Endamê Grûba Xebate Ya Vateyî û xeylî kesê bînî ameyî cayê panelî û goşdarîya ey kerdî.

Seyîdxan Kurij derheqê xebatê Peter Lerch yê Kurdolojî de cigêrayiş viraşt û nê metnî kirdkî transkirîpeyî alfabeya latînî kerdî. Seyîdxan Kurij na xebatê xo de 2 cîlt kîtabî Peter Lerch çapî almankî esas girewtî.

Seyîdxan Kurijî qiseykerdişê xo de qalê xebata xo ya bi nameyê "Metnê Verênî yê Kirdkî, xebatê Kurdolojî yê Peter Lerchî" kerd.

Seyîdxan Kurijî wîna va:

“Peter Lerchî şaranê Rojhilatê Mîyanênî ser o xebatî kerdî. Verî Farsan ser o xebatî kerdî. Badê zî Asurî û Keladanîyan, Babîlîyan ser o xebatî kerdî. Badê zî eleqeyê xo dayo Kurdan ser û waşto înan bişinasno. Peter. J. A. Lerch yew ziwanzana yo Rus o. Ey seserre 19. de warê kurdolojî de xebat kerda. O zanayê Rusan ê verênan ra yewo ke warê kurdolojî de xebate kerda. Serranê 1853 -56 de taye kurdî ke herbê benatey Îmaparatorîya Osmanî û Çarîya Rusya de êsîr gerîyayî, bajarê Rusya Smolonskî-Roslow de yenî ca kerdiş. Peter Lerch bi misadeyî îdareyî “Akademîyî Qralîyet yê Zanayîye de qisimî Tarîx-Ziwanzanî” şino bajarê Roslow û uca de 11 hefteyî maneno. Lerch uca de kurdan dir qisey keno, înan ra hem derheqê rewşa Kurdîstanî ê o wext ê cematkî û sosyolojî de malumat geno, hem zî Kurdkî (Kurmanckî/Kirdkî) metnanê folklorî arêdano.. Mîyanê înan de dengbêjêk estbi ey ra deyîrî goşdarî kerdêne. Ê zazayî mintiqaya Çolîg, Sîwan ra bî. O wext sîwan girêdayî Pali bi nika girêdayîyê Darahînî yo. Peter Lerch na xebatê xo yê Roslow sero yew rapor dano Akademîyî. O no rapor de ziwan, kultur û cematî Kuristan sero û xebatê xo sero malumat dano Akademî. Na xebatê Peter Lerchî cuwa pey sey kîtab yena neşir kerdiş.. Badê zî kitab serra 1997 de Amsterdam de bi Almakî yeno çakerdiş. Mi bi xo zî Almankîya ci ra îstîfade kerdo.”

Seyîdxan Kurdij

Seyîdxan Kurij ke Almanya de ciwîyeno, destpêkê serranî 1990`ra nat nêzdîye 20 serî radyoya bajarî ya Duisburgî de bi ziwananî almankî û kurdî (kurmancî, zazakî) bernameyê hefteyî viraṣtî. Ma ey bi karanê arekerdiṣî yê folklorê zazakî, roportaj û cigêrayiṣanî bi almankî, tirkî û kurdî nas kenê. Seyîdxan Kurij ke endamê daîmî yê “Gruba Xebate ya Vateyî” yo, yeno Dîyarbekir.

Ziwan zano rûs Peter Lerch mîyanê kurdanî ke şerê Osmanî-Rûs de sey esîr ameyebî girewten, cigêrayiṣanê ziwannasî keno û nê cigerayiṣî ke ey na kampê esiranî de kerdê, 1856 de bi nameyê "Derheqê Kurd û Keldaniyanê Bakurî yê Îranî de cigêrayiṣî" de sey kîtab neṣir keno.

Kîtabê Seyîdxan Kurijî ke bi nameyê "Metnê Verênî yê Kirdkî" serrê 2017 de hetê Weşanxaneya Lîsî ra ameyo neṣir kerden de, cigêrayiṣê Peter Lerchî yê warê Kurdolojîye de, raporo ke serrê 1856 de Peter Lerch pêşkêşî Akademiyê Zanistî yê Qraliyetê Rûsyayî kerdo û 8 metnê zazakî yê ke ey qeyd kerdibî û nuṣtibî, ca genê.

Dima ke heşe amey uca, merdimî seba asayîşê ganê xo cayê piknîkî ra dûrî kewtî. Heşa ke amey masayê piknîkî ser, çi ke serê masayî de bi pêro werd. Heşe demêk uca de geyra û dima ra kewt rayîr, mîyanê daran de vîndî bîye.

Yalçınkayayo ke giran birîndar bi, ci rê mudaxaleyo verên hetê dewijan û merdimanê ke uca de bîyî ra ame kerdene. Bi xeberdayîşî ra dima ekîbê weşîye 112 û polîsî amey herêma qewimyayîşî.

Yalçınkaya bi ambulansî wedarîya nêweşxane, labelê bi her tewir mudaxaleyanê doktoran zî nêame xelisnayîş û weşîya xo vîndî kerde.

Derheqê hedîse de tehqîqat ame destpêkerdiş.

Bi xabardayîşî ser o ekîbê weşîye, AFAD û cendirmeyî amey herêma qewimyayîşî.

Ekîban O.K. mîyanê wesayîtî ra vet û ame tespîtkerdiş ke ey weşîya xo vîndî kerda. Keso birîndar zî wedarîya Nêweşxaneyê Dewlete yê Kanîreşî.

Tirmê O.K.yî zî seba otopsî wedarîya morgê nêweşxaneyî.

Semedê vînayîşê ey xebate dewam kena.

13.06.2026`de bajarê Bonn- Almanya de DÎAKURD û Civaka Kurd li Almanya pîya bi ameyê „ Dîyasporaya Kurd – Hêzê Transneteweyî û Perspektîvê ameyoxî“ yew konferansa Akademîk viraṣt. Tîya de pers, wezîfe, rol û muhîmîye dîaspora sero teblîxê akadamîk ameyê peṣkeṣ kerden.

Tîya yew babetanê zaf cîya cîya de kombîyayiṣî ame organîze kerden, zaf kesanê sîyasetmedar, zanyar, aktîvîst, îdarekarê komelanê sosyal, kulturî, olîê dîyaspora qisey kerd. Înan ra yew zî serekê Konfederasyona Revenda Kurdistanî Ṣîfa Barzanî bi.

Konferans bi qiseykerdişê hetkarê serekî Civaka Kurd li Almanya Mehmet Tanriverdî abî, dima serekê Diakurd Adnan Axacan, Şîfa Barzanî, Şêx Murşid Xaznevî, serekê Civaka Kurd li Almanya Ali Ertan Toprak, Parlementara Eyaleta Bremen Ṣahxanim Görgü – Phillip, temsîlkarê HAKS Hakar Mîrza, Serekê Navenda Neteweyî yê Rojhilatê Kurdîstan Ali Mazoudji û temsîlkarê Dîakurd Keya Izol qisey kerd.

Ṣîfa Barzanî, ma sey Konfederasyona Revenda Kurdistanî û Baregehê Barzanî xebatanê winayin destek kenî, va û qiseykerdiṣê xo wina ramna, „seba Barzanî Kurdîstan tena Kurdîstana Baṣûr nêbi, ey her wext Kurdîstan tena sey welat dîyo, qet no parçebîyayiṣo de fakto qebûl nekerd. Kurdîstan yew o, no ridra zî ganî xebatê Dîaspora yew bo. Ewropa de 4 mîlyon ra zaf kurd estê û eke no hêz bîbo yew, şêno Ewropa de bîbo "hêzêko nerm" (soft power) yo zaf bibandor. Ganî hetê sîyasî yê Kurdistanî vîlabîyayişî, yew bîn de rikerdiṣî ra fek verdaê û diasporaya kurdan bikerê yew. Ganî kurd partîtîye ra dûr vinderê û seba kurdîstana, xeta kurdayetî sero kar bikeri“.

Qiseykerdoxê bîn rolê dîaspora sero vindertê û waṣt ke kurd dîaspora de pîya bixebitî, rexistinanê sîvîl, yê ke giredayê partîyan nêyê, otonom ê saz bikerê, rêxistinanê meslekî ronê û xebatanê xo de menfaatê netewa kurd bigerê çimano xo vero.

Nê qîseykerdiṣan ra pey bi sernameyê „Doza Kurd de rola Dîasporaya Kurd“ yew panel virazîyay. Tîya de bin moderatîya Prof. Dr. Çînur Ghaderî de Prof. Dr. Hamit Bozarslan, Prof. Dr. Bahar Baṣer û Prof. Yaşar Abdulselamoğlu qiseykerd.

Heme qiseykerdoxan behsê tarîx û rolê dîasporaya Hindîstanî, Cihûyan, Armenîyan û Arnawutan kerd. Hemeyan ard ziwan ke nika 4 mîlyon kurd dîyasporaya de ciwîyenê. Eke enerjî û keda înan, bi otonom bêro rêxistin kerden û kurdayetî esas bêro girewten, kurd sîyasetê dinya de, ekonomî, îlm û teknîk de benê hêzêko giran û eṣkenê bandorê dewletan bikerê.

Na panela pey beyntarê beṣdaran de sohbet virazîya beṣdaran peṣnîyarê xo peṣkeṣ kerdê.

Tîya de zaf kesan ard ziwan ke ê miletî ke wahar dewlet nê yê, yanî bêdewlet ê, înan de rolê dîyaspora zaf muhîm a. Sey mîsal zî dîyasporaya cihûyan û armenîyan amê dayen.

Çalakîye, bi îmzakerdişê kitabanê Malmîsanijî û sohbetkerdişê pîya bi beşdaran dewam kerde.

Malmîsanij o ke serra 1952î de qezaya Pîranî ya Dîyarbekirî de ame dina, bi xebatanê xo yê ke nêzdîyê nêm seserre yo rayra beno, mîyanê nameyanê tewr muhîman ê edebîyatê Zazakî de ca gêno.

Ey wendişê xo yê verên û mîyanên Dîyarbekir de temam kerd, wendişê xo yê berzî zî Fakûlteya Îlahîyatî ya Unîversîteya Anqara de kerd. Mabênê serranê 1975-1981î de seba sebebanê sîyasîyan hîrê reyî ame tewqîfkerdiş, dima ke lîse û mektebanê mîyanênan de sey mamosteyî xebitîya, serra 1982î de şi Sewêd de. Uca de ziwananê Îranîyan ser o xebatî kerdî û masterê xo Unîversîteya Göteborgî de temam kerd.

Malmîsanijî, mabênê serranê 1979-1980î de kovara Tîrêjî ya ke Tirkîya de kovarêka verêne bî ke seranser Kurdkî ameyî weşanayîş, bi kurmanckî û Zazakî weşana. Serra 1987î de zî bi amadekerdişê ferhengê verên yê Zazakî-tirkî, xebatanê ziwanî de bi sebebê babetêka rûmetdare.

Peyênê seserra 19ine û destpêkê seserra 20ine de bi nuştişê di mewlûdan ra dima, nêzdîyê nêm seserre bi ke Zazakî- kirmanckî tu eserêko nuştekî nêame amadekerdiş. Seba naye Malmîsanij, serranê 1970î de sey yew wezîfedarê verên yê ke bi Zazakî eserî amade kerdî, yeno qebulkerdiş. Nuştoxê ke fariskî û tirkî ra hîkayeyî çarnayî Zazakî, mewlûdê Ehmedê Xasî û Usman Efendîyê Babîjî herfanê erebîyan ra çarnayî herfanê latînîyan û bi nê hawayî neslê neweyî bi nê eserî resayî têhet.

YEW EMIRO KE BI WAYÎRVEJÎYAYÎŞÊ ZAZAKÎ VÎYART

M. MALMÎSANIJ...

Wa 50 serra nuştoxîya M. Malmîsanijî pîroz bo.
Ma kede, xebate û renca ey xo vîrî ra nêkenê... pic.twitter.com/4Xv5DEeX6o

— Zazakî News (@zazaki_news) June 14, 2026

Eserê Malmîsanijî çarayî erebî, fariskî, swêdkî û tirkî; tayê şîîrê ey zî bi îngîlîzkî, fransîzkî û swêdkî ameyî weşanayîş. Mabênê serranê 1995-2001î de wezîfeyê serekîya Komeleya Nuştoxanê Kurdan ya Sewêdî rayra berd, eynî wext de endamê Yewbîyayîşê Nuştoxanê Sewêdî yo.

Malmîsanijî kovaranê Tîrêj, Hêvî, Armanc, Çarçira, Wan û Çîra de redaktorîye kerde, serra 2003î de kovara Vateyî ya ke Îstanbul de ameyî weşanayîş de zî sey serekredaktorî wezîfe gîrewt.

Gore bi taynan, verî, mîyanê merdiman de goştwerdiş çin bîyo. Badê dest pê kerdo la key û senî; nêzanîyeno.

Seba tayn meyweyan û sewzeyan vacîyeno ke cenet ra ameyê. Seba goştî nêvacîyeno. Quran de wexto ke cenet teswîr beno, behsê awa zelale, şit, hingemîn, şerab û tewir bi tewir meyweyan beno. Behsê goştî nêbeno.

Merdiman key dest bi goştwerdişî kerdo nêzanîyeno la goştwerdiş çîyo rind o yan xirab o; minaqeşe bîyo.

Hetê Hindistanî de tayn komelî est ê ke goşt mîyanê înan de heram o. Goşt bikewo zerreyê qabêk, hindî ê qabî bikar nêanê, erzenê.

Vanê Zerdeşt peyxamberî goşt qedexe kerdo, vato ne biwerê ne zî teqdîmê Homayî bikerê. Vato heywanan sere mebirnê; kar û gureyê xo bi înan bikerê, şitê ci biwerê la goştê canê ci mewerê.

Rast a yan xelet a; delîl çin o.

Kitabo bimbarek yê zerdeştîyan Awesta ma dest ra çin o. Vanê no kitab çermeyê gayan ser ra nusîyaye bîyo. Behsê des û çend hezar çermeyan beno. Kitab tenya bi yew nusxe arşîvê dewleta Persan de bîyo. Îskenderê Makedonî ke şîyo ser û peynîye bi Persan arda, arşîv veşnayo; Awesta bin ra çin bîyo.

Çîyo ke aqilê merdimî nêşono ser…

Madem Zerdeşt peyxamberî serebirnayişê hewyanan qedexe kerdo, Awesta qey çermeyê gayan ser ra nusîyayo?

Des û çend hezar gayî senî çerme bîyê?

Awesta ke bin ra çin bîyo, ruhwanê zerdeştîyan ameyê pêser, no kitab newe ra nuşto. Nê kesî hefiz bîyê, kitab ezber kerdo.

Ruhwanan no kitab çiqas rast, tam û temam nuşto, nêzanîyeno la çîyo ke înan nuşto, demê Sasanîyan de hetê misilmanan ra îmha bîyo. Ci ra çend pelan xelisnenê, benê Hindistan de wedarenê. Demê kolonyalîstîya dewletanê Ewrupa de, ê çend pelan benê Ewrupa de neşir kenê. Ewro bi nameyê Awesta ma dest ra tenya ê çend pelî est ê.

Ê çend pelan de behsê goştwerdiş û serebirnayişê heywanan beno. Cayêk de vacîyeno ke keso goştwer, kesê goşt-newerî ra dahîna pêt û saxlem o.

Naye ra fehm beno ke no mesele o wext ra minaqeşe bîyo.

Tewrat de zîyade ra behsê qurbankerdişê heywanan beno. Heywanî zîyade ra sere birnîyenê. Reb Yexowa, heywanê ke seba ci ganî qurban bibê, xususîyetanê înan yew bi yew vano. Wexto ke heywanî sere birnîyayî û goşt teqdîmê Reb Yexowayî bî; o wext rîyê asmênî ra kila peyda bena, ziwan fînena pira, heme goştî bi esteyan ra, bin ra lîsena.

Tewrat de goşt risqo helal o. Goştê çi heywanî werîyeno û yê çi heywanî nêwerîyeno; hurdî-hurdî vacîyayo. Goşt helal o la gonî heram a. Vacîyeno ke çi rey gonî mewerê.

Hendeyê Tewratî mebo zî Quran de behsê qurbankerdişê heywanan û goştwerdişî beno. Goşt risqo helal o, serebirnayişê heywanan xeyr o. Vacîyeno ke êyê ke hal û wextê xo rind o, wa qurbanan sere bibirnê, feqîr û fiqareyan ra pare bikerê.

Încîl de behsê goştwerdişî beno la behsê qurbankerdişê heywanan nêbeno. Bîlhesa behsê goştê maseyan beno. Êyê ke seydwanîya maseyan kenê, est ê. Şêligo ke qey weezê Îsa peyxamberî ameyo pêser; nan û goştê maseyan dîyeno ci.

Xirîstîyanîye mîyanê cihudan ra vecîyaya, mîyanê komelanê Anatolîya û Mezopotamya ra vila bîya. Yanî mîyanê semîtîkan ra vecîyaya, mîyanê Aryenan ra vila bîya.

Ma yew domanî bîyarê verê çiman…

No doman Nasira de yeno dinya, Anatolîya û Mezopotamya de beno pîl, adet û toreyanê înan gêno.

Xirîstîyanîya ke verî Anatolîya û Mezopotamya de bîya dînê komelan, vîyarta bi Ewrupa ser, uca de bîya dînê dewletan.

Anatolîya û Mezopotamya de verî ra goşt werîyeno, heywanî qurban benê la ancîna zî no çî bi zerrîasanîye nêbeno. Duştê kiştiş û serebirnayişê heywanan de zerrî çîkaya.

Ez çira naye vana?

Verî ra Anatolîya de nameyê xo exî (bi tirkkî “ahi”) teşkilatê meslegdaran est bîyo. Meslegdarê ke cîya-cîya karan kenê, no teşkilat de yenê pêser, paştî danê yewbînan. Exîyan her mesleg ra merdimî girewtê xo mîyan la qesab û seydwanî nêgirewtê. Qesabî û sewdwanîye mesleg ra nêhesibnaya^[1].

Keso ke tewr zêde qey xirîstîyanîye cehd û xeyret kerdo, ezîz Pawlus o.

Ezîz Pawlus Tarsus ra yew cihud bîyo. Kulturê Anatolîya girewto. Verî ra nameyê xo Saul bîyo. Duştê xirîstîyayan de zêdera xedar bîyo. Dime ra bîyo xirîstîyan, Yeruşalîm (Qudus) ra hetanî Îspanya mîyanê milletan ro gêrayo, xirîstîyanîye teblîx kerda. Înanê ke o wext xirîstîyanîye teblîx kerda, înan dest ra şimşêr û tebereyî çin bîyê. Weniştê paştîya heran ser, tenya bi sereyê xo, dîyar bi dîyar gêrayê. Bi zerrîweşîye ra vato ha vato…

Zaf felaketî ameyê ezîz Pawlusî ser de. Zaf teda dîyo, zaf kuwîyayo. Erzîyayo zîndanan, erzîyayo heywananê wehşîyan ver. La ey peyser game nêeşta. Tim aştî û weşîye vata, rindîye weez kerda. Çi caran zerrîya xo de ca nêdayo kîn û nefretî, behsê heyfgirewtişî nêkerdo. Vano; duştê dişmenî de zerrîya xo sist meke; rindîye ra şaş mebe, dişmenî bi rindîye bîya raya raste ser.

Încîl de qisimê “Karê Resulan (bi tirkkî “Resullerin İşleri)” de hîrûhîra behsê ey û nesîhetanê ey beno. No qisim ra pey ca dîyeno çend mektubanê ey. O, nê mektuban de raya raste vano. Bingeyê felsefeyê xirîstîyanîye qal û nesîhetê ezîz Pawlusî yê.

Ezîz Pawlus, êyê ke wazenê Roma de xirîstîyanîye teblîx bikerê, înan rê yew mektube nuşta. O pîlê înan o. Ezîz Pawlus mektuba xo de sey şert û ferzî ney, sey nesîhetkerdişî vano goştwerdiş baş nîyo^[2].

[1] İsmet Zeki Eyuboğlu; Anadolu Uygarlığı, Der yay., 3. Baskı, İstanbul 1997, r. 55

[2] İncilî Şerif (Qisimê “Romalılar”, bab:14:21)

Mi no rîpelêk romanê James Joyce’î Ulîsesî ra gîrewt. Tîya de yew profesero îrlandayij qalê zîwanê îngîlîzkî keno, eslê xo de kare ci zî musnayîşê îngîlîzkî yo. La no profesor bi zordarî îngîlîzkî museno, îngîlîzkî ra ne bawerîya ci est a ne zî hurmetê ci. Zîwanê metînî (sey heme metînê joyce’î) binê zehmet o, xo zor dano famkerdiş la profesor û hevalê ci vanê ke şarê Îrlanda îngîlîzkî bi zordarî musayî û çekuya îngîlîzkî dinyaya îrlandayijan de çîyêk îfade nêkena. Ne derdê înan rê bena derman, ne hîsê înan eşkena tercume bîkera û ne zî çîyêk. Coka ê vanê hetane ke ma îngîlîz û îngîlîzkîyê serkewte ra teslîm benê medenîyetêko bîyo vîndî şîyo ma o medenîyet ra û a dewaya bêhevî ra sadiq manenê. Tabîî naye zî ez vaja şarê îrlanda, wexto ke no metîn ame nuştiş (1900-1910) her tim vîndî kerdêne û Îrlanda giredayeyê Îngîlîstan bî la nîka Îrlanda bîya azad, ez a Îrlanda rê silam kena û dore dana Joyce’î.

Dewayêka Bêhevîye/ULÎSES

Ma hertim dewayanê bêhevîyan rê sadiq mendî, va Profesor. Goreyê ma muwafaqîyet, hem kiştoxê îdraqî yo hem zî yê muhayelî yo. Çirey sadaqatê ma qezenckerdoxan rê, serkewteyan rê nêbî. Bele ma înan rê xîzmet kenê, ez bi xo zîwanê înan ê bêruh û bêmanayî musnena. La ez zanena ke a netewîya ke ez ziwanê înan musnena , eke zîhnîyetê înan serdest bibo, ê tena qîymet danî madîyatî. Zîhnîyetê înan yanî bi kilmî tehaqumê madîyatî. Goreyê înan wext zî pere yo. Homayê mi! Spîrîtualîzm rê se bî? Hazretî Îsa ho ça de yo? Lord Salîsbury? Na dînya de hendê yew kanepe cayê înan çîn o. La yunanî wîna yî?

Mîyanê verçimikê xo yê sîyayî de çimê ci beriqîyayêne, ey lewê xo yê dergî bineyna derg kerdî.

–Yunanî! Va newe ra. Kyrîos! Na çekuye beriqîyena. Neteweyê samî û saksonî nê vengan nêzanenê. Kyrîe! Roştîya zîhnî. Werrekna mi yunankî bimusnayne, ziwanê îdraqî. Kyrîe elesîon! Ê wa şêrî tuwalet virazî wa çala laximî bidî viraştiş, hedê înan nîyo ke ê efendîyê ruhê ma bibo. Ê împaratorê sprîtuelê ke Atîna de bi fîloyanê xo bîyê vindî şîyê ma rayîrê înan ser a şinê. Ê bîyî vindî. Pyrros yew kehanet ver a xapîya û seba ke qederê Yunanîstanî bibedîlno teşebuso peyên kerd. O zî dewayêka bêhevîye rê sadîq bî.

–Qet şerî ra nêremayî, va Mr. O’Madden Burke bi vengêkê xizî la tim vindî kerd.

Malmisanij, kitabê xo yê “Mi Şêx Seîd Dî” de ca dano yew roportajêke. Malmisanij, no roportajî de mêrikêko armenî der qisey kerdo û vatişanê mêrikî kitabe xo de weşanayo. No roportaj zaf bala mi ante. Roportaj de behsê yew cinîya armenî beno. Ez nê nuşteyê xo de nîyet kena ke behsê yew cinîya armenîye bikerê.

No nuşte roportajê Malmîsanîjî ra yew anektod o. Malmîsanij, serra 2007î de bi yew armenîyê Motkîyij der roportaj kerdo. Nameyê nê armenîyî Karmen o, la mîyanê şerî de bi nameyê Fermanî ameyo şinasnayene. Karmen û keyeyê/aîleyê ey dewa Kerxoyî ya girêdayeyê Motkî de cuyayê. Prosesê serewedaritişê Şêx Seîdî de mintiqaya Sason û Motkî de qasê 38 dewan de serewedaritiş dewam kerdo. Dîma esker erzeno serê nê 38 dewan û dewijî hetê dewlete ra yenê surgunkerdiş. Keyeyê Karmenî surgunê dewêka Çorumî benê. Nameyê na dewe Kiziltepe ya û girêdayeya qezaya Osmancikî ya. Ma û pîyê Karmenî seba ke Motkî de cuyayî ziwanê armenîkî verde kirmanckî zî zanê. Goreyê vatişanê Karmenî, wextanê surgunî de ma û pîyê ey yewbînan reyde kirmanckî qalî kerdêne. Uca de pîyê Karmenî şono eskerî û çar serrî eskerî keno. Di birayê Karmenî veyşanî verde mirenê. Karmen, dewa Kiziltepeyî de şiwantîye keno.

Karmen, karê şiwantîye ra pere qezenc nêkeno tena dewijî qasê rojekî werd danê ey. Keyeyê Karmenî serra 1938î ra heta 1948î des serrî surgun de manenê, dima efû vecêna. La efû seba 36 dewan vecêna. Seba dewa Karmenî; Kerxo û Silîndî rê efû nêvecêna. Çunke, wextê şerê Şêx Seîdî de hetê nê dewan ra xeylê eskerê hukmatî kişîyenê. No semed ra Karmen û keyeyê înan mecbur manenê keyeyê xo benê qezaya Sêrtî, Qurtelan.

Mîyanê na penaberîye de zaf zor û zehmetî vînenê. Karmen na zehmetîya ke anta heta peynîya roportajî ano ziwan. Keyeyê Karmenî bêkeye, bêwar û bêwareyî qezaya Qurtelan de bi çend tef-talê xo binê yew dara tuyêre de ca benê. “Kel-melê ma hende tay bi ke, ma şîyaynî heme çîyê xo wegîrîy (bierzîy piştîya xo). Ma şeş tenî yê labelê kel-melê ma lihêfêk, tencereyêk, şeş koçikî yê. Koçika ma her yewî esta labelê nalmikîya (tebaxa) her yewî çin a.” Karmen, bi nê vatişan rewşa ke tede bîyê ano ziwan. Karmen û keyeyê Karmenî seba ke file bîyê hem hetê dewlete ra hem zî hetê şarê mintiqayî ra zaf teda vînenê. Peynîye de Karmen deyax nêkeno, maye û pîyê xo Qurtelan de ca verdeno, remeno şono şaristanê Stenbol. Ûca de zî zaf zor û zehmetî vîneno; înşatan de xebitîyeno, badê beno westayê dêsî.

Badê dîyês serrî, keyeyê Karmenî dewa Koytîbê Xirab de ca benê. Dewlete se donim erazî dana înan. Ma û pîyê Karmenî na dewe de manenê. La peynî de rîyê tada û zordarîya filebîyayîşî na dewe ra zî bar kenê. Nameyê maya Karmenî Kayane bena la Çorumijî aye ra vanê Kehnî û peynî de nameyê aye sey Kehnî maneno. Di gedeyê aye veyşanîye verde merdê. Yê bînî surgun de şaristanê Çorumî de bi sayê tuyan xo xelisnenê. Goreyê vatişanê Karmenî maya ey her tim wina vatinî “Ban de cila mi, erd de herra mi çin a”. Eke ma bêrî zewtê na cinîya armenî ser; wextêk mi na zewte wende, ez zaf pê dejaya. Karmen vano wextêk maya mi rê kesêk yew teda û zilm bikerdênê, bidayne aye ro maya mi vatinî “Boka (mela) ti zî biba sey mi”. Hende zewtê giranî estbî la na cinîya armenî senî wina yew çî vana.

Na zewte eslê xo de yew dejo xidar û zerveşateyî nîşan dana. Raştîye de mîyanê na zewte de zaf zewtî estê. Surgunbîyayîş, tehda û heqeret vînayîş, mal û milkê xo vindîkerdiş, bê erd û war û wareyî mendiş, merdimê xo bêrê kiştiş, vernîya çiman de seba veyşanî ra gedeyê xo vindîkerdiş, bêkesî, veyşanî, ezîyetî, rezaletî, bêkesayetî, bêînsanîyetî, bêedeletî û bêrûmetî vînayîşî pêro xo de hewênenê. Coka na cinîya armenî wina yew zewte vana: Mela ti zî biba sey mi…

[*] Malmîsanij, Mi Şêx Seîd Dî, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2024.

Qerarî de dîya zanayîş ke ê bi amancê sîyasî ameyê girewtiş û binpaykerdişê heqê înan û rîyê qiseykerdişanê sîyasîyan ra sucdarkerdîşê înan, krîterê huqûqî nîyo.

Dosya do aşma êlule de reyna bêra erjnayene

Komîteya Wezîran qerar da ke erjnayîşê dosyaya Selahattîn Demîrtaş û Fîgen Yuksekdag, kombîyayîşê 1569. ê Heqanê Merdiman de dewam bikero ke do aşma êlula 2026î de bêro kerdene.

Wextê ke nêzdîye de seba yew pirojeyê ke raya mi kewte paytextê Çekya Prag. Ma hewte yê ke Prag de mendê. Koma ma de heşt kesî û di şêwirmendî estbî. Şêwirmendan ma rê hetkarî û rayberîye kerdêne. Şêwirmendan lezbilezê ma cayan ra çarnêne. Ma leze ra berdêne û ardêne. Badê di rojan ra tepîya mi waştê kê, şêwirmendan ra ciya, hêdî-hêdî, tena kuçeyanê Prag de bigeyraya. Kome waşteyê mi qebul nêkerd. Mi zî waştişê xo bi şewe arde ca. Ez biroj kome dirê, bişewe tena, bi goreyê zerrîya xo, bi goreyê hîsanê xo, bi goreyê kefê xo kuçeyanê Prag de geyraya. Mi kuçeyê Prag de panç şewî tena gerokî kerd.

Ewilî ez Prag ra xerîb, Prag mi ra xerîb ewnîyêne. Kuçeyê Prag mi rê xerîbî ameyêne. Xerîbî însanî heşyar kena. Însan xerîbî de xo tena hîs keno. Tenayî dordor rayana neweyan akena. Wexto ke însan xerîbî de tena maneno, welat yeno vîrê însanî. Vîr xo hişmendî de gandar keno. Eke nasnameyê şaristananê tarîxî tesîrê hîssan nê kerdayêne do xerîbî zerrîya însanî biwerdêne. Prag şaristanê ke tarîxî û însanî ser o tesîrdar bi. Ez hêdî-hêdî musaya kuçanê Prag e. Êdî kuçeyê Prag e mi rê xerîbî nêameyêne.

Wexto ke însan şino yew şaristano ke tarîxî, goşê însananê miraqdaran de vize-vize veng dano, însan vano qey no şaristan veng dano û vano ke, bêre mi bişinasnêne. Nê vengan ra heme goşê miraqdarî a kerdeyê. Însan Prag de wazeno hem goşanê xo hem zî çimanê xo weş akero. Şaristanê tarîxî zafziwanîye. Heme kesê miraqdarî zafziwanî yê nê şaristanan ra fam kenê. Çunku wextî, nasnameyê xo dêsê awanîyê nê şaristanan ra kendo û badêcû zî xo çinî kerdo. Wextê verê ziwanê xo dêsanê şaristanî ra çinî kerdo û vateyê wextê verê dêsanê awanîyan ra nexş biyê. Wextî bi xo zî çinî kerd o û heme demî têmiyan biyê. Zafziwanîye heme deman, demo nikayin de xo eşkera kerd o. Kuçe û dêsê Prag e nasnameyê heme wextan sipitêye xo û wextê ko tilsimin awan kerd o.

Eke însan verê ra derheqê nê şaristanan de wayirê malûmatan bo, na hîssî zêdeyîn xo dana qirqilnayene. Heme şaristanê tarîxî hina yê. Şaristanê tarîxî sey kesanê û şexsîyetê ênan esto. Nê şaristanê tarîxî wayirê nasname yê ke xosere yê. Wexto ke însan şino nê şaristanan, nê şaristanî wazenê ke hetê gerokanê xo ra bêrê şinasnayene. Prag zî nê şaristanan ra yew a.

Prag serra 1918in ra hetanî serra 1993ine paytextê Çekoslovakya yo. Çekya û Slovakya serra1993in de bi vateya Veradîyayîşo Qedîfe yî bi referandumê ke demoqratîkî yewbînî ra abiryaya yê. Prag, wayirê taye vateyanê namdaran a. Prag, serra 1968in de bi vateya Wesarê Prag e name biya. Serra 1989in de Praga bi Şoreşa Qedîfe ameya namekerdene. Prag mezgê mi de bi nameyê Franz Kafka ca girewt bi. Prag kêyê Franz Kafka yo. Kafka yî romanê xo yê Dewa, Şato, Bedilîyayîş, Milena rê Namayî, Notê Rojane yî Prag de nuşt bî. Nuşteyê Kafka yî de Prag şaristanê ko tilsimîn û lêl amey bi nuştene. Belê, Prag nika zî şaristanê ko tilsimîn bi; tilsimê hîrê deman yew nasname de xo nimitena bi û dordor xo awanîyanê tarîxîyan de xo eşkera kerdêne. La Prag şaristanê ke lêl nê bi; şewe Prage rojê Prag ra zêdeyîn roşnîye bî. Çirûskê Çemê Vîltava çimê merdimî roşnî ra dayêne girewtene. Çirûskê esteranê riyê asmênî û çirûskê Çemê Vîltava têmiyan biyêne, zerrîya merdîmî de kelacanê ke tilsiminî viraştêne. Prag çirûskê şaristanan a.

Prag şaristanê ko tarîxî û paytextê Çekya yo. Tarîxa sazgehî ya Prag e hetanî hezar û di sey serrî verê ra şino. Heşt sey serrî yo Prag ameya awan kerdene. Heşt sey serrî ra hetanî ewro zaf awanî, banî û bînayî estê. Sazgehî û nasname yê şaristanan de tesêrê tayê estîyanê xozayî esto. Nê estîyî şexsîyet û nasnameyê şaristanan ser o tesîrdar benê. Şexsîyet û nasnameyê Prag ser o Çemê Vîltava (Vltava nusyeno) tesîrdar biyo. Çemê Vîltava şaristanê Prage başûr ra ver bi vakur kerdo di leteyî. Vîltava başûr ra ver bi vakur herekyeno û rojhilat ra ver bi rojawan ageyrano. Badî ra Germanya da bi nameyê Çemê Elbe rijiyeno Deryayê Cemedê Vakurî. Çemê Vîltava rihê Çekya, zerrîya Prag o. Çemê Vîltava Çekya gandar, Prage şewqdar keno.

Çemê Vîltava sexsîyetê şaristanê Prage kifşkerdo. Vîltava zerrîya Prag a. Prag zî icûda Vîltava ya. Eke Dêrsim bê Mûnzûr, Amed bê Dijle nê beno se, Prag zî bê Vîltava nê bena. Wexto ke însan tenzîmkerdişê Çemê Vîltava ra ewnîyeno, bêwayirîya Çemê Mûnzurî û Çemê Dîjle jan dana zerrîya însanî. Çi ra? Nê wirdê çemê pîrozî şexsîyetê şaristananê xo ra durî mendê. Şaristan bi goreyê nê wirdê çeman nê, çemî bi goreyê şaristanan ameyê tanzîm kerdene. Mûzur ameyo vetasnayene. Dîjle zî şexsîyetê xo ra ameya durî kewtene.

Çemê Vîltava ser o bi nameyê Pirdê Charlesî yew pirdê ke tarîxî û namdar esto. No pird 516 metro yo û tena seba peyeyano. Heme dêsê pirdî bi heykelê xebatkaranê tarîxa xaçparêzan xemelnaya yo. Nêzdi ya heştay heykelan ca girewto. Pirdê Charlesî şewe zaf sixlet beno. Çunku roşniyê pirdî û dorûverê pirdî awa Çemê Vîltava ser o beriqîyêne, çimî kesan de çirisîyêne, riyê waştîyan ra şewqvirazneno û dorûverê xo ra şewle vila keno.

Şewa. Ez peya rayşîyayîş deya. Ez kuçeyanê Prag de êware-êware geyreno. Her ca roşnî yo. Rojhelat ra ver bi rojawan şino. Ez nika Pirdê Charlesî ser o ya. Pirdî ser o zaf sixletî esto. Bi hezaran însanî şinê û yenê. Telofonê destan yê mi nişka ra ceneno. Ez ewnîyeno ekranê telefonî ra. Welat ra yew embaz o. Ez xo ver bi goşeyê pirdî anceno, vindena û cenayişê telefonî akeno. Ma bi Zazakî destpêkerdişê qalan kenê. Wexto ke ez û no embaz teleefon de qal kenê, seka miyanê ma de pêameyîşê ke esto; ma her wext Zazakî ra ciya ziwan nêşuxulnenê. Ez telefon akeno û ma bi Zazakî galgale kenê. Çekya ra qal beno. Ez Prag ra qal keno. Pirdê Pirdê Charlesî ra qal beno. Franz Kafka ra qal beno. Galgala ma zî derg beno.

Wexto ke mi telefon de qal kerdêne yew kesê ke kîşta mi de vindert bi. Seke paveyê mi bi. Merdimê ko nêzdîya şêştî serre bi. Kesê ko kej bi. Porê yê sipî-kej bi. Erdîşê kilm bi. Çim kesk bi. Rî nerm bi. Şibyêne çekijan. No kes mi ra ewnîyêno, beşerîyayeno, heweno û mi goştaritnêno. Seka kesê ke şinasnaye ewnîyeno. Mi ge-ge telefon da qalîkerdişê xo ra dewam kerdêne, ge-ge zî çimê mi kesê ko ez goştaritnên de bî. Wexto ke qalîkerdişê mi qedya, nêkesî nişka ra destê xo derg kerd û vatêne;

-Dedza merheba. Ti Zaza yê? To Zazakî qisêkerdêne.

Mi zî leze ra destê xo derg kerd û;

-Merheba deza. Belê, ez Zaza ya. Kûrdo Zaza ya.

Wexto ke vate Kûrdo Zaza fekê mi ra vejîya bi; beşerîyayişê Xal Mihmedî vurîya bi, la destê xo dest mi ra vera nêda yê û zerrî ra destê mi destê xo de şedêna bi û nameyê xo vate:

-Dedza, namê mi Mihemed o.

Mi zî xo dayêne şinasnayene û name yê xo vate. La ez bikelecan biya. Mi çi ra vateyê xo bi Kûrdo Zaza dewam kerd bi? Wexto ke vateya diyine fekê mi ra vejîya bi, beşerîyayişê Xal Mihmedî vurîya bi. Mi rê zî vateya Kûrdo Zaza zî ecayîb amey bi. Gelo çi ra? Mi nêzanê ke no hesasîyet ça ra û çi ra ame vatene? Xal Mihemedî dewam kerd û vatêne:

-Qisûrê mi efo ke. Mi goş da qiseyê to dedza. Dedza to Zazakî yê weşe qisêkerdêne. Weşa mi şiye. Mi waşt kê to bişinasnaya dedza. To kam reyde qisê kerdêne dedza?

-Qisûr çinyo deza. To baş kerd. Ez kefweş biya. Mi welat ra embazê xo dir qisêkerdêne.

-Dedza embazê to çendin serrî yo?

Wexto ke Xal Mihemedî vatêne, to kam reyde qisê kerdêne dedza? û dedza embazê to çendin serrî yo? Mi nê persan ra xuy kerd û ez vinderto. Xal Mihemedî xuy kerdişê mi ra fam kerd bi û leze ra dewam kerd:

-Dedza mi şaş fam meke. Ez embazanê xo reyde Zazakî qisê nê kena. Embazê mi Zazakî zanê la Zazakî qisê nê kenê. Dadîya mi welat deya, dewe de cuyena. Ez tena dadîya xo reyde Zazakî qisê kena. Mi no semed ra ra persa. Bi raştî paytextê Çekya Prag de, Çemê Vîltava de, Pirdê Charlesî ser o qisêkerdişê Zazakî weşa mi şiye.

Paytextê Çekya Prag de, Çemê Vîltava Pirdê Charlesî ser o naskerdişê ma di Zazayan bi şik û xuy despêkerd. La weş dewam kerd. Xal Mihemedî vatêne:

-Dedza, ti wazeno ma cayê ke ronişê. Ti meymanê biyê. Sey ke ti Prag de newe û xerîbê.

-Beno Xal Mihemed. Raşto, ez Prag de neweya û xerîba.

-Dedza hîris û di serrî yo ez Prag deya. Ez serra 1994 de ameya Çekya. Ez hemwelatîyê Çekya yo. Eke ti wazenê ma şêrê cayê karê mi. Kargehê mi esto. Nêzdî yo. Panç deqîqe yî durî yo. Karê mi çîyê werdî û şimitişî se ro yo. Ez westayê kebabano. Kargeh qiciko la mi rê bes o.

Ma kuçeyê Prag de biyê di Zazayî û ver bi kargehê Xal Mihemedî peyayî kewtê raya ser. Ma hem şinê hem zî qisê kenê. Mi semedê ameyîyayişê Çekya Prag e, kar û gureyê xo, şaristanê xo, dewe û kêyê xo ser o malumatî dayêne. Xal Mihemdî zî dewa xo ra, wendişê xo ser o, ameyêyişê xoyê Çekya, zewacê xo ser o, hemwelatîya xoya Çekya ser o qisê kerdêne. Wexto ke ma xo ser o bi teferuat malumatî dayêne yewbînî, şik û xuyê zerre û mezgê ma vila biyê. Mîyanê ma de hêdî-hêdî sey di şinasnayeyê serran ra ver têkilîyê ke virazyêne. Mi hina hîs kerdêne. Ez û Xal Mihemed yew mintiqay ra bi. Beno ke ma aqreba bivejîyene. La ma zaf aver nêşî. Wexto ke ma resayê kargêhê Xal Mihemdî, Xal Mihemdî verê kêyberê kargehê xo de fetelya mi ser o û bi wirdê destan, zerrî ra ez vera re kerd a. Vatêne:

-Dedza Behrî ti bixeyr ameyê. Ti sere û çimanê mi ser ameyê. Ez bi şinasnayîşê to zaf keyfweş biya.

Mi zî weşiyê xo vatê. Xerîbî kesan leze ra nêzdîya yewbînî kena. Xal Mihemed şiye zereyê kargehî. Kargeh ra di lajekê keji, yew keyna qicika keje û yew cinîye ke pîle vejiyayê tever. Xal Mihemdî biziwanê Çekya înan ra çiyê ke vatêne. Nameyê mi ameyêne vatene. Fam biyêne ke Xal Mihemed mi dano şinasnayene. Her çarine yewbiyew nameyê xo vatêne û bi riyê ke beşerîyayene destê mi girewtêne. Badî ra yew kuncêkê kargehê vindetîye de masayê ke hadre biye. Malbata Xal Mihemedî masa bi wer û şimite xemelna. Ez û Xal Mihemed masa de roniştî. Wexto ke ma masa de roniştî şan bi, zergê şodirî ra ver ma masa ra rawuştê. Ma heme xoşeberî û galagalê xo bi Zazakî kerd bî. Reyna Xal Mihemdi vatêne dedza Behrî, mi zî vatêne deza Mihemed.

Xal Mihemdî şeştî û di serre yo xo, mi zî pancas û çar serrîyê xo masa ra herekna û veraday bî. Ma zaf çiyan ser o xoşeberî kerd bi. Ma heme hedîseyan ser o galagale kerd bi. Ez zaf keyfweş biyê bi ya. Xal Mihemed zî zaf bextîyar biye bî. Nîşaneyê zerqê tîjî ra, mi verê xo daybi otêla xo. Xal Mihemdî zî gereka kargeh de dest bî hadrekerdişê kebaban bi kerdayêne.

Ez senî ameya otêle nêzano. Sey mi fir day bi. Ez hem şenik biyo, hem bextîyar biyo û hem zî giranîya pancas û di serrîya mezgê xo ra veng biyê biya. Ez lez ra hewn ra şiya û diwês sietî hewn de menda. Wext çi ano însan nêzano. Mekan çi ano însan qet nêzano. Xerîbî çiya belo ni yo. Tenayî kengê tenayî ya belo ni yo. Kuçeyê Prag de yew Zaza mîyanê xerîbî ra, bi qisêkerdişê Zazakî ra biyêne di Zaza yê keyfweşî û bextîyarî. Prag reyna tilsimê xo şuxulna bi. Wexto ke ez ameya otêle xo, mi xobixo xo ra persêne; Xal Mihemed raşt bi ya xeyal bi? La toreyê destê mi her çi eşkera kerdêne. Tore de xelate Xal Mihemedî: Camî ser o nameyê kargehê û nameyê Xal Mihemedî nuşteyî estbî… Xoşebere yê Xal Mihemdî û şewa Prag e na nuşte heqkerdêne la na nuşte wendiş heqkerdêne yan nê kerdêne? Ez, a ye nêzano! Şima wendoxî zanê!

Goreyê melumato ke ame girewtiş, karkero bi nameyê Fatih Şakalar (35) înşaat ra kewt waro.

Bi xeberdayîşî ser o, ekîbê weşîye û polîsî ameyî sewqkerdişê cayê hedîseyî. Birîndaro ke ekîbanê weşîye mudaxaleyê verên cayê hedîseyî de kerd, pê ambulansî wedarîya Nêweşxaneyê Dewlete yê Dêrsimî. Fatih Şakalar, nêweşxane de merd.

Derheqê hedîseyî de zî tehqîqat ame destpêkerdiş.

Verê cû Amed de, bi taybetî demanê ke televîzyon û malzemeyê teknolojîkî ê bînî çin bî, şar şewanê xo pê dîwan û qiseykerdişanê dergan vîyarnaynê. Cîranî, merdimê nêzdîyî ameynê têhet, bi saetan qisey kerdênê, derdê xo vatênê, meseleyî vatênê. Ê serran de rayîrê têkilîya merdiman nê qiseykerdan ser o bîyêne û zemanêko weş bi.

La ewro bi telefon û înternetî heme çî bedilîya. Êdî merdimî zafane wextê xo ekranan ver yan zî telefon ser o vîyarnenê. Zaf kesî bi nê teknolojîyan kar kenê, pere qezenç kenê. Bi tesîrê şaristanîye, kulturê mehelleyanê verênan zaf kêmî bi. Merdimê nêzdîyî û grûbê şinasan yewbînan ra dûrî kewtî; her kes şi cayêkê bîn ê bajarî.

Bi nê vurîyayîşî reyde, kulturê meymandarîye zî bi wextî reyde vurîya. Bi taybetî ewro, merdimî yewbînan dir zafêr teber de, kafeyan de yan zî loqantan de yenê têhet. Zîyaretê keyeyan kêm bi. Keyeyê ke tutê înan estê, semedê înan şîyayîş û qebulkerdişê meymanan hîna zor bi.

Eslê xo de nê warî de sebebê sosyolojîkî, ekonomîkî û heta polîtîkî estê û ser o ma eşkenê zaf çîyan vaje. Bedilyayîşê komelî, şertê ekonomîkî û xuyê ciwîyayîşî kulturê meymandarîye ser o raşteraşt tesîr kenê.

La mi waşt ewro qalê yew vatişê zazakî ke vizêr mi goşdarit û rîyê mi de yew huyayîş viraşt, bikî.

Vizêr mi yew vatişê zazakî eşnawit:

"Saet des hînî bes."

No vate, meymanê ke zaf nuşenê ro, nêwazenê werzê, înan rê bi nazîkî la bi mizahî mesaj dano.

Beno ke wextê xo de zazayê ma, seba ke meymanê ke nêwazenê werzê, raşteraşt "êdî şo" vatiş ayb bîyo, înan winasî yew formulo aqilane dîyo. Raşta zî zaf aqilane û bi nezaketêka kulturî yew nêzdîbîyayîş o.

Eke rojêk şima zî wazenê mesajêk bidê meymanê ke nêwazenê werzê, şima eşkenê bi hewayêko şîrin û bi tebessûmêk vajê "saet des hînî bes".

Çekuyê kirmanckî yê ke ziwano rojane de zaf yenê gurenayene amey weçînitene û nê çekuyî goreye çend xusîsîyetan seba nuştişê kirmanckî amey weçînitene. Qerarê ke nê kombîyayîşan de bi no qede ameyê girewtene Kovara Vateyî de amey neşirkerdene. Nê kitabî de qerarê ke Grûba Xebata Vateyî derheqê rasnuştişê zazakîde girewtê estê. Kirmanckî-zazakî de babetê rasnuştişî yê ke munaqaşe bîyenê bi na xebate ameyê safî kerdene. Gama verêna ke seba rastnuştişê zazakî leza xo bîye, bi na xebate ameya eştene.

Şima eşkenê nê lînkî ser ra kitabî biwanê û zazakîya xo aver berê

Serekê veren ê Uruguayî José "Pepe" Mujica roja Sêşeme 13ê Gulane de 89 serrîya xo de şi heqîya xo ser.

Mujica de nêweşîya rîşa merdimwere estbî û paytextê Uruguayî Montevideo de merd. Mujicayî eşkera kerdbi ke semedê weşbîyayîşî do tedawî nêbo û tedawîya qansêrî red kerdbi.

Gerîlayê Tupamarosî bi

Gerîlayê Tupamarosî vera dîktatorî de micadele kerdêne. Mujica zî wextê xo de yew gerîlayê Tupamarosî bi. Mujica gerîlatîya bajarî kerdêne û 14 serrî hepisxane de mendbi.

Badê ke dîktatorî serra 1985 de rijîya, Mujica verî hukmat de sey Wezîrê Zîretî xebitîya û badê cû serra 2010 ra heta 2015 sey Serekomar wezîfe kerd.

Mujica wextê serekîya xo de reformê pîlî kerdbî.

Pepe eşkera kerd ke o do serranê xo yê peyênan cinîya xo reyde keyeyê xo yê Montevideo de bivîyarno. Mujica meaşê xo feqîran rê verda û wesîyet kerd ke wexto ke o merd ey kîşta kutikê xo de defin bikerê.

Kurdan seba pawitişê erd û welatê xo şarê Asûr û Aqadan dir zaf rey ceng kerd.

Dewrê qiralê Lolowanî ke 2800 serrî verî herêma Halman (Hîlwan) ra heta herêma Zêhawe pêro binê destê Lolowanan de bî. Sînorê dewleta înan, bajarê Silêmanîye, Sexan, Zêhawe, Şehrezûr û Kerkûk bi. Paytextê înan bajarê Zirnîye bîyo.

Dêrsim de nameyê yew eşîra Lolan esto.

Dewleta Lolo

Şarê Lollo dewletêka xurt û erjaye viraştibi. Na dewlete nêzdîyê hezar serrî dewam kerda. Serra 1800 verê Mîladî de Aqadî êrişî înan kenê û dest nanê erde înan ser. Wexto ke Gotî welatê Aqadîyan zeft kenê, şarê Lollo zî vera înan şer kenê û benê xoser. Loloyan dewleta xo sey dewleta Gotîyan zî name kerdêne.

Serra 1000 verê mîladî de Asûrî na rey êrişê welatê înan înan kenê. Qiralê înan Amutîs remeno qela (Pîrmigîlon) û Asûrî paytextê înan bajarê Zirnîye zeft kenê. Badê cû Asûrî mîyanê xo de pare kenê. Dewleta Asûrî tewr peynî hetê împeratorîya Medî ra amey zeftkerdiş.

Pazaran de gurenayîşê Kurdkî kêm o

Pazaranê dewan de zafbîyayîşê qiseykerdişê zafziwanî bale ancena, la tewrbîyayeyan ra se ra 48,6ê ci tirkî û kurmancî, se ra 21,8ê ci tena kurmancî, se ra 17,6ê ci tena tirkî xebitnenê. Ê kesê ke tirkî, kurmancî û zazakî pîya xebitnenê se ra 10,6 de mendî û ê kesê ke tena zazakî/kirmanckî qisey kenê zî tena se ra 15 ê.

Goreyê cigêrayîşî pazaran de mişteriyan ra se ra 70,4ê ci cinî yê.

Forumê Aştî û Azadîye hetê Enstîtuya kurdî ya Amedî û Şaredarîya Bajarê Girdî yê Amedî ra ame organîzekerdiş,

Amed de siba wesîleyê Roşanê Ziwanê Kurdî ra bi nameyê “Rayîr û metodê ganîkerdişê ziwananê ke binê tehluke de yê” forumêk virazîya.

Na komxebate, hetê Enstîtuyê Kurdkî ya Amedî ra sey hîrê roniştişan amey hedrekerdene.

Roniştişo dîyin de babeta “Dezgehkîkerdişê Kirmanckî” amey munaqeşakerdene û Ehmedê Bira sey qalîkerdox û Nesîb Gultekîn sey moderator ca girewt.

*Na xebere bi destekê madî yê Sefaretxaneyê Almanya yê Anqara, çarçeweya 'Projeyê Xurtkerdişê Dezgehanê Medyaya Herêmî yê bi Wasitaya Mentorîya Mîyanneteweyîye û Vurnayîşê Dîjîtalî' de ameya amadekerdene, mesuldarîya muhtewayî aîdê dezgehê ma ya."