê 1930î de, Camus beşdarê hereketê komunîstî bi û dest bi karê rojnamegerî kerd. Nê demî de sey nuştox, edîtor û aktîvîstêkê sîyasî xebitîya. Serra 1940î de wexto ke Fransa kewte binê dagirkerîya Nazîyan, Camus bi endamê xoverdayîşê Fransî û beşdarê hereketê Combatî bî.

BERHEMÊ MUHÎMÎ

Camusî serra 1940î de Parîs de rojnameya Combatî awan kerde ke platformêka muhîma xoverdayîşê vera faşîzmî bi. Na rojname de hem sey nuştox hem zî sey edîtor xebitîya û bi vengê azadîwazan.

Karîyerê nuştoxîya ey ser o tesîro tewr gird wexto ke Fransa kewte binê destê Nazîyan û xoverdayîşê vera faşîzmî. No dem bi bingeyê zaf berhemê ey yê namdarî.

| Berhemê Muhîmî yê Albert Camusî

KITABÊ SEREKEYÎ

Serra 1942î de Camusî di berhemê xo yê muhîmî "Xerîb" û "Efsaneya Sîsyfosî" weşanayî. Bi nê kitaban nameyê ey heme dinya de vila bi.

Serra 1947î de romanê "Weba" û 1951î de "Şoreşê Merdiman" nuşt. Nê berhemê ey tesîrêko gird edebîyatê dinya ser o kerd.

XELATA NOBELÎ

Berhemê ey bîyê sebebê girewtişê Xelata Nobelî serra 1957î de. Qiseykerdişê xo yê Xelata Nobelî de wina va: "Roşinvîr û dormaleyê xo". No qiseykerdişê ey bî destpêkê munaqeşayêka hîraye ser rola roşinvîran.

MÎRATEYA EDEBÎ

Albert Camus 4ê Çeleyî 1960î de Sensî de cuya xo vîndî kerde, la berhemê ey yê serekeyî hetanî ewro tesîrê xo dewam kenê:

• Xerîb (1942)
• Weba (1947)
• Caligula (1944)
• Şoreşê Merdiman (1951)
• Kewtiş (1956)
• Nîşanlî û Padîşah (1957)
• Dostoîevskî şano ser o (1959)

Serra 1995î de kitabê ey "Xerîb" ame açarnayîş kurdkî ser, ke no zî nîşana tesîrê dewamdare yê Camusî yo edebîyatê dinya ser o.

Serhat Yetüt

ma xwu dîyo nêdîyo Pîl'î ma vanî

şew kêberî xwu padê, Roc fekî xwu padê!

no vate têyna, derûnîya şarî kurdî fîneno çiman ver,

fêm beno ki yan şima do fekî xwu padî yan zî şima do bimrî, yanî bi estbîyayîşî xwu û bi kamîya xwu mecûwê! no emrê kamîyo? no emrê HOMAyî yo?

no emrê dewletano?no emrê pêxemberano?

no emrê Quranî yo?no emrê încîl'î yo?

no emrê zebûr'î yo? no emrê Tewrat 'î yo?

no emrê Zendaavesta yo?

no emrê kam mishef'î yo??

ma bêrî hêrîşî faşîstan ser,

2003 di: ankara ayaş di 40 50 keso ramit karkeronî kurdan ser lînç kerdî, Mîyanî hêrîşkerdon di serekî şaredarî zî bi.

2004 di: muğla bodrum di rêyna dikan û keyeyî şarî kurdan ameyî talokerdiş û veşnayîş.

2005 di: düzce Akçakoca di dewa karatavuk di

faşîsto ramit kurdan ser yew kesî cuwayîşî xwu vînî kerd,yew kes zî dirbetin bi.

2007 di: Stenbol înşaatî toki di faşîsto ramit karkeronî kurdan ser cayî rakewtişî veşnayî,

la polîsî ki ameyî bi erebanî xwu ramit kurdan ser û kurdî kûtî kerdî binçiman.

2008 di: kocaeli gebze di kurdî rar di girûyayni lînç kerdî, cayî rakewtişî veşnayî.

2009 di: rize di karkerî kurdî ameyî lînçkerdiş.

2011 di: Eskişehir di rêyna faşîsto ramit kurdan ser bi kard'o 8 kurdî dirbetin kerdî.

2012 di: Kütahya di dormerêy 500 keso ramit karkeronî kurdan ser, karkerî ameyî dirbetin kerdiş û ca yini ameyî veşnayîş.

2013 di: Erzurum di karkerî ameyî lînçkerdiş û 2 kesî dirbetin bî.

2014 di: Antalya Manavgat di kurdî kobanî ameyî lînçkerdiş, mecbûr mendî ki ûca ra vecî.

2016 di: Stenbol Üsküdar di seba ki goştarîya mûzîkî kirdkî kenî 3 kesî ameyî lînçkerdiş.

2017 di: ankara Nallıhan di bi awayeko faşîzane kurd ameyî lînçkerdiş.

2018 di: Sakarya di kadîr şakçi ame qetilkerdiş û lacê yî dirbetin bi.

2019 di: Trabzon di kurdî ki başûr ra seba geyrayîşî ameybî, ameyî lînçkerdiş..

2020 di: sakarya di faşîsto ramit karkeronî kurdan ser yew " carmêdo" ki da yew cenî ro, hema zî o fotoraf ha çimanî ma vera yo.

2021 di: konya di 7 kurdî bi awayeko faşîzane ameyî qetilkerdiş.

Çime: İHD..

nika zî Zonguldak û Düzce di rêyna faşîsto ramit kurdan ser, gede û cênîyan dima sey kûtikan vazdayni.

ma eşkenî hema zaf zaf derg bikerî

bi nûştiş û vatiş,kerdoxî faşîstan nêqedînî,

la wexto ki tirkî şonî welat û bajaronî kurdan yenî

wesfê kurdan danî,heta emrê yin bibo eşkenî Qalbikerî, hema emser amed erxenî di

Bîçera yew yozgaticî veşayî kurdan xwu mîyandi

pereyî top kerdî û dayî ê yozgaticî,

gelo wexto ki başê û merdimbîyayîş vila bîyo

tayn kesî kotî di bî, ki însonatêyra bê bar mendî!

kurdan ziwanê kesî înkar nêkerdo,welat kesî înkar nêkerdo, esbtbîyayîşî kesî înkar nêkerdo,

nameyî bajar dewanî kesî înkar nêkerdo,

la nê heme çî yî ameyî kurdan ser,

Rêyna zî fekî xwu padayîş barê kurdan'o ??

kotîyo huquq kotîyo Dad (edalet)?

çîyo ki kurdan sero yeno ferzkerdiş xwu nêşinasnayîşo, vanî xwu meşinasnê sey kamîya kurdayetî mecûwê, ger şima wina nêkî şima do bêrî kiştiş,sûrgûnkerdiş û hepiskerdiş, la sesera vîst û yewin di kurdan xwu şinasnawo û pirênî koletî dirnawo eşto ê pirênî xwura nêdanî,gere dewletî serdestî, û rayverî kurdan zî nê bizanî,

hinî şarî kurd mêşin nîyo lazimê şarî kurdî şone (şivon)yo çinîya, wa rayverî dewleti û rayverî kurdan

estaniko ma rî nêvacî, hinî kes bawer nêkeno,

vanî nêzano eynî sero di naşîyo lec kerdo pîlî

pîlî yin zî badî lec kerdo yanî irkçîyê nîya lecî di malbato no, bi nêy estaniko ya şima xwu xapênenî yan zî mirîdanî xwu, şar û wayerî aqilî nêxapîyenî

destanî xwu yî lêymino şarî ma sero mecerebnê.

se ki Seyîd Riza'yî nêva, şaro kurd şima ver di çok nêdano,wa şimarî bibo derd.

mezg û pergalî şima tasadûf nîyo

xwuverdayîşî şarî kurd zî tesadüf nîyo...

Nê serranê peyênan de mîyanê ciwanan de zêdebîyayîşê maddeyê tîryakîye, nika bîyo yew problemê tewr pîlî yê komelî ra. Zafê kesî na mesele sey kêmasîya îradeyî yan zî bêehlaqî vînenê. La heqîqet wîna nîyo.

Zazakî News ra Avaşîn Yılmaz, derheqê vilabîyayîşê maddeyê tiryakîye û çareserîya ci de Psîkolog Murat Burtakuçîn dir qisey kerd. Burtakuçîn îfade kerd ke sebebê tiryakîtî bîyolojîk, sosyal û ekonomîkî yê; qedexekerdiş çareserî nîyo û lazim o ke xebata dermankerdişî sey masaya hîrê lingan (tibî, psîkolojîk û komelkî) bêro ramitiş.

Pers: Ciwanêk yan tutêk çira lazimtî vîneno ke tîryak bianco?

Murat Burtakuçin: Merdim mehliqato ke sosyal o. Komele mîyan de yeno dinya û cuya xo komelî mîyan de vîyarneno. Seba her merdimî îhtîyaco ke, merdim bi merdimanê bînan û heme mehluqatan de bikewo têkîlîye. No proses de merdim wazeno ke îhtîyacê heskerdişî, îhtîyacê rêzî (hurmetî), îhtîyacê qebûl bîyayîşî ûsn. îhtîyacanê xo temam bikero.

Bi taybetî balixtîye de ciwanî yew gêrayişde yî. Pê no gêyrayiş ciwanî wazenî ke nê îhtîyacanê xo safî bikerî. Keye de mîyanê dadî û babîyê û qican de bendo ke qayim çîne bo, dibistan (mekteb) de mamosteyanê xo ra heskerdiş nêvîno, kuçe de embazî xo mîyan nêgerî, sîstem kîmlîge ey qêbul nêkero no ciwan tenya maneno/a û geyreno/a yew têkîlîye. No tenya mendiş, ciwanan de bêhêvîtî û hîsanê bêqewetî virazeno. Û nê ciwanî vazenî ke xo îspat bikerî, xo biqiymet hîs bikerî û geyrenî bendek. Tîya de mîyanê ciwanan û der û dorê înan de têkîlî û bendo ke qayim çine bo ciwan geyrenî bendêko cîya. Û no bend bi zafî rey beno bendê tiryakbîyayişî.

-Sey nimune yew keye de di way yan birayî estî. Înan ra yew beno tîryak yew nêbeno. Gelo sebebê ci çi yo? Keye, derûdor û genetîk…

Sebebê tiryakbîyayiş cîya-cîya ye. Bi yew semed ra têna kes tiryak nêbeno. Faktorê genetîk, bîyolojîk, sosyal, kultur, ekonomîk, der û dor, têkilîya embazanî, keye zaf muhîm î. Ez înan ra çend numune bidî. Misal Yew nêweşê ma bibî. Cinîya hemîleya 8 aşmî bî. Na kes metamfetamin, esrar, eroîn û çend maddeyan şimitene. Yanî qicî pîzeya dadîya xo de bîyo/a tiryak. O qic senî dadîya xo ra bibo/a tiryak yeno/a dinya. Na numune, numuneya faktorê bîyolojîkî yo. Yan zî der û dor û embazî kesî tiryakîya maddeyî bo û merdim her dem înan dir eleqader bo seba kesan rîsko ke pîl esto. Çunkî merdim tesîrê embazananê xo de maneno û beno ke nê maddeyan meraq bikero û biceribno. Tiryakbîyayiş de ceribnayîş zî zaf taluke yo. Bi taybetî zî çend maddeyan de (metamfetamin, eroîn, kokaîn) ceribnayîş raya ewîl de tiryakîye virazeno.

-Sîstem tîryak keno qedexe û cezayan birneno la nêeşkeko vernîya cî bigîro. To gore nê madeyî pîyasa de senî vila benê? Herinda qedexekerdişî de çareserîyeka senî gere bibo?

Ewilî, sîstem yew hetê ra qedexe keno la heto bînî ra zî rayiro nêresmî ra vila keno. Çunkî tîcaretê maddeyî hende zaf fînansmanê ci esto ke sîstem no fînansman têna kesan ra nêverdeno. Her hetê dinya de na mesela sîstemî ra bê xeber û bê têkîlî nîya. Ez çend serro ke tiryakbîyayişî ser xebîtyena, hem nêweşê ma hem saha ra zî ma nê doneyan tesdîq kenî.

Û heto bînî ra mi gore, tena tiryakbîyayiş de ney, qet yew çî de zî qedexekerdiş çareserî nêvirazena. Qedexekerdiş her dem îsyankarê xo zî dima ana. Herinda qedexekerdişî de gere polîtîkaya dewletî bibo. Na polîtîka ewîl gere sebebanê tiryakbîyayişî ser o vindero. Heta semedî tiryakîye pênas nêbo bingeya tiryakîye ca nêbo her xebat têna pînekerdiş o. Ay semed ra gere ewîl bendê kes û keyeyî, bendê kes û embazanî, bendê kes û dadî-babî, bendê kes û way-birayî, bendê kes û mektebî, bendê kes û karî, yanî; bendê kes û komelî qayim bo. No bend bingeya na mesela ya.

To gore tîryakîtî meseleya zeîfîya îradeyî yan meseleya ehlaqî yan zî bêçareyî ya?

Miyanê komel de zafêr yeno zaneyene ke tiryakîtî meseleya îradeyî û bêehlaqîya. Tîya de ez na nimune bidî; der û dorê her kesî de tiryake cixareyî estî ney? Tiryakê cixareyî belkî cixare şimenî la cîya-cîya meseleyan de îradeyî zaf qayim merdimî çinî gelo? Yan zî keso/a ke cixare anceno/a gelo bêehlaqo/a?

Tiryakîye zaf rey remayîş o. Dej ra, raşt ra û têkîlîya bêsamîmî ra remayîş o. Merdim nê çîyan ra remeno la peynî de keweno yew çerxo xeripîyayî. Çend nê çîyan ra remeno ehn keweno mîyanê nê çîyan. Ayê ra ma eşkenî vajî; tiryakîtî bêçareyî ya.

Gelo merdim înan senî name bikero raşt o? Nêweş yan tîryak û sbn. Merdim înan ra se vajo ê xo hîna baş hîs kenê?

Çi heyf ke zafêre komelî vanî qey merdimî xirab, talûke, pîs, bêehlaq benî tiryak. Merdimî tiryakî zî eynî sey merdimanê bînan însan ê. Xirab zî hol zî, bêehlaq zî weşehlaq zî, pîs zî pak zî, talûke zî bêtalûke zî beno ke bibî tiryak. Cor de ma vatibi semedê tiryakbîyayişî gelek çî estî la merdim bibo tiryak na mesela bena nêweşî.

Çi ra ma vanî nêweşî? Cuya xo ya rojane de mezgê ma hormona dopamînî virazeno. Waxta ke werdo ke ma ci ra zaf heskenî wenî, waxta ke ma spor kenî, cayeko vengê teyr û mîlçikan ma goş de bo û çime ma behr û çem û zergûnayî de bo, yanî çi waxt ma xo hîna keyfweş û hol hîs bikerî mezgê ma hormone dopamînî virazeno. No dopamîn bi şeklo xozayî yeno meydan.

Kesî waxta ke maddeyê ke tiryakîye virazenî xebetnenî yan zî tîryakîya tevgera hîş û laşî xebetnenî mezg yew rey de bi şeklo xozayî ra 10 qat zafîyêr dopamîn virazeno. Yanî mezg de teqayîşê dopamînî virazîyena. Mezg na hedîseyî sey çîye ko zaf girîng kod keno. Û reyna-reyna vazeno. Demêk ra dima dopamîno xozayî mezgî ra qîm nêkeno. Dopamîno xozayî rê mezg bêreaksîyon maneno. Seba tesîrê verînî laşê merdimî hîna zaf madde yan zî tevgera hîş û leşî wazeno. Mezg museno dopamîno 10 qatin. Hende dopamîn beno rutine mezgî. Tîya de dopamîno 10 qatin mezgî xeripneno, mezgî nêweş fîneno. Ayê ra ma tiryakbîyayişî ra vanî nêweşîya mezgî.

Ma eşkenî vajî tiryakî zî, ma eşkenî vajî nêweşî zî. Zaf merdimî vanî qey ma înan ra vajî nêweş, ê xo hîna xirab hîs kenî. La na raşt nîya. Nêweşî çîyêko xirab nîyo. Merdim heta nêweşîya xo qebûl nêkero nêwazeno tedavî bibo. Ma zî nêweşanê xo ra vanî nêweş, û demêk dima ê vanî; belê ma nêweşî û tedavîya na nêweşî zî esta. Nêweşê ma dema ke na mesela qebûl kenî xo hîna baş hîs kenî.

Kekeyî kenî ke wa tûtê înan ca de bibê weş. Gelo no israrê înan feyde dano înan? Ganî prosesê weşbîyayîşî senî aver şêro?

Ma zaf rey vînenî keyeyî vanî ke ez qicê xo berî nêweşxane wa o ca de çend hewte vindero o bade cû senî ke nêweşxane ra vecîya wa weş bibo. La na proses wîna nêşina. Tedavî têna pê îlaç nêbeno. Ma vanî ke tedavî sey masaya hîrê lingin a. Yew linga ci tedavîya derman o, yew linga ci tedavîya psikolojik a û linga bîne zî paştîdayîşê sosyal o. Seke yew linga xo bişikyo masaya hîrê lingan pay nêwînena, tedavî de zî gere her hîrê ling zî bibî. Nê hîrê lingî zî ca de hal nêbenî. Bi sebir û hedî hedî gere aver şêro.

Yew ciwan çira keyeyê xo dir ney derûdorû madeyî de xo rehet hîs keno?

Zafêrî dadî û babî, way û birayî qicanê xo ser wazenî ke teda bikî û vanî her çî wa sey ma bo. Bênateya ciwan û keyeyî de bendo ke qayim çîne bo û ciwanî xo emnîyet de hîs nekerî xo rehet zî hîs nêkenî. Merdim ça de fem bibo xo asayiş de hîs keno, asayîş de bo xo rehet hîs keno. Ciwan xo rehet hîs nêkero û têna hîs bikero cigeyrayîş keno. Derûdorê maddeyî no ciwan genî mîyanê xo, Ciwan uca de xo têna hîs nêkeno. Derûdorê maddeyî de ciwanî seyyewbînan yenî têhet û yew bînan hîna baş fam kenî. Nê çîyan înan ra rehetîyê ka xap virazena.

To gore cayê rehsbîlîtasyonî bes kenê? Merdim ganî senî cayan akero?

Cayê rehabîlîtasyonî hema hema Amed de û welatê Kurdan de çîn ê. Zaf tay cayan de estî la ê zî baş nîyî. Cayê rehabîlîtasyonî îdealî gere sey yew dew biba. O ca de hem tedavîya dermanî, hem psîkolojîkî bibo. Cayê sporî, cayê hobîyan, cayê musayîşê meslegan, cayê kulturî her çî tede bibo. Tiryakî hem tede xo asayîş de û rehet hîs bikerî hem zî yew rojê mîyan de waxta înan dekerde bo û xo her heta aver berî.

Gelo ti xebata sîyasetî na mesela de senî vînenî? Nê xebatî tesîr kenî yan ney? Ganî polîtîkayêka senî bêra kerdiş?

Verê cû mi va; heta semedî tiryakîye pênas nêbo, bingeya tiryakîye ca nêbo her xebat têna pînekerdiş o. Ay semed ra gere ewîl bendê kes û keyeyî, bendê kes û embazanî, bendê kes û dadî-babî, bendê kes û way-birayî, bendê kes û mektebî, bendê kes û karî yanî; bendê kes û komelî qayim bo. Sîyaset zî gere no feraset de polîtîkayanê xo virazo. Têna partîya sîyasetî zî ney, rêxistina komelî ya sîvîlî, odeyê meslekan, dezgehê kamuyî zî gere na mesele de hesas bî û hukumatî ser tesîr bikerî û polîtîkayanê nê tewir awan bibî.

bendê kes û keyeyî, bendê kes û embazanî, bendê kes û dadî-babî, bendê kes û way-birayî, bendê kes û mektebî, bendê kes û karî yanî; bendê kes û komelî zî senî qayîm beno? Heta miyanê komelî de huqûq, edalet û seyyewbînayî tesîs nêbo, bendo ke qayîm zî mîyanê komelî de awan nêbeno. Yanî ma eşkenî vajî ke ewîl hukuk, edalet, seyyewbînayî û heqê merdiman gere komelî mîyan de bibo û dima polîtîqayê berê awan kerdiş.

Gelo meselaya tîryakîtî de tesîrê ekonomîkî çiqas o?

Tiryakbîyayiş de tena yew semed çinya. Zaf rey çend semedî yenî têhet û tiryakîyê virazenî. Înan ra yew zî faktorê ekonomîkî ya. Keso ke îhtîyace xo ya bingeyînî nêşko peyda bikero keye xo de, derûdorê xo de yan zî komelî de nêeşkeno têkîlîya qayîm wirazo. Û xo keye ra, derûdorê ra, komelî ra weverî, yanî dûr hîs keno. Merdimî feqîrî zaf het ra xo weverî hîs kenî coka geyrenî yew bend. Bi taybetî zî ê ke maddeyan roşenî demo kilm de belkî zaf pere kewenî înan dest. Derûdorê înan de ê ke, înan vînenî, Eke probelemî ekonomîk û probelemî înan ê bînî zî estî o waxt na rewş, hem seba bendî hem seba ekonomîkî înan ra zaf şîrin yeno. Dima kewenî mîyanê na çerx. Ewîl na çerx înan ra zaf şîrin yena la dima roj bi roj mîyanê na çerx di şînî war. Zaf kesî demek ra dima ewnîyenî ke perêyê maddeyan senî yenî o şekil zî ê pere şînî, hem zî bendo ke madde û derûdore maddeyî de beno, bingeya o bend zî qayim û sexlam nîyo. Ê kesî hişyar benî ke cayê ke hê tede o ca cayo ke baş nîyo la nêzanî senî o ca ra bivecî.

Tedavî zî mi vatibi ke sey masaya hîrê lingan gere bero destgirewtiş. Ekonomî na hîrê ling ra mîyanê paştîdayîşê sosyalî de yo. Yanî waxta ke merdim tedavîya dermanî û detavîya psîkolojîkî beno dima keye, derûdor paştî bidî ci û hetê ekonomîkî ra zî gere tewr tay seba îhtîyacîya xo ya bingeyînî kar bikero û bişuxulyo. Eke merdim nêşuxulyo û derûdorê eyî nêbedelyo îhtîmalo ke zaf pîl o merdim hînê tiryak bibo.

Na xebere bi destekê madî yê Sefaretxaneyê Almanya yê Anqara, çarçeweya 'Projeyê Xurtkerdişê Dezgehanê Medyaya Herêmî yê bi Wasitaya Mentorîya Mîyanneteweyîye û Vurnayîşê Dîjîtalî' de ameya amadekerdene, mesuldarîya muhtewayî aîdê dezgehê ma ya."

Tarîxê têkoşînê şarê kurdî de yew kesanê muhîman ra Şêx Mehdî, o ke birayê rayberê serewedartişê 1925î Şêx Seîdî bi, 14ê Nîsanê 1969î de dewa Kelxasî (Goleman-Alacakaya) de şi rehmet. Balkêş o, roja wefatê ey, eynî roja ke raybere Hereketê Azadîye Xalid Begê Cibrî, Yusif Zîya û embazê înan ameyî dardekerdişî a.

Mîyanê hereketanê neteweyî yê kurdan de cayê Şêx Mehdî zî taybet o. O Serewedartişê 1925î de sey rayberêk ca girewt û rîyê xebatanê xo yê sîyasîyan ra ame surgunkerdiş. Labelê demê surgûnî de zî fek têkoşînê xo ra veranêda û bi xoverdarî cuya xo rê dewam kerd.

Şêx Mehdî cuya xo ya surgûnî de bi helwestêka balkêşe nîşan da ke o şarê xo ra cîya nêciwîyeno. Ey qet nêwaşt ke standardê cuye yo ke şarê ey ra berzêr o de biciwîyo. Eksê ney, bi kincanê xo yê sadeyan ciwîya û tim şarê xo kerd verê menfeatanê xo yê şexsîyan.

Badê agêrayîşê surgûnî ra, heta roja peyêne cuya xo dewa Kelxasî de bi eynî helwest û xoverrodarî cuya xo rê dewam kerd. Ey tim derdê şarê kurdî kerd derdê xo yo serekeyîn û no çî mîyanê şarî de bi sebeb ke rêzêka girde ci rê bibo.

Wefatê ey o ke eynî roje de dardekerdişê rayberanê Hereketê Azadîye dir bîyo, tarîxê tevgerê kurdan de sey hedîseyêka sembolîke yeno vîrardişî.

Zazakî de zamîrî wayîrê rolêko muhîm ê. Nê zamîrî ma eşkenê çend grûban de kom bikerî:

1. Zamîrê Kesî:

• Ez (1. kes, tekil)
• Ti (2. kes, tekil)
• O/A (3. kes, tekil)
• Ma (1. kes, zafhûmar)
• Şima (2. kes, zafhûmar)
• Ê/Î (3. kes, zafhûmar)

2. Zamîrê Îşaretî:

• No/Na (nêzdî)
• Eno/Ena (nêzdî)
• O/A (dûrî)
• Ewo/Ewa (dûrî)
• Nî/Nê (zafhûmar, nêzdî)
• Ê/Î (zafhûmar, dûrî)

3. Zamîrê Wayîrîye:

• Min (yê mi)
• To (yê to)
• Ey/Aye (yê ey/aye)
• Ma (yê ma)
• Şima (yê şima)
• Înan (yê înan)

4. Zamîrê Persî:

• Kam (kam?)
• Çi (çi?)
• Kamcî (kamcîn?)
• Çend (çend?)

5. Zamîrê Bestoxî:

• Ke (ke)
• Yo ke/Ya ke (o ke/a ke)
• Yê ke (ê ke)

Nê zamîrî zazakî de goreyê cînsîyet, hûmar û halî yenê bedilnayîş. Mesela:

• "Ez şona." (cinî)
• "Ez şono." (camêrd)
• "O ame." (camêrd)
• "A ameye." (cinî)

Her zamîr goreyê halî bedilîyeno:

• Ez (halê sade)
• Mi (halê oblîk)
• Min ra (halê çekuyî)

Zazakî de zamîrî manaya cumle de rolêko muhîm kay kenê û coka ganî rind bêrê şuxulnayîş. Eke şaş bêrê şuxulnayîş, cumle eşkena manaya xo vurno yan bikewo şaşîye.

Zamîrê Zazakî: Tafsilat û Nimûneyî

1. Zamîrê Kesanî bi Nimûneyan:

Halê Sade:

• Ez (mi kitab wend)
• Ti (ti şonî kar)
• O/A (o/a ameyo/ameya)
• Ma (ma şonî suke)
• Şima (şima çi kenê?)
• Ê/Î (ê şonê kar)

Halê Oblîk:

• Mi (mi nan werd)
• To (to çay şimit)
• Ey/Aye (ey/aye qisey kerd)
• Ma (ma kar kerd)
• Şima (şima çi kerd?)
• Înan (înan ma dî)

2. Zamîrê Îşaretî û Şuxulnayîşê Înan:

Nêzdî:

• No/Na kaxite (na kitabe)
• No dar (no ban)
• Nê darî (nê banî)
• Nê kitabî (nê çekuyî)

Dûrî:

• O/A kaxite (a kitabe)
• O dar (o ban)
• Ê darî (ê banî)
• Ê kitabî (ê çekuyî)

3. Zamîrê Wayîrîye û Şuxulnayîşê Înan:

Tekil:

• Kitabê mi (kitabê min)
• Kitabê to (kitabê to)
• Kitabê ey/aye (kitabê ey/aye)

Zafhûmar:

• Kitabê ma (kitabê ma)
• Kitabê şima (kitabê şima)
• Kitabê înan (kitabê înan)

4. Halî û Bedilîyayîşê Zamîran:

Halê Raveberî:

• Min ra (mi ra)
• To ra (to ra)
• Ey/Aye ra (ey/aye ra)
• Ma ra (ma ra)
• Şima ra (şima ra)
• Înan ra (înan ra)

Halê Wayîrîye:

• Yê mi (malê mi)
• Yê to (malê to)
• Yê ey/aye (malê ey/aye)
• Yê ma (malê ma)
• Yê şima (malê şima)
• Yê înan (malê înan)

5. Zamîrê Persî û Şuxulnayîşê Înan:

Kesî:

• Kam o? (no kam o?)
• Kama? (na kama?)
• Kamê? (nê kamê yê?)

Çî:

• No çi yo?
• Na çi ya?
• Nê çi yê?

6. Zamîrê Bestoxî û Nimûneyî:

• O ke ame... (camêrdo ke ame)
• A ke şîye... (cênîya ke şîye)
• Ê ke ameyî... (kesê ke ameyî)
• Ya ke mi dîye... (a ke mi dîye)

7. Zamîrê Wextî:

• Key? (çi wext?)
• Kengê? (çi wext?)
• Çi wext? (çi zeman?)

8. Zamîrê Cayî:

• Ça? (kotî?)
• Kotî? (kamca?)
• Kamca? (ça?)

Pêro bîlêtê deplasmanî ameyî rotiş

Vajîya ke ê bîlêtê ke seba hetgiranê Amedsporî ameybî cîyakerdene, wextêko kilm de qedîyayî. Ekîba wayîra keyeyî Kocaelispor heweyo verên deplasman de vera Başakşehirî 2-0 bibi meglub. Nê her di tîmî tarîxê xo de reya pancine yenê têver.

Forumê Aştî û Azadîye hetê Enstîtuya kurdî ya Amedî û Şaredarîya Bajarê Girdî yê Amedî ra ame organîzekerdiş,

Amed de siba wesîleyê Roşanê Ziwanê Kurdî ra bi nameyê “Rayîr û metodê ganîkerdişê ziwananê ke binê tehluke de yê” forumêk virazîya.

Na komxebate, hetê Enstîtuyê Kurdkî ya Amedî ra sey hîrê roniştişan amey hedrekerdene.

Roniştişo dîyin de babeta “Dezgehkîkerdişê Kirmanckî” amey munaqeşakerdene û Ehmedê Bira sey qalîkerdox û Nesîb Gultekîn sey moderator ca girewt.

*Na xebere bi destekê madî yê Sefaretxaneyê Almanya yê Anqara, çarçeweya 'Projeyê Xurtkerdişê Dezgehanê Medyaya Herêmî yê bi Wasitaya Mentorîya Mîyanneteweyîye û Vurnayîşê Dîjîtalî' de ameya amadekerdene, mesuldarîya muhtewayî aîdê dezgehê ma ya."