Belgefîlmo ke cuyayîşê nuştox, cigêrayox û ziwanzanê namdarî Malmîsanijî ser o ameyo antiş, nika Youtube de vila bîyo.

Belgefîlmo ke nameyê ey "Mamosteyo Bêmamoste (Malmîsanij)" o û hetê derhêner Kerem Tekogluyî ra yew serre û nême de ameyo viraştiş, verê cû galayê xo 9ê Hezîrane de Îstanbul de kerdbî.

Belgefîlm 20ê Teşrîna Verêne de zî Dîyarbekir de amebî ramojnayîş. Cuyayîşê Malmîsanijî ser o viraştişê nê belgefîlmî, nika Youtube de esto û kesê ke temaşe nêkerdo eşkenê temaşe bikerê.

XEBATÊ EY Ê MUHÎMÎ

Serra 1999î de, ey Enstîtuya Kurdî ya Îstanbulî de dest bi qeydkerdişê nameyanê nebatan kerd û na xebate de nameyê 79 bajar û qezayanê Kurdîstanî û nameyê vaşan arê dayî.

Netîceya 14 serran de, ey yew ferheng hazir kerd ke tede 20 hezar nameyî û 1168 rîpelî estbî. Na ferhenge de nameyê nebatan bi kurmanckî, zazakî, soranî, goranî, lorî, tirkî û latînkî ameyê nuştiş. Winî zî ey yew nuşte nameyê "Ferhenga Nameyê Nebatan a Kurdkî" zî hazir kerdbî.

BEŞDARÎYA XEBATANÊ AKADEMÎKAN

Dirîhî serra 2004î de Kovara Vateyî de xebatê xo yê nebatan ser o weşanayî û serranê 2006-2007î de beşdarê kombîyayîşanê Grûba Kurmanckî ya Enstîtuya Kurdî ya Parîsî bi. Serra 2011î de Unîversîteya Çewlîgî de beşdarê yew sempozyumî yo ke zazakî ser o bi, bi.

Merdişê ey reyde, ziwan û kulturê kurdkî cigêrayoxêko erjaye vînd kerd.

Fotograf de cinîyê ke cilê xo yê mehelî dayê xo ra, teber de kay kenê. Cinîyî bi halo şen û weş werîsî ser ra xo erzene. No kay yew kayê senetî yê mintiqa ya.

Şemsî Guner pîyê Fuat Gunerî yo ke endamê grûba MFOyî yo ...

Dejê mîyaneyî babetêka zaf muhîme ya û ma cuyayîşî de zaf rastê ci yenê. M ana xebate de do qalê dejê mîyaneyî û sebebanê ey bikerî. Tewr peynî de zî bi pêşnîyazan seba dejê mîyaneyî ma do nuşte biqedêna. Nuşteyê bînan de merdim eşkeno bitaybetî qalê tayê nê sebebanê dejê mîyaneyî biko ke babetêka hîrakerde ya.

Dejê mîyaneyî sey pincer-pûçbîyayîşî, sey derzî bedenî de şîyayîş yan zî sey guvaştişî eşkeno xo bido teber. Dejê mîyaneyî eşkeno astang, movik, masulke-damar, huyayîş û asabanê hetê mîyaneyî ra bibo û sebebo ke rey-rey nîno zelalkerdişî.

Seyan ra 80ê merdiman cuyayîşê xo de tewr tay reyêk dejêko cidî yê mîyaneyî vîyarnenê. Zafane dej xo bi xo vîyareno. Nêmeyê nê kesan di hefteyan de bi temamî weş benê. Zerreyê 6 hefteyan de seyan ra 80ê bi temamî dejê mîyaneyî ra pak benê. Kesê ke reyêk bi giranî, cidî dejê mîyaneyî vîyarno, seyan ra 30ê reyna peyê cû ataxanê dejî vîyarnenê yan zî dejê înan kronîk beno. Dejê mîyaneyî 6 hefteyan ra kêmêr bo sey "dejê muweqetî yan zî akutî", 3 aşman ra dergêr ramo zî sey "dejê mayendeyî yan zî kronîkî" yeno terîfkerdiş.

Sebebê Dejê Mîyaneyî

Pêşnîyazî

Wexto ke dejê mîyaneyî beno bi zafêrî merdim xo erzeno mîyanê cilan û xo ser nêgêreno, zêde hereket nêkeno û bawer keno ke no seba dejê mîyaneyî baş yeno. Labelê bitaybetî dejo ke xafil ra dest pêkerdo de hereket zaf muhîm o. Her çiqas hefteya verêne veheşîyayîş-îstrehet bêro pêşnîyazkerdiş zî dima ganî merdim aktîf bo û xo ser bigêro, bimeşo. Goreyê kîlo û emrê merdimî egzersîz û kardîyo zî seba quweta masulkeyanê mîyaneyî û zikî zaf başî yê û seba dejê mîyaneyî zî zaf baş yenê.

Tetbîqê Serdî û Germî

Goreyê rewşe tetbîqê serdî û germî vurîyenê. Bitaybetî seba travmayanê sporî û yê akutî tetbîqê serdî, seba yê kronîkî û şidîyayîşê masulkeyan tetbîqê germî baş yenê. Kêm-zêde saetêk de 10-15 deqeyî bêro kerdiş bes o. Tenya ganî tetbîqê serdî û germî bi paç û potikî yan zî bi xawlî û verrikî bêro fetelîyayîş û wina bêro şuxulnayîş.

Vindertişo Raşt

Hem lingan ser o hem zî wextê roniştişî de bedenê merdimî vindertişo raşt de bo seba ke movikê mîyaneyî hîna baş bê muhîm o.

Solê Raştî

Sol giranîya bedenê merdimî hewênena û seba weşîya mîyaneyî zî zaf muhîm a. Solê ortopedîkî û nêtengî do baş bê seba dejê mîyaneyî.

Werdiş û Şimitiş

Werdiş û şimitişo rêkûpêk û tendurustî quweta bedenî zêde keno û seba kontrolê kîloyan zî zaf baş o. Kîloyê zêdeyî barê ke kuweno mîyaneyî ser zêde keno û no zî çîyêko xeterin û xirab o seba dejê mîyaneyî. Seba weşîya mîyaneyî û dejê ey bernameyo baş o werdiş û şimitişî lazim o.

Hewno Baş

Seba kesanê ke doman û pîr nîyê 7-9 saetî rakewtiş zaf baş o. Cilêko raşt de heta mirdîbîyayîş rakewtiş hem seba dejê mîyaneyî û dejê bedenî hem zî seba bedenê merdimî pêro baş yeno.

PERWERDE Û DESTPÊKÊ KARÎYERÎ

Reyna zî rewşa zehmetî ya keyeyê xo de, Camus wendiş de serkewtî bî. Bi ardimê mamostayê xo Lois Germainî, eşka şêro lîse û dima Unîversîteya Cezayîrî. Uca dest bi wendişê felsefeyî kerd û no bi destpêkê raya ey a roşinvîrîye.

MUCADELEYÊ SÎYASÎ Û ROJNAMEGERÎ

Serranê 1930î de, Camus beşdarê hereketê komunîstî bi û dest bi karê rojnamegerî kerd. Nê demî de sey nuştox, edîtor û aktîvîstêkê sîyasî xebitîya. Serra 1940î de wexto ke Fransa kewte binê dagirkerîya Nazîyan, Camus bi endamê xoverdayîşê Fransî û beşdarê hereketê Combatî bî.

BERHEMÊ MUHÎMÎ

Camusî serra 1940î de Parîs de rojnameya Combatî awan kerde ke platformêka muhîma xoverdayîşê vera faşîzmî bi. Na rojname de hem sey nuştox hem zî sey edîtor xebitîya û bi vengê azadîwazan.

Karîyerê nuştoxîya ey ser o tesîro tewr gird wexto ke Fransa kewte binê destê Nazîyan û xoverdayîşê vera faşîzmî. No dem bi bingeyê zaf berhemê ey yê namdarî.

| Berhemê Muhîmî yê Albert Camusî

KITABÊ SEREKEYÎ

Serra 1942î de Camusî di berhemê xo yê muhîmî "Xerîb" û "Efsaneya Sîsyfosî" weşanayî. Bi nê kitaban nameyê ey heme dinya de vila bi.

Serra 1947î de romanê "Weba" û 1951î de "Şoreşê Merdiman" nuşt. Nê berhemê ey tesîrêko gird edebîyatê dinya ser o kerd.

XELATA NOBELÎ

Berhemê ey bîyê sebebê girewtişê Xelata Nobelî serra 1957î de. Qiseykerdişê xo yê Xelata Nobelî de wina va: "Roşinvîr û dormaleyê xo". No qiseykerdişê ey bî destpêkê munaqeşayêka hîraye ser rola roşinvîran.

MÎRATEYA EDEBÎ

Albert Camus 4ê Çeleyî 1960î de Sensî de cuya xo vîndî kerde, la berhemê ey yê serekeyî hetanî ewro tesîrê xo dewam kenê:

• Xerîb (1942)
• Weba (1947)
• Caligula (1944)
• Şoreşê Merdiman (1951)
• Kewtiş (1956)
• Nîşanlî û Padîşah (1957)
• Dostoîevskî şano ser o (1959)

Serra 1995î de kitabê ey "Xerîb" ame açarnayîş kurdkî ser, ke no zî nîşana tesîrê dewamdare yê Camusî yo edebîyatê dinya ser o.

Serhat Yetüt

ma xwu dîyo nêdîyo Pîl'î ma vanî

şew kêberî xwu padê, Roc fekî xwu padê!

no vate têyna, derûnîya şarî kurdî fîneno çiman ver,

fêm beno ki yan şima do fekî xwu padî yan zî şima do bimrî, yanî bi estbîyayîşî xwu û bi kamîya xwu mecûwê! no emrê kamîyo? no emrê HOMAyî yo?

no emrê dewletano?no emrê pêxemberano?

no emrê Quranî yo?no emrê încîl'î yo?

no emrê zebûr'î yo? no emrê Tewrat 'î yo?

no emrê Zendaavesta yo?

no emrê kam mishef'î yo??

ma bêrî hêrîşî faşîstan ser,

2003 di: ankara ayaş di 40 50 keso ramit karkeronî kurdan ser lînç kerdî, Mîyanî hêrîşkerdon di serekî şaredarî zî bi.

2004 di: muğla bodrum di rêyna dikan û keyeyî şarî kurdan ameyî talokerdiş û veşnayîş.

2005 di: düzce Akçakoca di dewa karatavuk di

faşîsto ramit kurdan ser yew kesî cuwayîşî xwu vînî kerd,yew kes zî dirbetin bi.

2007 di: Stenbol înşaatî toki di faşîsto ramit karkeronî kurdan ser cayî rakewtişî veşnayî,

la polîsî ki ameyî bi erebanî xwu ramit kurdan ser û kurdî kûtî kerdî binçiman.

2008 di: kocaeli gebze di kurdî rar di girûyayni lînç kerdî, cayî rakewtişî veşnayî.

2009 di: rize di karkerî kurdî ameyî lînçkerdiş.

2011 di: Eskişehir di rêyna faşîsto ramit kurdan ser bi kard'o 8 kurdî dirbetin kerdî.

2012 di: Kütahya di dormerêy 500 keso ramit karkeronî kurdan ser, karkerî ameyî dirbetin kerdiş û ca yini ameyî veşnayîş.

2013 di: Erzurum di karkerî ameyî lînçkerdiş û 2 kesî dirbetin bî.

2014 di: Antalya Manavgat di kurdî kobanî ameyî lînçkerdiş, mecbûr mendî ki ûca ra vecî.

2016 di: Stenbol Üsküdar di seba ki goştarîya mûzîkî kirdkî kenî 3 kesî ameyî lînçkerdiş.

2017 di: ankara Nallıhan di bi awayeko faşîzane kurd ameyî lînçkerdiş.

2018 di: Sakarya di kadîr şakçi ame qetilkerdiş û lacê yî dirbetin bi.

2019 di: Trabzon di kurdî ki başûr ra seba geyrayîşî ameybî, ameyî lînçkerdiş..

2020 di: sakarya di faşîsto ramit karkeronî kurdan ser yew " carmêdo" ki da yew cenî ro, hema zî o fotoraf ha çimanî ma vera yo.

2021 di: konya di 7 kurdî bi awayeko faşîzane ameyî qetilkerdiş.

Çime: İHD..

nika zî Zonguldak û Düzce di rêyna faşîsto ramit kurdan ser, gede û cênîyan dima sey kûtikan vazdayni.

ma eşkenî hema zaf zaf derg bikerî

bi nûştiş û vatiş,kerdoxî faşîstan nêqedînî,

la wexto ki tirkî şonî welat û bajaronî kurdan yenî

wesfê kurdan danî,heta emrê yin bibo eşkenî Qalbikerî, hema emser amed erxenî di

Bîçera yew yozgaticî veşayî kurdan xwu mîyandi

pereyî top kerdî û dayî ê yozgaticî,

gelo wexto ki başê û merdimbîyayîş vila bîyo

tayn kesî kotî di bî, ki însonatêyra bê bar mendî!

kurdan ziwanê kesî înkar nêkerdo,welat kesî înkar nêkerdo, esbtbîyayîşî kesî înkar nêkerdo,

nameyî bajar dewanî kesî înkar nêkerdo,

la nê heme çî yî ameyî kurdan ser,

Rêyna zî fekî xwu padayîş barê kurdan'o ??

kotîyo huquq kotîyo Dad (edalet)?

çîyo ki kurdan sero yeno ferzkerdiş xwu nêşinasnayîşo, vanî xwu meşinasnê sey kamîya kurdayetî mecûwê, ger şima wina nêkî şima do bêrî kiştiş,sûrgûnkerdiş û hepiskerdiş, la sesera vîst û yewin di kurdan xwu şinasnawo û pirênî koletî dirnawo eşto ê pirênî xwura nêdanî,gere dewletî serdestî, û rayverî kurdan zî nê bizanî,

hinî şarî kurd mêşin nîyo lazimê şarî kurdî şone (şivon)yo çinîya, wa rayverî dewleti û rayverî kurdan

estaniko ma rî nêvacî, hinî kes bawer nêkeno,

vanî nêzano eynî sero di naşîyo lec kerdo pîlî

pîlî yin zî badî lec kerdo yanî irkçîyê nîya lecî di malbato no, bi nêy estaniko ya şima xwu xapênenî yan zî mirîdanî xwu, şar û wayerî aqilî nêxapîyenî

destanî xwu yî lêymino şarî ma sero mecerebnê.

se ki Seyîd Riza'yî nêva, şaro kurd şima ver di çok nêdano,wa şimarî bibo derd.

mezg û pergalî şima tasadûf nîyo

xwuverdayîşî şarî kurd zî tesadüf nîyo...

Nê serranê peyênan de mîyanê ciwanan de zêdebîyayîşê maddeyê tîryakîye, nika bîyo yew problemê tewr pîlî yê komelî ra. Zafê kesî na mesele sey kêmasîya îradeyî yan zî bêehlaqî vînenê. La heqîqet wîna nîyo.

Zazakî News ra Avaşîn Yılmaz, derheqê vilabîyayîşê maddeyê tiryakîye û çareserîya ci de Psîkolog Murat Burtakuçîn dir qisey kerd. Burtakuçîn îfade kerd ke sebebê tiryakîtî bîyolojîk, sosyal û ekonomîkî yê; qedexekerdiş çareserî nîyo û lazim o ke xebata dermankerdişî sey masaya hîrê lingan (tibî, psîkolojîk û komelkî) bêro ramitiş.

Pers: Ciwanêk yan tutêk çira lazimtî vîneno ke tîryak bianco?

Murat Burtakuçin: Merdim mehliqato ke sosyal o. Komele mîyan de yeno dinya û cuya xo komelî mîyan de vîyarneno. Seba her merdimî îhtîyaco ke, merdim bi merdimanê bînan û heme mehluqatan de bikewo têkîlîye. No proses de merdim wazeno ke îhtîyacê heskerdişî, îhtîyacê rêzî (hurmetî), îhtîyacê qebûl bîyayîşî ûsn. îhtîyacanê xo temam bikero.

Bi taybetî balixtîye de ciwanî yew gêrayişde yî. Pê no gêyrayiş ciwanî wazenî ke nê îhtîyacanê xo safî bikerî. Keye de mîyanê dadî û babîyê û qican de bendo ke qayim çîne bo, dibistan (mekteb) de mamosteyanê xo ra heskerdiş nêvîno, kuçe de embazî xo mîyan nêgerî, sîstem kîmlîge ey qêbul nêkero no ciwan tenya maneno/a û geyreno/a yew têkîlîye. No tenya mendiş, ciwanan de bêhêvîtî û hîsanê bêqewetî virazeno. Û nê ciwanî vazenî ke xo îspat bikerî, xo biqiymet hîs bikerî û geyrenî bendek. Tîya de mîyanê ciwanan û der û dorê înan de têkîlî û bendo ke qayim çine bo ciwan geyrenî bendêko cîya. Û no bend bi zafî rey beno bendê tiryakbîyayişî.

-Sey nimune yew keye de di way yan birayî estî. Înan ra yew beno tîryak yew nêbeno. Gelo sebebê ci çi yo? Keye, derûdor û genetîk…

Sebebê tiryakbîyayiş cîya-cîya ye. Bi yew semed ra têna kes tiryak nêbeno. Faktorê genetîk, bîyolojîk, sosyal, kultur, ekonomîk, der û dor, têkilîya embazanî, keye zaf muhîm î. Ez înan ra çend numune bidî. Misal Yew nêweşê ma bibî. Cinîya hemîleya 8 aşmî bî. Na kes metamfetamin, esrar, eroîn û çend maddeyan şimitene. Yanî qicî pîzeya dadîya xo de bîyo/a tiryak. O qic senî dadîya xo ra bibo/a tiryak yeno/a dinya. Na numune, numuneya faktorê bîyolojîkî yo. Yan zî der û dor û embazî kesî tiryakîya maddeyî bo û merdim her dem înan dir eleqader bo seba kesan rîsko ke pîl esto. Çunkî merdim tesîrê embazananê xo de maneno û beno ke nê maddeyan meraq bikero û biceribno. Tiryakbîyayiş de ceribnayîş zî zaf taluke yo. Bi taybetî zî çend maddeyan de (metamfetamin, eroîn, kokaîn) ceribnayîş raya ewîl de tiryakîye virazeno.

-Sîstem tîryak keno qedexe û cezayan birneno la nêeşkeko vernîya cî bigîro. To gore nê madeyî pîyasa de senî vila benê? Herinda qedexekerdişî de çareserîyeka senî gere bibo?

Ewilî, sîstem yew hetê ra qedexe keno la heto bînî ra zî rayiro nêresmî ra vila keno. Çunkî tîcaretê maddeyî hende zaf fînansmanê ci esto ke sîstem no fînansman têna kesan ra nêverdeno. Her hetê dinya de na mesela sîstemî ra bê xeber û bê têkîlî nîya. Ez çend serro ke tiryakbîyayişî ser xebîtyena, hem nêweşê ma hem saha ra zî ma nê doneyan tesdîq kenî.

Û heto bînî ra mi gore, tena tiryakbîyayiş de ney, qet yew çî de zî qedexekerdiş çareserî nêvirazena. Qedexekerdiş her dem îsyankarê xo zî dima ana. Herinda qedexekerdişî de gere polîtîkaya dewletî bibo. Na polîtîka ewîl gere sebebanê tiryakbîyayişî ser o vindero. Heta semedî tiryakîye pênas nêbo bingeya tiryakîye ca nêbo her xebat têna pînekerdiş o. Ay semed ra gere ewîl bendê kes û keyeyî, bendê kes û embazanî, bendê kes û dadî-babî, bendê kes û way-birayî, bendê kes û mektebî, bendê kes û karî, yanî; bendê kes û komelî qayim bo. No bend bingeya na mesela ya.

To gore tîryakîtî meseleya zeîfîya îradeyî yan meseleya ehlaqî yan zî bêçareyî ya?

Miyanê komel de zafêr yeno zaneyene ke tiryakîtî meseleya îradeyî û bêehlaqîya. Tîya de ez na nimune bidî; der û dorê her kesî de tiryake cixareyî estî ney? Tiryakê cixareyî belkî cixare şimenî la cîya-cîya meseleyan de îradeyî zaf qayim merdimî çinî gelo? Yan zî keso/a ke cixare anceno/a gelo bêehlaqo/a?

Tiryakîye zaf rey remayîş o. Dej ra, raşt ra û têkîlîya bêsamîmî ra remayîş o. Merdim nê çîyan ra remeno la peynî de keweno yew çerxo xeripîyayî. Çend nê çîyan ra remeno ehn keweno mîyanê nê çîyan. Ayê ra ma eşkenî vajî; tiryakîtî bêçareyî ya.

Gelo merdim înan senî name bikero raşt o? Nêweş yan tîryak û sbn. Merdim înan ra se vajo ê xo hîna baş hîs kenê?

Çi heyf ke zafêre komelî vanî qey merdimî xirab, talûke, pîs, bêehlaq benî tiryak. Merdimî tiryakî zî eynî sey merdimanê bînan însan ê. Xirab zî hol zî, bêehlaq zî weşehlaq zî, pîs zî pak zî, talûke zî bêtalûke zî beno ke bibî tiryak. Cor de ma vatibi semedê tiryakbîyayişî gelek çî estî la merdim bibo tiryak na mesela bena nêweşî.

Çi ra ma vanî nêweşî? Cuya xo ya rojane de mezgê ma hormona dopamînî virazeno. Waxta ke werdo ke ma ci ra zaf heskenî wenî, waxta ke ma spor kenî, cayeko vengê teyr û mîlçikan ma goş de bo û çime ma behr û çem û zergûnayî de bo, yanî çi waxt ma xo hîna keyfweş û hol hîs bikerî mezgê ma hormone dopamînî virazeno. No dopamîn bi şeklo xozayî yeno meydan.

Kesî waxta ke maddeyê ke tiryakîye virazenî xebetnenî yan zî tîryakîya tevgera hîş û laşî xebetnenî mezg yew rey de bi şeklo xozayî ra 10 qat zafîyêr dopamîn virazeno. Yanî mezg de teqayîşê dopamînî virazîyena. Mezg na hedîseyî sey çîye ko zaf girîng kod keno. Û reyna-reyna vazeno. Demêk ra dima dopamîno xozayî mezgî ra qîm nêkeno. Dopamîno xozayî rê mezg bêreaksîyon maneno. Seba tesîrê verînî laşê merdimî hîna zaf madde yan zî tevgera hîş û leşî wazeno. Mezg museno dopamîno 10 qatin. Hende dopamîn beno rutine mezgî. Tîya de dopamîno 10 qatin mezgî xeripneno, mezgî nêweş fîneno. Ayê ra ma tiryakbîyayişî ra vanî nêweşîya mezgî.

Ma eşkenî vajî tiryakî zî, ma eşkenî vajî nêweşî zî. Zaf merdimî vanî qey ma înan ra vajî nêweş, ê xo hîna xirab hîs kenî. La na raşt nîya. Nêweşî çîyêko xirab nîyo. Merdim heta nêweşîya xo qebûl nêkero nêwazeno tedavî bibo. Ma zî nêweşanê xo ra vanî nêweş, û demêk dima ê vanî; belê ma nêweşî û tedavîya na nêweşî zî esta. Nêweşê ma dema ke na mesela qebûl kenî xo hîna baş hîs kenî.

Kekeyî kenî ke wa tûtê înan ca de bibê weş. Gelo no israrê înan feyde dano înan? Ganî prosesê weşbîyayîşî senî aver şêro?

Ma zaf rey vînenî keyeyî vanî ke ez qicê xo berî nêweşxane wa o ca de çend hewte vindero o bade cû senî ke nêweşxane ra vecîya wa weş bibo. La na proses wîna nêşina. Tedavî têna pê îlaç nêbeno. Ma vanî ke tedavî sey masaya hîrê lingin a. Yew linga ci tedavîya derman o, yew linga ci tedavîya psikolojik a û linga bîne zî paştîdayîşê sosyal o. Seke yew linga xo bişikyo masaya hîrê lingan pay nêwînena, tedavî de zî gere her hîrê ling zî bibî. Nê hîrê lingî zî ca de hal nêbenî. Bi sebir û hedî hedî gere aver şêro.

Yew ciwan çira keyeyê xo dir ney derûdorû madeyî de xo rehet hîs keno?

Zafêrî dadî û babî, way û birayî qicanê xo ser wazenî ke teda bikî û vanî her çî wa sey ma bo. Bênateya ciwan û keyeyî de bendo ke qayim çîne bo û ciwanî xo emnîyet de hîs nekerî xo rehet zî hîs nêkenî. Merdim ça de fem bibo xo asayiş de hîs keno, asayîş de bo xo rehet hîs keno. Ciwan xo rehet hîs nêkero û têna hîs bikero cigeyrayîş keno. Derûdorê maddeyî no ciwan genî mîyanê xo, Ciwan uca de xo têna hîs nêkeno. Derûdorê maddeyî de ciwanî seyyewbînan yenî têhet û yew bînan hîna baş fam kenî. Nê çîyan înan ra rehetîyê ka xap virazena.

To gore cayê rehsbîlîtasyonî bes kenê? Merdim ganî senî cayan akero?

Cayê rehabîlîtasyonî hema hema Amed de û welatê Kurdan de çîn ê. Zaf tay cayan de estî la ê zî baş nîyî. Cayê rehabîlîtasyonî îdealî gere sey yew dew biba. O ca de hem tedavîya dermanî, hem psîkolojîkî bibo. Cayê sporî, cayê hobîyan, cayê musayîşê meslegan, cayê kulturî her çî tede bibo. Tiryakî hem tede xo asayîş de û rehet hîs bikerî hem zî yew rojê mîyan de waxta înan dekerde bo û xo her heta aver berî.

Gelo ti xebata sîyasetî na mesela de senî vînenî? Nê xebatî tesîr kenî yan ney? Ganî polîtîkayêka senî bêra kerdiş?

Verê cû mi va; heta semedî tiryakîye pênas nêbo, bingeya tiryakîye ca nêbo her xebat têna pînekerdiş o. Ay semed ra gere ewîl bendê kes û keyeyî, bendê kes û embazanî, bendê kes û dadî-babî, bendê kes û way-birayî, bendê kes û mektebî, bendê kes û karî yanî; bendê kes û komelî qayim bo. Sîyaset zî gere no feraset de polîtîkayanê xo virazo. Têna partîya sîyasetî zî ney, rêxistina komelî ya sîvîlî, odeyê meslekan, dezgehê kamuyî zî gere na mesele de hesas bî û hukumatî ser tesîr bikerî û polîtîkayanê nê tewir awan bibî.

bendê kes û keyeyî, bendê kes û embazanî, bendê kes û dadî-babî, bendê kes û way-birayî, bendê kes û mektebî, bendê kes û karî yanî; bendê kes û komelî zî senî qayîm beno? Heta miyanê komelî de huqûq, edalet û seyyewbînayî tesîs nêbo, bendo ke qayîm zî mîyanê komelî de awan nêbeno. Yanî ma eşkenî vajî ke ewîl hukuk, edalet, seyyewbînayî û heqê merdiman gere komelî mîyan de bibo û dima polîtîqayê berê awan kerdiş.

Gelo meselaya tîryakîtî de tesîrê ekonomîkî çiqas o?

Tiryakbîyayiş de tena yew semed çinya. Zaf rey çend semedî yenî têhet û tiryakîyê virazenî. Înan ra yew zî faktorê ekonomîkî ya. Keso ke îhtîyace xo ya bingeyînî nêşko peyda bikero keye xo de, derûdorê xo de yan zî komelî de nêeşkeno têkîlîya qayîm wirazo. Û xo keye ra, derûdorê ra, komelî ra weverî, yanî dûr hîs keno. Merdimî feqîrî zaf het ra xo weverî hîs kenî coka geyrenî yew bend. Bi taybetî zî ê ke maddeyan roşenî demo kilm de belkî zaf pere kewenî înan dest. Derûdorê înan de ê ke, înan vînenî, Eke probelemî ekonomîk û probelemî înan ê bînî zî estî o waxt na rewş, hem seba bendî hem seba ekonomîkî înan ra zaf şîrin yeno. Dima kewenî mîyanê na çerx. Ewîl na çerx înan ra zaf şîrin yena la dima roj bi roj mîyanê na çerx di şînî war. Zaf kesî demek ra dima ewnîyenî ke perêyê maddeyan senî yenî o şekil zî ê pere şînî, hem zî bendo ke madde û derûdore maddeyî de beno, bingeya o bend zî qayim û sexlam nîyo. Ê kesî hişyar benî ke cayê ke hê tede o ca cayo ke baş nîyo la nêzanî senî o ca ra bivecî.

Tedavî zî mi vatibi ke sey masaya hîrê lingan gere bero destgirewtiş. Ekonomî na hîrê ling ra mîyanê paştîdayîşê sosyalî de yo. Yanî waxta ke merdim tedavîya dermanî û detavîya psîkolojîkî beno dima keye, derûdor paştî bidî ci û hetê ekonomîkî ra zî gere tewr tay seba îhtîyacîya xo ya bingeyînî kar bikero û bişuxulyo. Eke merdim nêşuxulyo û derûdorê eyî nêbedelyo îhtîmalo ke zaf pîl o merdim hînê tiryak bibo.

Na xebere bi destekê madî yê Sefaretxaneyê Almanya yê Anqara, çarçeweya 'Projeyê Xurtkerdişê Dezgehanê Medyaya Herêmî yê bi Wasitaya Mentorîya Mîyanneteweyîye û Vurnayîşê Dîjîtalî' de ameya amadekerdene, mesuldarîya muhtewayî aîdê dezgehê ma ya."

Tarîxê têkoşînê şarê kurdî de yew kesanê muhîman ra Şêx Mehdî, o ke birayê rayberê serewedartişê 1925î Şêx Seîdî bi, 14ê Nîsanê 1969î de dewa Kelxasî (Goleman-Alacakaya) de şi rehmet. Balkêş o, roja wefatê ey, eynî roja ke raybere Hereketê Azadîye Xalid Begê Cibrî, Yusif Zîya û embazê înan ameyî dardekerdişî a.

Mîyanê hereketanê neteweyî yê kurdan de cayê Şêx Mehdî zî taybet o. O Serewedartişê 1925î de sey rayberêk ca girewt û rîyê xebatanê xo yê sîyasîyan ra ame surgunkerdiş. Labelê demê surgûnî de zî fek têkoşînê xo ra veranêda û bi xoverdarî cuya xo rê dewam kerd.

Şêx Mehdî cuya xo ya surgûnî de bi helwestêka balkêşe nîşan da ke o şarê xo ra cîya nêciwîyeno. Ey qet nêwaşt ke standardê cuye yo ke şarê ey ra berzêr o de biciwîyo. Eksê ney, bi kincanê xo yê sadeyan ciwîya û tim şarê xo kerd verê menfeatanê xo yê şexsîyan.

Badê agêrayîşê surgûnî ra, heta roja peyêne cuya xo dewa Kelxasî de bi eynî helwest û xoverrodarî cuya xo rê dewam kerd. Ey tim derdê şarê kurdî kerd derdê xo yo serekeyîn û no çî mîyanê şarî de bi sebeb ke rêzêka girde ci rê bibo.

Wefatê ey o ke eynî roje de dardekerdişê rayberanê Hereketê Azadîye dir bîyo, tarîxê tevgerê kurdan de sey hedîseyêka sembolîke yeno vîrardişî.

Zazakî de zamîrî wayîrê rolêko muhîm ê. Nê zamîrî ma eşkenê çend grûban de kom bikerî:

1. Zamîrê Kesî:

• Ez (1. kes, tekil)
• Ti (2. kes, tekil)
• O/A (3. kes, tekil)
• Ma (1. kes, zafhûmar)
• Şima (2. kes, zafhûmar)
• Ê/Î (3. kes, zafhûmar)

2. Zamîrê Îşaretî:

• No/Na (nêzdî)
• Eno/Ena (nêzdî)
• O/A (dûrî)
• Ewo/Ewa (dûrî)
• Nî/Nê (zafhûmar, nêzdî)
• Ê/Î (zafhûmar, dûrî)

3. Zamîrê Wayîrîye:

• Min (yê mi)
• To (yê to)
• Ey/Aye (yê ey/aye)
• Ma (yê ma)
• Şima (yê şima)
• Înan (yê înan)

4. Zamîrê Persî:

• Kam (kam?)
• Çi (çi?)
• Kamcî (kamcîn?)
• Çend (çend?)

5. Zamîrê Bestoxî:

• Ke (ke)
• Yo ke/Ya ke (o ke/a ke)
• Yê ke (ê ke)

Nê zamîrî zazakî de goreyê cînsîyet, hûmar û halî yenê bedilnayîş. Mesela:

• "Ez şona." (cinî)
• "Ez şono." (camêrd)
• "O ame." (camêrd)
• "A ameye." (cinî)

Her zamîr goreyê halî bedilîyeno:

• Ez (halê sade)
• Mi (halê oblîk)
• Min ra (halê çekuyî)

Zazakî de zamîrî manaya cumle de rolêko muhîm kay kenê û coka ganî rind bêrê şuxulnayîş. Eke şaş bêrê şuxulnayîş, cumle eşkena manaya xo vurno yan bikewo şaşîye.

Zamîrê Zazakî: Tafsilat û Nimûneyî

1. Zamîrê Kesanî bi Nimûneyan:

Halê Sade:

• Ez (mi kitab wend)
• Ti (ti şonî kar)
• O/A (o/a ameyo/ameya)
• Ma (ma şonî suke)
• Şima (şima çi kenê?)
• Ê/Î (ê şonê kar)

Halê Oblîk:

• Mi (mi nan werd)
• To (to çay şimit)
• Ey/Aye (ey/aye qisey kerd)
• Ma (ma kar kerd)
• Şima (şima çi kerd?)
• Înan (înan ma dî)

2. Zamîrê Îşaretî û Şuxulnayîşê Înan:

Nêzdî:

• No/Na kaxite (na kitabe)
• No dar (no ban)
• Nê darî (nê banî)
• Nê kitabî (nê çekuyî)

Dûrî:

• O/A kaxite (a kitabe)
• O dar (o ban)
• Ê darî (ê banî)
• Ê kitabî (ê çekuyî)

3. Zamîrê Wayîrîye û Şuxulnayîşê Înan:

Tekil:

• Kitabê mi (kitabê min)
• Kitabê to (kitabê to)
• Kitabê ey/aye (kitabê ey/aye)

Zafhûmar:

• Kitabê ma (kitabê ma)
• Kitabê şima (kitabê şima)
• Kitabê înan (kitabê înan)

4. Halî û Bedilîyayîşê Zamîran:

Halê Raveberî:

• Min ra (mi ra)
• To ra (to ra)
• Ey/Aye ra (ey/aye ra)
• Ma ra (ma ra)
• Şima ra (şima ra)
• Înan ra (înan ra)

Halê Wayîrîye:

• Yê mi (malê mi)
• Yê to (malê to)
• Yê ey/aye (malê ey/aye)
• Yê ma (malê ma)
• Yê şima (malê şima)
• Yê înan (malê înan)

5. Zamîrê Persî û Şuxulnayîşê Înan:

Kesî:

• Kam o? (no kam o?)
• Kama? (na kama?)
• Kamê? (nê kamê yê?)

Çî:

• No çi yo?
• Na çi ya?
• Nê çi yê?

6. Zamîrê Bestoxî û Nimûneyî:

• O ke ame... (camêrdo ke ame)
• A ke şîye... (cênîya ke şîye)
• Ê ke ameyî... (kesê ke ameyî)
• Ya ke mi dîye... (a ke mi dîye)

7. Zamîrê Wextî:

• Key? (çi wext?)
• Kengê? (çi wext?)
• Çi wext? (çi zeman?)

8. Zamîrê Cayî:

• Ça? (kotî?)
• Kotî? (kamca?)
• Kamca? (ça?)

Pêro bîlêtê deplasmanî ameyî rotiş

Vajîya ke ê bîlêtê ke seba hetgiranê Amedsporî ameybî cîyakerdene, wextêko kilm de qedîyayî. Ekîba wayîra keyeyî Kocaelispor heweyo verên deplasman de vera Başakşehirî 2-0 bibi meglub. Nê her di tîmî tarîxê xo de reya pancine yenê têver.

0 = sifir

1 = yew

2 = di

3 = hîrê

4 = çar

5 = panc

6 = şeş

7 = hewt

8 = heşt

9 = new

10 = des

11 = yewindes

12 = diyes

13 = hîriyes

14 = çares

15 = panciyes

16 = şiyes

17 = hewtiyes

18 = heştiyes

19 = newiyes

20 = vîst

21 = vîst û yew

22 = vîst û di

23 = vîst û hîrê

24 = vîst û çar

25 = vîst û panc

26 = vîst û şeş

27 = vîst û hewt

28 = vîst û heşt

29 = vîst û new

***

10 = des

20 = vîst

30 = hîris

40 = çewres

50 = pancas

60 = şeştî

70 = hewtay

80 = heştay

90 = neway

100 = se

200 = di sey

300 = hîrê sey

400 = çar sey

500 = panc sey

600 = şeş sey

700 = hewt sey

800 = heşt sey

900 = new sey

1.000 = hezar

2.000 = di hezarî

1.000.000 = milyon

1.000.000.000 = milyar

365 = hîrê sey û şeştî û panc

1925 = hezar û new sey û vîst û panc

2009 = di hezarî û new

124 = se û vîst û çar

124.000 = se û vîst û çar hezarî

1.200.000 = milyonêk û di sey hezarî

***

1. = (birinci) yewin (n), yewine (m)

2. = (ikinci) diyin (n), diyine (m)

3. = (üçüncü) hîrêyin (n), hîrêyine (m)

4. = (dördüncü) çarin (n), çarine (m)

5. = (beşinci) pancin (n), pancine (m)

6. = (altıncı) şeşin (n), şeşine (m)

7. = (yedinci) hewtin (n), hewtine (m)

8. = (sekizinci) heştin (n), heştine (m)

9. = (dokuzuncu) newin (n), newine (m)

10. = (onuncu) desin (n), desine (m)

11. = (onbirinci) yewindesin (n), yewindesine (m)

12. = (onikinci) diyesin (n), diyesine (m)

13. = (onüçüncü) hîrêyesin (n), hîrêyesine (m)

14. = (ondördüncü) çaresin (n), çaresine (m)

15. = (onbeşinci) panciyesin (n), panciyesine (m)

16. = (onaltıncı) şiyesin (n), şiyesine (m)

17. = (onyedinci) hewtiyesin (n), hewtiyesine (m)

18. = (onsekizinci) heştiyesin (n), heştiyesine (m)

19. = (ondokuzuncu) newiyesin (n), newiyesine (m)

20. = (yirminci) vîstin (n), vîstine (m)

Azad birinci olmuş. (eril) : Azad biyo yewin. (n)

Şayla birinci olmuş. (dişil) : Şayla biya yewine. (m)

Yew teyro efsanewî yan zî yew teyra efsanewîye est a. Vacîyeno ke na teyrê koyê Qafî ser ra cuyena, tim perrena, tenya û tenya esteyan vena.

Na teyre rê bi erebkî enqa vacîyeno. Tirkkî de name bîyo anka. Seba ke perrê ci çîlkesk tesewur benê, erebkî de zimridê enqa, tirkkî de zümrüdü-anka vacîyeno.

Fariskê de homa(y) vacîyeno. No name tirkkî de bîyo umay la mîyanê tirkan de hüma zî vacîyeno. Tirkkî de yew hewaya girane (bi tirkkî: uzun hawa) ya hetê Erziromî est a:

Yavru yavru hüma kuşu yükseklerden seslenir

Ah, yar koynunda bir çift suna beslenir…

Fariskî de homa(y) ra teber sîmorx zî vacîyeno. Sî-morx yeno manaya hîris-mirçike. Goreyê efsane, hîris mirçikî/morxçikî bîyê yew can, xususîyetê heme hîrisan yew can de ameyo pêser. Sîmorx tirkkî de bîyo simurg. Zazakîde bîyo sîmirx/sîmir.

Nê nameyan ra homay(y) yeno zazakî ser. Zazakî de Homa, Rebê aleman o. Heq, Ellah zî vacîyeno.

Na teyre, teyra dewletî-bîyen a. Tirkkî de vanê devlet kuşu. Sîya xo bigina kamî ser, o kes beno şah û padişah, beno wayîrê dewlete. O kesî rê fariskî de homayun vacîyeno. Yanî homayin… Çekuye tirkkî de bîya hümayun.

Sanikanê zazayan de behsê nê çîyî beno. Rîyê asmênî ra yew teyre yena war, anişena sereyê xortêk ser, o xort beno şah û padişah, bi xirtîye/xurtîye dewlete îdare keno.

Taynêk sanikan de sey komedî behsê dîkî beno. Padişah mereno, dewlete bêsere manena. Şarê heme paytextî yeno pêser, vanê ma yew dîk erzenê hewa ra, o ke anişt bi sereyê kamî ser wa o kes bibo padişah. Dîk şono anişeno bi sereyê yewerê gêcekî ser. Razî nêbenê; vanê ma reyna dîkî erzenê. Dîk ancî anişeno bi sereyê eynî kesî ser. Reya hîreyine ra pey, bextê xo rê benê razî; gêceko sey bizekê bêwextî beno şah û padişah.

Teyra dewletî-bîyene ra teber teyra bextî est a. Tirkkî de vanê talih kuşu. Keso ke bext tey de beno yar, beno wayîrê mal û serwetî; vanê teyra bextî anişta bi sereyî ser. Tirkkîya de millî piyango bi talih kuşu sembolîze beno. Pîyango kamî rê bivecîyo; vanê, teyra bextî anişta bi sereyî ser.

Teyre bianişa sereyê merdimî ser; dewletî ya, bext o. Sîya xo zî dewletî ya, bext o. Winî bîyo ke teyran ra çi bikewo sereyê merdimî ser, talih û bextê weşî ra qebul beno. Zîrçê teyran zî!.. Teyrî zîrç biverdê merdimî ser; vanê mijdeyê bextê weş û risqê xeyrî yo.

Mîreyê Bidlîsî Şerefxan (15543-1599), kitabê xo Şerefname de wina behsê yew mesela keno:

Mîreyê Palî Cemşîd beg (Qere Cemşîd), hîna ke xorto teze bîyo, refê mîreyan de şono bi seyd. Yew teyrê seydwanîye goş nêkuweno wayîran ra; perreno, rîyê asmênî ro sereyê xo gêno şono. Beno berz û beno berz, çiman ver ra vîndî beno. Umîdê xo ci ra birnenê, vanê hindî peyser nêyeno. Wexto ke rinda-rind ci ra teselîyê xo keweno, teyr rîyê asmênî ra dîyar beno. Yeno war û yeno war, yeno anişeno bi sereyê Cemşîdê xortê tezeyî ser. Êyê dormeyî pêro vanê, no nîşaneyê dewletîye yo. Demêk ra pey Cemşîd beg beno mîreyê Palî, demê Yavuz Selim û Kanunî Süleymanê Usmanîyan de (ke o wext mabênê Usmanîyan û Safewîyan de cengê giranî est ê, halyemanî ya) 60 serrî mîreyîya Palî bi hunerêkê pîlî îdare keno.

Rozê ju hesê birrî ju lazek e domonî pê ceno beno erceno antoqê* xo ke xo rê biworo. Seke hes heywanodê girs o, sayd de giran hereket keno. Saydê xo ju reye de nîkiseno nîweno. Lima xo dano piro saydê xo keno dirvetin, dorme (derûdor) de cereno, kûfeno, horreno, gîlejî çarç keno, reyena yeno dano piro… xeyle waxt nîya devam keno.

Lacek rozê, di rojî antoqê hesî de maneno. Dima hes ci ra vano “so geme de kolîyû are ke bîya ez xo rê to pirtleyî bikerî biworî.

Lazek sono hetê ra kolîyû keno top hetê ra kî nîyadano vano hala nîşkîn rayê, kesê-kusê, bivînî biremî canê xo bixelesnî.

Tayê ca ke sono rastê ju qatirî beno. Qatirî ra minete keno, ci rê hal û mezal qeseykeno. Qatir vano “bî binîse ro poştîya mi ez to ben xelesnen”. Lazek nîseno ro ci, ginene ro raye sone.

Hes lazekî meraq keno. Xo-xo de vano “no ça kewt hereyî?”. Antoqê xo ra vejîno ke çi bivejîyo! Nîyadano ke qatir ha wo lazekî beno. Qarîno, kuno ra dime. Limûnê xo dano we, horreno. Qatirî ra vano “saydê mi caverdana caverde canîverdana ez yen lazekî wen, ser o kî to wen! Mevaze ke eve a lesa xo ya kerseleye, eve eyî înatê xo ye qatirî sona mi dest ra xeleşîna!”. Qatir ke naye hesneno terseno. Vindeno, lazekî uza caverdano remeno sono.

Roza bîne hes oncîya lazekî rusneno ve kolîyû. Lazek sono nata (no het ra) dota (do het ra) nîyadano. Na reye kî raste ju herî beno. Ci rê hal û mezal ke qesey keno her vano “bî ero mi nîse ez to ben xelesnen”. Lazek nîseno ro ci, kune ra raye sone.

Hes lazekî meraq keno. Antoqê xo ra vejîno ke her ha wo lazekî beno. Qarîno, kuno ra dime. Limûnê xo dano we, horreno. Vano “saydê mi caverdana caverde canîverdana ez yen lazekî wen, to kî ser o wen!Mevaze ke ti eva lesa xo ya qole, eve eyî mezgê xo ye herî sona xeleşîna!”. Her ke naye hesneno terseno. Vindeno, lazekî uza caverdano remeno sono.

Roz a hîreyîne lazek ke sono tever geme de raste ju gûk e çirtkinî beno. Gûk halê neyî meraq keno. Vano “ti kam a, zerê na geme de se kena…?”. Lazek hal û mezal ci rê qesey keno. Gûk vano mevinde ero mi nîse ez to ben xelesnen. Lazek halê gûkî de nîyadano vano ti ve xo nîşkîna payî ra vindere, eve nê halê xo mi çiturî bena xelesnena?”. Gûk vano hala ti bî endî kamî ke se kerd eve xo vînena!”

Lazek nîseno ro ci, kune ra raye sone. Hes lazekî meraq keno. Antoqê xo ra vejîno ke gûk o çirtkin ha wo lazekî beno. Qarîno, limûnê xo dano we, horreno. Vano “saydê mi caverdana caverde canîverdana ez yen lazekî wen to kî ser o wen!. Mevaze ke ti eve a qina xo ya rîtikine sona xeleşîna!”. Gûk qe nîvindeno remeno. Hes kuno ra dime, fekê xo ra gîlejî çarç keno, horreno. De!l gûk nîvindeno. Hes linga xo tenena keno pêt yeno reseno nînû. Beno nêjdî, hama hama ke endî peyî ra gûkî goz bikero. O taw de gûk nata (no het ra) rîya xo pisqineno ve hesî ra. Dev û rîyê hesî, çimûnê hesî eve rîya xo rind keno delalî! Rîye kuna çimûnê hesî, verê xo beno ting û tarî, nîşkîno ke gamê bierco! Sono fekê derî de dev û rîyê xo şuno, çimûnê xo keno pak yeno. Amayene rê yeno faqat gûk kî sono dewe ra beno nêjdî. Hes nîtoreno ke devam bikero, horreno, gîlejîya xo çarç keno vano “ero ti eve a qina xo ya rîyîne şîya xeleşîya, ma meste bîrro a borîya to ke bîye juwaye çi cî wena, qina xo dendû nê mi ra çiturî xelesnena?”.

Gûk vano “to rîye werde endî çîyedê bînî kî ser o tom kena”.

Qatirî ra lese û înat, herî ra quwete û cesaret, gûkî de aqil û feraset, karê mordem e bê aqil û feraset daîma facîa û felaket!

Çirtkin:

Gûk, mozik, bîjek…heywanî yê zar û warî, pêrsanî…yê rîtikinî (ke rîye kewta ra ci, lese ra bîya hûsk)

Seveta domonû teyna argo de vajîno.

Antoq:

Lona ke hesê birrî tede maneno.

Seveta na sanike kitabê Erdal Gur, Tof. Sanikê Kirmancîye, Weşanxaneyî Nas, 2018, s. 58-61, ra kî îstîfade kerd.

Nê kombîyayîşan de seba rastnuştişê kirmanckî û standardîzekerdişê nuştişê kirmanckî qerarî amey girewtene. Çekuyê kirmanckî yê ke ziwano rojane de zaf yenê gurenayene amey weçînitene û nê çekuyî goreye çend xusîsîyetan seba nuştişê kirmanckî amey weçînitene.

Qerarê ke nê kombîyayîşan de bi no qede ameyê girewtene Kovara Vateyî de amey neşirkerdene. Nê kitabî de qerarê ke Grûba Xebata Vateyî derheqê rasnuştişê kirmanckî de girewtê estê. Kirmanckî de babetê rasnuştişî yê ke munaqaşe bîyenê bi na xebate ameyê safî kerdene. Gama verêna ke seba rastnuştişê kırmanckî leza xo bîye, bi na xebate ameya eştene.

Eşkereyîya Partîya Ameyoxî de ame vatene ke înan "29ê temmuza 2026î de binê serkêşîya Ahmet Davutoğluyî de seba ke nêbê parçeyê dîmenê sîyasî yo leymin ê Tirkîya, qerarê ancînayîşê sîyasetî daybî."

Eşkereyî de winî ame vatene: "Kongreya ma ya fesxkerdişî ya ke ewro 22yê tebaxa 2026î de virazîya, bi tewrbîyayîşê delegeyan ma qerarê fesixkerdişê partîye bi resmî qebul kerde."

Partîye peynîya mesajê xo de sipasîya Serekê Pêroyî Ahmet Davutoğlu, pêro embazanê xebate, delege, paştgiranê xo kerd.

Ez wextêko derg ra dima ra şîyo Pasûr. Ez na donimewextêko derg Pasûr de menda. Dordor ez şîyêne Pasûr, la mendişê mi rojêk, di yan hirê-çar rojî biyêne. Badê hîris ûçar serre ra dima, ez bi ewnîyayîşêko newe şîyo warê tutî û xortanîya xo. Badê di rojan ra tepîya mi waştê kê, qezara rabiewnî, hêdî-hêdî, tena kuçeyan û derûverê Pasûrî rabigeyraya. Mi waştişê xo hem bi şewe, hem bi roj arde ca. Mi kuçe, tax û derdorê Pasûrî de bişewe û biroj bitenayîgêrayîşê ke weş kerd. Ez şîyo cayêko wextanê verênan de,ma tutanê Pasûrî, çewres serre verê ra kay kerd bi. Ez şîyocayêko ma gêyra bî. Ez şîyo cayêko ma galagale kerd bî. Eş şîyo Zergûz. Awa Zergûzî çinê biyê bi. Ez şîyo Siyabele/kevîrbele. Derdorê Siyabele kêyê betonî ameyê viraştene. Ez şîyo Hêneye Çerko/Kanîya Çerko. Awa Hêneyê Çerko ziwa bî. Ez şîyo Siya Nuşteyî/Kevirê Nivîsî. Siya Nuşteyî ameybî şikitene. Ez şîyo Gamêlê Heran/Keran. Gamêla Heran biyê bi qebrîstanêko pîl. Gamêla HeranPasûr de dest pê kerdişê kaya fitbolî arde vîrê mi. Nê vîrameyîşî ez berda çewres serre verê. Çewres serre verê raGamêla Heran sitadyomê heme tutanê Pasûrî bi. Nika qebrîstanêko pîlo. Na mintiqa cayê kayan, seyrangeh, gêrayîş, roniştişê ke weşî bî. Nîzdîya çewres serre de merkezê Pasûrî hetê fîzîkî ra zaf vurîya bi. Her çi vurîya yo. La nameyê nê mintiqayan ra, nişkara Gamêla Heran mezgê mi cayêko taybet viraşt. Mi no nameyo taybetî ser o, miyanê şarî ra cigêrayîşêko kilmik kerd. Mi çend kesan ra persa.Cigêrayişê mewzûya Gamêla Heran ra, qezaya Pasûrî ser o zî biya wayirê tay malûmatan. Ez do cigêrayîşê xo binuşnê.La ez wazeno verê ra ê malûmatê ke hetê şarî û cigêrayoxanra Pasûrî ser o ameyê vatene paykera.

Pasûr vakurê rojhilatê parêzgehê Amedî de ca girewto û yew mintiqaya ya koyî yo. Koyî, çemî, daristan û şertê awhewayî şertê cuya şarî û şertê aborîya mintiqa şekil girewto. Merkezê qeza Amedî ra nizdîya 127 km dûr o. Çêwlîk,Darahênê, Muş, Sason, Êlih, Hezro, Licê û Farqîn ra sînordaro. No cagirewtiş şertê bazirganişî û tarîxî de qimetêko pîl dayo. Pasûr yew mintiqaya kehen ê Amedî yo. Mintiqa, bi warê xo yê stratejîk, koyî û awê xo ra, serdemanê kevneşopî ra nata de cayê zaf medenîyetan biyo. Wextêko merdim mintiqaya Pasûrî ser o cigêrayîş keno, beno eşkere ke na herêm tena cayê yew niştecihî nêbiyo; beno yew merkezê siyasî, eskerî, bazirganişî û kulturî yo zî.Çendin dewlet û medenîyetî ke ser Mezopotamyaya vakurî de hukumdar bîyî, Pasûr zî bin destê ênan ra derbas biyo û her serdem tesîrê xo ser herêm de viraşto.

Nameyê Pasûrî ser o yewîtîyêke çinyo. Cîya-cîya rîvayetî estê. Nê rîvayetan ra yew: Namê 'Pasûrî' verê ra yeno. Gore rivayetan vateya 'Pa' manaya ser ra, sûr zî manaya 'Qela' ra yeno. No sebeb ra Pasûr bi manaya 'Başkale' yan 'Qela Serî' şirove beno. Dema Cumhuriyetî de name fermî ya herêmî 'Kulp' biyo. Rivayetê herêmî qeyd kena ke namê Kulp zî derebeyekî bi namê Qulpo ra ameyo. Vateyê şarî û xebatêkebi hetê cigêrayoxan ra bi goreyê zanistî ameyêkerde yewbînî gênê.

Çimeyêko bîn zî nuşteyê Yusuf Kenan Haspolatî de ca girewto. Bi goreyê neqlkerdişê Yusuf Kenan Haspolatî nameyê qezayo verên Pasûr o. Pasûr, mana de qela ke dorê aye de hendek esto. Heman wext de, taye kesî vanê ke Pasûr mana Başkela de yo. Ziwanê herêmî de zî “Peya Sor” yanî “verardo Sur” manaya xo de gêno. Zanîyeno ke no name zî Koyê Andokî yê ke hemen hetê êy de yo û verarde êy sur ê êy ra girewto. Goreyê rivayetê bînî, nameyê Pasûrî zi îfadeyê “Baya Sar” yanî “Vayê Serd” zî ameyo. Îddeaya ke nameyê Pasûrî tarîxêko newe esto, zaf raşt nêaseno. Goreyê rivayetanê herêmî, vateyeno ke verênî de qelaya Kefrumî de derebeyêko bi nameyê Kulpo ronişto û herêm ser o hukm kerdo; nameyê Kulpî zî nameyê nê derebeyî ra ameyo. La na melumat zi çimeyanê kulturê fekî ra ameya girewtene.

Pasûrî ser o xebatê zanistî hêdî-hêdî zêdyenê. Cigêrayîşê arkeolojî nîşan danê ke ware îkametgahê merdimatî ra noherêm de hezar serran ra verê dest pê kerdo. Bi goreyê neqilkerdişê İrtan Yıldızî; Sumerî, Asurî, Medî û Persî herêmî ser hukumdar bîyî. Serdema Asurîyan de Pasûr rayagirîng ê bazirganişî biyo. Badê vindîbiyayîşê Asuriyan, Medan û dima Persan herêm îdare kerdo. Badê Persan, Pasûr bin destê Romayan û dima zî Bizansiyan de mendo. Qelayê Kefrûmî şertê parastinê eskerî de rola muhîm esto û zaf serdeman ra dima zî bi kar ameyo. Wextê awankerdişê komara cimhuriyetî ra pey nameyo fermî Kulp biyo. Herçiqas nameyo fermî vurîya bo zî, şarê herêmî heta ewro nameyê Pasûr bi kar ano.

Nê malûmatan ra dima, ez wazeno bêra mewzûya Gamêle Heran ser. Çekuya gamêlî, ga û mêl biyayîş ra ameyo viraştene. Ga name, mêl kar o. Şar naxiro nêrî ra vano Ga, naxiro makî ra zî vano Manga. Ga seke yeno zanayîş ke heywano ke wextanê verênan de, pê bar ameyo barkerdene û cite ameyo kerdene. Wextanê verênan de Ga seba şaranê cityeran û koçeran heywanêko zaf muhîm biyo. Ga mîtolojî de zî cayêko taybet gêno. Ga nika seba goştwerî yenopawitene.

Mêl/mexel, cayêko heme heywanî ronişene yan zî cayêkoheywanî yenê hewênayene û bi gume, hewşo û gewe yeno namekekerdene. Gamêl yeno manayê cayêko gayî tede mêl/mexel benê. Gamêl cayo girewtene niyo, cayêko akerde, gevzikin, bêkerra û nîzdîya awe yo. Gamêl cayêko kêyan ra dûrî yo. Gamêlê verê kêyan ra vanê gewe, hewşe yan zî gume.

Gamêlê Heran zî cayêko herî tede mêl/mexel biyênî.Wextêko ma heme tutan û xortanê Pasûrî Gamêlê Heran da fitbol kaykerdêne, no wext mintiqa de herî çinê bi. Lamintiqaya seheya fitbolî bi nameyê Gamêlê Heran ameyêne namekerdene. Tutan û xortan vatêne maçê ma esto, ma şinê Gamêlê Heran de fitbol kaykenê. Tutan û xortan tax bi taxêtîmî viraştêne û maç kaykerdêne. O wext; Taxe lîçike, TaxeHênîyê Zêre, Taxe Bereqan, Taxe Kane, Taxe Dêlîte, TaxeQonitanê 57 est bî. Maçanê fitbolî de zêdeyîn Taxe Hênîyê Zêre serkewtêne. Çunku Taxe Hênîyê Zêre xurt bi, hem Gamêlê Heran nîzdîya na taxê bi, hem zî temaşekerdoxê ênan zafî biyêne.

Sitadyomê/seheya Gamêlê Heran herrî ra bi. Dordor kaykerdoxî bi toz û dumanê seha ameyêne sevaxkerdene.Tutan û xortan xêz û xete seha bi siyanê qicikan sînor kerd bî. Qelayê seha bi kerranê derg û berzan ameyêne nîşan dayene. Wextoke maçê muhîmî biyêne nê siyê qicikî bi kils/kirêc ameyêne boya kerdene. No wext kaykerdoxan xo sey fitbolbazan hîs kerdêne; çoş biyêne, kelcan û hemberî zêde biyêne. Hemberî dordor miyanê tîman de qirqirî û lejkerdiş viraştêne. La lej zaf nêzêdeyêne. Gamêla Heranwextê ke seba ma cayêko taybet bi. Sitadyomê Gamêlê Heran sey rihêko taybet wextêko derg dewam kerd. Çi wext Gamêlê Heran hetê tutan û xortan ra ameyê tereknayene ez nêzano. La ez hina bawer keno ke, ti wext û tî kesî manayê Gamêlê Heran miraq nêkerd bi. No namekerdene ça ra û çi ra ameyo vatene kesî miraq nêkerd bi. No name amey bi qebul kerdene. Namekerdene kulturê merdimatiye de cayêko taybet gêno. Çunku namekerdene nasnameyo. Mana kerdişê fikrêke, mekanêke, cayêke, warêke, şarêke, kesêke binameyê xo yeno naskerdene û qebulkerdene. Namekerdene,muhtewa û mana ramojneno.

Mi zî o wext qet manayê Gamêla Heran miraq nêkerd bi.Çewres serre ra dima nişkara nê miraqî xo eşkera kerd bi û bi goreyê vateyanê şarî no miraq resa ciwabê xo: Belê, gamêlê heran cayêko/mekanêko herî tede mêl/mexel biyêne.Bi goreyê vatoxan; wextanê verênan de Pasûr de herî zafî biyê. Çunku Pasûr yew mintiqayo koyî yo. Mintiqayo koyî de ancax bi qantiran yan zî bi heran karê barkerdişî yeno kerdene. Nay ra ser verê ra her kêye de yew her est biyo: Ha here ke mankere, ha hero ko heşêrî, ha yew her yan zî yew qantir est biyo.

Wextêko karê baran qedîyêne û herî ameyê veradayene, heme heranê qeza verê xo dayêne mintiqaya Gamêla Heran.Heme herê Pasûrî na mintiqa de çerênê, zergûz de awe xo şimitêne û qamêl de îstîrahatê xo kerdenê. Wextêko seba barêko giran yew her lazim biyêne, wayirê herî şiyêne mintiqaya Gamêla Heran. Wayirê heran zanêne ke, herê ênan şonê kamcin ca, do kamcin wextî seba îstîrahatî biyero gamêl. Wextêko yew her kêy ra remêne yan zî vîndî biyêne, wayirê herî şîyêne Gamêla Heran û herê xo na mintiqa dediyêne. Çewres serre ra ver Gamêla Heran war û mekanê heran bi, cayê kombîyayîş û zirayîşê heran bi. Gamêla Heran wextê ke zî sitadyomê tutan û xortanê Pasûrî bi, cayê maçê fitbolê bi. Nika zî kêyê deshezaran meyîtan bi, goristanêko pîl biye bi.

Pasûrî paştiya xo dayo tapanê berzan. Çardorê Pasûrî koyêberzî yê. Rojhelatê qeza ra Çemê Pasûrî derdorê koyê Sefîneyî ra, koyê Dorşîne û koyê Andokî ra destpêkkeno ûvakur ra verbi başûr herkyeno. Rojawanê qeza ra Çemê Şekiran zî çimeyanê xo derdorê koyê Melûlî û koyê Kasorîra destpêkeno û vakur ra verbi başûr herekyeno. Awa nê çeman bi zerqê tijîya vereşanî dûrî ra bereqyena. Nika veraşano; çardorê qeza ra xem û xemginîyê ke şinasnaye vila bena. Hêdî-hêdî verşan ageyrêno lêlê şanî ser. Tîjî xumamî kerdêne. Roj hima hima şiyêne awan. Hetê rojawanî rengoke sûr girewti bi. Ez vejya ya tapo ke her cayê qeza Pasûrîêseno. Ez nişta ro. Ez verê ra nê tapî sero zaf roniştî biya.Wextêko merdim nê tapî ser o roniştêne weşîyê ke şinasnaye zerrî ra zîldêne. Merdimî xo û her ca ra weş dîyêne. Hima-hima Kerra yê Pîrhesenî ra roj şîyêne awan. Kerrayê QelayaKefrûmî duri ra seka şatoyê ke wextanê entîkî ra bi îhtîşam miyanê deşte de sarevedaryeyî vinderte asayêne. Hetê vakurê rojhelatî ra vayêko nermik û serdin amêne. Vayê koyan sirêka serdine, boya vaş û vilikanê wişkan hetê koyan ra ardêne. Boya vaş û vilikanê koyê Sefîneyî, koyê Şerefdinî, Koyê Dorşîne, Koyê Hesamdînî vistêne têmîyan û rîy û laşê merdimî ra vila kerdêne. Durî ra vengê zirayîşê herê ke ameyêne.

Ez nê tapî ser o bi zerrîyê ke weşe ronişta. Vengê zirayîşêherê ke dûrî ra amêne, mi ra tena vengê yew heywanî nêbi; o, vengê wextê kê vîndî bi. Çewres serre verê ra qîrayîşê tutan û xortanê Pasûrî, veng û hewayîşê embazan nê cayî de vila biyêne; nika Gamêla Heran de sukûtê goristanî estbi. Zerrîya mi de hûznêko giran mend. Çunku mi zanayêne ke o wext do hindî nêageyreno. La Gamêla Heran temamîya xo ra vîndî nêbîyêne. Heta ke nameyê êy ziwanan de bimano, heta ke ma qîrayîşê tutan, zirayîşê heran û rîyê embazanê xo bîyarê vîrî xo, na ca do cuya xo dewam bikero. Ez, o şan bi hûznî tapî ra ameya war; labelê zerreyê mi de hêvîyêke qicike est bi: Belkî ma nê, la belkî rojek tutanê ma newe ra, herçiqas cayêko bîn de biye bê zî, bi yew qirayîş û yew hewayîş reyna rihê Gamêla Heran cuya xo de rojane bikerdayêne…

Derheqê hedîse de tehqîqat dewam keno.

Keyeyê Güranî, serê gorê Narine de programêkê vîrardişî hadre kerd. Pîyê aye Arif Güranî va: "Na komele seba Narine, seba vînayîşê Narine şew û roj micadele kerd. Rayîrê heqî yew o. Homa yew o. Qur'an yew o. Rastî zî yew a."

Avukat Mustafa Demirî zî va: "Herçiqas rayîrê qanûnî yê asanî seba hîrê gumanbaran qedîyayî aseno zî, rayîrê qanûnî yê xosere hema zî dewam keno. Ma serê nê rayîran de muracaat kerd. Waştişê ma esto ke Mehkemeya Anayasayî û Serdozgerîya Komare ya Yargıtayî goreyê madeyê 308î dosya berê Meclîsê Pêroyî. Ancî zî ma dosya berd Mehkemeya Anayasayî."

Hedîse şan nêzdîyê Mehelaya Korxalî ya Licê de qewimîya. Otomobîla ke Çewlîg ra şîyêne ver bi Dîyarbekirî, gama ke otomobîlêk vîyartêne bi da TIRa ke o wet ameyêne ro

Xeberdayîşê şarî ra ser ekîbê weşîye yê 112î, îtfaîye û cendirmeyî ameyî cayê qezaye. Kontrolê ekîbanê weşîye de bewlî bi ke 2 kesê mîyanê otomobîle de bî merdî. Şoforê TIRî yo ke birîndar bi, mudaxeleyê verênî ra dima wedarîya nêweşxane.

Forumê Aştî û Azadîye hetê Enstîtuya kurdî ya Amedî û Şaredarîya Bajarê Girdî yê Amedî ra ame organîzekerdiş,

Amed de siba wesîleyê Roşanê Ziwanê Kurdî ra bi nameyê “Rayîr û metodê ganîkerdişê ziwananê ke binê tehluke de yê” forumêk virazîya.

Na komxebate, hetê Enstîtuyê Kurdkî ya Amedî ra sey hîrê roniştişan amey hedrekerdene.

Roniştişo dîyin de babeta “Dezgehkîkerdişê Kirmanckî” amey munaqeşakerdene û Ehmedê Bira sey qalîkerdox û Nesîb Gultekîn sey moderator ca girewt.

*Na xebere bi destekê madî yê Sefaretxaneyê Almanya yê Anqara, çarçeweya 'Projeyê Xurtkerdişê Dezgehanê Medyaya Herêmî yê bi Wasitaya Mentorîya Mîyanneteweyîye û Vurnayîşê Dîjîtalî' de ameya amadekerdene, mesuldarîya muhtewayî aîdê dezgehê ma ya."