Bome bome
Ama dîyarê mereke Gula min a voreke
Ti ke Heqî zonena derdûnê ma têra meke

Delî deli delî delî delî delî hala bê îta
Bome bome bome bome bome bome hala bê îta

Mi ke dot ra selam da to xo nata bota (no het û do het ra) da
Ma wo kotîme perozî pepûg ma rê kerd pêda

Delî deli delî delî delî delî hala bê îta
Bome bome bome bome bome bome hala bê îta

Ma wo ginayîme ro ko çene serva eyî namê to
Tepîya ma ca verdana qedayê xo ken serê to

Delî deli delî delî delî delî hala bê îta
Bome bome bome bome bome bome hala bê îta

Ez o cor de amune/şîne ke zalime na wa cer ro yena
Min o selam da ve/bi ci dot (do het) ra tene xo sikna

Delî deli delî delî delî delî hala bê îta
Bome bome bome bome bome bome hala bê îta

Xizir perr ser rade seveta mi Gulnaze xatirê xo biwaze belkîya keşî ra mevaze

Delî deli delî delî delî delî hala bê îta
Bome bome bome bome bome bome hala bê îta

Ez o amo dîyarê kaşî to xo sikit wertê vaşî
Nata (no het ra) vinde lewe piranî derdî bene yawaşî

Delî deli delî delî delî delî hala bê îta
Bome bome bome bome bome bome hala bê îta

Vatox: anonîm
Transkrîpsîyon: Ozcan Yilmaz

Camîya Pîle

Cadeyê Gazî de weverê Xanê Hesen Paşayî de ca gêna. Anatolîya de camîya ewline ya, Elemê Îslamî de sey pancin Harem-i Şerîf yena qebûlkerdiş.

Ewilî dewrê Paganan de yew mabet bîya, dima ra bi nameyê Mar Toma sey Dêre ameya xebitnayîş. Wexto ke serranê 639î de kewena destê Mislimanan û bena camî, nameyê aye beno Cami-i Kebir.

Camîya Pîle her dem de muhîmîya xo pawite. Nika zî Amed de camîya en muhîmin a sey zîyare yena vînayîş. Semedo ke camî de çend rey şewatî vejîyayî û nê şewatan de zerar vînaya zaf rey restore bîya. Restoreyo en pîl serranê 1091î de demê Selçukîyan de bîyo. Dima ra hetê Sultanê Selçukîyan Giyaseddin Keyhusrev, Sultanê Artuklîyan Melik Salih, Sultanê Akkoyunîyan Uzun Hasan, Padîşahê Osmanîyan IV. Mehmed ra serranê 1975-1977î de ameya restorekerdiş. Kullîyeya Camî de rêça her demî esta.

Çar hetê camî semedê çar mehzebê Îslamî ameyê cîyakerdiş. Roja ma ya ewroyîne de Hanefî û Şeîfî cîya-cîya mekanan de îbadet kenê. Cayo ke nika tede Henifî îbate kenê esasê xo de verê cû sey Dêre ameyo xebitnayîş û Dêre ra açarîyayo camî. Camîya pîle hetê mîmarî ra manena Camîya Emeviye ke Şam de ya. Orteyê camî de mîyanê demiran de yew saeta tîje esta. Na saete goreyê rîvayetan ra hetê zanayoxê kurdan El Cezerî ra aneya viraştiş. tay çimeyî zî vanê dewrê Romayan de ameya viraştiş..

Camîya Palo

Cadeyê Melîk Ahmetî ser o kuçeyê Kara de ca gêna. Camîya Palo seserra 15ine de hetê Hukumdarê Akkoyunîyan Uzun Hasanî ra ameya viraştiş.

Minare, hetê Vakurûrojhilatî de ca gêna. Kiştêka kaîdeyê Minare bi kerrayanê sîya yê bazaltan û kiştêka ci zî bi rengê zerd-sipî ameya piştiş.

Qaso ke yeno avtiş demê viraştişê Minare de semedo ke dorûverê Amedî ra vilikê boyinî bi qantiran ardîyayê, camî ra tira vanê camîya “Miskline” zî. Naye ra minare ê wextan de mîyanê qilifêk de ameya muhafezekerdiş û tenya roja îne no qilif yeno akerdiş û boyêka weşe vilayê dorûverî bena. Corê kaîdeyî de yew kitabe ser o nuşte esto. Kitabe ra heta sereyê minare bi şeritan susê geometrikî estê.

Minareya Çarlinge, Camîya Şêx Mutahharî

Serranê 1500î de hetê Sultanê Akkoyunîyan Kasım Beyî ra dîyaya viraştiş. Semedo ke na camî mezelê Şêx Mutahharî ser o ameya viraştiş tira vanê Camîya Şêx Matarî.

Camîya Şêx Mutahharî de çîyo en muhîm mirane ra. Mînareya Çarlinge çar lingan ser o vinderna û Anatolîya de yew nimuneyê aye çin o. Çar lingê aye çar mehzebê Îslamîyetî temsîl kena. Mînareya ke çarlingan ser o ya zî Dînê Îslamî temsîl kena. Minare, hetê vakurûrojhilatê camî nde ca gêna û mîyanê rayîrî de ya. Mînareya ke semmtê Balikçilarbaşi de ya hetê her kesî ra yena zanayîş.

Camîya Qerşunine – Camîya Mehmet Paşayo zimbêlin

Hem sey Medrese hem zî sey hemam a. Demê Osmanîyan de hetê Walîyo en ewilin Mehmet Paşayo zimbêlinî ra serranê 1516-1520î de Dêra Surp Theodora yê Ermenîyan (Surp Toros) ra açarîyaya camî.

Mîyanê Kuçeyanê Fatihpaşa, tay wetê Camîya Nasuhpaşayî de ca gêna. Xususîyetê Camî yo en pîl qubeyê aye qerşunan ra ameya viraştiş. Semedo ke qubeya ci qerşunan ra ameya viraştiş mîyanê şarî de tira vanê Camîya Qerşunine.

Semedo ke Mehmet Paşayo zimbêlinî wîlayetê Amedî û xeylê cayê bînî bi ardimê Îdrîs-î Bedlîsî destê Safevwîyan ra girewto unvanê "Fatihpaşa" girewto. Camîya ke daya viraştiş rê zî vato camîya Fatih Paşa. Minareya camî hetê vakurûrojhilatî de ya û dusyayeyê camî ya. Ber vejîyeno hewş û minare silindirik bir yapıya sahip olan minare, sarımsı taşlarla örülü.

Camîya Melek Ahmed Paşayî

Camîya Melek Ahmed Paşayî ke eserê Mîmar Sinanî ya dekewtişê Berê Riha de çepê Cadeyê Camîya Melek Ahmedî de ca gêna; Yew embar ser o merdim şono mîyanê camî. Cami, mabênê serranê 1587-1591î de hetê Amedij Melek Ahmed Paşayî ra ameya viraştiş.

Semedo ke hetê rojawanî ra berê xo tonozu yo û hetê rojhilatî ra berê xo sey tac a camîyanê bînan yê bajarî ra cîya ya. Yew pacaya ci ewnîyena Vakur yew pacaya ci zî ewnîyena rojhilat. Binê qubeyan de çar hetê camî bi pacayan ameyo piştiş. Xususîyetê camî yo bîn zî bi çînîyanê kehenan ameya piştiş. Nê çînî zaf weş ê û eleqeyê her kesî ancenê.

Camîya Behram paşayî

Camîya Behram paşayî ke demê çiraxtîya Mîmar Sînanî de, seranê 1564 -1572 de virazîyaya, hetê Walîyê Amedî Behram Paşayî r dîyaya viraştiş..

Taxa Zîya Gokalpî, kişta Banê Dengbêjan de ca gêna. Na camî zî dewrê Osmanîyan de ameya viraştiş û zaf namdar a. taybetî dekewtişê mukarnasin, çilehaneyê ci û awanayîya direvakine eleqa ancenê. Camî yew qubbe ya, dorê aye bi nişlanê kemerinan ameya piştiş. Mîyanê her nişleyan de yew paca esta. Pacayî zî bi asinan ameyê piştiş.

Mîhrabê camî û minberê ci mermerin ê, mîhrap zî tede dêsê camî bi çînîyanê kewe ameyê xemilnayîş.

Camîya Îskenderpaşayî

Na camî zî dewrê Mîmar Sînanî ra menda. Taxa Îskenderpaşayî, kuçeyê Telgrafhane de ca gêna. Îskender Paşayo ke serranê 1551 de Amed de 14 serrî wezîfe kerdo hetê ey rê ameya viraştiş.

Merdim eşkeno beranê Vaşurûrojawanî û berê Rojawanî ra bikewo mîyanê camî. Tem orteyê camî de yew çinarêre esta. Bajurûrojhilatê Camîya Îskenderpaşayî de, zîyara torinê Îskender Paşayî esta. Na zîyare yew qubbeyîn a û çar goşeyê ci sey kemeran ê. Cayê cematî bi panc kemeran serê çar sutunan ameyo înşakerdiş.

Camîya Alîpaşayî û Medreseya ci

Camî, Cadeyê Turistîkî, taxa Alîpaşa de ca gêna û mabênê serranê 1534-1537 de hetê Walîyê Amedî Hadim Alî Paşayî ra ameya viraştiş.Na camî zî hetê Mîmar Sînanî ra ameya viraştiş. Cayê Şeîfîyan zî dima ra serranê 1769-1770 de ameyo viraştiş. Heto bîn ra kullîye de Medreseya Alîpaşayî, zikirxane, hemam û orteyê hewşî de yew şadirwane esta. Minareya Camî bi kerrayanê sipîyan ameya piştiş. Cdêsê camî bi kerrayanê bazaltî ameyê viraştiş.

Medreseya ke Rojawanê Camî de ca gêna, yewqat a û çargoşe ya. Raşt û çepê hewşî de vernîya înan de eywanî tem panc ode estê. Vakurê hewşî de mescîta heştgoşe ca gêna. Zemanêk verê cû tîya de derse ameya dayîş. Medreseya ke yew dem sey banê veradayeyan ameya xebitnayîş, ewro dîyaya Qeymeqemtîya Sûrî.

Camîya Hz. Suleymanî

Camîya ke semtê Îçkale de kişta Sûran de ameya awankerdiş mîyanê şarî de tira ‘Camîya Hz. Suleymanîû Camîya Nasirîye’ yena vatiş.

Wexto ke bajarê Amedî hetê mislimanan ra ame girewtiş 27 sahabeyî tîya de ameyê definkerdiş. Dima ra tîya sey cayê îbadetxaneyî ame xebitnayîş. Goreyê kitabeyo ke corê camî de yo ra, na camî mabênê serranê 1156-1179 de dewrê Nisanogullarî de hetê Ebul Qasimî ra ameya viraştiş. onca goreyê rîvayetan ra ba camî hetê hukumdarê Merwanîyan Nasruddevleyî ra ameya viraştiş û aye ra tay kesî tira vanê Camîya Nasirîye. Na meqbere de 2 berê tarîxî ke vejîyenê hewşê camî estê. kişta camî de mezelê sahabeyan esto. Semedo ke mîyanê şarî de uca sey cayê sahebeyan yeno zanayîş roja panşeme û îne camî hetê şarî ra yena zîyaretkerdiş.

Camîya Nebî

Cadeyê Gazî ser o ya û kişta Meydanê Şêz Saîdî de ca gêna. Canî kerrayanê sipî û sîya ameya viraştiş serê ci de sey piramit yew qubbeyo pîl ameya girewtiş.

Semedo ke Minareya ci ser o kitabeyê ke, Hz. Muhammed ra behsê "Kaal-en Nebiy" beno tira vanê Camîya Pêxamberî. Dewrê Akkoyunan de seserra 16ine de ameya viraştiş. yeno fehmkerdiş ke, serranê 1530 de hetê qesabo Amedij Haci Huseyinî ra sey xeyrat ameya viraştiş. Dorûverê Camî bi kerrayanê sîyayan ameyo piştiş. Hewşê ci hîra yo û bi bazaltê sîyayan ameya viraştiş. mînareya camî serra 1960 de cayê ci ra ameya vetiş û newe ra ameya viraştiş. Minare bi planlê çargoşe, yew şerefeyin a.

Afsaneyê 27 Sahabeyan

Demê Murtaza Paşayî de meqberdarê sahebayanê şehîdan Şêx Muhyiddin Efendî bîyo. Meqberdar her şewa panşemeyî şino mehzenê cenazeyanê şehîdan. Wexto ke şino vernîya şehîdan bi destê xo gonîya înan bi peme keno pak.

Şêx Muhyiddin Efendî rojêk mîyanê suke de bi xemgînî şino û yeno. Demêk badê cû yew rîsipî vejîyeno ey vernî û pere dano ey. Meqberdar bi ê pereyan peme gêno û keno ke gonîya şehîdan bikero pak. Serê Şehîdan de ortîya ke hetê Murtaza Paşayî ra ameya newekerdiş esta.

Meqberdaro ke heta a roje serê cenazeyan anêkerdo meraq keno û ortî hewanano. La vîneno ke rîsipîyo ke suke de pere dayo ci mîyanê mezelî de yo. Meqberdar terseno û beno sey ker û lal. Wexto ke na hedîse yena eşnawitiş hinî gonîya şehîdan zî nêna rişnayîş. Demêk badê cu bero ke vejîyeno mahzenî bi dêsan yeno padayîş.

Nika bero ke vejîyo no mehzenî çin o û kes nêzano ke bero kehen kam ca de yo. Nameyê nê şehîdan demê Murtaza Paşayî de kitabeyan ser o ameyo nuştiş û wina yo:

Reis-i cumledir Sultan Suleyman

Birayê Ridvanî Mesud ey can

Beşîr û Hazma, Amr û Şabe, Sabî

Di Zeyd, di Halid, yew Numan

Di Muhammed, Abdullah uçdur

Di Hasan nam, yew Kabî Zişan

Fudayl u Malîk û Fabr û EbulHamd

EbîNasr û Magirê eyle izan.

Avaşîn Yılmaz

Adıyaman

Semsûr (n)

Besni

Bêsnî

Çelikhan

Çêlikan (n)

Gerger

Aldûş (n)

Gölbaşı

Serê Golan (n)

Kahta

Kolik (n)

Samsat

Semsat (n)

Sincik

Tut

1. DESTPÊK

Vateyê verênan, wextê verênan ra heta ewro ciwîyayişê komelî ra nesilîyenê û virazîyenê. Inê tewirê edebîyatê şarî, ciwîyayişê komelî ra, şeklê ciwîyayişê komelî ra dûr nînê krîtîk kerdiş. Vateyê verênan tecrubeyê çand seyî serran xo mîyane de îhtîva kenî. Ê, hîs, fikir, bawerî û kultirê yew komelî eşkera kenî. Semedo ke vatoxê înan belî nîyo, anonîm ê. Qerekterê yew komelî zî vateyê verênan de belî beno. Xulasa semedê yew komelî şinasnayişî ra vateyê verênan, wasitayêk muhîm ê. Yew komel eke cotkarî keno, zafê vateyê verênanê inê komelî zî cotkarîye sero benê. Eke yew komel kişta deryayî de roşeno û tîcaretê maseyan keno, vateyê verênanê ay komelî termanî deryayî îhtîva kenî.

2. PÎRANÎ DE VATEYÊ VERÊNAN

Ma cêr de goreyê babetanê ci vateyê verênan hîrê tesnîf kerdî. Labelê kê şinê inê tesnîfan bizêdnî. Vateyê verênan ke cêr de mi sey nimûne dayî ra tayêne mi arî kerdi, tayêne zî mi kitaba Malmîsanijî ''Folklorê Ma Ra Çand Numûney'' î ra girewtî. Ê ke mi arî kerdî kişta înan de perantezi mîyanê de MAK(Mi arî kerdî) nuşte yo.

A. Tesnîfo Ewilîn

Pîranî de semedo ke komel zafanê cotkarîye û heywantîye keno, zafê vateyê verênan wîna motîfan îhtîva kenî: Dare, hêga, sindor, cite, cuwen, paletîye, vaş, bize, manga, ga, golik ûsn. Cêr de ma ino îzahatê xo rê wareyê pîranî ra tayê nimûneyan danî û inê vateyê verênan hetê mehna ra krîtîk kenî:

a. Margirewte herinda resnî(kendîl) ra terseno. (MAK)

Keso ke mar ey dano edî herinda resnî ra zî terseno. Çimkî herinda resnî zî mar manena.

Bitirkî: Sûtten agzi yanan yogurdu ûfleyerek yer.

b. Kîbareyi gayê citî rê nêmanena. (MAK)

Ê ke wesfeyê xo nêanê ca miheqqeq heqê ci danî.

c. Oyo ke elbon virazeno, qulpan(çelman) zî pakeno. (MAK)

Keso ke aqilê xo de projeyêk virazeno, goreyê ay proje hedrayîya xo zî keno.

Bitirkî: Mînareyî çalan kilifini hazirlar.

ç. Mi cita xo kerda, nêreyê xo leqnayo. (MAK)

Mi wesfeyê xo ardo ca. Oyo ke bara mi kewto mi kerdo. Ez rehet a.

d. Ma herê xo sermitnayo, boçe de verdayo. (MAK)

Ma qismê mûhîm yê karê xo qedenayo, qismêko sivik de vindertî.

Bitirkî: Yûzdûk yûzdûk kuyruguna geldîk.

e. Pê estorê şarî kê espar nêbenî.

Pê malî şarî kê yew ca nêresenî.

ê. Qurreyeyi gayê citî rê zî nêmanena.

O yo ke qurretî keno kam gam bibo ko heqê a qurretîye bido.

f. Biza ke biza heta ke cayê xo dûz nêko nêrakuwena.

Her kes gerek goreyê layiqê xo têwbigeyro.

Kê şinê wîna nimûneyan xeylek bizêdnî. Tene wareyê pîranî de ney, pêro wareyanê kirdan de semedo ke debara înan pê cotkarîye û heywantîye beno, vateyê verênanî înan tewr zaf inê wirdî babetan ra motîf û terman îhtîva kenî.

B. Tesnîfo Diyin

Kirdan mîyanê de semedê cinîkan ra zî xeylêk vateyê verênan estî. Înan ra zafê cinîkan kêm aqil û kemanê danê şinasnayiş. Her çande qebul kerdiş zehmet bibo zî komelê kirdan mîyanê de cinîkê yew game camêrdanî ra tapa menda ya.

Wîna zafê vateyê varênanî de cinîkê wîna îzah bîyê: Zaf qal kenî, aqil sivikî, nêzanî debara keyî bikerî. Tayê nimûneyî:

a. Cinî bî kuarî, kelle berd da Eyşê Farî. (MAK)

Cinî wayirêk meqamî bîya, karê nêbeye û nebaşî kerdî.

b. Aqilê cinîyan keşa înan de yo, wexto ke wardenî rişeno. (MAK)

Cinîkê bêaqil ê. Riyê ino ra kê gerek zaf ehemîyet ndî vaetyanê înan.

c. Cinî kê ezîz zî kena rezîl zî kena.

Ina vateyê verînan tirkî de zî eyn şekil de est a. Her çande tîya de cinîke, hem baş hem zî nebaş hetanî ra tesvîr bibo zî peynî peyen de mehnayêka nebaşi fehm bena.

ç. Cinî zî nême bena, mal nême nêbeno/ Wa cinîya kê ortax biba wa malê kê orta nêbo.

Her çande tîya de çîyo ke qest beno nebaşeya ortaxîyeya zî, cinîke sey çîyê ke bêmûhîm ameya tesvîr kerdiş. Binê inê vateyê verênan de mantiko nebaş û tapamende esto.

d.Cinî çande raşt biba zî sey vaştirî çewt a.

Çandê kêm bibê zî tayê vateyê verînan de cinîkan rê mehnayêka pozîtîf wenîya ya. Nimûne:

Cinîya dewe, dest û polê camêrdê xo ya: Her çande pozîtîf biasa zî ina vatêyê verênan de zî cinî sey parçêyê camêrdî hesibîya ya.

C. Tesnîfo Hîreyin

Ino tesnîf de ma vateyê verênanî pîranî de armenîyan sero vindenî. Seke ma pêro zanî jenosîdê 1915î ra ver wareyê pîranî de xeylêk armenîyê ciwîyaynî. Hem merkezê pîranî de hem zî dewanê pîranî de. Kirdî û armenîyê çand sey sere pîya ciwîyayî. Ino zî sey sewbina zafê çîyan, tesîrê vateyê verênanê kirdan zî kerdo. Wexto ke ma inê vatêyê verînan ra ewnîyenî, armenîyê xebatkar, cîhat û dewlemend ameyê tesvîr kerdiş. Ino tesadûf nîyo helbet. Cîhatî û xebatkarîye armenîyan malumê ma hemîn a.

a. Armenî va, kê çand roj betal bîyê, kê ande roj zî veyşan benî.

b. Armenî va, lingî pize çarnenî.

Seke şima inê wirdî nimûneyan de zî veynenî tîya de vatoxê vateyê verênan, vatişê armenîyêk neql keno. Yanî wayirê vateyê verînan esil bi xo armenîyêk o.

c. Bixebetî sey armenî, biweri sey mîrî.

Tîya de hewna xebatkarîye armenîyan tesvîr bîya.

d. Armenî va wa aqilê peyen yê kurdî mi de bibo, wa çîyêkê mi çinê bo. (MAK)

Semedo ke aqilê kurdî, tewr peynî de wexto ke heme çî qewmîya yeno sereyê ci ser ina vateyê verênan vacîye ya. Cîranê kurdan armenîyan ino ferq kerdo û ina qale vata.

Çimeyê Nuşteyî: https://koyohewtin.blogspot.com/

Zîyaretkerdoxî eşkenê bi wesaît tayê mehelayanê qeza ra ravêrê û şirê Koyê Saqizî. Uca ra pey zî zîyaretkerdoxî rayîranê bînan şuxilnenê û vejîyenê qismanê berzan ê koyî. Gularî ke mîyanê rîyê zinaran de berz benê, bi taybetî nuqteyanê nêzîkê sereyê koyî de zêde asenê.

Nika meraqdarê nê Gûlaran şinê înan vînenê la tirakerdişê înan qedexe yo.

Çarçewaya tehqîqatê vîndîbîyayîşê Gulîstan Dokuye de maye Bedrîye, pî Halît, waye Aygul Doku û avukatê înan Alî Çîmen Edlîyeyê Dêrsimî de pawitişê xo domnenê.

Waye Aygul Doku wina va: "7 serrî yo keynaya ma, ma ra girewtê. Ez veng dana Wezîrê Edaletî Akin Gurleko ke mesûlê edaletê pêro Tirkîya yo, ey hêvîya ma kerd gane, Serekkomarê ma û serekdozgerê ma rê spas kena. Ma wazenê heta peynîye ser o bêro şîyayîş. Ma wazenê hesêbê nê çîyan bêro persayîş. Ma nêwazenê ke serê na babete bêro pîştene."

Maya aye Doku zî îfade kerd ke heta ke a cenazeya keynaya xo nêgêro do Dêrsim ra nêşiro, qiseykerdişê xo wina qedîna: "6 serrî yo naye ma zanê. Ne rojê ma roj o, ne zî şewa ma şew a. Roşan ame Gulîstan çin a. Têlefon ceneno ez vana Gulîstan a, vazdana labelê Gulîstan nîya. Şima a keyneke ra çi waşt?"

Sakikî eşkerayîya xo de wina va: "Tirkîya senî jenosîdê Bosna û Fîlîstînî nas kena, ganî bi eynî hawa nêzdîyê dejê şarê Kurdî zî biba. Vîzêr mi yew teklîfê qanûnî amade kerd û da parlamento. Ganî no parlamento qetlîamê vera birayanê ma sey jenosîd bivîno."

Sakikî bale ante muhîmîya ciwîyayîşê hemparî ser û wina dewam kerd: "Eke qerar o bo ke ma pîya biciwîyê û pîya yew heq û huquq awan bikerê, ganî dejê Kurdan bibo dejê nê parlamentoyî zî."

Roşanê Serê Serre yew roşano tewr verên ê Kurdanê Êzidîyan o û her serre destpêkê menga nîsane de Kurdê Êzidî goreyê kultur û edetanê xo nê roşanî pîroz kenê.

Dewa Kîwexî de, sey serranê vîyarteyan emser zî zaf Êzidî Hezex û qezaya Midyadî ya Mêrdînî ra û Ewropa ra ameyî.

Zaf turîstî şîyî Kîwexî

Ancî seba şayîya Roşanê Çarşemê Sûrî zaf kesî teber ra şîyî dewe, roşanê Kurdanê Êzidîyan pîroz kerd û înan dir rojêka weşe vîyarna.

Goreyê Êzdayetî, Melekê Tawisî viraştişê dinya çarşemeyo yewin yê aşma nîsane de temam kerdo.

Kurdê Êzidî serranê 90î koçber bîyî

Seba têmîyanbîyayîş û pêrodayîşanê serranê 90î Kîwexî ra û bi desan dewanê Mêrdîn, Êlih, Şirnex û Rihayî ra nêzdîyê 200 hezar Kurdê Êzidî dewê xo terk kerdî û şîyî Ewropa.

Nika êyê ke seba Roşanê Çarşema Sur xerîbîye ra agêrayê, bawkalanê xo de Roşana Serê Serre pîroz kenê.

Çarşema Sur her serre çarşema hîrêyine ya menga nîsane de yena pîrozkerdiş.

Êzidî roşan de cayê bimbarekî, goristanan zîyaret kenê. Şar, bade şayîyan keyeyan zîyaret keno.

Merkezê Kongre û Kulturî yê Unîversîteya Muş Alparslanî 5ê Nîsane 2026 de yew wextê tarîxî re şahîdî kerde. Namdaranê muzîkê şarî yê Zazayan ê ke dinya de yeno zanayene, Mikaîl Aslanî, dora verêne ke ameyo Muş, yew konsero tarîxî û programo sûdbexş/faydedar îcra kerd. (Mikaîl Aslanî, vere coy zaf rey waştibi ke Mûşî de konser bido, labelê yan misadeyê resmî nedîyêne yan zî salone peyda nêbîyêne. Peynîya xebat û keda derge ra dima, Mûşî de îcrayê nê konserî, hem hetê Aslanî ra hem zî hetê heskerdoxanê muzîkî ra zaf muhîm bi û no zî hetê her kesî ra eşkera bi). Embazê Aslanî, Cem Erdost Îlerî, Olcay Bozkurt, Sitar Sertaç Şanlı û Baran Ertaş zî konser de vejîyayî sehne. Performansê înan o sehne zî fewkalade bi. Teberê nînan de hunermend Aslanî, temsîlkarê modern ê kulturê dengbêjî ra Delîl Dîlanar zî mîhman kerd û yew konsero nêvîrakerdişî/bêvîrîkerdişî da.

Merkezê Kongre û Kulturî yê Universîteya Muş Alparslanî, 5 Nîsane 2026.

Na şewa taybete de, ke teqrîben 1200 heskerdoxê muzîkî salone pirr kerdî, tenya yew goşdarîya muzîkî nêbî, eynî wext de yew “pirdê melodiyan” bî ke ziwan û kulturî tede varar şîyî yewbînan. Konserî rê tenya heskerdoxê muzîkî yê ke Mûş de ciwîyenê nê, eynî wext de bajar û qezayanê dormeyî ra zî tewrbîyayîş zaf bî. Nê çarçewa de, bê merkezê Mûşî de, bi taybetî Gimgim [Varto] ra û heme qezayanê bînan ra zî yew koma goşdarîye ya zaf pîle konser de ca girewte. Bi taybetî, Elewîyan ê ke qezayanê sey Varto û Xinis de ciwîyênê, konserî rê eleqeyayo zaf pîl nişan dabî. Teberê Muşî de, Çolîg [Bingöl], Bitlîs, Batman, Van û Erzurumî ra zî konserî rê eleqe zaf bi. Konser, teqrîben hîrê saetî dewam kerd û peynîya konserî de heskerdoxanê hunerî govend na ro. Prosesê konserî de zaf goşdaran hema-hema her kilame de hunermendan rê îştîrak kerd û paşt da hunermendan.

Konserî de teyna goşdarî normalî çinî bî, îdarekaranê mehelî û zafanê mensubê sazîyanê sîvîlan zî protokolî de ca girewtibî. Mesela, şaredaranê/beledîyaya herême ra, Şaredarê Mûşî Sırrı Söylemez, Hemsereka Şaredarîya Gimgimî Gülbahar Kaya û Hemsereka Şaredarîya Tetwanî Belkiza Beştaş Epözdemir zî iştîrakê konserî kerdibî. Reyna, Serekê Baroyê Mûşî Kadir Karaçelik û çend îdarekaranê sazîyanê sîvîlan zî konser de ca girewtibî. Bêşik, no zî semedê wayîrvejîyayîşê fealîyetanê kultur û hunerî zaf muhîm yew gam a, yew merhale yo.

Konserî rê zafêr cîwanî tewr bîyî, la tewrbîyayîşê zafê heskerdoxanê hunerî yê ke serê 50 serrî ra yî, zî bale ante. Seba mi, yew taybetîya konserî zî, tewrbîyayîşê cînîyan yê çarşafinan bî ke humara înan kêmî nêbî. Konserî de Zaza û Kurmanc, Elewî û Sunî kişta yewbînan û têmîyan de bî. Teyna no fotograf, polîtîkayê rejîmê Kemalîstan puç kerdêne. Şima zanênê, îdeologanê Kemalîstan ra Hasan Reşit Tankutî kê pêşnîyaz kerdibi “mabêne Zaza û Kurmancan de barajêkê Tirkan awan bikê” û her di grûban yewbînan re dûrî bifînî. No konser û no fotografî mojneno ke, pêşnîyazê Tankutî çiqas bêmana û bêfayde mendo. Helbet no fotograf, seba Kemalîstanê sey Nazmi Sevgen û Naşit Hakkı Uluğî, ke waştênê Zazayan sey Elewî û Sunî yewbînan ra cîya bikê û mabênê înan de dişmenatî biramitê, amênê menaya xeyalşikitişî.

Merkezê Kongre û Kulturî yê Universîteya Mûş Alparslanî, 5 Nîsane 2026.

Çîyo ke konser de tewr zaf bala merdiman antêne, zafrengîya ziwananê sehneyî bi. Konser, bi eseranê Mikaîl Aslanî yê Zazakîyan/Kirmanckîyan dest pê kerd, bi beşdarbîyayîşê Delîl Dîlanarî, bi kilamanê/dêyîranê/lawikanê/strananê Kurmancî û Tirkî hîna dewlemend bi. Ziwanê qedîmî/kehenî yê Mezopotamya û Anatolya ke, eynî sehneyî de bi eynî heyecanî vajîyayî, goşdaran mîyan de coş û kefweşî yo pîl viraşt. Dêyîrbaz Mikaîl Aslanî bi tarzê xo yo xususî ke enstrumanê modernî û vengê tradîsyonî têmîyan kerdibi, salone heme sêhr/efsun/mest kerd. Bêguman, performansê orkestra yo serkewte zî semedanê nêvîrakerdişî/bêvîrîkerdişê konserî ra yew bi. Konserê Aslanî de goşdaran, xemgînî, kêf û coş pêro-pîya cuyayî. Aslanî, kilamanê/dêyîranê/lawikanê xo yê ke zaf yenê hes kerdene sey Mîraz, Çem Vano, Hal Yamano, Elqajîye, Gulbaharê, Hegayê Hergî, Way Way Nînna, Qereçore (Hey Kerê), Mel Şî û zafê bînî pêy xemgînî û şahî îcra kerdî. Wexto ke ma lawikanê hunermend Aslanî goşdarî kerdênê, ma xo Dêrsim de, Çolîg de, Gimgim de, Koyê Munzurî de, Koyê Sipî de, Warê Şerevdîn de, Raştê Qiban de û yan zî cayêkê muqeddesî/pîrozî yê Kirmancîya Beleke û Kirdane de dîyênê/vênayênê. Dêyîranê Zazakî ma ge berdênê Dizgun Baba, ge Muzir Baba, ge Heser Baba, ge Goşkar Baba, ge Sey Riza, ge Rençber Ezîz, gâh/ge Çirikê Xizirî û ge Kilavuzê Tûyê.

Merkezê Kongre û Kulturî yê Universîteya Mûş Alparslanî, 5 Nîsane 2026.

Konserî de yew hereketê şewe yo zaf rind û weş zî, beşdarbîyayîşê hunermend Delîl Dîlanar bi, ke sey hunermendo meyman vejîya sehne. Bi vejîyayîşê Dîlanarî, tufanê çepikanê salone, nîşanê wefa û hesretê şarê Muşî bî ke seba hunermendê xo nîşan da. Delîl Dîlanarî, bi vengê xo yo berz û vêşayî kulturê dengbêjî bi usulê modernî pêşkeş kerd. Her kilama dengbêjî kê hunermendî wendêne, goşdarî berdêne yew raywanîya tarîxê xorîn û cuyayîşê Kurdan. Dima mamosta Mikaîl Aslan û Delîl Dîlanarî duet kerd û kilamê Kurmancî yê kê zaf yenê zanayêne sey Neçîrvano, Serayê, Çi Çeme (Ehmed Beg) û kilamanê zafê bînî pîya vatî. Performansê her di hunermendan zî vîr û hafizayê şarê ma de nika ra cayêko weş û erjaye girewt.

Yeno ke zanayîş, huner, ziwanî tenya ferhengan û kitabanê gramerî de hepsî kerdene ra nexelesneno; eynî wext de ziwan, kuçeyan de, sehne de û tewr cayanê bînan de, bi taybetî hîsanê merdiman de awan keno. Raya ke hunermendê sey Mîkaîl Aslanî akerda, tenya serkewtena muzîkî nîya; eynî wext de mucadeleyê cuyayîşê yew ziwanî yo. Eşkera yo ke no konser zî, teyna yew organîzasyonê muzîki nêbi, menaya konser hîna xorin bi. Malum o ke, seba polîtîkayanê asîmîlasyonî û tedayê seserra peyêne, Zazakî nika hema-hema sekerat/nêvînê mergî de ya. Na nêweşîye ra werizîyayîş; tenya bi faalîyetanê bikalîteyan ê warê edebîyat, matbuat, huner, kultur û muzîkê Zazakî mimkun beno. Teda û qedexeyê serê ziwanê Kurdkî, herçiqas kêmî bîyê zî, dem bi dem dewam kenê. Bêşik, nê muameleyê keyfî yê vera Kurdkî, seba vînayîşê/asayîşê Kurdkî mîyanê hunerî de yew barîyero tewr pîl o. Eşkera yo kê, nê demanê peyênan de bi sistbîyayîşê nê astengan, ziwanê Zazakî û Kurmancî de sey yew ronesansî averşîyayîşêk est o. Na rewşe, bi taybetî seba Zazakî, ke nika a sekerat de ya, zaf muhîm o. Hêvî û waştişê ma no yo ke, polîtîkayê teda, qedexekerdiş û asîmîlasyonî yê vera ziwananê madunan/bindestan bi temamî wedarîyê. Bi nê qaydeyî, Zazakî zî, ke yew ziwanê madun o, bieşko hîna rehet nefes bigîro û biciwîyo. No sebeb ra, muhîmîya fealîyetanê hunerî û kulturî sey konferans, panel, workshop, sempozyum, konser û tîyatro, seba weşmendîya Zazakî nêna nîqaşkerdene. Na raye ra, paştdayîş û zafkerdena nê tewr fealîyetan, seba ma heme wezîfeyanê tewr verênan ra yew o. Ez hêvî û bawer kena ke, seba ke lazim o ma ziwanê xo re qiymet û paştgîrî bidê, çi ke destê ma ra yeno ma do bikerê.

Bê netîce/peynî de, ma xo vîr ra mekerî ke; ma tenya bi ziwanê xo, kulturê xo, tarîxê xo, îtîqatê/bawerîya xo û xafizaya xo ya kolektîfe eşkenê ganî bimanê. Ewro ziwanê ma, wendiş wazeno, fikirkerdiş wazeno, nuştiş wazeno, muzîk wazeno, hûner wazeno, fem û feraset wazeno, hîşyarî û şîyarî wazeno, cigêrayîş wazeno, zaf-zaf ked û emega xebatanê kulturîyan û entelektualîte wazeno. Yeno zanayîş ke seba miletê ma wendiş, cigêrayîş û nuştiş, muktesebatê miletê ma yê kulturî û entelektuelî xurt keno û mîlletê ma aver beno. No sebep ra xususen genc û ciwanê ma, jenerasyono newî, hîna zaf derheqê tarîx, kultur, bawerî, ziwan, cografya, ekonomî û demografîya Zazayan de bixebitî û cigêrayîşan bikerî. Encax, wîna yew şuûr û teşebus, ma bindestî ra, kolonîzekerdiş ra, hêsîrî ra, madunîyet ra xelesneno.

Mikaîl Aslan û Ercan Çağlayan, 5 Nîsan 2026, Mûş.

Not: Ez hunermendo erjaye Mikaîl Aslan û hevalê eyê kedkarî Mesut Ulusan û Eren Türker rê ke ez û keyeyê mi xususî dawetê konserî kerdî, çiqas teşekur bikerî kêmî yo. (Bi na wesîle, ez wazena embazê xo yo qedirberz Mutlu Canî zî bi xêr û şadî yad bikerî. Ey ma, Mikaîl Aslanî rê da şinasnayîş). Ê, her daîm wa vengê ziwanê ma Zazakî rê bibê veng û reng. Weş û war bê.

Teber de şewêka wisarî, şewêka honik a. Vilî akerdî, boya înan ver merdim pê keyfweş beno.

Sey her şewe emşo zî ez saeta xo de ameya cayo ke ez tede xebitîyena. Gama ke ez yena xora zaf kes çîn o zere de. Kesê ke şan de pastaxane de xebitîyayê karê xo qedînayê û şîyê. Înan ra yewêk paweyê mi vindeno, ez ke ameya çilayanê zêdeyan padano, hesab teslîmê mi keno û şino. Nobeta mi şewe saete 12.00 de dest pêkena û saete 06.00 de qedîyena. Şewe 5-6 muşterî estê yan çin ê. Xora roniştiş çin yo. Tena eke zerra înan şoro şîranî yenê, ez înan rê kena pakêt, dana ci û şinê. Mîyanê înan de nêmeyê xo xora serxoş ê. Xora a saete de çi karê kesêkê normalî esto teber de!

Tabî derdê serxoşan nêancîyeno. Zaf lez hêrs benê. Ayra ez înan rê weş muamele kena. Senî ke yenê ez vana “Ka ez to rê yew şîranî îkram bikî.” Ez bi çatala plastîke yew piran beqlawa dana ci, awêk zî ser o dana ci. Şikir hetanî nika mabênê mi û serxoşan de minaqeşeyêk yan pêrodayîşêk nêvejîyayo. Mi ra ver keso ke cayê mi de nöbete girewtêne tim înan dir pêrodayîş kerdêne.

Tena a roje yewêk destê ey de şûşeyê bîra ame zere ke bîra destê ey ra gina waro şûşe şikîya. Mi va “Ti qet xem meke, bê piranêk beqlawa biwer.” Medimî qebûl nêkerd va, “Ez gere tîya bikerî pak.” Mi yew kincê vîleda da ci kewt mîyan. Guya kerdêne pak la her ca kerd lêşin!

Gama ke şefeq dîyeno ez çend tepsî pogaça, çoreg û pîzza erzena firne û pewjena. Gama ke ê firine de yê ez da 30-40 heb sandivîçan zî virazena. Mabênê saete 04.00 û 06.00 personelê ma Sezgîn yeno. Karê pewtişî êdî ayîdê Sezgînî yo. Personelê bînî saete 06.00 de yenê. Semedo ke ez çend saetî pastaxane de tena manena ez wazena Sezgînî dir tay qisey bikî. La o qisey nêkeno. Sey kerra yo cara. Mi verî vatêne qey mi dir tena qisey nêkeno la gama ke personelê bînî zî yenê înan dir zî qisey nêkeno. Muşterîyê ke yenê înan dir zî qisey nêkeno. Xora eke muşterî bêrê ma vanê, şima xeyr ameyî, gama ke şinê ma vanê, efîyet bo, oxir bo. La Sezgîn çîke nêvano.

Çorekanê xo erzeno mîyanê kaxidê keseyan, badê erzeno poşêt, pereyan gêno. Hendê… Yew vateyê verênan “Kerkince ra vajîyayo ti ha sera şina? Vata “ez hendê zana” Sezgîn zî hende zano galîba.

Labele ez qisey kena. Heyîya mi nêna çunke. O qisey nêkero zî ez ge sîyaset ser o, ge ekonomî ge zî edebîyatî ser o qisey kena.

Mesela şewa bîne; Televîzyon akerde bi. Îranî pê dronan û fuzeyanê balîstîkan eştbi dewleta Îsraîlî ser. Çimê pêro dinya nê şerî ser o bi. Pêro televîzyonî weşano zindî de bî. Îran 40 serrîyo ke Îsraîlî tehdîd keno. Reya verêne Îranî dayêne Îsraîlî ro. Xora Îsraîlî tim welatanê bînan de dayêne hêzanê Îranî ro. Şaro misilman mîyanê kelecanî de bi. Vatêne qey Îran dano Îsraîlî ro û heyfê Fîlîstînîyan gêno. La wîna nêbi. Îsraîlî pêro drone û fuzeyê Îranî daybî waro. Îranî bîlasebeb hendê mesref kerdbi hendê zehmetî antibi.

Mi waştêne ez na mesela Sezgînî dir qisey bikî. Çunke sewbîna kes çîn bi. Tena bê ma teber de çend kutikê beredayî estbî.

Mi va;

Sengîn ti vînenî Îranî çendêk fuzeyî û dronî dayî firnayîş.?

Qey se bîyo, çira hendê fuzeyî ameyê eştene?

Herb dest ci kerdo herb… Herbê dinya yo hîrêyîn dest ci kerdo.

(Şikir qisey kerdbi)

Mabênê kamcî dewletan de dest ci kerdo herb keko?

Îranî dayo Amerîka ro.

Baş o wa bidî Amerîka ro.

Îran do bido Tirkîya ro zî Sezgîn.

Willa se kenî wa bikî ez eleqedar nêbena.

Eke bidî Dîyarbekirî ro ti senî Sezgîn?

Nêzana, se kenî wa bikî. Ez fehm nêkena nê çîyan ra.

Ez ewnîya tira derga derg. Mi xo bi xo va; Ya Rebbî sûcê mi çi yo. Ti çira pê nê merdiman mi îmtîhan kenî. To qey tayêk mezg zî nêda nê Sezgînî.”

Raşta ci dinya biveyşo xemê tayinan nîyo. Beno ke ma seypê nefikrîyê. La yew fikrê merdimî beno qet nêbo..

Saeta mi bîy de ez vejîyaya teber. Kutikê ke şewe heta serê sibayî lawaybî serê peyarayîrî de xo kerdbî derg û kewtbî ra. Mi silamêk da înan. Çimê xo akerdî, ewnîyay mi ra û reyna çimê xo pêrcay. Peyarayîr ser o tay kesî şîyêne gure tay merdimî gure ra şîyêne keye. To nêzanêne kam şino keye kam şino gure. Rîyê înan de eynî îfade, pêro sereyê înan çewt sey zombîyan rayra şîyêne. Ez şîya durax, resaya keye. Hewnê mi nêame. Mi televîzyon akerd, gişte na kanalanê ajansan ser ke ez biewnî Rojhilatê Mîyanênî de se beno.

Labelê Sezgîn cayêkê mezgê mi de mi meşgul kerdêne. Gelo wexto ke qij bîyo çîke ginayo sereyê ey, yan derbêk girewto! Ney, ez nêeşkaya terîfê bêvengîya ey bikî…

14.04.2024

Pê naye, mîyanê nifusê pêroyî de goreyê serra vîyarte na hûmare 0,5 puan zêde bîya û resaya se ra 26,3î.

Koçberî kam ê?

Ê kesê ke yan ê bi xo yan zî her di (maye û pîyê) înan serra 1950î ra pey koçê Almanya kerdo, sey "wayîrê heqê koçberîye" yenê hesibnayîş.

Se ra 20ê nifusî rasterast koçber o

Goreyê Ofîsa Îstatîstîkan, Almanya de her 5 kesan ra yew rasterast koçber o.

Tirkîyayijî û Sûrîyeyijî rêza verêne de yê

Koçberê nesilê yewinî tewr zêde nê welatan ra yê: Polonya (1,5 mîlyon), Tirkîya (1,5 mîlyon), Ukrayna (1,3 mîlyon), Rûsya (mîlyonêk) û Sûrîye (mîlyonêk).

Ame zanayene ke hûmara koçberanê nesilê dîyînî goreyê serra 2024î se ra 3 zêde bîya.

Hêrîşkaro ke guleyî verdayî nat-weta, wendekarî zî tede 16 kesî kerdî birîndar.

Îxbarî ser o ekîbê weşîye, polîs û herekatê taybetî sewqê Lîse bîyî. Hêrîşkar kewt zereyê mektebî û wendekarî rehin girewtî.

Walîyî eşkera kerd: Hêrîşkarî intîhar kerd

Walîyê Riha Hasan Şildakî va ke hêrîşkar wendekaro verên ê mektebî bîyo û serra 2007î de ameyo dinya. Şildakî da zanayîş ke birîndarî sewqê nêweşxaneyî bîyî û zêdeyê birîndaran wendekar ê.

Şildakî va ke, hêrîşkar wendekaro verên ê mektebî yo û sinifa 9. de perwerdeyê akerdeyî rê qeydê xo viraşto û hêrîşkarî bi çeka xo intîhar kerdo.

Walîyî wina va:
"(Hêrîşkar) Wendekaro verên ê mektebî yo, tena sinifa 9. de tîya de perwerde gêno. Dima ra prosesêkê perwerdeyî yo wina esto ke o qeydê lîseya akerde bîyo. Şexso ke 19 serrî yo, wexto ke hetê polîsan ra bi mudaxeleyî ameyêne tepiştene, ey peynî da weşîya xo.

Wezaretîya Karanê Zereyî ra eşkerayîye

Wezaretîya Karanê Zereyî, eşkerayîya xo ya derheqê babete de da zanayîş ke, hêrîşê çekdarî hetê O.K. yo 19 serrî ra bîyo û wendekaro verên ê mektebî yo.

Dewamê eşkerayîye de nê îfadeyî ca girewtî:
“Şexso ke hêrîş bi tifingê pompayin viraşt, hadîseye ra pey bi eynî çek intîhar kerdo. Derheqê hadîse de hetê yewîneyanê ma yê asayîşî ra cigêrayîşêko hîra dîyayo dest pêkerdene û averşîyayîşî do raya pêroyîye reyde bêrê parekerdene.”

Tehqîqato ke 2020î ra nata dewam keno de ewro, merkez Dêrsim, Îstanbul, Anqara, Antalya, Bursa, Xarpêt û Îzmîr de hemwext operasyon ame kerdiş.

Ame zanayîş ke mîyanê nameyanê ke qerarê destbendkerdişî seba înan dîyayo de, lajê Walîyê Tuncelî yê o wextî û mufetîşê Wezaretîya Karanê Zereyî yo nika Tuncay Sonelî, Mustafa Turkay Sonel zî ca gêno. Eşkera bi ke Sonel Îstanbul de ameyo dest bendkerdiş.

Lacê walîyê ê wextî Mustafa Turkay S. û embazê Dokuye Zeînal A. zî tede Engin Y., Cemile Y., Uğurcan A., Erdoğan E., Gökhan E., Savaş G., Süleyman Ö., Celal A., Nurşen A. û Şükrü E. pêroyî de 12 gumanbarî ameyî dest bendkerdiş.

12 kesê ke ameyî dest bendkerdiş, anê Dêrsim.

Çi bibi?

Wendekara Universîteya Munzurî ya Dêrsimî Gulîstan Doku, 5ê Çeleyê 2020î de yurdê xo yê mendişî ra vejîya û dima reyna qet xebere aye ra nêamey girewtiş.

Serra 1986î de, dewleta Iraqî ke bînê kontrolê dîktator Seddam Huseyînî de bî, şerê xo yê bi Îranî reyde, hêzêko pîl şawit Başûrê Kurdistanî ser. Armanco ke sey plananê resmîyan yeno îfade kerdene, kurdê "xiyanetkarî" terbîye kerdene bi, la sewbîna, armanco raşt, qirkerdişê şarê kurdî bi. Kampaynaya ke bi nameyê "Enfal" dîya ci, bi hedefgirewtişê camêrdanê kurdan ê 13 serrî ra hetanî 70 serrî dest pêkerd. Eskerê iraqî merdimê ke tepiştêne, înan ra persêne: "Ti kurd î?" û "Çend serre yî?" eke Kurd bî ca de kiştêne.

Armanc kişîyayîşê heme camêrdanê Kurdan ê 13 serrî ra hetanî 70 serrî bi. Seba ke wa no armanc bêro ca, heme rayîr û kerdiş meşrû bî: bombekerdiş, talankerdişê dewan û bajaran, qetlîamê komkî, xebitnayîşê çekê kîmyayî û wina dewam kerdêne.

Nê qirkerdişê Enfalî tena a roje dest pênêkerd. Îşaretê qetlkerdişê Kurdan hema serra 1983î de, demê tepişîyayîş û kişîyayîşê heme camêrdanê Barzanîyan de bewlî bibî. Baasîyan eştibî herêma Barzanî ser, qijî ra pîlî 8000 camêrdê Barzanîyan tepiştibî û berdbî çolê başûrê Iraqî û pêro bi gane qetl kerdbî. Cinîyê înan Musul û Hewlêr de bi mecbûrî îqamet kerdbî. No bi tena desptêk bi.

Operasyonê Enfalî

Hêrişê Enfalî ke serra 1986î de destpêkerd, pêro bi program û plan ame hedrekerdene. Tede çekê kîmyayî ra, teberî ra desteyanê ko-gerîlla yê kurdî organîzekerdiş zî ca girewtêne. Wexto ke eskerê Iraqî yew herêm tepişîyêne, verê vernî ê domanê kurd û cinîyan berdenê kampanê xususîyan. Dima, kamyonî ameyne û Kurdî qetil kerdêne.

Helebçe

Hêrişo en tuj, operasyonê kîmyayî yê Helebçe ser bi. 16ê Adare 1988î de, Iraqî bi teyrayan ser Helebçe ser o bombeya kîmyayî (gaz) eştî. Netîce de, 5000 kesî, ke înan ra zafêr cinî û domanî bî, cayê xo de merdî.

Operasyon hetê Alî Hesan el-Mecît ke ercê Kîmyayî yan zî Alîyê Kîmyayî bi, ame rayber kerdene. No kerdiş, tarixê sîyasî dinyayê modernî de yewe xetereyanê en girdîya qirkerdişî bi.

Encamê hêrişê Enfalî

Nê hêrişê kovaneyî 3 serrî dewam kerd, la hêrişê tewr pîlî serra 1988î virazîyayî. Helebçe, ê hêrişan ra yew bî. Ne tena Kurdî, Asûrî û Turkmenan zî ê hêrişan ra para xo girewte.

Enfal bi qetilkerdişê 8000 camêrdanê Barzanîyan dest pêkerd û hetanî serra 1989î 182.000 Kurdistanijî ameyî qetil kerdiş.

Netîceyê hêrişan de 182.000 Kurdistanijî ameyî kiştene, 4665 dewanê başûrê Kurdistanî ra 4000ê înan bîyî wele, bajaranê sey Qeladiza, Seydsadiqî de yew tek keye nêmend. 3000 camî, 2000 mektebî, 300 nêweşxaneyî û 27 dêrî ameyî talankerdene. Milyonêk Kurdistanijî ca û wareyanê xo caverda û kewtî çol û koyan mîyan. Elektrîk, telefon, rayîrî pêro felc bîyî, hêga û zîretî bêwayîr mendî, heywanê înan nêmendî. Wexto ke eskerê Seddamî trîbunê bendawê Dukanî akerd, bi seyan dewî, banî û mal û hêgayî binê awe de mendî.

Qetlîamo tewr pîl o ke tarîxê modernî de biyo ra yew zî, qirkerdişê Enfalî yo. Mabênê serranê 1986-1989î de, Seddamî nê hêrişê kovaneyî, binê versîyaya şerê bi Îranî kerd.

Her serre 14ê Nîsane de, Rojê Enfalî rê rêzgirewtiş beno û şarê kurdî wayîrê tarîxê xo vejîno. Her serr roja 14ê Nîsane şarê kurd û rêxistinê înan û keyeyê qurbannê Enfalî goristanê qûrbanîyan de yadkerdiş kene.

Amedspor emşo keyeyê xo de saete 20.00 de Ümraniyespor dir kay keno. 42 pûanê Ümraniespor estê û rêza 15ine de ca gênê.

Lîg de Erzurumspor bi pûanê 75 rêza yewine de ca gêno. Amedspor wayîrê 71 pûanan o û Esenler Erokspor zî bi 67 pûanan rêza çarine de ca gêno.

Nka lîg de tena çar maçî mendî. Eke Amespor nê maçanê xo de zî serbikewo beno şampiyon û vejîyeno lîga Superî.

Serra 2025î de bi qasê 14 mîlyon û 112 hezar dolaran îsot amebi îxrackerdiş.

Goreyê reqeman yê Yewîya Îxracatkaran yê Başûrrojhelatê Anadoluyî ke tayê şaristananê Vakurê Kurdistanî zî gêna mîyanê xo, tîcaretê îsotî muhîmîya xo paweno.

3 menganê verênan ê 2026î de, 66 welatan rê bi qasê 3 mîlyon û 773 hezar dolaran îsoto wedî ame îxrackerdene.

No îsot tewr verî seba Almanya, Holanda û Brîtanya ame erşawitiş.

Hezar û 876 tonî îsot ame rotene

Nê wextî de seba Holanda, Erebîstanê Siûdî, Kanada, Qeter, Herêma Kurdistanî, Îraq, Rûsya, Romanya, Yunanîstan, Çîn, Brezîlya, Îtalya, Kuba, Qibris û Îspanya hezar û 876 tonî îsoto huşk ame îxrackerdiş.

Serekê Meclîsê Borsaya Tîcaretî ya Riha Îsa Kizildemîrî îfade kerd ke zêdebîyayîşê îxracatê îsotî yo ke çaryegê verênî yê 2026î de bîyo, zaf muhîm o.

Îsa Kizildemîrî babete ser o wina va:

“Ma hêvî kenê ke heta peynîya serre îxracatê ma do zêdêr bibo. Emser varan zêde vara û erd awe ra mird bi. No do zîretî ser o tesîrêko pozîtîf bikero.”

Programo hîra yo ke do 8 Aşmî dewam bikero, Amed de dest pêkerd. Programo ke amanc keno kalîteyê rojnamegerîya herêmî zêde bikero û kapasîteyê meslegî yê rojnamegeranê xoseran aver bibero, roja xo ya verêne ra rastê eleqeyêko weş ame. Zaf rojnamegerê ke rojnameyanê herêmîyan de xebitîyenê tewrê programî bîyî.

Roja verêne bi perwerdeyan dest pêkerd

Waar TV ra Mehdî Mutluyî derheqê pêşkêşkarîya programî de zanayîşê xo pare kerdî, Muşawîro Malî Îbrahîm Yeşîlçîmenî zî derheqê îdarekerdişê ekonomîya alternatîfe de pêşkêşîyêk kerde. BBC ra Hatîce Kamer zî derheqê hîkayeviraştişê xebere de perwerdeyêko hîra da.

Qonaxa verêne ya programî de, bi serekîya nameyanê pisporan ê ke dezgehanê medyaya globalan de kar kerdê, atolyeyê teknîkî do bêrê viraştene. Na çarçewa de; BBC ra Hatîce Kamere hîkayeviraştişê xebere, AFP ra Mahmut Bozarslanî teknîkê weşanê zindîyî, Reuters ra Sertaç Kayar fotomuxabîrîye, derhênere Semîha Yildize kurguyê vîdyoyî û Perxudres ra Omer Faruk Baran zî do hazirkerdişê podkastî ser o perwerde bidê.

Kadroyê perwerdeyî de wina zî; Waar TV ra Mehdî Mutlu (pêşkêşkarîya programî), Deutsche Welle ra Hozan Adar (rojnamegeran rê hişo sunî), The Washington Post û The Guardian ra Berîl Eskî (rojnamegerîya cigêrayoxe), Vecdî Erbay (teknîkê roportajî), Muşawîro Malî Îbrahîm Yeşîlçîmen (îdareyê deamayîşê alternatîfî) û Baroyê Amedî ra Şîraz Baran (heqê rojnamegeran û huquq) ca gênê.

Çarçewaya programî de reyna warê asayîşê dîjîtalî de zî yew modulo xusûsî do bêro pêşkêşkerdene. Nê perwerdeyanê ke do bi perwerdekarîya endazyara berze ya komputerî Nergîs Malale raşt bêrê kerdene de, do asayîşê rojnamegeran yê waranê îrtîbatî û sepananê (uygulamayanê) banqekerdişî ser o vinderîyo.

Demê pratîkî yo ke do perwerdeyan ra pey dest pêbikero û 7 mengî dewam bikero de, 13 rojnamegerî do bi hetkarîya mentoranê profesyonalan bi hawayêko aktîf xebere amade bikerê. Muhtewayê ke ameyê hazirkerdene, do 8 rojnameyanê herêmîyan û 5 platformanê xoseran ê herême de bêrê weşanayene.

Netîceyê verênî yê nêqetîyî nîşan danê ke parlamentoya ke 199 kursîyê xo est ê de; Partîya Tisza 138 wekîlî, partîya Orbanî Fîdesz zî do 54 wekîlan bişawê.

Victor Orbani Reqîbê xo pîroz kerd

Netîceyanê verênan ra pey Magyarî hesabê xo yê Facebookî ser ra wina nuşt: "Spas Macarîstan".

Goreyê xebera MA, Zeynep Cansiza ke unîteya weyekerdişê giranî ya Nêweşxaneyê Şaristanî yê Îzmîrî de tedawî vînayêne, 11ê Nîsane de ameybî entübe kerdene.

Zeynep Cansize, ewro nêweşxaneyo ke tede tedawî vînayêne de wefat kerd. Cenazeya Zeynep Cansize do bêra berdene bi Sazgehê Tibê Edlîyî (ATK) yê Buca. Karûbaranê ATKyî ra dima cenazeya Zeynep Cansize seba heqkerdişî wedarîyo Dêrsim.

Keso vîndîbîyaye vizêr saetanê şanî de, hetê dewijan ra 2 kîlometre dûrê o cayo ke o tewr peyên amebi vînayîş de, herêmêka koyine de merde ame vînayîş. Bi dayîşê xebere ra pey, ekîbî şîyî uca û cenazeya camêrdî seba karanê otopsîye merdî morg.

Derheqê hadîseye de cigêrayîş ame destpêkerdene.