NAMEYÊ KÊNEKAN

Ala: bayrak

Aske: ceylan

Aşme: ay

Aşmîne: mehtaplı, aylı

Aştî: barış, sulh

Azade: özgür, hür

Azadî: özgürlük, hürriyet

Banî: hanım, bayan

Bengîye: tutkun, tutkulu, vurgun

Bengîne: tutkun, tutkulu, vurgun

Berza: yüksek, yüce, ulu

Bextîyare: mutlu, bahtîyar

Beye*: ayva

Borane*: güvercin

Delale*: iyi, güzel, hoş

Delalîye: 1)çok sevilen, nazlı, baylan 2)güzellik, hoşluk

Dilşa*: mutlu, bahtiyar

Erjaya: değerli, kıymetli

Erje: değer, kıymet

Esparike: bir çiçek adı

Fîraze*: kutlu, mübarek

Galire: bir tür zambak

Gazî: imdat çağrısı, çağırma, çağrı

Geweze*: alageyik, sığın

Gewre*: beyaz tenli

Gewrike*: beyaz tenli

Gulane: mayıs

Gulbiza: bir çiçek adı

Gulboye: gül kokulu, gül kokusu

Gulçîne: gül deren, gül toplayan

Gule*: gül

Gulîstane*: gül bahçesi

Gulmenda: gül gibi, güle benzemiş olan

Gulnaze*: gül gibi nazlı olan

Hagîdare: haberdar, farkında olan; uyanık, kollayan

Havildare: yararlı, faydalı

Havile: yarar, fayda

Haya: sak, uyanık

Haydare: haberdar, farkında olan; uyanık, kollayan

Hayîye: sak, uyanık

Henare*: nar

Hêvî: ümit, umut

Hêvîdare: ümitli, umutlu

Homaydaya: Tanrı yaratığı, Tanrı’nın verdiği

Jêhate: becerikli

Kebanî: ev işlerinden sorumlu kadın

Keje*: sarışın

Kejike*: sarışınca

Keybanî: ev işlerinden sorumlu kadın

Kildare: 1)sürmeli 2) alevli

Kiledare: 1)sürmeli 2) alevli

Korja: bir tür nazar boncuğu

Lorî: ninni

Mawerde: gül

Menewşe*: menekşe

Menoşe*: menekşe

Mizgîne: müjde

Namdare: ünlü, tanınmış, namlı, meşhur

Nazdare: nazlı

Naze*: naz

Nazike: nazik

Nazo*: naz, nazlı

Nazşîrine: nazlanışı tatlı olan, nazıyla tatlı olan

Nazweşe: nazlanışı hoş olan, nazıyla hoş olan

Paksare: temiz kız veya kadın, temizliği seven ve temizliğe dikkat eden kız veya kadın

Pîltane: bir çiçek adı

Qumrî*: kumru

Rence: emek

Rengine: renkli

Rojîdaya: güneş yaratığı, güneşin verdiği

Roşna: ışık, nur

Roşnî: aydın, aydınlık

Rûmetdare: saygılı, hürmetkâr, hürmetli

Saye*: elma

Serbestî: serbest, özgür

Serkewta*: başarılı, zafer kazanmış olan, galip, muvaffak, utkulu

Seneme*: bir özel ad

Sêmêne: gümüşten olan

Site*: hanım, bayan

Sitike*: küçük hanım, küçük bayan

Sînaya: sevilen

Sosine: süsen

Sûrgule: yabangülü

Şarîbane*: bir özel ad (şar/şehr: ülke, devlet; bane/banî: hanım, kadın)

Şayî: neşe, sevinç

Şermaya: utanan

Şermîne: utangaç

Şênî*: neşe, sevinç

Şîlane: kuşburnu

Şîna: muktedir, yapabilecek durumda olan

Şînaya: muktedir, yapabilen

Şîrine: tatlı

Teyre*: kuş

Tîje: 1)güneş 2)güneş veya ay ışığı 2)güneş ısısı

Tîjedaya: ışık veren, ışık saçan

Tînce: 1)güneş 2)güneş veya ay ışığı 2)güneş ısısı

Tîrêje: ışın

Vena: gri renkli güvercin

Vewre*: kar

Vewrike*: kar

Vilboye: çiçek kokulu, çiçek kokusu

Vilçîne: çiçek deren, çiçek toplayan

Vile: çiçek

Vilîstane: çiçek bahçesi

Vilmenda: çiçek gibi, çiçeğe benzemiş olan

Vilnaze: çiçek gibi nazlı olan

Vilşîrine: çiçek gibi hoş (tatlı) olan, çiçek tatlısı

Vilweşe: çiçek gibi hoş (güzel) olan

Vîrda: unutulmayan, bellekte olan, hafızada olan

Werfe*: kar

Werfike*: kar

Weşboye: güzel kokulu

Weşî: 1)hoşluk 2)sağlık 3)iyilik 4)esenlik

Xezale*: ceylan

Zelale: duru, berrak

Zembure: bir çiçek adı

Zerence: keklik

Zergûne: yeşerti, yeşil

Zerrêne: altından yapılma

Zerrî: gönül, kalp, yürek

Zerrîbesta: gönül bağlamış, aşık

Zerrîne: gönül sahibi, gönüllü

Zerrîşa: mutlu, bahtiyar

Zerrîweşe: mutlu, bahtiyar

Zerrîzîze: duygulu, duygusal; hissi

Zerrîzîzî: duygululuk, duygunluk, duygusallık

Zilfe*: Farsçadaki “zolf” (saç) sözcüğünden

Zilfîya*: Farsçadaki “zolf” (saç) sözcüğünden

Zirave*: zarif, ince

Zîze: duygulu, duygun

Zîzî: duygululuk, duygunluk

No hewte ez şima re qale wendegehan de hêrîşkarîye bikerî. Na mewzu nika rojev de ya. Nê rojan de epey ma çîk dî, zerrî ma bî teng û ma zaf bî qehirîyay. Venî sewreg de badî meraş de di wendegeh de hêrîş bi.Zafî wendekar û mamoste merdî û bîyî birîndar. Herişkaran hurdî zî wendekar bî û ayî wendegeh de wendeyî.

Nika ma wina bifikrîye.

Çi semed? ....Qey?

Xeta ha qam da? Çi semed no tewir bi.Ma gedan xo erşawenî wendegeh ma vanî va bivanî, însanan ra bibe feydelî,va dareverî xo rê bibe sey çilay û biberiqî.

Çi heyfo ke no tewr nebeno lewra çi ko xelet esto.Pergalî ma de yew kemîtey esta.Wendegehan ma de yew problem estê.Problem zafî ez kam vacî kam nêvacî.Ti destî xo berzî ça destî to de maneno.

En venî ma va pergalî awrupa raşto ma etya dî xeta kerd lewra bi nizdi se serrî ma pergalî awrupa teqlit kenî.Ez tima tim vana ma sey şarî awrupa nîye gere ma yew pergalî newe virazi.No pergalî nêbedelîyo ma hema zafî probleman vînenî.Wendegeh ma de yew gede xo nêvineno wendegeh ma de yew gede nêbeno pîl,perwerde nêvineno çimkî xeta pergal da.

* En venî gere no pergal bibedelyo yew pergalî newe elzemo dima gere mamosteyî sey no pergalî perwerde vînî badî zî wendekarî bibedelî.

* Mamoste nêeşkeno wendekaran ra vacî ney çimkî terseno ke gerre yî beno.Ti wextîk dest mamoste giredî gede zî her çî keno û vano qey raşta.

* Perwerde de tima tim serrî ferdîyetey de vindeno ma gere eno bibedelnî ma serrî cematkî dir vinderî û gere herûnde ez ma bişuxulne.

* Perwerde de ma ca bide kaykerdiş ewro zafî wendegeh de cayî kaykerdiş çînyo zerrî bexçeyî wendegehan de yewna wendegeh virazyayî no xetaya mi zaf ca de zî vato la nêbedelyay.Zanyar sigmund fruyd vato ke "ti cuyeyî gede de kaykerdiş vecî peynîde çîk nêmaneno" ayî semed ra keykerdîş zaf muhîmo.

Ez kilmkî vacî probleman ma zafî ma heyan destî ma rê bero ma ke binuse.

Weşîye de bimanî.

ZAZAKÎ NEWS - Cemal Sureya, (1931 Erzîngan - 9ê Çeleyê 1990î Îstanbul), şaîr, nuştox û açarnoxê (çarnoxê) edebîyatê Tirkî yo. Şîîra Tirkî de têgêrayîşêko modernîst o ke sey Dîyînê Neweyî (İkinci Yeni) name beno, Sureya rayberîya ci kerdo. Ey ceribnayîşanê xo yê şîîre yê verênan mektebo mîyanên de kerd la xebatê ey yê şîîre yê esasî serranê unîversîte de dest pêkerdî.

Teberê kitabanê ey yê şîîre yê bi nameyanê Üvercinka (1958), Göçebe (1965), Beni Öp Sonra Doğur Beni (1973), Uçurumda Açan (1984), Sıcak Nal (1988), Güz Bitigi (1988) û Sevda Sözleri (1990) de; ey tewiranê (tür) ceribnayîş (deneme), rexne (eleştiri), rojane (günlük) û antolojîyî de zî eserî nuştî. Eseranê xo de temayê ke tewr zêde giranîye daya ser, eşq (heskerdiş), cinîye, tenyayîye, rexneyê sosyalo-sîyasîyî, merg, fikrê homayî, portreyî û poetîkaya manzûma yê. Aya bîne, ey Fransizkî ra çewresî (40) ra nêzdî kitabî açarnayî (çarnayî) Tirkî. Kitabê ey Onüç Günün Mektupları (1990) ra teber qet yew nuşte yan zî şîîra ey bê ke kovar û rojnameyan de weşanîyo, nêbîya kitab. Sureyayo ke wayîrê vînayîşêkê dunya yê sosyalîstî bî, kovara Papirüsî veta û teberê eşkerakerdişê vînayîşanê xo yê edebîyan de na kovare sey yew roşnvîrî semedê mojnayîşê fikranê xo sey yew hacet xebitnaya.

Keyeyê ci û cûyê) ey

Sureya mîyanê keyeyêkê Kurd-Zazayî yê Elewîyî de ame dinya. Keyeyê ey rîyê Serewedaritişê Dêrsimî ra mecbûr mendo ke Erzîngan ra koçê Bîlecîkî bikero. Sureyayî memurîya dewlete zî kerda. Sureyayo ke çar rey zewicîyayo, nînan ra teber "Üvercinka" û Tomris Uyare zî tede xeylêk kesan dir têkilîya xo viraşto. Heyatê xo yê hunerî de xeylêk mexlesî xebitnayî. Wexto ke ey nameyê "Cemal Süreyya"yo ke domanîya xo de dabi xo xebitnayêne, kewt yew îdîa û peynîya na îdîa de herfanê xo yê "y"yî ra yew eşt (vet). 9ê Çeleyê 1990î de rîyê komaya şekirî ra wefat kerd. Cenazeya ey 11ê Çeleyî de Camiya Şîşlîyî de nimajê perojî ra dima Goristanê Kulaksizî de ameye definkerdene.

Xelatê ke girewtê

Bi kitabanê ke nuştê, 1959 de Xelata Şîîre ya Yeditepeyî (Üvercinka), 1966 de Xelata Şîîre ya Sazgehê Ziwanê Tirkî (Göçebe) û 1988 de Xelata Şîîre ya Necatigilî (Sıcak Nal û Güz Bitigi) qezenc kerdî. Kovara Kitap-lıkî semedê serrgêra 75ine ya awanbîyayîşê Tirkîya 1998 de "Lîsteya 75 Serran de 75 Kitabî" amade kerde û Sureya bi di kitabanê xo (Üvercinka û Sevda Sözleri) na lîste de ca girewt. Aya bîne, eserê ey Aritmetik İyi Kuşlar Pekiyi yo ke domanan (tutî) rê nusîyayo û dima bîyo kitab, lîsteya 100 eserê bingeyênî ya Wezaretê Perwerdeyîya Mîllî yê Komara Tirkîya de rêza 30ine de ca girewt. 1991 ra nata hetê Komeleya Kultur û Hunerî ya Cemal Sureyayî ra Xelata Şîîre ya Cemal Sureyayî yena dayene.

Ame tespîtkerdene ke a cinîye maya hîrê domanan Sultan Oz (55) a. Nêzanîyeno ke Sultane erzîyaya çem yan zî a bi xo eşta çem.

Heto bîn ra ame musayene ke mêrdeyê cinîye Kemal Oz zî 10 serrî verî dewe de netîceya hêrîşêkê heşî de birîndar bîyo û nêweşxaneyo ke tede binê tedawî de bi de merdo.

Netîceya hadîse de 10 wendekarî, 4 malimî, yew polîs û yew xebatkarê marketê mektebî birîndar bîyî. Wendekarê hêrîşkarî zî bi eynî tifingî xo kişt.

Hadîse ra pey hetê dozgerî ra tehqîqat ame akerdene û wezîfedaranê dezgehê perwerdeyî ra 2 mesulî û hêzanê asayîşî ra 2 mesulî karê xo ra ameyî dûrîvistiş.

Midurîya Asayîşî ya Pêroyî ya Tirkîya ewro eşkera kerd ke tehqîqatê hêrîşê vera mektebî de 16 kesî ameyê tepiştiş.

Roniştişê Nevzat Bahtiyarî yo ke 6ê Nîsane de Mehkemeya Cezaya Girane ya 8. ya Amedî de amebi vînayîş de, avukatê Arîf Guranî Berat Kocakaya û Ezgî Îpeke waştişê redkerdişê hakîmî kerdbî. Mehkeme no teleb red kerdbi.

Dewaya ke ewro celseya aye ya dîyîne amey dîyene de, mehkeme Nevzat Bahtiyar cînayetê Narîn Gurane rê ardimkerdişî ra sûcdar vîna. Mehkeme, 17 serrî cezaya hepisî da Bahtiyarî.

Cenazeya ke bi xebata înan awe ra amey vetiş, seba karê otopsî wedarîya morgê Nêweşxaneyê Dewlete yê Dêrsimî. Ame eşkerakerdiş ke nasnameyê cinîya ke texmîn beno 55 serre ya hema nêameyo tespîtkerdiş.

Bome bome
Ama dîyarê mereke Gula min a voreke
Ti ke Heqî zonena derdûnê ma têra meke

Delî deli delî delî delî delî hala bê îta
Bome bome bome bome bome bome hala bê îta

Mi ke dot ra selam da to xo nata bota (no het û do het ra) da
Ma wo kotîme perozî pepûg ma rê kerd pêda

Delî deli delî delî delî delî hala bê îta
Bome bome bome bome bome bome hala bê îta

Ma wo ginayîme ro ko çene serva eyî namê to
Tepîya ma ca verdana qedayê xo ken serê to

Delî deli delî delî delî delî hala bê îta
Bome bome bome bome bome bome hala bê îta

Ez o cor de amune/şîne ke zalime na wa cer ro yena
Min o selam da ve/bi ci dot (do het) ra tene xo sikna

Delî deli delî delî delî delî hala bê îta
Bome bome bome bome bome bome hala bê îta

Xizir perr ser rade seveta mi Gulnaze xatirê xo biwaze belkîya keşî ra mevaze

Delî deli delî delî delî delî hala bê îta
Bome bome bome bome bome bome hala bê îta

Ez o amo dîyarê kaşî to xo sikit wertê vaşî
Nata (no het ra) vinde lewe piranî derdî bene yawaşî

Delî deli delî delî delî delî hala bê îta
Bome bome bome bome bome bome hala bê îta

Vatox: anonîm
Transkrîpsîyon: Ozcan Yilmaz

Camîya Pîle

Cadeyê Gazî de weverê Xanê Hesen Paşayî de ca gêna. Anatolîya de camîya ewline ya, Elemê Îslamî de sey pancin Harem-i Şerîf yena qebûlkerdiş.

Ewilî dewrê Paganan de yew mabet bîya, dima ra bi nameyê Mar Toma sey Dêre ameya xebitnayîş. Wexto ke serranê 639î de kewena destê Mislimanan û bena camî, nameyê aye beno Cami-i Kebir.

Camîya Pîle her dem de muhîmîya xo pawite. Nika zî Amed de camîya en muhîmin a sey zîyare yena vînayîş. Semedo ke camî de çend rey şewatî vejîyayî û nê şewatan de zerar vînaya zaf rey restore bîya. Restoreyo en pîl serranê 1091î de demê Selçukîyan de bîyo. Dima ra hetê Sultanê Selçukîyan Giyaseddin Keyhusrev, Sultanê Artuklîyan Melik Salih, Sultanê Akkoyunîyan Uzun Hasan, Padîşahê Osmanîyan IV. Mehmed ra serranê 1975-1977î de ameya restorekerdiş. Kullîyeya Camî de rêça her demî esta.

Çar hetê camî semedê çar mehzebê Îslamî ameyê cîyakerdiş. Roja ma ya ewroyîne de Hanefî û Şeîfî cîya-cîya mekanan de îbadet kenê. Cayo ke nika tede Henifî îbate kenê esasê xo de verê cû sey Dêre ameyo xebitnayîş û Dêre ra açarîyayo camî. Camîya pîle hetê mîmarî ra manena Camîya Emeviye ke Şam de ya. Orteyê camî de mîyanê demiran de yew saeta tîje esta. Na saete goreyê rîvayetan ra hetê zanayoxê kurdan El Cezerî ra aneya viraştiş. tay çimeyî zî vanê dewrê Romayan de ameya viraştiş..

Camîya Palo

Cadeyê Melîk Ahmetî ser o kuçeyê Kara de ca gêna. Camîya Palo seserra 15ine de hetê Hukumdarê Akkoyunîyan Uzun Hasanî ra ameya viraştiş.

Minare, hetê Vakurûrojhilatî de ca gêna. Kiştêka kaîdeyê Minare bi kerrayanê sîya yê bazaltan û kiştêka ci zî bi rengê zerd-sipî ameya piştiş.

Qaso ke yeno avtiş demê viraştişê Minare de semedo ke dorûverê Amedî ra vilikê boyinî bi qantiran ardîyayê, camî ra tira vanê camîya “Miskline” zî. Naye ra minare ê wextan de mîyanê qilifêk de ameya muhafezekerdiş û tenya roja îne no qilif yeno akerdiş û boyêka weşe vilayê dorûverî bena. Corê kaîdeyî de yew kitabe ser o nuşte esto. Kitabe ra heta sereyê minare bi şeritan susê geometrikî estê.

Minareya Çarlinge, Camîya Şêx Mutahharî

Serranê 1500î de hetê Sultanê Akkoyunîyan Kasım Beyî ra dîyaya viraştiş. Semedo ke na camî mezelê Şêx Mutahharî ser o ameya viraştiş tira vanê Camîya Şêx Matarî.

Camîya Şêx Mutahharî de çîyo en muhîm mirane ra. Mînareya Çarlinge çar lingan ser o vinderna û Anatolîya de yew nimuneyê aye çin o. Çar lingê aye çar mehzebê Îslamîyetî temsîl kena. Mînareya ke çarlingan ser o ya zî Dînê Îslamî temsîl kena. Minare, hetê vakurûrojhilatê camî nde ca gêna û mîyanê rayîrî de ya. Mînareya ke semmtê Balikçilarbaşi de ya hetê her kesî ra yena zanayîş.

Camîya Qerşunine – Camîya Mehmet Paşayo zimbêlin

Hem sey Medrese hem zî sey hemam a. Demê Osmanîyan de hetê Walîyo en ewilin Mehmet Paşayo zimbêlinî ra serranê 1516-1520î de Dêra Surp Theodora yê Ermenîyan (Surp Toros) ra açarîyaya camî.

Mîyanê Kuçeyanê Fatihpaşa, tay wetê Camîya Nasuhpaşayî de ca gêna. Xususîyetê Camî yo en pîl qubeyê aye qerşunan ra ameya viraştiş. Semedo ke qubeya ci qerşunan ra ameya viraştiş mîyanê şarî de tira vanê Camîya Qerşunine.

Semedo ke Mehmet Paşayo zimbêlinî wîlayetê Amedî û xeylê cayê bînî bi ardimê Îdrîs-î Bedlîsî destê Safevwîyan ra girewto unvanê "Fatihpaşa" girewto. Camîya ke daya viraştiş rê zî vato camîya Fatih Paşa. Minareya camî hetê vakurûrojhilatî de ya û dusyayeyê camî ya. Ber vejîyeno hewş û minare silindirik bir yapıya sahip olan minare, sarımsı taşlarla örülü.

Camîya Melek Ahmed Paşayî

Camîya Melek Ahmed Paşayî ke eserê Mîmar Sinanî ya dekewtişê Berê Riha de çepê Cadeyê Camîya Melek Ahmedî de ca gêna; Yew embar ser o merdim şono mîyanê camî. Cami, mabênê serranê 1587-1591î de hetê Amedij Melek Ahmed Paşayî ra ameya viraştiş.

Semedo ke hetê rojawanî ra berê xo tonozu yo û hetê rojhilatî ra berê xo sey tac a camîyanê bînan yê bajarî ra cîya ya. Yew pacaya ci ewnîyena Vakur yew pacaya ci zî ewnîyena rojhilat. Binê qubeyan de çar hetê camî bi pacayan ameyo piştiş. Xususîyetê camî yo bîn zî bi çînîyanê kehenan ameya piştiş. Nê çînî zaf weş ê û eleqeyê her kesî ancenê.

Camîya Behram paşayî

Camîya Behram paşayî ke demê çiraxtîya Mîmar Sînanî de, seranê 1564 -1572 de virazîyaya, hetê Walîyê Amedî Behram Paşayî r dîyaya viraştiş..

Taxa Zîya Gokalpî, kişta Banê Dengbêjan de ca gêna. Na camî zî dewrê Osmanîyan de ameya viraştiş û zaf namdar a. taybetî dekewtişê mukarnasin, çilehaneyê ci û awanayîya direvakine eleqa ancenê. Camî yew qubbe ya, dorê aye bi nişlanê kemerinan ameya piştiş. Mîyanê her nişleyan de yew paca esta. Pacayî zî bi asinan ameyê piştiş.

Mîhrabê camî û minberê ci mermerin ê, mîhrap zî tede dêsê camî bi çînîyanê kewe ameyê xemilnayîş.

Camîya Îskenderpaşayî

Na camî zî dewrê Mîmar Sînanî ra menda. Taxa Îskenderpaşayî, kuçeyê Telgrafhane de ca gêna. Îskender Paşayo ke serranê 1551 de Amed de 14 serrî wezîfe kerdo hetê ey rê ameya viraştiş.

Merdim eşkeno beranê Vaşurûrojawanî û berê Rojawanî ra bikewo mîyanê camî. Tem orteyê camî de yew çinarêre esta. Bajurûrojhilatê Camîya Îskenderpaşayî de, zîyara torinê Îskender Paşayî esta. Na zîyare yew qubbeyîn a û çar goşeyê ci sey kemeran ê. Cayê cematî bi panc kemeran serê çar sutunan ameyo înşakerdiş.

Camîya Alîpaşayî û Medreseya ci

Camî, Cadeyê Turistîkî, taxa Alîpaşa de ca gêna û mabênê serranê 1534-1537 de hetê Walîyê Amedî Hadim Alî Paşayî ra ameya viraştiş.Na camî zî hetê Mîmar Sînanî ra ameya viraştiş. Cayê Şeîfîyan zî dima ra serranê 1769-1770 de ameyo viraştiş. Heto bîn ra kullîye de Medreseya Alîpaşayî, zikirxane, hemam û orteyê hewşî de yew şadirwane esta. Minareya Camî bi kerrayanê sipîyan ameya piştiş. Cdêsê camî bi kerrayanê bazaltî ameyê viraştiş.

Medreseya ke Rojawanê Camî de ca gêna, yewqat a û çargoşe ya. Raşt û çepê hewşî de vernîya înan de eywanî tem panc ode estê. Vakurê hewşî de mescîta heştgoşe ca gêna. Zemanêk verê cû tîya de derse ameya dayîş. Medreseya ke yew dem sey banê veradayeyan ameya xebitnayîş, ewro dîyaya Qeymeqemtîya Sûrî.

Camîya Hz. Suleymanî

Camîya ke semtê Îçkale de kişta Sûran de ameya awankerdiş mîyanê şarî de tira ‘Camîya Hz. Suleymanîû Camîya Nasirîye’ yena vatiş.

Wexto ke bajarê Amedî hetê mislimanan ra ame girewtiş 27 sahabeyî tîya de ameyê definkerdiş. Dima ra tîya sey cayê îbadetxaneyî ame xebitnayîş. Goreyê kitabeyo ke corê camî de yo ra, na camî mabênê serranê 1156-1179 de dewrê Nisanogullarî de hetê Ebul Qasimî ra ameya viraştiş. onca goreyê rîvayetan ra ba camî hetê hukumdarê Merwanîyan Nasruddevleyî ra ameya viraştiş û aye ra tay kesî tira vanê Camîya Nasirîye. Na meqbere de 2 berê tarîxî ke vejîyenê hewşê camî estê. kişta camî de mezelê sahabeyan esto. Semedo ke mîyanê şarî de uca sey cayê sahebeyan yeno zanayîş roja panşeme û îne camî hetê şarî ra yena zîyaretkerdiş.

Camîya Nebî

Cadeyê Gazî ser o ya û kişta Meydanê Şêz Saîdî de ca gêna. Canî kerrayanê sipî û sîya ameya viraştiş serê ci de sey piramit yew qubbeyo pîl ameya girewtiş.

Semedo ke Minareya ci ser o kitabeyê ke, Hz. Muhammed ra behsê "Kaal-en Nebiy" beno tira vanê Camîya Pêxamberî. Dewrê Akkoyunan de seserra 16ine de ameya viraştiş. yeno fehmkerdiş ke, serranê 1530 de hetê qesabo Amedij Haci Huseyinî ra sey xeyrat ameya viraştiş. Dorûverê Camî bi kerrayanê sîyayan ameyo piştiş. Hewşê ci hîra yo û bi bazaltê sîyayan ameya viraştiş. mînareya camî serra 1960 de cayê ci ra ameya vetiş û newe ra ameya viraştiş. Minare bi planlê çargoşe, yew şerefeyin a.

Afsaneyê 27 Sahabeyan

Demê Murtaza Paşayî de meqberdarê sahebayanê şehîdan Şêx Muhyiddin Efendî bîyo. Meqberdar her şewa panşemeyî şino mehzenê cenazeyanê şehîdan. Wexto ke şino vernîya şehîdan bi destê xo gonîya înan bi peme keno pak.

Şêx Muhyiddin Efendî rojêk mîyanê suke de bi xemgînî şino û yeno. Demêk badê cû yew rîsipî vejîyeno ey vernî û pere dano ey. Meqberdar bi ê pereyan peme gêno û keno ke gonîya şehîdan bikero pak. Serê Şehîdan de ortîya ke hetê Murtaza Paşayî ra ameya newekerdiş esta.

Meqberdaro ke heta a roje serê cenazeyan anêkerdo meraq keno û ortî hewanano. La vîneno ke rîsipîyo ke suke de pere dayo ci mîyanê mezelî de yo. Meqberdar terseno û beno sey ker û lal. Wexto ke na hedîse yena eşnawitiş hinî gonîya şehîdan zî nêna rişnayîş. Demêk badê cu bero ke vejîyeno mahzenî bi dêsan yeno padayîş.

Nika bero ke vejîyo no mehzenî çin o û kes nêzano ke bero kehen kam ca de yo. Nameyê nê şehîdan demê Murtaza Paşayî de kitabeyan ser o ameyo nuştiş û wina yo:

Reis-i cumledir Sultan Suleyman

Birayê Ridvanî Mesud ey can

Beşîr û Hazma, Amr û Şabe, Sabî

Di Zeyd, di Halid, yew Numan

Di Muhammed, Abdullah uçdur

Di Hasan nam, yew Kabî Zişan

Fudayl u Malîk û Fabr û EbulHamd

EbîNasr û Magirê eyle izan.

Avaşîn Yılmaz

Adıyaman

Semsûr (n)

Besni

Bêsnî

Çelikhan

Çêlikan (n)

Gerger

Aldûş (n)

Gölbaşı

Serê Golan (n)

Kahta

Kolik (n)

Samsat

Semsat (n)

Sincik

Tut

1. DESTPÊK

Vateyê verênan, wextê verênan ra heta ewro ciwîyayişê komelî ra nesilîyenê û virazîyenê. Inê tewirê edebîyatê şarî, ciwîyayişê komelî ra, şeklê ciwîyayişê komelî ra dûr nînê krîtîk kerdiş. Vateyê verênan tecrubeyê çand seyî serran xo mîyane de îhtîva kenî. Ê, hîs, fikir, bawerî û kultirê yew komelî eşkera kenî. Semedo ke vatoxê înan belî nîyo, anonîm ê. Qerekterê yew komelî zî vateyê verênan de belî beno. Xulasa semedê yew komelî şinasnayişî ra vateyê verênan, wasitayêk muhîm ê. Yew komel eke cotkarî keno, zafê vateyê verênanê inê komelî zî cotkarîye sero benê. Eke yew komel kişta deryayî de roşeno û tîcaretê maseyan keno, vateyê verênanê ay komelî termanî deryayî îhtîva kenî.

2. PÎRANÎ DE VATEYÊ VERÊNAN

Ma cêr de goreyê babetanê ci vateyê verênan hîrê tesnîf kerdî. Labelê kê şinê inê tesnîfan bizêdnî. Vateyê verênan ke cêr de mi sey nimûne dayî ra tayêne mi arî kerdi, tayêne zî mi kitaba Malmîsanijî ''Folklorê Ma Ra Çand Numûney'' î ra girewtî. Ê ke mi arî kerdî kişta înan de perantezi mîyanê de MAK(Mi arî kerdî) nuşte yo.

A. Tesnîfo Ewilîn

Pîranî de semedo ke komel zafanê cotkarîye û heywantîye keno, zafê vateyê verênan wîna motîfan îhtîva kenî: Dare, hêga, sindor, cite, cuwen, paletîye, vaş, bize, manga, ga, golik ûsn. Cêr de ma ino îzahatê xo rê wareyê pîranî ra tayê nimûneyan danî û inê vateyê verênan hetê mehna ra krîtîk kenî:

a. Margirewte herinda resnî(kendîl) ra terseno. (MAK)

Keso ke mar ey dano edî herinda resnî ra zî terseno. Çimkî herinda resnî zî mar manena.

Bitirkî: Sûtten agzi yanan yogurdu ûfleyerek yer.

b. Kîbareyi gayê citî rê nêmanena. (MAK)

Ê ke wesfeyê xo nêanê ca miheqqeq heqê ci danî.

c. Oyo ke elbon virazeno, qulpan(çelman) zî pakeno. (MAK)

Keso ke aqilê xo de projeyêk virazeno, goreyê ay proje hedrayîya xo zî keno.

Bitirkî: Mînareyî çalan kilifini hazirlar.

ç. Mi cita xo kerda, nêreyê xo leqnayo. (MAK)

Mi wesfeyê xo ardo ca. Oyo ke bara mi kewto mi kerdo. Ez rehet a.

d. Ma herê xo sermitnayo, boçe de verdayo. (MAK)

Ma qismê mûhîm yê karê xo qedenayo, qismêko sivik de vindertî.

Bitirkî: Yûzdûk yûzdûk kuyruguna geldîk.

e. Pê estorê şarî kê espar nêbenî.

Pê malî şarî kê yew ca nêresenî.

ê. Qurreyeyi gayê citî rê zî nêmanena.

O yo ke qurretî keno kam gam bibo ko heqê a qurretîye bido.

f. Biza ke biza heta ke cayê xo dûz nêko nêrakuwena.

Her kes gerek goreyê layiqê xo têwbigeyro.

Kê şinê wîna nimûneyan xeylek bizêdnî. Tene wareyê pîranî de ney, pêro wareyanê kirdan de semedo ke debara înan pê cotkarîye û heywantîye beno, vateyê verênanî înan tewr zaf inê wirdî babetan ra motîf û terman îhtîva kenî.

B. Tesnîfo Diyin

Kirdan mîyanê de semedê cinîkan ra zî xeylêk vateyê verênan estî. Înan ra zafê cinîkan kêm aqil û kemanê danê şinasnayiş. Her çande qebul kerdiş zehmet bibo zî komelê kirdan mîyanê de cinîkê yew game camêrdanî ra tapa menda ya.

Wîna zafê vateyê varênanî de cinîkê wîna îzah bîyê: Zaf qal kenî, aqil sivikî, nêzanî debara keyî bikerî. Tayê nimûneyî:

a. Cinî bî kuarî, kelle berd da Eyşê Farî. (MAK)

Cinî wayirêk meqamî bîya, karê nêbeye û nebaşî kerdî.

b. Aqilê cinîyan keşa înan de yo, wexto ke wardenî rişeno. (MAK)

Cinîkê bêaqil ê. Riyê ino ra kê gerek zaf ehemîyet ndî vaetyanê înan.

c. Cinî kê ezîz zî kena rezîl zî kena.

Ina vateyê verînan tirkî de zî eyn şekil de est a. Her çande tîya de cinîke, hem baş hem zî nebaş hetanî ra tesvîr bibo zî peynî peyen de mehnayêka nebaşi fehm bena.

ç. Cinî zî nême bena, mal nême nêbeno/ Wa cinîya kê ortax biba wa malê kê orta nêbo.

Her çande tîya de çîyo ke qest beno nebaşeya ortaxîyeya zî, cinîke sey çîyê ke bêmûhîm ameya tesvîr kerdiş. Binê inê vateyê verênan de mantiko nebaş û tapamende esto.

d.Cinî çande raşt biba zî sey vaştirî çewt a.

Çandê kêm bibê zî tayê vateyê verînan de cinîkan rê mehnayêka pozîtîf wenîya ya. Nimûne:

Cinîya dewe, dest û polê camêrdê xo ya: Her çande pozîtîf biasa zî ina vatêyê verênan de zî cinî sey parçêyê camêrdî hesibîya ya.

C. Tesnîfo Hîreyin

Ino tesnîf de ma vateyê verênanî pîranî de armenîyan sero vindenî. Seke ma pêro zanî jenosîdê 1915î ra ver wareyê pîranî de xeylêk armenîyê ciwîyaynî. Hem merkezê pîranî de hem zî dewanê pîranî de. Kirdî û armenîyê çand sey sere pîya ciwîyayî. Ino zî sey sewbina zafê çîyan, tesîrê vateyê verênanê kirdan zî kerdo. Wexto ke ma inê vatêyê verînan ra ewnîyenî, armenîyê xebatkar, cîhat û dewlemend ameyê tesvîr kerdiş. Ino tesadûf nîyo helbet. Cîhatî û xebatkarîye armenîyan malumê ma hemîn a.

a. Armenî va, kê çand roj betal bîyê, kê ande roj zî veyşan benî.

b. Armenî va, lingî pize çarnenî.

Seke şima inê wirdî nimûneyan de zî veynenî tîya de vatoxê vateyê verênan, vatişê armenîyêk neql keno. Yanî wayirê vateyê verînan esil bi xo armenîyêk o.

c. Bixebetî sey armenî, biweri sey mîrî.

Tîya de hewna xebatkarîye armenîyan tesvîr bîya.

d. Armenî va wa aqilê peyen yê kurdî mi de bibo, wa çîyêkê mi çinê bo. (MAK)

Semedo ke aqilê kurdî, tewr peynî de wexto ke heme çî qewmîya yeno sereyê ci ser ina vateyê verênan vacîye ya. Cîranê kurdan armenîyan ino ferq kerdo û ina qale vata.

Çimeyê Nuşteyî: https://koyohewtin.blogspot.com/

Zîyaretkerdoxî eşkenê bi wesaît tayê mehelayanê qeza ra ravêrê û şirê Koyê Saqizî. Uca ra pey zî zîyaretkerdoxî rayîranê bînan şuxilnenê û vejîyenê qismanê berzan ê koyî. Gularî ke mîyanê rîyê zinaran de berz benê, bi taybetî nuqteyanê nêzîkê sereyê koyî de zêde asenê.

Nika meraqdarê nê Gûlaran şinê înan vînenê la tirakerdişê înan qedexe yo.

Çarçewaya tehqîqatê vîndîbîyayîşê Gulîstan Dokuye de maye Bedrîye, pî Halît, waye Aygul Doku û avukatê înan Alî Çîmen Edlîyeyê Dêrsimî de pawitişê xo domnenê.

Waye Aygul Doku wina va: "7 serrî yo keynaya ma, ma ra girewtê. Ez veng dana Wezîrê Edaletî Akin Gurleko ke mesûlê edaletê pêro Tirkîya yo, ey hêvîya ma kerd gane, Serekkomarê ma û serekdozgerê ma rê spas kena. Ma wazenê heta peynîye ser o bêro şîyayîş. Ma wazenê hesêbê nê çîyan bêro persayîş. Ma nêwazenê ke serê na babete bêro pîştene."

Maya aye Doku zî îfade kerd ke heta ke a cenazeya keynaya xo nêgêro do Dêrsim ra nêşiro, qiseykerdişê xo wina qedîna: "6 serrî yo naye ma zanê. Ne rojê ma roj o, ne zî şewa ma şew a. Roşan ame Gulîstan çin a. Têlefon ceneno ez vana Gulîstan a, vazdana labelê Gulîstan nîya. Şima a keyneke ra çi waşt?"

Sakikî eşkerayîya xo de wina va: "Tirkîya senî jenosîdê Bosna û Fîlîstînî nas kena, ganî bi eynî hawa nêzdîyê dejê şarê Kurdî zî biba. Vîzêr mi yew teklîfê qanûnî amade kerd û da parlamento. Ganî no parlamento qetlîamê vera birayanê ma sey jenosîd bivîno."

Sakikî bale ante muhîmîya ciwîyayîşê hemparî ser û wina dewam kerd: "Eke qerar o bo ke ma pîya biciwîyê û pîya yew heq û huquq awan bikerê, ganî dejê Kurdan bibo dejê nê parlamentoyî zî."

Roşanê Serê Serre yew roşano tewr verên ê Kurdanê Êzidîyan o û her serre destpêkê menga nîsane de Kurdê Êzidî goreyê kultur û edetanê xo nê roşanî pîroz kenê.

Dewa Kîwexî de, sey serranê vîyarteyan emser zî zaf Êzidî Hezex û qezaya Midyadî ya Mêrdînî ra û Ewropa ra ameyî.

Zaf turîstî şîyî Kîwexî

Ancî seba şayîya Roşanê Çarşemê Sûrî zaf kesî teber ra şîyî dewe, roşanê Kurdanê Êzidîyan pîroz kerd û înan dir rojêka weşe vîyarna.

Goreyê Êzdayetî, Melekê Tawisî viraştişê dinya çarşemeyo yewin yê aşma nîsane de temam kerdo.

Kurdê Êzidî serranê 90î koçber bîyî

Seba têmîyanbîyayîş û pêrodayîşanê serranê 90î Kîwexî ra û bi desan dewanê Mêrdîn, Êlih, Şirnex û Rihayî ra nêzdîyê 200 hezar Kurdê Êzidî dewê xo terk kerdî û şîyî Ewropa.

Nika êyê ke seba Roşanê Çarşema Sur xerîbîye ra agêrayê, bawkalanê xo de Roşana Serê Serre pîroz kenê.

Çarşema Sur her serre çarşema hîrêyine ya menga nîsane de yena pîrozkerdiş.

Êzidî roşan de cayê bimbarekî, goristanan zîyaret kenê. Şar, bade şayîyan keyeyan zîyaret keno.

Merkezê Kongre û Kulturî yê Unîversîteya Muş Alparslanî 5ê Nîsane 2026 de yew wextê tarîxî re şahîdî kerde. Namdaranê muzîkê şarî yê Zazayan ê ke dinya de yeno zanayene, Mikaîl Aslanî, dora verêne ke ameyo Muş, yew konsero tarîxî û programo sûdbexş/faydedar îcra kerd. (Mikaîl Aslanî, vere coy zaf rey waştibi ke Mûşî de konser bido, labelê yan misadeyê resmî nedîyêne yan zî salone peyda nêbîyêne. Peynîya xebat û keda derge ra dima, Mûşî de îcrayê nê konserî, hem hetê Aslanî ra hem zî hetê heskerdoxanê muzîkî ra zaf muhîm bi û no zî hetê her kesî ra eşkera bi). Embazê Aslanî, Cem Erdost Îlerî, Olcay Bozkurt, Sitar Sertaç Şanlı û Baran Ertaş zî konser de vejîyayî sehne. Performansê înan o sehne zî fewkalade bi. Teberê nînan de hunermend Aslanî, temsîlkarê modern ê kulturê dengbêjî ra Delîl Dîlanar zî mîhman kerd û yew konsero nêvîrakerdişî/bêvîrîkerdişî da.

Merkezê Kongre û Kulturî yê Universîteya Muş Alparslanî, 5 Nîsane 2026.

Na şewa taybete de, ke teqrîben 1200 heskerdoxê muzîkî salone pirr kerdî, tenya yew goşdarîya muzîkî nêbî, eynî wext de yew “pirdê melodiyan” bî ke ziwan û kulturî tede varar şîyî yewbînan. Konserî rê tenya heskerdoxê muzîkî yê ke Mûş de ciwîyenê nê, eynî wext de bajar û qezayanê dormeyî ra zî tewrbîyayîş zaf bî. Nê çarçewa de, bê merkezê Mûşî de, bi taybetî Gimgim [Varto] ra û heme qezayanê bînan ra zî yew koma goşdarîye ya zaf pîle konser de ca girewte. Bi taybetî, Elewîyan ê ke qezayanê sey Varto û Xinis de ciwîyênê, konserî rê eleqeyayo zaf pîl nişan dabî. Teberê Muşî de, Çolîg [Bingöl], Bitlîs, Batman, Van û Erzurumî ra zî konserî rê eleqe zaf bi. Konser, teqrîben hîrê saetî dewam kerd û peynîya konserî de heskerdoxanê hunerî govend na ro. Prosesê konserî de zaf goşdaran hema-hema her kilame de hunermendan rê îştîrak kerd û paşt da hunermendan.

Konserî de teyna goşdarî normalî çinî bî, îdarekaranê mehelî û zafanê mensubê sazîyanê sîvîlan zî protokolî de ca girewtibî. Mesela, şaredaranê/beledîyaya herême ra, Şaredarê Mûşî Sırrı Söylemez, Hemsereka Şaredarîya Gimgimî Gülbahar Kaya û Hemsereka Şaredarîya Tetwanî Belkiza Beştaş Epözdemir zî iştîrakê konserî kerdibî. Reyna, Serekê Baroyê Mûşî Kadir Karaçelik û çend îdarekaranê sazîyanê sîvîlan zî konser de ca girewtibî. Bêşik, no zî semedê wayîrvejîyayîşê fealîyetanê kultur û hunerî zaf muhîm yew gam a, yew merhale yo.

Konserî rê zafêr cîwanî tewr bîyî, la tewrbîyayîşê zafê heskerdoxanê hunerî yê ke serê 50 serrî ra yî, zî bale ante. Seba mi, yew taybetîya konserî zî, tewrbîyayîşê cînîyan yê çarşafinan bî ke humara înan kêmî nêbî. Konserî de Zaza û Kurmanc, Elewî û Sunî kişta yewbînan û têmîyan de bî. Teyna no fotograf, polîtîkayê rejîmê Kemalîstan puç kerdêne. Şima zanênê, îdeologanê Kemalîstan ra Hasan Reşit Tankutî kê pêşnîyaz kerdibi “mabêne Zaza û Kurmancan de barajêkê Tirkan awan bikê” û her di grûban yewbînan re dûrî bifînî. No konser û no fotografî mojneno ke, pêşnîyazê Tankutî çiqas bêmana û bêfayde mendo. Helbet no fotograf, seba Kemalîstanê sey Nazmi Sevgen û Naşit Hakkı Uluğî, ke waştênê Zazayan sey Elewî û Sunî yewbînan ra cîya bikê û mabênê înan de dişmenatî biramitê, amênê menaya xeyalşikitişî.

Merkezê Kongre û Kulturî yê Universîteya Mûş Alparslanî, 5 Nîsane 2026.

Çîyo ke konser de tewr zaf bala merdiman antêne, zafrengîya ziwananê sehneyî bi. Konser, bi eseranê Mikaîl Aslanî yê Zazakîyan/Kirmanckîyan dest pê kerd, bi beşdarbîyayîşê Delîl Dîlanarî, bi kilamanê/dêyîranê/lawikanê/strananê Kurmancî û Tirkî hîna dewlemend bi. Ziwanê qedîmî/kehenî yê Mezopotamya û Anatolya ke, eynî sehneyî de bi eynî heyecanî vajîyayî, goşdaran mîyan de coş û kefweşî yo pîl viraşt. Dêyîrbaz Mikaîl Aslanî bi tarzê xo yo xususî ke enstrumanê modernî û vengê tradîsyonî têmîyan kerdibi, salone heme sêhr/efsun/mest kerd. Bêguman, performansê orkestra yo serkewte zî semedanê nêvîrakerdişî/bêvîrîkerdişê konserî ra yew bi. Konserê Aslanî de goşdaran, xemgînî, kêf û coş pêro-pîya cuyayî. Aslanî, kilamanê/dêyîranê/lawikanê xo yê ke zaf yenê hes kerdene sey Mîraz, Çem Vano, Hal Yamano, Elqajîye, Gulbaharê, Hegayê Hergî, Way Way Nînna, Qereçore (Hey Kerê), Mel Şî û zafê bînî pêy xemgînî û şahî îcra kerdî. Wexto ke ma lawikanê hunermend Aslanî goşdarî kerdênê, ma xo Dêrsim de, Çolîg de, Gimgim de, Koyê Munzurî de, Koyê Sipî de, Warê Şerevdîn de, Raştê Qiban de û yan zî cayêkê muqeddesî/pîrozî yê Kirmancîya Beleke û Kirdane de dîyênê/vênayênê. Dêyîranê Zazakî ma ge berdênê Dizgun Baba, ge Muzir Baba, ge Heser Baba, ge Goşkar Baba, ge Sey Riza, ge Rençber Ezîz, gâh/ge Çirikê Xizirî û ge Kilavuzê Tûyê.

Merkezê Kongre û Kulturî yê Universîteya Mûş Alparslanî, 5 Nîsane 2026.

Konserî de yew hereketê şewe yo zaf rind û weş zî, beşdarbîyayîşê hunermend Delîl Dîlanar bi, ke sey hunermendo meyman vejîya sehne. Bi vejîyayîşê Dîlanarî, tufanê çepikanê salone, nîşanê wefa û hesretê şarê Muşî bî ke seba hunermendê xo nîşan da. Delîl Dîlanarî, bi vengê xo yo berz û vêşayî kulturê dengbêjî bi usulê modernî pêşkeş kerd. Her kilama dengbêjî kê hunermendî wendêne, goşdarî berdêne yew raywanîya tarîxê xorîn û cuyayîşê Kurdan. Dima mamosta Mikaîl Aslan û Delîl Dîlanarî duet kerd û kilamê Kurmancî yê kê zaf yenê zanayêne sey Neçîrvano, Serayê, Çi Çeme (Ehmed Beg) û kilamanê zafê bînî pîya vatî. Performansê her di hunermendan zî vîr û hafizayê şarê ma de nika ra cayêko weş û erjaye girewt.

Yeno ke zanayîş, huner, ziwanî tenya ferhengan û kitabanê gramerî de hepsî kerdene ra nexelesneno; eynî wext de ziwan, kuçeyan de, sehne de û tewr cayanê bînan de, bi taybetî hîsanê merdiman de awan keno. Raya ke hunermendê sey Mîkaîl Aslanî akerda, tenya serkewtena muzîkî nîya; eynî wext de mucadeleyê cuyayîşê yew ziwanî yo. Eşkera yo ke no konser zî, teyna yew organîzasyonê muzîki nêbi, menaya konser hîna xorin bi. Malum o ke, seba polîtîkayanê asîmîlasyonî û tedayê seserra peyêne, Zazakî nika hema-hema sekerat/nêvînê mergî de ya. Na nêweşîye ra werizîyayîş; tenya bi faalîyetanê bikalîteyan ê warê edebîyat, matbuat, huner, kultur û muzîkê Zazakî mimkun beno. Teda û qedexeyê serê ziwanê Kurdkî, herçiqas kêmî bîyê zî, dem bi dem dewam kenê. Bêşik, nê muameleyê keyfî yê vera Kurdkî, seba vînayîşê/asayîşê Kurdkî mîyanê hunerî de yew barîyero tewr pîl o. Eşkera yo kê, nê demanê peyênan de bi sistbîyayîşê nê astengan, ziwanê Zazakî û Kurmancî de sey yew ronesansî averşîyayîşêk est o. Na rewşe, bi taybetî seba Zazakî, ke nika a sekerat de ya, zaf muhîm o. Hêvî û waştişê ma no yo ke, polîtîkayê teda, qedexekerdiş û asîmîlasyonî yê vera ziwananê madunan/bindestan bi temamî wedarîyê. Bi nê qaydeyî, Zazakî zî, ke yew ziwanê madun o, bieşko hîna rehet nefes bigîro û biciwîyo. No sebeb ra, muhîmîya fealîyetanê hunerî û kulturî sey konferans, panel, workshop, sempozyum, konser û tîyatro, seba weşmendîya Zazakî nêna nîqaşkerdene. Na raye ra, paştdayîş û zafkerdena nê tewr fealîyetan, seba ma heme wezîfeyanê tewr verênan ra yew o. Ez hêvî û bawer kena ke, seba ke lazim o ma ziwanê xo re qiymet û paştgîrî bidê, çi ke destê ma ra yeno ma do bikerê.

Bê netîce/peynî de, ma xo vîr ra mekerî ke; ma tenya bi ziwanê xo, kulturê xo, tarîxê xo, îtîqatê/bawerîya xo û xafizaya xo ya kolektîfe eşkenê ganî bimanê. Ewro ziwanê ma, wendiş wazeno, fikirkerdiş wazeno, nuştiş wazeno, muzîk wazeno, hûner wazeno, fem û feraset wazeno, hîşyarî û şîyarî wazeno, cigêrayîş wazeno, zaf-zaf ked û emega xebatanê kulturîyan û entelektualîte wazeno. Yeno zanayîş ke seba miletê ma wendiş, cigêrayîş û nuştiş, muktesebatê miletê ma yê kulturî û entelektuelî xurt keno û mîlletê ma aver beno. No sebep ra xususen genc û ciwanê ma, jenerasyono newî, hîna zaf derheqê tarîx, kultur, bawerî, ziwan, cografya, ekonomî û demografîya Zazayan de bixebitî û cigêrayîşan bikerî. Encax, wîna yew şuûr û teşebus, ma bindestî ra, kolonîzekerdiş ra, hêsîrî ra, madunîyet ra xelesneno.

Mikaîl Aslan û Ercan Çağlayan, 5 Nîsan 2026, Mûş.

Not: Ez hunermendo erjaye Mikaîl Aslan û hevalê eyê kedkarî Mesut Ulusan û Eren Türker rê ke ez û keyeyê mi xususî dawetê konserî kerdî, çiqas teşekur bikerî kêmî yo. (Bi na wesîle, ez wazena embazê xo yo qedirberz Mutlu Canî zî bi xêr û şadî yad bikerî. Ey ma, Mikaîl Aslanî rê da şinasnayîş). Ê, her daîm wa vengê ziwanê ma Zazakî rê bibê veng û reng. Weş û war bê.

Teber de şewêka wisarî, şewêka honik a. Vilî akerdî, boya înan ver merdim pê keyfweş beno.

Sey her şewe emşo zî ez saeta xo de ameya cayo ke ez tede xebitîyena. Gama ke ez yena xora zaf kes çîn o zere de. Kesê ke şan de pastaxane de xebitîyayê karê xo qedînayê û şîyê. Înan ra yewêk paweyê mi vindeno, ez ke ameya çilayanê zêdeyan padano, hesab teslîmê mi keno û şino. Nobeta mi şewe saete 12.00 de dest pêkena û saete 06.00 de qedîyena. Şewe 5-6 muşterî estê yan çin ê. Xora roniştiş çin yo. Tena eke zerra înan şoro şîranî yenê, ez înan rê kena pakêt, dana ci û şinê. Mîyanê înan de nêmeyê xo xora serxoş ê. Xora a saete de çi karê kesêkê normalî esto teber de!

Tabî derdê serxoşan nêancîyeno. Zaf lez hêrs benê. Ayra ez înan rê weş muamele kena. Senî ke yenê ez vana “Ka ez to rê yew şîranî îkram bikî.” Ez bi çatala plastîke yew piran beqlawa dana ci, awêk zî ser o dana ci. Şikir hetanî nika mabênê mi û serxoşan de minaqeşeyêk yan pêrodayîşêk nêvejîyayo. Mi ra ver keso ke cayê mi de nöbete girewtêne tim înan dir pêrodayîş kerdêne.

Tena a roje yewêk destê ey de şûşeyê bîra ame zere ke bîra destê ey ra gina waro şûşe şikîya. Mi va “Ti qet xem meke, bê piranêk beqlawa biwer.” Medimî qebûl nêkerd va, “Ez gere tîya bikerî pak.” Mi yew kincê vîleda da ci kewt mîyan. Guya kerdêne pak la her ca kerd lêşin!

Gama ke şefeq dîyeno ez çend tepsî pogaça, çoreg û pîzza erzena firne û pewjena. Gama ke ê firine de yê ez da 30-40 heb sandivîçan zî virazena. Mabênê saete 04.00 û 06.00 personelê ma Sezgîn yeno. Karê pewtişî êdî ayîdê Sezgînî yo. Personelê bînî saete 06.00 de yenê. Semedo ke ez çend saetî pastaxane de tena manena ez wazena Sezgînî dir tay qisey bikî. La o qisey nêkeno. Sey kerra yo cara. Mi verî vatêne qey mi dir tena qisey nêkeno la gama ke personelê bînî zî yenê înan dir zî qisey nêkeno. Muşterîyê ke yenê înan dir zî qisey nêkeno. Xora eke muşterî bêrê ma vanê, şima xeyr ameyî, gama ke şinê ma vanê, efîyet bo, oxir bo. La Sezgîn çîke nêvano.

Çorekanê xo erzeno mîyanê kaxidê keseyan, badê erzeno poşêt, pereyan gêno. Hendê… Yew vateyê verênan “Kerkince ra vajîyayo ti ha sera şina? Vata “ez hendê zana” Sezgîn zî hende zano galîba.

Labele ez qisey kena. Heyîya mi nêna çunke. O qisey nêkero zî ez ge sîyaset ser o, ge ekonomî ge zî edebîyatî ser o qisey kena.

Mesela şewa bîne; Televîzyon akerde bi. Îranî pê dronan û fuzeyanê balîstîkan eştbi dewleta Îsraîlî ser. Çimê pêro dinya nê şerî ser o bi. Pêro televîzyonî weşano zindî de bî. Îran 40 serrîyo ke Îsraîlî tehdîd keno. Reya verêne Îranî dayêne Îsraîlî ro. Xora Îsraîlî tim welatanê bînan de dayêne hêzanê Îranî ro. Şaro misilman mîyanê kelecanî de bi. Vatêne qey Îran dano Îsraîlî ro û heyfê Fîlîstînîyan gêno. La wîna nêbi. Îsraîlî pêro drone û fuzeyê Îranî daybî waro. Îranî bîlasebeb hendê mesref kerdbi hendê zehmetî antibi.

Mi waştêne ez na mesela Sezgînî dir qisey bikî. Çunke sewbîna kes çîn bi. Tena bê ma teber de çend kutikê beredayî estbî.

Mi va;

Sengîn ti vînenî Îranî çendêk fuzeyî û dronî dayî firnayîş.?

Qey se bîyo, çira hendê fuzeyî ameyê eştene?

Herb dest ci kerdo herb… Herbê dinya yo hîrêyîn dest ci kerdo.

(Şikir qisey kerdbi)

Mabênê kamcî dewletan de dest ci kerdo herb keko?

Îranî dayo Amerîka ro.

Baş o wa bidî Amerîka ro.

Îran do bido Tirkîya ro zî Sezgîn.

Willa se kenî wa bikî ez eleqedar nêbena.

Eke bidî Dîyarbekirî ro ti senî Sezgîn?

Nêzana, se kenî wa bikî. Ez fehm nêkena nê çîyan ra.

Ez ewnîya tira derga derg. Mi xo bi xo va; Ya Rebbî sûcê mi çi yo. Ti çira pê nê merdiman mi îmtîhan kenî. To qey tayêk mezg zî nêda nê Sezgînî.”

Raşta ci dinya biveyşo xemê tayinan nîyo. Beno ke ma seypê nefikrîyê. La yew fikrê merdimî beno qet nêbo..

Saeta mi bîy de ez vejîyaya teber. Kutikê ke şewe heta serê sibayî lawaybî serê peyarayîrî de xo kerdbî derg û kewtbî ra. Mi silamêk da înan. Çimê xo akerdî, ewnîyay mi ra û reyna çimê xo pêrcay. Peyarayîr ser o tay kesî şîyêne gure tay merdimî gure ra şîyêne keye. To nêzanêne kam şino keye kam şino gure. Rîyê înan de eynî îfade, pêro sereyê înan çewt sey zombîyan rayra şîyêne. Ez şîya durax, resaya keye. Hewnê mi nêame. Mi televîzyon akerd, gişte na kanalanê ajansan ser ke ez biewnî Rojhilatê Mîyanênî de se beno.

Labelê Sezgîn cayêkê mezgê mi de mi meşgul kerdêne. Gelo wexto ke qij bîyo çîke ginayo sereyê ey, yan derbêk girewto! Ney, ez nêeşkaya terîfê bêvengîya ey bikî…

14.04.2024

Pê naye, mîyanê nifusê pêroyî de goreyê serra vîyarte na hûmare 0,5 puan zêde bîya û resaya se ra 26,3î.

Koçberî kam ê?

Ê kesê ke yan ê bi xo yan zî her di (maye û pîyê) înan serra 1950î ra pey koçê Almanya kerdo, sey "wayîrê heqê koçberîye" yenê hesibnayîş.

Se ra 20ê nifusî rasterast koçber o

Goreyê Ofîsa Îstatîstîkan, Almanya de her 5 kesan ra yew rasterast koçber o.

Tirkîyayijî û Sûrîyeyijî rêza verêne de yê

Koçberê nesilê yewinî tewr zêde nê welatan ra yê: Polonya (1,5 mîlyon), Tirkîya (1,5 mîlyon), Ukrayna (1,3 mîlyon), Rûsya (mîlyonêk) û Sûrîye (mîlyonêk).

Ame zanayene ke hûmara koçberanê nesilê dîyînî goreyê serra 2024î se ra 3 zêde bîya.