Erbane muzîkê rojhelato mîyanênî û muzîkê Kurdan de wayîrê cayêkî taybetî yo. Pîyê Yûnûs Yoldaşî Zulfî Yoldaş zî wesatyê erbaneyî bi. Badê mergê ey, no kar hetê lajê ey Yûnûs Yoldaşî ra yeno kerdene. Kargeha înan mîyanê Sûrî de yo.

‘Zerra mi qebul nêkena’

Westayê erbaneyî Yûnûs Yoldaşî va, “Ez nê karî pîyê x ora musaya. Westayê mi pîyê min o. Verî cû Dîyarbekirî de wesayê erbaneyî çin bi. Pîyê mi no kar musa û Dîyarbekir de dest bi viraştişê erbaneyan kerd. Pîyê mi dest ra xeylê wendekarî rasayê. La çi heyf ke mîyanê wextî de qîmatê nê karî kewt. Ganî viraştişê erbaneyan merkezanê perwerdeyî de bêro musnayene. Ez wazena kargeha xo hîna bikerê, karê xo aver de berê û nê karî bimusnî ciwanan. Ez erbaneyanê xo ekserî medyaya sosyale ser ra roşena. Ekserî ez gozêre şuxilnena. Ez nêwazena kare viraştişê erbaneyan vîndî bo. Raşta zî zerra mi qebul nêkena.”

Kitabî dima ke ameyî 'muxafeza' kerdene teslîmê wayîranê ci nêbî. Aqibetê kitaban dima ra eşkera bi. Serdozgerîya Komare ya Gêrganisî seba kitaban fermanê 'îmhakerdişî' dabi. La mehkema seba kitaban wina yew qerar nêdabi.

Gore xebera rojnamegerê Duvarî Haci Bîşkînî bi îdîaya 'hetkarîya rêxistine' eskeran eşt keyeyî ser. Serdozgerîya Komare ya Gêrganisî seba kitaban fermanê îmha da. Zabitnameyê îmha de îmzaya 3 cendirmeyan esta. Gore zabitnameyî kitabî bi fermanê serdozgerîye dayîreyê kalorîferan de ameyî veşnayene.

Qeweyê kurdan o ke ewro nameyê ci ame kerdene sey ‘Qeweyê Menengîçî’ û ‘Qeweyê Kizwanî’ Amed, Semsûr, Mêrdîn û Êlihî de ameyêne berardene, Osmanijî wayîrê ci vejîyayî û destpêkê serra 20. de Ewropa û zaf cayanê dinya de ame rotene.

Ganî qeweyê menengîçî bi nê qeweyî nêro têmîyankerdene ke yeno vatene eslê xo de Etîyopya ra yo, raya verêne Yemenî de ame viraştene û bi erebkî ci rê ‘Elqahwah’ yeno vatene.

Qeweyê kurdan mabênê serranê 1830î û 1930î de Fransa de bi nameyê ”Chicorée au Kurde” ameyêne berardene. Dima ke dewleta tirke ameye ronayene bazirganîya ci ame kerdene û nameyê ci ame vurnayene bi ”Qeweyê Tirkan”.

Nê qewe û kulturê ci serra 2013î de bi nameyê ‘Qehweyê Tirkan’ kewt Lîsteya Mîrasanê Kulturî yê UNESCOyî.

Qewe dara fistiqî ya menengîçî ra yeno viraştene. Tede kafeîn çin o. Etîketê ci ser o fotografê şerwanêkê kurdî esto ke yeno texmînkerdene ke aîdê seserra 15. o.

Wexto ke qeweyê kurdan şîyo Fransa Ewropa de hema qewe çinêbi. Naye ra qeweyê kurdan Fransa de cayêko taybet gêno.

Dima ke bi qirkerdiş û qetlkerdişî mîrasê kulturî yê kurdan ameyî talankerdene û înkarkerdene, erjî bi temamî vîndî bîyî.

Qeweyê kurdan o ke Fransa de ameyêne berardene ci ra têna etîketê ci mend. No etîket hema zî înternet ser o bi temsîlê kulturî û berardişê dewirî yeno rotene. Qeweyê kurdan her çiqas nasnameyê ci amebi girewtene zî Kurdîstanî de zaf keyeyan de û qewexaneyan de yeno berardene

No hewte ez wazena qale tehtîl bikerî. Bi aşmêk ra zêder o ma û gedan dekewtî tehtîl. Gedeyê ma yew serre de karê xo kerd, şiyî wendegeh ders suxulyayî, mamosteyî çi wazîfe da yîn kerd û sererra xo qednay, qarneya xo girewt û zaf bîye rincan. Hîndî wextî arisayîş o. Û wextî geyrayîş o. Semedî gedan rewşe weş a la semedî maye û pî rewşe aynî nîyo. Gedeyî wextik şinî wendegeh keye de yew bêvengîney virazîyena, ma yî û pî ye ma zî serreyîn bîne asan.

Wextik bi tehtîl (betlane) gedeyî ameyî keye gere ma û pî zî nîzdî 3 aşmî bihewnî gedan xo. Hamnan o germ o gedeyî wazenê dekew hewze yan zî cekêko honik ra bigêrî. Ma û pî gere wazîfeyê xo biyarê ca. Gere gedanê xo rê wayîr vecî tehtîl de gede wextî xo mîyan mehla da yan zî yewna darover de vîyarnen. Wendegehan kem yan zî zaf ma zanî çi tewr yew ca yê. La kûçeyî ay tewr nîye. kuçeyanê ma de her tewir merdîm est ê. Ayî ke reqî wenî ayî ke esrar ancenî ûsn...

Sey yew ma û pi gere ma hereket bikerî ma nê kuçeyan ra xeberdar bibi û ma gedayanê xo ra hayîdar bî. Eya, tehtîl o wa gedeyê ma keyfweş bibî wa bigeyrî wa embazanê xo dir wext vîyarnî la her merdîm dir nêroşnî, nêwarzî.

Yew serre de ma andîk ser gedeyanê xo dir vindertî ma perwerde da ci, ma semedî perwerdeyo rind xususî mamosteyî tepiştî wa pero nê xebatê ma nêbê veng.

Tehtîl veradayîşey nîyo?

Tehtîl semedî gedeyî ez her çî kena nîyo?

Ma gere se bke..

* En vernî de embazan gedeyanê xo bişinasnê bihawnî gede kam dir geyreno kam dir warzeno kam dir ronîşeno.

* Wext vîyartiş, gedeyanê xo dir wext vîyarne pîya bigeyre pîya şêrê eke hewz esta hewz de piya bibê keyfweş.

* Kitab biwanê, gedeyanê xo dir pîya kitab biwanê wa gede bizano ke şima zî qiymet danî wendiş.

* Kay bikerê, gedeyanê xo dir kay bikerê pîya şêrê xalî saha yan zî basketbol...

* Kitabxane ra bigeyrî û kitab biherîne, yew aktîvîteye ka zaf weş a.

* Pîya xoza ra bigeyrî daro berr vînê mîyanê tebîetî de wext vîyarne.

Ma çend gedan xo dir wext vîyarne ma andik zanî ke gedeyê ma ha emnîyetiyê ma çend gedeyanê xo ra durî bikê geday ma andîk ha tehluke de yê lewra kuçeyî sey ver nîye, merdimî sey ver nîye.....

Weşîye de bimanê.

Rojnameyê The Independentî 40 fîlmê tewr weşî ke mîyanê 10 serranê peyînan de amê weşanayene aşkera kerd.

Rojnameyê Brîtanya The Independent, seba fîlmê weşî ke nê 10 serranê peyînan de amê weşanayîş lîsteyêk hadre kerd.

Lîste de Fîlmê Quentin Tarantino “Once Upon a Time…in Hollywood”, Rêzefîlnê Netflixî “Roma”, Fîlmê Martin Scorseseî “The Irishman” û Fîlmê anîmasyonî yo ke Oscar de xelate girewt “Inside Out” zî ca gênê.

Gorê Independentî, sereyê lîste de fîlmê Barry Jenkinsî “Moonlight” esto.

Lîsteya 40 fîlman wina ya:

Moonlight (2016)

Carol (2015)

Get Out (2017)

Phantom Thread (2017)

Inside Llewyn Davis (2013)

American Honey (2016)

Paddington 2 (2017)

Mad Max: Fury Road (2015)

You Were Never Really Here (2017)

20th Century Women (2016)

Under the Skin (2013)

12 Years a Slave (2013)

The Grand Budapest Hotel (2014)

Lady Bird (2017)

Son of Saul (2015)

The Selfish Giant (2013)

Stoker (2013)

The Act of Killing (2012)

Roma (2018)

Black Swan (2010)

The Social Network (2010)

Anomalisa (2015)

Call Me by Your Name (2017)

Her (2013)

Dunkirk (2017)

Boy (2010)

Selma (2014)

Melancholia (2011)

Hereditary (2018)

Boyhood (2014)

The Revenant (2015)

Frances Ha (2012)

A Quiet Passion (2016)

The Edge of Seventeen (2016)

Dogtooth (2010)

Shoplifters (2018)

Inside Out (2015)

The Irishman (2019)

The Master (2012)

Once Upon a Time… in Hollywood (2019)

https://www.zazakinews.com/ya-xizire-sere-kelek-u-gemiyan

2-Bahrî Çabuk: Fezîlet-2

https://www.zazakinews.com/fezilet-2

3-Mihemed Kurdî: Erebkerdişê Başûrê Kurdistanî xetereyêko pîl o

https://www.zazakinews.com/erebkerdise-basure-kurdistani-xetereyeko-pil-o

4-Munzur Can: Selahattîn Demîrtaşî rî mektubo Zazakî

https://www.zazakinews.com/selahattin-demirtasi-ri-mektubo-zazaki

5- Munzur Can: Çewlîga ma...

https://www.zazakinews.com/cewliga-ma

6-Resul Yıldırım: Kêyfweşî/Şayî Çî ya?

https://www.zazakinews.com/keyfwesisayi-ci-ya-1

7-Dr. Îsmet Konak: Ameyoxo hempar

https://www.zazakinews.com/ameyoxo-hempar

8-Enwer Yılmaz: Dîyarbekir de "Germê El Hawar" û rojêk

https://www.zazakinews.com/diyarbekir-de-germe-el-hawar-u-rojek

9-Seyîdxan Kurij: Kirdî û Tarîhî Nuştişî Kirdkî (Zazakî)

https://www.zazakinews.com/seyidxan-kurij-kirdi-u-tarihi-nustisi-kirdki-zazaki

Serra Bucakî hesabê xo yê medyayê komelî ra mergê vistewreyê xo bi nê vateyan da zanayîş: "Vistewreyê mi Seyîd Musa Dede (Musa Küçük) şîyo heqîya xo. Meyîtê ey do siba (11.08.2026) Cemxaneyê Seyitli-Elmalıkî ra bêro raykerdiş."

Wayê Ocalanî, Fatma Ocalan, birakênaya ci Berfîne Ocalan û birazayê ci Omer Ocalan û Alî Ocalan fotograf de ca girewtî.

Tewr zaf wextê hewayê germî de qalebalixîya verê dezgeyî, nawneno ke eleqeyê seba şimiteyanê xozayî her serre hîna zaf beno.

Doğan Evelekî va ke o serranê 1993-1994î ra nat nê karî keno. Evelekî va: "Ez gede bîya ke mi dest pêkerd. Meymanê ma yê ke teberî ra yenê, wexto ke nêşenê awa susê bişimê, ez limonata yan zî şerbetê reyhanî îkramê înan kena. Reyhan zî Baxçeyanê Hewselî de reseno. Awa susê û reyhan erjê Amedî yê."

Tirkîya de semedê postê ci yeno seydkerdiş

Serekê Beşê Zoolojî yê Fakulteya Fenî ya Unîversîteya Dîcle (UD) Prof. Dr. Alî Satarî derheqê ey de agahî da û va ke neslê simoreyan dinya de binê tehlîke de nîyo, labelê Tirkîya de semedê postê înan yenî seydkerdiş, aye ra Tirkîya de neslê înan binê rîskî de yo.

Kursê ke tede res û hacetê perwerdeyî bi hewayêko bêpere yenê temînkerdiş, resayîşê cinîyan ê sporî asan kenê û warêko biemnîyet awan kenê ke cinî tede eşkenê xo rê wext verdê. Cinîyê ke vanê "Ma tîya de reya verêne tena seba xo çîyêk kenê", wazenê ke xebatê nê tewirî bêrê vilakerdiş.

Golbazo Senegallîj yo hîris û çar serre yo ke wextê vejîyayîşê Amedsporî yê Super Lîgî de rolêko muhîm kay kerd bi Antalyasporî reyde nêzdîyê pêkerdişî yo.

Serekê Antalyasporî Ergünî pêhesna

Serekê Klubê Antalyasporî Mustafa Ergünî, name nêda la v ama do di futbolbazanê xerîban û golbazêk reyde werê ameyê.

Amedspor de sezona bi 29 golan

Diagneî, dewra verêne de bi formaya Amedsporî hîris û şeş (36) maçan de vîst û new (29) golî û panc (5) asîstî eştbî.

Mîyanê rîpelê kadroyê resmî yê Amedsporî de zî Diagne hema zî mîyanê taximî de ca gêno.

Nê di nameyan, îzah kerdî ke armancê verên yê nê proseyî, bihêzkerdişê aramî, refah û biratîya heştay û şeş mîlyon insanan o.

Demirtaş û Mızraklî, da zanayîş ke rexneyî û pêşniyarê ke seba nê proseyî yenê kerdene qîmetin ê û seba terefan vengdayîş kerd ke babete bi hawayêko "dîqqetdar, hîsger û cîddî" bigîrê dest.

Nê di nameyan da zanayîş ke gamê ke ameyî eştene û do bêrê eştene ganî verê reformanê neweyan akerê û ganî proses bi reformanê demokrasî, edalet, seypeyî û azadîye dewam bikero.

Demirtaş û Mızraklî, îfade kerd ke prosese pêrodayîşî çewres mîyanê çewres serran de birînê xorînî akerdî, û vatî ke ganî proses bê hesabê "serkewtiş" yan zî "vîndîkerdişî" bêro rayberdiş. Mîyanê mesajî de ame vatene: "Ganî ma dejanê xo pey de verdî, pîya destê yewbînî bigîrî û seba ameyoxî bixebitê."

Erdoğan, Bahçeli û Öcalanî rê sipas

Demirtaş û Mızraklî, serekkomar Recep Tayyip Erdoğan û Serekê Pêroyî yê MHPî Devlet Bahçelî yo ke mîyanê prosesê aştîye de îradeyê sîyasî moj rê, sipasîya xo kerd.

Nê di nameyan, sewbîna Abdullah Öcalan, Serekê TBMMî Numan Kurtulmuş, Serekê Pêroyî yê CHPî Özgür Özel û heme serek û temsîlkarê partîyanê sîyasî yê ke mîyanê nê proseyî de paştgîrî dayî, sipas kerd.

Mîyanê mesajî de seba Hemserekanê Pêroyî yê Partîya DEMî Tuncer Bakırhan û Tülay Hatimoğulları û azayanê Heyetê Îmralî zî sipasî ame kerdiş. Sırrı Süreyya Önder zî bi rehmet û mînetî ame bîranîş.

Demirtaş û Mızraklî, mesajê xo bi nê vatan qedênay: "Homay razo bo ji heme ey kesî yo ke paştî dano aştîye û dilopeka awe rasaneno nê adirî. Wa qanûno ke do vecyo seba xêrî (weşîye) bibo."

Mîyanê zazayanê elewîyan (Raya Heqî) bi çend qaliban ra veng dîyeno Xizirî. Nînan ra yew zî “Ya Xizirê serê kelek û gemîyan” o. No veng-dayiş merdimî rê ecêb yeno. Çimkî erdê înan ko û gêris ê, karê xo bi kelek û gemîyan çin o.

Hefizaya merdimîye de kelek û gemîyan hîna zêde bi demê Tofanî ca girewto.

Tofan çi hedîse yo, kamca de qewimîyayo; nêzanîyeno.

Goreyê destana Gilgamêşî no hedîse Uruk û ê cayan de qewimîyayo. Homayî qîr-wîrê însanan ra bêzar bîyê, torg û tofan varnayo ser de ke pêro sey kerm û kêzî bimirê. La mîyanê înan ra yew merdim vecîyayo, gemîyêk viraşta, ci ra tayê xelisnayê, resnayê koyê Nîzîrî. No kes goreyê Sumeran Zîusudra yo, goreyê Aqadan Utnapîştîm o. No kes merdene ra azade bîyo, Welatê Bêmergîye de ca bîyo.

Goreyê mîtolojîyê helenan/grekan, însanî roce bi roce hîna zêde bîyê gunehkar, Zeusî waşto ke bi tofan kokê ci bîyaro. Nê tofanî ra tenya cenîye û mêrde, Pyrrha (Pîrra) û Deukalîon, xelisîyenê. Prometheusî lacê xo Deukalîon xeberdar kerdo ke xo rê kelekêk bivirazo. Wextê tofanî de Deukalîon û xanima xo Pyrrha nîşenê keleke; keleke şona roca newine anişena gilê koyê Parnassosî ra.

Tewrat de winî behs beno ke no hedîse terefê Îraqî de qewimîyayo. Melanetîye bîya zêde, Nuh peyxamberî kerdo-nêkerdo kes nêameyo raya rastîye ser. Çare nêmendo. Ey Homayî ra xebere girewta ke tofan ronîyeno. Gemîyêk viraşta; keyeyê xo ra çend kesî û her cinsê heywanan ra, nêr û may, çutêk xelisnayê. Gemîye şîya anişta bi koyê Araratî ser.

Mîyanê îlimdaran de vacîyeno ke Tofan hedîseyêko rastkên o. Texmînan ser; hewt hezar serran ra ver rîyê erdî ser ra cemed zaf rovilêşîyayo, awa deryayan bîya berz. Cayo ke nika Deryayo Sîya tey de yo, o wext cayo çal bîyo. Berdar û awan bîyo. Xeylê dew û bacarî tey de est bîyê. Awe boxazê Îstanbulî ser ra der bîya nê cayê çalî. Dew û bacarî binê awe de mendê. Tenga pîle ronîyaya.

Goreyê bawerîya elewîyan merdim ke tenge de mend, eger ke keso zerrîpak bo, Xizir tenga ey de reseno. Beno ke bi goreyê hefizaya bawerîya elewîyan Xizir bi kelek û gemîyan ra tenge de resto, kesê zerrîpakî xelisnayê. Seba ke eksê Sumeran wayîrê nuşteyî nîyê û no çî sey destanêk nênuşto, her çî vîr ra şîyo, tenya “Ya Xizirê serê kelek û gemîyan!” mendo. Destanê Gilgamêşî de Zîusudrayê Sumeran û Utnapîştîmê Aqadan verî merdimê eleledeyî bîyê. Seba ke însanî xelisnayê, bîyê kesê bêmergî, resayê qatê homayîye; înan rê merg çin o. Goreyê bawerîya elewîyan Xizir melekê Homayî bo û kar-barê dinya îdare bikero zî goreyê tayê bawerîyan verî merdim bîyo, dime ra bîyo homayî û bêmerg. Goreyê bawerîyêk ey abê heyat (awa Xizirî) dîyo, ci ra şimito û bîyo bêmerg. Îskender zî kewto dime ra ke na awe ra bişimo la cayê ci doz nêkerdo, ciwanîya xo de merdo.

Rîyê erdî ser de şeştay mîlyonî ra vêşêr Kurdî estê la tenya çend bajaranê sey Dihok, Hewlêr û Silmanî ke ma cira vanê "Başûr" de statûyêko ma yo fermî est o. Raşta ci ganî ma vajê ke estbîyayişê statûyê başûrê Kurdistanî qandê heme Kurdan bîyo paştîyêko xurt û rocê tenganey de heme Kurdan ra wayîr vajîyeno. La çi heyfo ke ewro demografîya bingeyîn a Kurdistanî vurîyayo û Kurdî erdê bawkalanê xo ser (Kurdistan) de bîyê sey kêmneteweyî.

Ez sey Kurdêko bakurij serranê derg û dila başûrê Kurdistanî menda/ciwîyaya aye semed ra çi wexto ke ez firsat vînena ez şina keyeyê xo yanê başûrê welatê xo zîyaret kena. La çi wexto ke ez şina, ez bena şahîdê gosirmetanê neweyan. Çîyê ke tewr vêşî merdimî pê dejeno û bala merdimî anceno bedilnayişê demografîyê Kurdistanî yo. Merdim şino ça ereban û tevger û rengê înan vîneno. Ziwanê erebkî seranserê başûrî de hêdî hêdî beno ziwano serdest. Ancî ereban başûr de cayî û mekanê tewr weş û vayî de xora erd, mal û mulkî erînayo.

Xora ekonomîyê/îqtisadê Kurdistanî hinî destê ereban de yo. Esnafê başûrij vanê; eke erebî estbî çerxê ma gêyreno, eke çinî bê hêrînayîş û rotiş kemî yo.

Raşta ci zî eke merdim verê serranê 2014 û nika muqayese bikerê, do bi awayêko zaf asan bivîno ke erebkerdişê başûrê Kurdîstanî resayo daraxêko xeternak.

Erebkerdişê Başûrî tenya bajaranê pîlan yê Kurdistanî ra sînordar nîyo, çi heyfo ke eno xetere dewan ra bigîr heta cayanê pîlan resayo heme qadanê Başûrê Kurdistanî. Erebê ke bi hincetanê/maneyanê cîya cîya herikîyayê û ameyê welatê ma teyna demografîyê Kurdistanî nê, qandê co xoza û tebîatê Kurdistanî zî tehrîb kenê. Bêguman vêşîyayişê bêserûber yê ronîştoxanê xerîban mîyanê komele de benê sebebê bê huzurî û perseyan.

Sedem û Armancê Erebkerdişê Başûrî Çi yê?

Erebkerdişê Başûrê Kurdistanî projeyêko newe nîyo, eno proje (Erebkerdişê Başûrî ) polîtîkayêka dewleta Iraqî yo bingeyîn û kehen o. Eno polîtîka bi arizî hetê rejîmê Baasî de vera Kurdan de ameyo caardiş. Armancê poltîka yo tewr pîl astengkerdişê Kurdistanêko azad bîyo. Rejîmê Baasî semedo ke bireso armancê xo waştêne ke demografîya başûrî bibedilno, Kurdan bi zordarîye erdê înan ser o de koç bikero û herinda înan de zî ereban bi ca bikerê. Bi arizî rejîmî waştêne ke bajar u qezayanê sey Kerkûk, Musil, Xaneqîn û Şengalî yê ke sînorê Îraqî ser o yê Kurdan ra veng bikero. Rejîmî bi no qayde waştêne hem şop û her çîye Kurdan ê cayan de vîndî bikero û hem zî waştêne ke dest ronê petrolê Kurdan ser.

Peynîya nê polîtîkayan de bi se hezaran Kurdî bîyê qurbanî, bi hezaran dewê Kurdan ameyê vengkerdiş, bi des hezaran Kurdî erdê xo ca verda û koç bîyê/kerdê, bi hezaran Kurdî kişîyayî la ancî zî rejîmê Baasî nêresayo armancê xo. Yanê hende zilmê reyde ancî zî rejîm nêeşkîyayo demografîyê başûrê Kurdistanî seke ewro bivurno û bikerê ereb.

Eno Mesala De Hetê Berpirsîyarî Kamî Yê?

Erebê ke verê cû nêeşkayê bi çekan Kurdistanî îşxal bikerê ewro xeletîyê sîyasetî û cinêbîyayişê hişmendîya neteweyeyî ver bê şer erdê ma (Kurdistan) dagir kerdê. Îta de berpirsîyarî yê hikumetî yo. Çimkî eke hikumetê bi hişmendîya neteweyî têwbigêrayêne û ancî mîyanê komeleyê de ruhêko neteweyeyî awan bikerdêne o çax tayn kes û hetan zî do semedê berjewendîyê xo hende îxanet nêkerdêne û erdê welatê xo pêşkeşê ereban nêkerdêne. Enê xetereyî heme verê çimanê partî û hikumetî de qewimeyê la partîyê Kurdan herinda ke vernîya nê xetereyê bigîrê (Erebkerdişê Başûrê Kurdistanî) semedê çend qoltixan yewbînan reyde şer kenê û benê şirîkê enê îxanetî.

Helbet projeyê erebkerdişê Başûrê Kurdistanî tenya projeyê dewletê Iraqî nîyo, dewletê sey tirkîya zî bi nimitkî paştîya enê projeyê kenê. La Eke ewro Kurdistanê ma na rewşe de yo bi qasê dagirkerdoxan sucê sazî, hikumet û partîyanê Kurdan zî estê. Reyna heme Kurdî nê babetî de berpirsîyar ê. Her Kurdê ke wayirê hişmendîyê neteweyî yê û erd û welatê xo ra hes kenê, eşkenê vernîya enê xetereyo ke ma qir keno bigêro, yanê bi qasê sazî, partî û hikumetî berpirsîyarîya şarî zî est a.

Pêşnîyar

Seba ke vernîya bedilnayişê demografîyê başûrî bêro girewtiş, ganî hukmatê herêmê Kurdistanî verê her çîyî çareyêkê koçê ereban bêserûber ra bivîno û sînorêkî semedê koçan ronê. Reyna ganî hikumet, rotişê ard, mal û mulkî neteweyanê bînan ra qedexe bikero. Reyna ganî heme kargeh, dibistan û dikanê taybet bi ziwanê Kurdkî xizmetî bikerê û hikumat ziwanê ma înan ser o ferz bikero. Heme kes û hetê ke Kurdistanî de bi ca bîyo ganî hurmet nîşanê ala, netew, ziwan û nirxên Kurdan bidê û goreyê qanûnê Kurdan têwbigêyro, yê ke wina nêkero zî ganî bêro dersînorkirin. Reyna Kurdistanî de zaf karkerê xerîbî estê ganî hikumet ziwanê Kurdkî înan ser o ferz bikero.

Ancî perseyêke ma yê binî yê pîl zî perseya maaşî yo. Gelo do heta key şar wina bê îmkan pêbesteyê iraqî bibê ? Serek û rayberê ma yê hergo qala xoserîya Kurdîstanî kenê ganî meselayê maaşî ra careyêk bivînê, nêbeno ke her çîyî bişanayê himkutê Îraqî.

Başûrê Kurdistanî welat, sembol û keyeyê ma heme Kurdan o, aye semed ra ganî hikumet, sazî, partî û şarê ma statûyê cu sey cimanê xo bipawê.

Dewijan reaksîyon da û vat JES do zerar bido awa binê erdî, do mergeyan bihermno, do zerar bido heywandarî û do hemsengîya ekolojîke ya herême bihermno.

Dewijê Licikî ke bi citekarî û heywandarî cuya xo ramenê, waşt ke xebatê ke bê rizaya înan waranê şuxulnayîşê hemparî de yenê rayraberdene, bêrê vindarnayene.

Cendirme herême de tedbîran gênê û pawitişê dewijan ê seba astengkerdişê makîneyanê karî dewam keno. Sewbîna ame dîyarkerdene ke dezgehê komelê sîvîlî û rêxistinê ekolojî zî xo hazir kenê ke şêrê herême û piştî bidê dewijan.

Morenoyî va“Ewro ez Amedsporî ra xatir wazena, embazanê xo rê û xusûsî pêro terefdaran ra xatir wazena. Ma pîya bibî taximêko weş, înan tim paştî da ma. Bi keyfweşbîyayîşê şampiyonbîyayîşî sereyê mi berz ez şina. Ez seba keyeyê xo û şima şansêko hol wazena.”

Morenoyî mesajê xo bi emojîyanê qelbê kesk û sûre temam kerd.

Daniel Moreno ke Amedspor de sey forvetî ca girewtêne, mîyanê kaykeranê kadroyê ekîba keske û sûre de serra 2025-2026î de TFF 1. Lig de bibi şampiyon û vejîyabî Super Lig.

ÎYÎ Partî, seba madeyanê qanûnê çarçewa şerh nayê ro û sewbîna ewro hetanî saete 11:00î partîyêke biwazo eşkena binê qerarê komîsyonî de şerhanê xo rono.

Yeno pawitene ke badê 48 saetan, Heyetê Pêroyî yê Meclîsî rê bêro erşawitiş.

Etîk de rêbazê fezîletî ekolê Stoa zî yew cayêko muhîm gêno. Ekolê Stoa, Arîsto ra dima mefhûmê etîkî sey yew beşê xoserî yê felsefe qebul kerdo, nê derheqî de xebatî kerdê. Goreyê ferasetê Stoayîyan etîk, yew beşê felsefe yê zaf muhîm o. Stoayî tesîrê Platon û Arîstoyî de mendê. Stoayîyan, seba yew cuya bextîyarî û başî, mefhûmê zanayîşî sey şertê esasî qebul kerdo. Goreyê înan no zanayîş, serebûtê însanî de manakerdişê cuya însanî de nîşandayîşê rayîrê raştî ra yeno. Goreyê ferasetê ênan yew çalakîya raştî de, yew cuya bextîyarî û başî de, yew cuya fezîletî de zanayîş yew şerto esasî yo. Goreyê fikirê ênan zanayîş yew çalakîya raştî yo. Raştî zî yew cuya bextîyarî û başî, zanayîşê fezîletî yo. Goreyê stoayîyan, însan yew estîya biseruven o. Na zî yew taybetmendîya însanî ya muhîm a. O semed ra yo ke însanî de saîqê eslî, saîqê başî û şahî niyê, saîqo eslî, saîqo xoseveknayîşî yo.

Xoseveknayîş heme gandaran de yew saîqo eslî yo. Serebûtanî de heme gandarî xo seveknenê. Serebûtan de xoseveknayîşê gandaran, gandaran ra yew ahengî peyda keno. Eynî wextî de xoseveknayîş yew ahengê serebûtbîyayîşî yo zî. Yewna raştîyê ke bînê zî est a. Na raştîye bi yew persê felsefe reyde ameya pers kerdene û hema zî yena pers kerdene. Na raştîya ke sey yew persê felsefe yena pers kerdeneye na ya; însan çi yo û seruvenê însanî (human nature question) çi yo? Cewabê nê persî stoayîyan yew hawayo bênimitîş dayo; însan yew mewcûdîyetêko aqlî û serebûtî yo. Serebûtî de însan bi xo yo, însan wayirê aqilê serebûtî yo. No sebeb ra yew cuya bextîyarî û başî goreyê aqil û serebûtî ciwîyayîş o. No ciwîyayîş fezîlet bi xo yo. Ekolê stoayî, dewrê entîkî de ekolê fezîletî yo peyino.

Tarîxê etîkî de nê metodî ser o yew wextêko derg de xebatê xoserî nêameyê kerdene. Çunku dewrê entîkî ra dima dewro mîyanên de (Îsayî ra pey) seserra 6ine ra hetanî sessera 12ine felsefe yew beşo xoser nîyo. Nê dewran de felsefe û binbeşê felsefeya etîkî bandora dînanê îlahîyan de mendo. Felsefe û etîk bi goreyê qaîdanê îlahîyatî ameyo dewam kerdene.

Kitab û bawerîyê îlahî; Tewrat-Yahudîye, Încîl-Xirîstîyanîye, Quranê Kerîm- Îslamîye felsefe û etîkî ser o yew bandora xurte viraşto. Nê dewran de xebatê felsefe est ê la nê xebatî goreyê çimeyan û fermananê îlahî ameyê pênas kerdene. Mefhûmê etîkî sey yew metodê bawerîye ameyo şuxulnayene. Nê dewran de felsefe goreyê di beşan ameyê tesnîf kerdene: Felsefeya xirîstîyanîye û felsefeya îslamîye.

Felsefeya Xîristîyanîye goreyê bawerîyê dêre hereket kerdo. Felsefe û binbeşê felsefa etîkî ra mîyanê yew sînor de ameyê teng kerdene. Felsefeya dewrê entîkî yan ameya qedexe kerdene yan zî goreyê bawerîyanê dêre, felsefeyê devrê entîkî ra ameyo îstîfade kerdene.

Feylozofê Xiristîyanîye Thomas Aquinasî etîk de no metod dayo şuxulnayene: Çar fezîletê dewrê entîkî yê îlîmdarî, cesaret, peymeyî, edalet û hîrê fezîletê dînê xirîstîyanîye yê muhîmî, îman, hêvî, heskerdişî reyde bi hewt fezîletan fikirê xo, bi goreyê dînê xirîstanîye awan kerdê.[1]

Felsefeya Îslamîye de despêkî de no hawa yew sînorkerdiş çin o. Îslamîyet de bi nameyê herketê fezîletdaran yew bawerîyê vila biyo. Bexda de bi nameyê; Beytû’l-Hîkme (Kêyê Zanyarî) mekanêko xoser awan biyo. No mekande, açarnayîş û tercumekerdişê xebatanê dewrê entîkî reyde xebatî ameyê kerdene. Nê xebatê dewrê entîkî yê latînî, ziwanê erebkî ra ameyê açarnayene. Bi no hawa reyde yew medenîyet, kultur ameyo viraştene, û felsefeya îslamîye ya xosere ameyo awan kerdene. No dewr de feylozofê îslamîye yê muhîmî vejîyayê meydan. Feylozofî nê dewrî; El-Kîndî, Ebû Bekir Razî, Farabî, Îbn Sina, Muhyiddin İbnü'l-Arabi, Gazalî, Ibn-î Ruşd, İbn Miskeveyh yê. Farabî kîtabê xo yê bi name El- Medînetû’l Fazîla de îfade kerdo ke; yew exlaqo berz, yew îradeyo pêt, yew xebata daîmî, eleqedarîya îlîmdarîye bextîyarîya şexsî peyda keno. Felsefeya îslamîye de mefhûmê fezîletî Farabi ra çiya nêameyo şuxulnayene, mefhûmê exlaqî yan zî felsefeya exlaqî ameyo şuxulnayene. Çimeyê exlaqê îslamî, fermanê îlahî yê Quranê Kerîmî û sûnnetullah ra ameyê girewtene. Wextêko derg de felsefayê Îslamî tesîrêko muhîm kerdo. Felsefe îslamî hîra û geş biyo. La tesîrê mewzûyanê zerreyî û teberî ra zêdeyîn etîk nê, exlaq cayêko taybet girewto. La fikrê Muhyiddin İbnü'l-Arabi û Farabî hima zî tesîrdar û derbasdar ê.

Labelê nê ekolî ser o xebatê etîkî dewranê bînan de zî dewam kerd ê. Nê dewran de mefhûmê fezîletî ney mefhûmê erje ameya şuxulnayene. Yanî mefhûmê fezîletî bîyo mefhûmê erje. Metodê erjan seserranê 17, 18,19, 20 û 21ine de zî bi name erj û erjan reyde reyna têmîyanê felsefe û etîkî biyo.

Seserra 17ine de R. Descartes, erje û norman ser o xebitîyayo. R. Descartes cuya yo raştikêne û kerdişanê raştî, çalakîyanê raştikênî bi hawayê zanistî pênasekerdê. Descartesî mefhûmê fezîletî, sey fezîletê eslî û fezîletê diyayîşkî yan zî fezîletê zanistî û fezîletê bêzanistî di beşan ser o tesnîf kerdo. Descartes, bala xo dayo ciyabîyayîşê nê fezîletan û fezîletê bêzanistî rexne kerdo. Fezîletê zanistî; edalet, cesaret û weçînayîşî ciya kerdê. Dima ra resayo nê fikirî ke însan yew estîya bifezîlet o û termê fezîletî sey yew estîya zanistî pênase kerdo.

Seserra 18ine de Immanuel Kantî xebatanê xo yê xoserî yê etîkî de metodê fezîletî şuxulnayo. Sewbîna ke cuya raştikêne û kerdişê raştî, çalakîyanê raştikênî ser o hawayo zanistî xebatê muhîmî kerdê. Bi nê xebatan, I. Kant tarîxê felsefe û etîkî de yew cayo xosere girewto. Çunke I.Kantî hem seba felsefe de hem zî seba etîkî rayîrê newe akerdê. Nê akerdişê rayîranê neweyan bi hîrê eseranê xo yê muhîman reyde nîşan dayo. Eserê ke seba felsefe û etîkî rayîrê neweyî nawitê nêyê: Rexnekerdişê Aqilê Xalisî, Rexnekerdîşê Aqilê Pratîkî û Rexnekerdişê Hukmê Hêzî. I.Kantî nê hîrê eseranê xo de, etîkî ser o cigêrayîşê xorînî kerdê. I.Kantî tarîxê etîkî ser o cigêrayîşê xoserê kerdê. Bingeyê etîkî, metodê fezîletî ra girewto û metodê xo yê newe awan kerdo. Badê nê cigêrayîşanê, metodê xo yo, xoserî awankerdo. Xebatê I. Kantî yê derheqê etîkî û metodê fezîletî de seba nê babetan yew cayo muhîm gênê. Çunke I.Kantî beşê felsefeya etîkî û metodê fezîletî newe ra awan kerdo. Goreyê ferasetê I.Kantî cuye de fezîleto tewr muhîm waştişê azadî û qaydeyê azadî yo. Rexne, aqil, xasî, waştiş, azadî, qayde, anomî û maksîmî mefhûmê etîkî yê muhîmî yê I.Kantî yê. Nê derheqî de I.Kant hina persayo; Azadî çi ya? I.Kantî cewabê nê persê xo bi xo dayo. Goreyê I.Kantî azadî yew fikir o, îdea yo û kokê nê îdea zî yew aqilê xalisî nîşan dano. Îdeayê azadî, cuye de qaydeyanê exlaqî reyde yenê pratîk kerdene. Exlaq kokê xo îdeayê azadî ra gêno. I.Kantî, aqilê xalis û aqilê teorîkî pêveronayê. Dima ra îfade kerdo ke aqilê teorîkî antînomîyan (xeripnayîşan) virazîyeno. Aqilo teorîk, xo antînomîyan ser o awan keno û dualîteyan virazneno. Dualîteyî zî yew çyê ke nêdanê fehm kerdene.

Goreyê I.Kantî, îdeayê yî bi yew aqilê xalisî yenê fehm kerdene. I.Kant kitabê xo yê bi name Rexnekerdişê Aqilê Pratîkî yê beşê Bingekerdişê Metafîzîkê Exlaqî de qaydeyê exlaqî sey ferman name kerdê û di beşan ser o tesnîf kerdê. Nê qaydeyê exlaqî, fermanê bêşert û mercan û fermanê bişert û mercan name kerdê. Goreyê I.Kantî hîrê fermanê bêşert û mercan ê exlaqî yê bingeyinî est ê; fermano qetî, fermano wezîfeyî, fermano pratîkî. Nê hîrê fermanî, fermanê bêşert û mercan ê. Fermanê bişert û mercan zî est ê. I. Kant, mabênê nê hîrê fermananê bêşert û mercan de yew peyme ronayo, nê peymeyî zî sey maqsîm name kerdo.

Goreyê I.Kantî dinya de erja çalakîya yew subjeyî mîyanê nê hîrê fermananê bêşert û mercan de peymeyê maqsîmkerdişî reyde yeno fehm kerdene. Peymeyê exlaqî bi senînîya waştişê başî reyde têkildar o. Seserra 19ine de metodê fezîletî hêdî-hêdî bi termê erje name beno û mefhûmê etîkê erjan yan zî erja etîkî yeno şuxulnayene.

Na seserre de I.Kantî ra dima A.Schopenhauer û F.Nietzsche zî xebatanê xo yê derheqê etîkî de mefhûmê etîkê erjan yan zî erja etîkî şuxulnayo. Cayê nê di feylozofan felsefe û etîk de cayêko taybet girewto. Seserra 20ine de xebatanê derheqê termê etîkî de mefhûmê etîkê erjan yan zî erja etîk ameyo şuxulnayene Max Scheler, Nicola Hartmann û Îoanna Kuçuradî derheqê etîkî de xebatî kerdê. Na seserra de etîkê fezîletî yan zî metodê fezîletî ser de hetê A.MacIntyre ra metodê fezîletî newe ra ameyo şuxulnayene.[2]

Nê ekolî ser de xebatê etîkî yew wextêko derg de dewam kerd ê. Dewamkerdişê nê xebatan de termê fezîletî ney, termê erje ameyo şuxulnayene. Yanî termê fezîletî sey erje û metodê erjan ameyo pênas kerdene, mefhûmê erje sey name reyna têmîyanê felsefe û etîkî bîyo.

Rêbazê fezîletî hetê ekolanê cîya-cîyan reyde dewrê entîkî de dest pêkerdo. Metodê etîkî persanê şexsî yê qedîman ê derheqê seruvenê însanî ser o awan bîyo. Nê persê qedîmî nê yê: Însan çi yo? Cuye çi ya? Fezîlet çi yo? Însan bi persayîşê nê persan reyde waşto ke xo biresno başî û weşîye. No metod dewrê mîyanênî de zeîf bîyo. Dewro newe de metodê erje reyde dekewto mîyanê yew têkilîye, fikirîyayîşî reyde yew şekilê komelî girewto. Dewro nikayîn de zî yew tesîro newe û zanistanê komelî reyde metodê fezîletî newe ra awan bîyo û roj bi roj popîlêr beno.

Bi goreyê mi tena rêbazê fezîletî popîlêr nêbeno. Bi giştî etîkî ser o cigêrayişê ke esto la bi taybetî fezîletî ser o newe ra komelnasî de munaqeşeyî yenê kerdene. Bi goreyê mi no xesesîyetêko balkêşo. Çunku na mewzû ser o verê ma de yew xezîneyê ke dewlemende vindertîya. Platon ra bigêro hetanî Slavoj Žižekî lîseyê yê ke derge vinderteya. Farabî ra bigêro hetanî İoanna Kuçuradi, Ahmet Cevizci ra bigêro hetanî Cafer Sadık Yarenî lîsteyê ke derge paweyê munaqeşekerdoxan a. Ameyox, vîyerte û nikayinî ser o awan beno. Eke nikayî de asteng û persgiranî estbo; çimêyêke vîyerte deyo, çimêyêke zî ameyoxî deyo. Na mewzû de vîyerte dewlemend o. Eke nîkayînî de vengayî estbo, nîka xo ameyoxî de vindî keno.

Benoke, bêro perskerdene. Derdê wayirê nê nuşteyan çiyo? Ez vajêrî. Mi verê ra zî vat bi. Ez dorna bikera: Ez vazeno ceribnayîşanê xo paykerê û fikranê xo biziwanê xo binuşna.

Ez reyna dorna keno: Xo bizane; destanê xo ra, ziwanê ra û mîyaneyê xo ra wayîr bivejî!

[1] Cafer Sadık Yaran, Ahlak ve Etik, Rağbet Yayınları, İstanbul, 2022 r. 36.

[2] Cafer SadıkYaran, Ahlak ve Etik, r. 36.

Qaza de ramitox Burhan Demir û Serhat Ekinci, Cömert Ekinci û İslam Ekinciyê ke mîyanê wesayîtî de bî, birîndar bîyî. Dima ke xebere ameye wesnayîş, ekîbê weşîye, îtfayîye û cendirmeyî cayê qeza rê ameyî sevqkerdiş. Birîndarê ke tewr verî cayê qeza de midaxeleyê înan ame kerdiş, bi ambulansan wedarîyay Nêweşxaneyê Dewlete yê Sêwregi.

Her zî uca de merd, parçeyê ke otomobîlî ra qetîyayî, ginay camê verîn ê otobûsêka raywanan ro ke şerîdê bînî ra şîyêne.

Forumê Aştî û Azadîye hetê Enstîtuya kurdî ya Amedî û Şaredarîya Bajarê Girdî yê Amedî ra ame organîzekerdiş,

Amed de siba wesîleyê Roşanê Ziwanê Kurdî ra bi nameyê “Rayîr û metodê ganîkerdişê ziwananê ke binê tehluke de yê” forumêk virazîya.

Na komxebate, hetê Enstîtuyê Kurdkî ya Amedî ra sey hîrê roniştişan amey hedrekerdene.

Roniştişo dîyin de babeta “Dezgehkîkerdişê Kirmanckî” amey munaqeşakerdene û Ehmedê Bira sey qalîkerdox û Nesîb Gultekîn sey moderator ca girewt.

*Na xebere bi destekê madî yê Sefaretxaneyê Almanya yê Anqara, çarçeweya 'Projeyê Xurtkerdişê Dezgehanê Medyaya Herêmî yê bi Wasitaya Mentorîya Mîyanneteweyîye û Vurnayîşê Dîjîtalî' de ameya amadekerdene, mesuldarîya muhtewayî aîdê dezgehê ma ya."