Nûredîn Zaza, o ke serra 1919î de qezaya Xarpêtî Maden de ameyo dinya û 7ê Çeleyê 1988î de Swîsre de dinyaya xo bedilna. Zaza yew roşnvîro kurd o tewr muhîmanê seserra 20ine yo. No nuştox û sîyasetmedaro kurd gelek waran de xebitîyayo û tesîrêko pîl hereketê kurdî ser o kerdo.

Cuye û wendişê ey

Nameyê ey o raşt Nureddîn Yusuf o, perwerdeyê xo yê destpêkî Maden de girewto. Badê ke uca de dibistana seretayî wedîna, şi Amed û uca dibistana mîyanêne de wend. Serra 1937î de Dr. Nafiz ame girewtiş û badê veradayîşî, şi Şam.

Şam de wendişê xo rê dewam kerd û dima zî dîplomaya bekaloryayî girewt. Dima ra verê xo da Kurdistanê Îraqî û Bexdayî. Uca ra zî şi Lubnan û wendişê xo yê zanîngehî uca qedêna. Badê ke Lubnan ra agêra, şi Swîsre û uca doktoraya xo temam kerde.

Xebata sîyasî û roşnvîrî

Serra 1956î de Swîsre de bi endamê Komelaya Wendekaranê Kurdan a Ewropa, ke veren dezgeyanê kurdan ê Ewropa bi. Eynî wext de, Sûrîye de zî aktîf bi û bi endamê Partîya Demokrate ya Kurdan a Sûrîye. 14ê Hezîrana 1957î de bi serekê na partî.

Badê serreke, seba tay probleman partî ra cîya bi. La eleqay ey a Sûrîye dir nêqetîya û serra 1960î de agêra uca. Demê xo de ke Sûrîye de mendbi, bi endamê Dadgehaya Berze ya Dewlete. Badê ke na dezgeh ame wedarnayîş, o mecbur mend ke Sûrîye ra vecîyo û reyna agêro Swîsre.

Serra 1963î de, o û Cegerxwîn amey tepiştiş, la badê demêk hepis ra amey veradayîş.

Eserê ey

Dr. Nûredîn Zaza gelek eserî seba kultur û ziwanê kurdî nuştê. Nuşteyê ey hem bi ziwanê kurdî hem zî bi ziwananê bînan bîy. Mamosta Hemîd Ferecî, kitabê xo yo bi nameyê "Komîta Navîn Birayekî Hişk di Derheqê Dr. Nûredîn de" de, behsê cuye û xebatanê ey kerdo.

Xizmetê ey o seba partîyanê kurdan û seba tevgera kurdî tarîx de cayêko muhîm gêno.

Serra 1967î de Sûrîye ra ame surgunkerdene û serra 1970î de şi Swîsre ke heta peynîya cuyê xo uca mend.

Xebatê ey bi tena nuştoxî sinor nêbîbî û bi taybetî warê sîyasî de zî aktîf bi

Nûredîn Zaza xebata xo tena warê sîyasî de sinordar nêkerdbi. O Sûrîye de reseno Celadet Bedirxanî û kovara Hawarî de dest bi nuştişê hîkayeyanê kilman keno. Memê Alanî bi tîpanê latînî çap kerd û "Şivanê Kurd" yÊ Erebê Şemo açarna û kitabêk bi nameyê "Bangek ji bo miletê kurd" serra 1982 de vetbi. Gelek rojname û kovaran de zî nuşteyî nusnayî.

Eserê ey

• Şerê Azadî
• Ma vie de kurde
• Memê Alan
• Keskesor (neşrîyatê Nûdemî de vejîya û weşanxaneya nê nameyî kitabê ey ê hîkayeyanê kilman kerdo)

Çar kitabî nuştê û tayê nuşteyê ey ê ke nêameyê neşrkerdiş zî estê.

Têkoşîna ey

Cegerxwîn seba Nûredîn vano: "Çimê ey de, ma pêro, yanî miletê kurd pêro peydemende yê û waştêne ma pêrune kêmasîyanê komelkî, sîyasî, têkilîye ra bipawo. Vatêne: 'wina nanî biwere, wina ronişê, wina awe bişimê, wina werze wina ronişê, wina rakewê, wina wina...' dîtişê doktor Nûredîn, verî ra aver şîbi..."

Zazakî ke sey Kirmanckî, kirdkî, dimilkî/dimilî/dimbilî zî yena namekerdiş, lehçeyanê kurdkî ra yew a ke mîyanê cografyaya Kurdistanî de qisey bena. Serranê peyênan de semedê Zazakî xebatê standardîzekerdişî yê muhîmî ameyê kerdiş.

Zazakî, hetanî serranê 1980an, ziwanêk bi ekserîyet qiseykerdişî bi. Seba ke zafê mintiqayanê Zazayan de sîstemê perwerdeyî tena bi tirkî, yo, derheqê Zazakî de tersê vîndîbîyayîşî esto. No semed ra Grûba Xebate ya Vateyî serra 1996 de dest bi xebatanê standardîzekerdişî kerd.

Nê xebatan de tam 38 kombîyayîşî ameyî viraştene û nêzdîyê hewtay û çar hûmarî kovara Vateyî vejîyayî. Coka seba standardîzekerdişê kirmanckî di ferhengî zî ameyî weşanayene:

• Ferhengê Tirkî-Kirmanckî (Zazakî)

• Ferhengê Kirmanckî (Zazakî)-Tirkî

Nê ferhengan zî xizmetêko muhîm kerdo: Çekuyê ke fekanê cîya-cîyayan de estê, ameyê pêser ardene û goreyê fekanê standardî ameyê îfade kerdene.

Qaydeyê rastnuştişî yê Zazakî, seba ziwanêk ke hîna teze beno nuşte, zaf muhîm ê. Bi nê qaydeyan, nuştişê ziwanî, wendişê ziwanî û musayîşê ziwanî beno asan.

Çend qaydeyan ra nimûne bidîme:

1. Nameyê miletan û zerfê înan: "kurde", "tirke", "azerî" heme bi herfa hurdîye dest pêkenê.

2. Nameyê mensûbanê dewan, bajaran, mintiqayan: "çewlîgij", "dêrsimij", "pîranij" bi herfa hurdîye dest pêkenê.

3. Herinda 'h' û 'x' de vurîyayiş: Mintiqayan de ferqî estê. Mesela, tayê mintiqa de "heş" û tayê mintiqa de "xeş" vajîyeno. Labelê bi standardkerdişî, formê ke frekans de zaf ê wina standardîze bîyê.

4. Suffîksê "-ik, -ek, -ike, -in": Tayê dewan de "-ik", tayêne de "-eke", tayêne de "-in" şuxulîyeno. Na heterogeneity de standardkerdiş beno muhîm. Mesela, "qijeke/qijek/qijik" formê ke netîceyê standardî de bîyo "qijek".

Rolê Medya û Weşanan de Standardîzekerdiş

Weşananê Zazakî seba standardkerdişî rolêko muhîm kay kenê. Kovara Vateyî tena nê qaydeyê standardî bi hawayêko teorîk nêeşkera kerdo, aynî wext de na kovare de nê qaydeyî ameyê tetbîqkerdene zî.

Tayê weşanxaneyî zî nê standardî ser o xebitîyenê. Mesela, Weşanxaneyê Vateyî, Weşanxaneyê Roşna, Weşanxaneyê Nûbiharî. Nê weşanxaneyan de vejîyayîşê kitaban de nê qaydeyê ke ma ser o qisey kenê ameyê tetbîqkerdene.

Medyaya nuştekî ra teber, medyaya vateyî (qiseykerdişî) de zî standardkerdiş muhîm o. Çunke seba ke ma bieşkîme ziwanê xo bikarnîme, ganî formêko standarde bibê. Radyo, TV û sosyal medya de, xora formê standardî ser o xebitîyayene maneno.

Her çiqas derheqê kirmanckî- Zazakî de tayê fakülteyê ziwanî estê zî, xizmetê muhîm nêkerdê. No problem, kemanîya standardkerdişî de zî aseno.

Labelê serranê peyênan de, tayê kitabê muhîmî ameyê vetene û nê qaydeyan de tetbîqkerdişê ziwanî zaf muhîm o. Standardizasyon, beno sebebê wendişê perwerdeyî zî. Seba ke domananê ma, ganî nê standardî hol bizanî û bikarnî.

Kirmanckî (zazakî) hetê tarixî û kulturî ra ziwanêko dewlemend o. Labelê seba ke bimano, ganî rewşa nuştişê ey standardîze bibo. Standardkerdiş xezînaya ziwanî muhafeze keno, peynîya (dawîya) na xezîneyî ra teber xo bimusalhe keno.

Her ziwanzanayoxo ke Zazakî nusneno ganî nê standardan ser o tercîhan bimusno û înan bikar bîyaro. No, ziwanî rê wayîrvejîyayîş o. Ma ziwanê xo nêwaştene çi fayde dano ma? Xora ma bi ziwanê xo estê, ziwanê ma nîyo, ma çin ê. "Eke ti ziwanê xo vîra bikerî, îdentîteyê xo zî vîra kenî."

No semed ra, ma ganî zafer bixebitîme. Nê xebatan de, muhîmîya standardîzekerdişî xo bi xo eşkera kena.

Gündüzî va ke, dezgehê demokratîkî wayîrîya Zazakî nêkenê. Zaf telewîzyon û radyoyê Kurmanckî estê la yê Zazakî çin ê. Tîyatroyê Zazakî çin o Xebatê ke estê sey akademîk manenê. Dezgehê sey Enstîtûyê Kurdî yan zî MED-DERî zaf micadele kenê, labelê bes nîyo. Ziwanî de prestîj nêmendo. Sebebê ci zî temsîlkarê sîyasî û kulturî yê. Ê kare xo pê Tîrkî kenê û na rewşe prestîjê ziwanî kêm kena. Seba ke ziwan vîndî nêbo, ganî dezgehî bêrê têhet û xebatanê xurtan bîkerê."

Deniz Gündüzî va: "Zaf radyo û telewîzyonê Kurmancî estê, labelê yê Zazakî çîn ê. Amed de 500 hezar Zazayî ciwîyenê, labelê hema zî tîyatroyêka Zazakî çîn a. Ma vanî 'Kurdkî', labelê tenê Kurmancî fam beno. Beledîyeyan de zî ziwanê ma Kurmancî ra pey yeno nuştiş. Na rewşe canê mi dejnena. Seba tîyatroyê Zazakî dezgehê xoserî lazîm ê."

Gündüzî seba çareserîye zî nê pêşnîyazî kerdî: "Şarê ma ziwanê xo qisey keno, labelê nêşeno binûsno. Ma ganî herinda şîyayîşê dewan û mehlayan, alfabe û nuştiş bimûsnê şarî. Komel amade yo, labelê organîzasyon çîn o. Hereketa Kurd zaf xurt a, eke na mesele xo rê biko derd û cad biko do çareser bîkero."

Endamê Grûba Xebate ya Vateyî Deniz Gunduz:

Goreyê UNESCOyî Zazakî mirena. Eke wina dewam biko, Tirkîya de do Kurmanckî zî bimira.

Sazgeh û dezgehê demokratîkî wayîrîya Zazakî nêkenê.

Zaf telewîzyon û radyoyê Kurmanckî estê la yê Zazakî çin ê. Tîyatroyê Zazakî çin o.… pic.twitter.com/lKyBEP2MkD

— Zazakî News (@zazaki_news) May 13, 2026

Çime: Ajansa Mezopotamya

Sazgeha Cigêrayîşî ya Xosere ya Polîtîk û Stratejîka Komelkî, şîrketê ORCyî, netîceyê cigêrayîşêxo yê eşkera kerd. No anket 30 Bajaranê Girdan de virazîya

Goreyê nê netîceyê cigêrayîşan mîyanê şaredarîyanê qezayanê 30 Bajaranê Girdan de Şaredarîya Peyasî ya Dîyarbekirî tewr şaredarîya serkewte ya.

Akerdişê komele roja Roşanê Ziwanê Kurdkî de, 15ê Gulane 2026 de virazîyeno. Rayberê komele aşkere kerd ke ê wazenê bi hişmendîya statûyê kurdkî û perwerdeyo bi ziwanê kurdkî xebatanê xo bikerê.

Vengdayîşê akerdişî

Komelaya MAZÊRî seba akerdişî veng da heme şarî û va: "Ma bi sereberzî şima dawetê akerdişê saziya xo ya cigêrayîş û averberdişê ziwanê kurdkî kenê. Beşdarîya şima do paştî bido xebatanê ma."

Programê akerdişî wina yo:

Tarîx: 15ê Gûlane 2026

Roje: Roja Îneyî

Saete: 13:00

Adres: Mehlaya Selahattin Eyyubi, Sîteyê Metropolkentî, Kişta Kolejê Ziwanî yê Amerîka, Uydukent/Çewlîg.

Enwer Yılmaz

Dr. Îsmet Konak

Yew aforîzmaya balkêşe est a; kamîya merdimî binê ziwanê merdimî de ya. Beno ke ma hezar reyî dubare kerdo û vato ke “ziwanê dayîke pusulaya merdimî ya”. Merdimo ke ziwanê xo de perwerde nêgeno, qisey nêkeno, nênuseno, hewnan nêvîneno, sîyaset nêkeno, hez nêkeno, yarîyan nêkeno, sanikan nêwaneno, domananê xo pîl nêkeno, kalik û pîrikanê xo de galgale nêkeno, nê merdimî pusulaya xo vîndî kerdo. Cuye derya ya; pusula zî ziwano ke merdimî rê raye mojneno yo. Ganî merdim rotaya xo, rayîr û rayîrgehê xo bizano, vîndî nêkero.

Tertele û yadkerdiş

Ma fekafek her serre şinê Dêrsim û ercanê mayê ke Tertele de ameyî qetilkerdene, anê vîrê xo. Her serre hişê beşdaran “tirkî” sero şino û yadkerdişê xo zafane tirkî kenê. Nê ferasetî de “nakokîye” est a. Yan Tertele nêro yadkerdene, yan zî heme yadkerdiş bi kirmanckî bibo. Ma rind zanê ke serranê 1937-1938an de têna şar nêame qirkerdene; ziwan, kultur û kamîya şarî zî ameyî hedefgirewtene. Talankeran waşt ke Dêrsim de pêro estîya şarê kurdî çin bikerê. Xora Mufettîşo Pêroyî yo 4. Abdullah Alpdoganî fermanê xo yê şermamizî de wina vatbî: “Ma kokê armenîyan ard, pey de têna kurdî û qizilbaşî mendî. Eke şima wazenê domanê şima nê welatî de zerreweş bibê, zerreyê şima kesî rê nêveşo”. Yanî Alpdogan hem îtîqat hem zî nasnameyê kirmancan hedef nîşan dano. Na çarçewa de bi tirkî yadkerdiş, hetêk ra polîtîkaya “tenkîlî” rê teslîmbîyayîş o. Ma nêvanê ke tirkî nêro şuxilnayene, la ganî Dêrsim de ziwano yewin kurdî (kirmanckî yan kurmancî) bibo. Bitaybetî rojanê taybetan de gurênayîşê ziwanê kurdî formêkê xoverdayîşî yo. Ma pêro çepgir ê, la ma vanê ke ganî ma dîsîplînê sosyalîzmî ziwanê xo yê dayîke de bikerê. Mîsal Karl Marx û Engelsî xebatê xo zafane almankî nuştêne, çike almankî ziwanê înan ê dayîke bî. Înan nêvatêne ke bêrê ma xebatanê xo îngîlîzkî yan fransizkî bikerê. Yanî sosyalîzm şuxilnayîşê tirkî ferz nêkeno; eksê ci sosyalîzm de “her netewe wayîrê heqê dîyarkerdişê ameyoxê xo yo”. Bi kurdî qiseykerdiş û nuştiş nêno manaya “neteweperestîye”.

Banokîya ma dêrsimijan

Fîlozof Franz Fanon vano ke “şîdeto kolonîzeker, têna denêkeweno zerreyê leşe, o dekeweno heta tebaqanê ruhî yê xorînan.” Merdim eşkeno vajo ke Dêrsim de ewro têna leşe nê, ruh zî teslîmê şîdetê kolonîzekerî bîyo. Şaro ke ziwanê xo xo vîr ra keno, ziwanê xo qij geno, ziwanê xo yê dayîke rê xerîb o, ruhê ê şarî bindest o. Ganî ma dêrsimijî na raştîye qebûl bikerê û çareserîyêke bivînê. Ganî ma wayîrê mêrasê pîr û kalikanê xo bivejîyê. Şaîro dêrsimij Sey Qajî fekafek seserre ra ver nîya nuseno: “Nê zalimûnê dina ferman do, vato: Dêrsim de az nêmano”. A hişmendîye, o ferasetê zulmkarî û talankerî hema zî ramîno. Dêrsim de ke ziwan, kultur, tarîx û kamîye nêmende, “az” zî nêmaneno. Verê cû dapîr û bapîranê ma vera zulmkarî wina vatêne: “Dêrsim rê hêriş beno, la serkewtiş nêbeno”. Ewro ma qebûl bikerê ke Dêrsim rê hêriş zî bî, talanker serkewte zî bî. Seba ma zî no, “qesawet” nîyo. Ma êdî nê pergalê gemarinî rê bonder bîyî û ci ra “razî” yê. Na “banokîya” ma, na rewşa “indifferentia” ya ke sey dara hêjîrêre mîyanê ma de pîl bena, qet “xêr” nîyo.

Quo vadîs?

Quo vadîs? yanî “Ti şinî/a ça?”. Ma zanê ke bi destê Petrusî no pers Îsayî ra ameyo perskerdene. Îsayî vato ke “Ez reyna şina Roma ke uca de bêrî çarmix”. Îsayî seba armanc û paradîgmaya xo game peyser nêeşte; her tewr rîsk girewt. Nika ma zî xo ra eşkenê bipersê “Ma şinê ça?”. Qaso ke ez vînena, ma mîyanê tunela derg û tenge de yê. Heta ke destê ma de fenere nêbîye, ma nêeşkenê na tunela ting û tarî ra derbas bibê. Fenera ma ziwanê ma yo, fenera ma kamîya ma ya, fenera ma îtîqatê ma yo. Sewbîna rayîr çin o.

Ziwan ‘sayeban’ o

Şima zî zanê Kazim Karabekîrî vatbî “Yan ma Dêrsimî ‘islah” bikerê yan zî ‘îflah’”. No feraseto binkor û fêlbaz ewro zî vera Dêrsimî plananê qilêrinan keno. Walî Tuncay Sonel û hemkaranê ey rayîrê Karabekîrî taqîp kerd. Ganî ma vera polîtîkaya “islah yan îflahî” baldar bibê; ziwan, kamî û kulturê xo vera talankeran bipawê. Ma xo vîr ra nêkerê; çîyo tewr girîngo ke ma vera rojê zordestan ê sûrbîyayeyî bisevekno, “sayeban” o. Sayebano pêt zî ziwan o.

Çime: Azadiya Welat

Hunermendî eşkerayîya xo de va ke. Rîyê programê Roja Ziwanî ra tayê problemî virazîyayê. Coka o wazeno nê problemî telafî bîkero.

Mikail Aslanî va: “Seba nê taloqkerdişî ma şarê xo ra efû wazenê. Ma wazenê na rewşe telafî bîkerê û konserê ma do sey konserê şarî, bêperê bîbo.”

Do Meydanê Berê Koyîde virazîyo

Aslanî aşkere kerd ke konser do 1ê Hezîrane de, saete 20.00 de, Meydanê Berê Koyî de bêro dayîş. Kesê ke verê cû bilêtî girewtî, do pereyê înan peyser bêrê dayîş.

Qeza de 6 kesî birîndar bîyî. Dîma ke xeber amey wesnayîş, ekîbê weşîye, UMKE û jandarma ameyî cayê hadîse. Birîndaran rê mûdahaleyo verêm uca de ame kerdene û dima bi ambulansan wedarîyayî Nêweşxanê Dewletî yê Çewlîgî.

Derheqê hadîseyî de cigêrayîş dest pêkerd.

Seba ke derbazbîyayîşê sîstemê bi kartî asan û bêqesewet bîyaro ca, seranserê şaristanî de gelek noqtayan de Cîhazê Pirkerdişê Kartan (Diyarkart Dolum Cihazları - Kiosk) ameyî ronayene.

Serekîya Daîreya Resayîşî ya Şaredarîya Bajarê Girdî ya Amedî, do goreyê îhtîyacîyan xebatanê ronayîşê cîhazanê pirkerdişê kartan bidomna.

Serekîye na çarçewe de ard vîrî ke do 1ê hezîrane ra tepîya otobusanê şarî yê taybetan de pereyî do nêro qebulkerdene. Serekîye venga hemwelatîyan (şarî) da ke wa herkes kartê xo yê resayîşî bixo peyda bikê.

Eke kombîyayîşo yewin de zafanî nêbo, kombîyayîşo diyîn 8ê Hezîrane de, eynî saete û eynî ca de virazîyeno.

Na roja taybete; hemşîreyê ke xizmetanê weşîye danê seba yadkerdişê xebatanê înan yê fedakarane, sebirê înan û ercê ke ê danê weşîya merdiman, firsendêko muhîm o.

Tewr verê cû, selahîyetdara Wezaretê Weşîye û Perwerdeyî yê ABD (DYA) Dorothy Sutherland, serra 1953yîne de serekê ê demî Dwight D. Eisenhowerî ra pîya pêvînayîş kerd û teklîf kerd ke serra peyêne ra aşma teşrîna verêne wa sey “Roja Hemsîreyan” bêra îlankerdene. Labelê, o wext no teklîf nêame qebulkerdene.

Serra 1972yîne de zî seba naskerdişê na roja muhîme; tehşebusê amadekerdişê deklarasyonêka fermî ame kerdene û Meclîsê Temsîlkaranê Neteweyîyan rê ame pêşkêşkerdene. La reyna no teklîf nêame qebulkerdene.

Naye ra di serrî pey, Konseyê Hemsîreyanê Mîyanneteweyîyan (ICN), 12ê gulana ke roja bîyayîşê ronayoxa hemşîreyîya moderne Florence Nightingaleye ya, sey “Roja Hemsîreyan a Mîyanneteweyî” îlan kerd. Eynî serre, bi îmzaya Serekê ABD yê ê demî Nixonî qerar amê dayene. Yanî, 12ê gulana 1974î ra heta ewro, Roja Hemşîreyan resmî pîroz (bimbarek) bena.

Usman Efendîyo Babij

Usman Esad Efendî (1852-1928) zî wextê Mela Ehmedê Xasî de ameyo dinya. Nameyê Usman Esad Efendîyo Babij a yeno şinasnayîş. Resmîyet de sey Osman Esad Efendî yeno namekerdiş. Pîyê ey Hecî Eyub Efendî muftîyê Sêwregi bîyo. Nameyê maya ey Emîna Xanim a. Dewa Babî ra yo. Nameyê Usman Esad Efendî dewa ey Babî ra yena. Bab, dewa Zazayan (dimîlîyan) a. Bab, Sêwregi ser o ya û tirkan nameyê dewe kerdo Kapikaya. Bab, tena nameyê yew dewe nîyo, nameyê eşîret û mintiqayêk o.

Usman Efendî 1882 de wendekarîya xo temam kerda û 1884 de dest bi memûrîyetî kerdo. Bîyo azayê Mehkemeya Bîdayetî ya Sêwregi. Ey 1905 de Sêwregi de dest bi muftîtîyî kerdo. Usman Esad Efendî vîst û çar serrî muftîtîya Sêwregi kerda.

Verê muftîyê Sêwregi Zulfîqar Zuhdî Efendî de perwerde dîyo. Serra 1882 de îcazetê xo girewto. Usman Esad Efendî kirmanckî (zazakî), kurmanckî, erebkî, fariskî û usmankî zanayêne. Teberê mewlûdê bi ziraveyê dimilkî (zazakî), bi kurmanckî zaf şîîrê klasîkî zî nuştê. Labelê, nê şîîrî nêkewte destê ma.

Usman Esad Efendî 23ê adara 1929 de wefat kerdo. Mezelê ey goristanê Sêwregi de yo. Mîyanê şarî de bi şaşika xo ya keske gêrayêne. Coka mîyanê şarî de sey "Yeşîlbaş Usman Efendî" zî amêne şinasnayîş.

Usman Esad Efendî Bîyîşê Pêxemberî (Mewlûdê Nebî) destpêkê 1900î de nuşto. Tarîxê edebîyatê Zazakî de mewlûd û berhemê diyin yê nuştekî û çapbîyaye yo. Usman Efendîyo Babij û Bîyîşê Pêxemberî -sey Ehmedê Xasî û Mewlidê Nebî- hem destpêk hem zî bingeyê edebîyatê zazakî yeno qebulkerdiş.

Bîyîşê Pêxemberî (Mewlûdê Nebî) tewr verî hetê Celadet Alî Bedirxanî ra 1933 de bi alfabeya erebkî Şam de ameyo çapkerdiş. Qapaxê nê eserî ser o wina nuşîyayo:

Kitêbxanê Hawarê
Hûmare 4
Mewlûdê Nebî
Bîyîşê Pêxemberî
Bi Kurdîya Dimilî, zaraweyê Sêwregi

Metbaet ul-Tereqî bî Dimeşq

1933 (Hîcrî 1353)

Celadet Alî Bedirxanî, seba nê eserî vervatişêko derg û dila (Ziraweyê Dimilî û Mewlûda Usman Efendî) nuşto. Nê vervatişî de behs keno ke ey no mewlûd senî peyda kerdo û senî ser o xebitîyayo. Dima zî no vervatiş kovara Hawarî de hûmara 23. de çap kerdo.

Bîyîşê Pêxemberî 8 beşan û 204 şeş beytan ra yeno meydan. Bi weznê erûzî ("Fâîlâtun, Fâîlatun, Fâilun" û "Mefaîlun, Mefaîlun, Feûlun" û bi weznê heceyî (11 heceyan ser o) ameyo nuştiş. Erûzî de hem behra "remel" hem zî behra "hezec" xebitnayo. Mewlûdê Usman Efendî bi fekê dimilîya Sêwregi ameyo nuştiş.

Qismê verên yê Bîyîşê Pêxemberî:

BÎYÎŞA PÊXEMBERÎ

Bismîllahîrrehmanîrrehîm

Bi namê wahîrê no erd û azmîn,

Ke ma dest kerd bi no girwedo rengîn.

Şima hemdê xwe Ellay rê biyarin,

Şew û roj qapîdê ey di biqarin.

Pêxemberî r’ selewatî biwanin,

Tim û tim derdê cê ver di binalin.

Mîsalê na dinê zanî ti merdim,

Ti citêrên î, girwey to jî toxim.

Ke to zanan kî no dinya senîn o,

Bizanê a dinê cayê ciwen yo.

Wedaro ey çi kî citêr bikaro,

Kî citêrî çî karit ey wedaro.

Bes o tewbe biyarîn hey xedarin,

Dinyay di toximê hewlî bikarin.

Gunahdê xo rê arê bin binalin,

Birejnîn hersê çiman ra bikalin.

Bibo efiw gunahê mayê vêrdo,

Gunehkarî kî ûmrê xo di kerdo.

Selewatî biwanîn rind û bolî,

Biresnin pê dima gandê resûlî.

Kam ki adirî ra xelas xo rê waşt,

Wa biwanîn Ehmedî rê es-selat.

Qismekî din ji Bîyîşê Pêxemberî

Ya îlahî hurmetê pêxemberî

Ey cenabê Mustefa tacê serî

Hurmetê hersandê çimê sadiqan

Adirê kilandê pîzey ‘aşiqan

Hurmetê Tewrat û Încîl û Zebûr

Nurê Furqan, cinnet û xilman û hûr

Hurmetê ey yar, xarê Ehmedî

Hem Umer Farûq û şahê sermedî

Qadrê ‘Usman ey xelîlê Muhemmedî

Hem ‘Elîyyu’l-Murteza lajê dedî

Padîşê dînê Îslamî bi ma

Verdê ya rebbî bi ma û laj ya

Ey di textê Ehmedî di ya Xuda!

Ti bi se serî kerî ya rebbena!

Roj bi roj tûj kerî şimşîrê cey

Kor kerî ti dişmenandê dîndê ey

Ey dima ti ummetê pêxemberî

Şa kerî ya reb ti roja mehşerî

Pêr û pîrbanê peyanê haziran

Ti bi enbazê Resulî kî înan

Hem peyanê haziran ya rebbena

Ti bi cennet şa kî înan ya Xuda!

Wahirê nê zadî Rebbu’l-’alemîn

‘Ef kî şemr û maldê ey berket defîn

Hem viraştoxê kitabê xasekî

Lajê muftîdê keyandê Sêwrekî

Yanî ‘Usman Es’ed û ti ey qijî

Lajê Hac Eyûb Efendî Babijî

Ey û lajî pêr û pîrbanê verî

Ef kerî ti merdimanê ey berî

O ki nuşte kerdo no Mewlûdê ma

Cenneto ‘Edn û miyandê ci dî ca

A dinê û na dinê di dî necat

Kam ki wend pêxemberî rê es-selat

Ey Kurdê ma yê delalî?

Ma ameyê ke şima rê şîrînîya Ziwanê xo (Dimli/Kırmancki/Zazaki) vajê.

Dimli/Kırmancki, şaxê bi qîmet û bîerjê yê ziwanê ma yo. Nika mekteban de mufredatê Perdeyê Mîllî de bi waştiş deyenê yanî bi nameyê dersanê waştişî ca gênê.

Şima zanê no yeno çi mehne?/şima zanê no çi çî îfade keno?

No yeno no mehne; ziwanê ke hezaran serrî yo zerrî da şima do şima şenê qeçandê xo rê nê ziwanê dayika xo bimusnê û ziwanê dayike xo ya biresnê.

Şima nika vanê ma dê ney senî bikerê?

Şima dê şirê mekteb, nameyê qeçan dê xo lîsteyê ziwanê dayika xo (Dersanê Waştişî ra Kurdî) "Dimli/Kırmancki/Zazaki" de qeydekerê.

Şima dê qeçandê xo ya ziwanê xo qisey bikerê, pîya dêrî bikerê, estanikî, lezvatey vajê û ê dê zî ziwanê kalik û pirika xo ya qisey bikerê pê ra fehm bikerê.

Gelo Şima nêwazenê qeçê şima ziwanê dayika xo ya sereberz bê?

Şima nêwazenê qeçê şima ziwan, kultur û tarîxê xo bizanê?

Eke winî yo şima yê hewna çi çî pawenê?

Şirê mektebe, qeçandê xo rê dersanê waştişî ra dersa ziwanê dayika xo "Dimli/Kırmancki/Zazaki" biwazê, qeçanê xo zî lîsteyê dersa ziwanê xo de bikerê qeyde.

Ma zanê ke taye kesî vanê; tirkî qisey kerdiş bes nîyo? Ma vanê nê: Bese nîyo!

(Ellay welatê Tirkîya rê tenya ziwanê tirkî dayo, ziwan tenya tirkî ya? Herkes zano ke her teyr ziwanê xo waneno, çi ma ziwanê xo nêwanê, qisey nêkerê?) no mi ra bo.

Ma înan rê vanê ke: "Ziwanê ma nasnameyê ma yo, şeref û namûsê ma yo. Ma ziwanê xo qisey bikerê, bimisê, bimûsnê, biparêznê, aver berê."

Bicîwîyo Kurd!
Bicîwîyo ziwanê Kurdî!
Bicîwîyo Dimli/Kırmancki/Zazaki

“Maya mi heme dejî kerdî sîneyê xo, bar zî kerd pşta xo”

Veli Haydar Güleçî îfade kerd demê Terteleyî de maya ey doman bîye. Güleçî va: “Vanê ke eke maya merdîmî bimira, roştîya keyeyî hewna bena. Ewro roştîya keyeyê ma hewna bîye. Maya mi dejê giranî antî. May û pîyê xo, eqrebeyê xo vîndî kerdî. Surgûn dî. Serranê 90î de lajê xo vîndî kerd. Maya mi heme êşî kerdî sîneyê xo, bar zî kerd pîşta xo. Ewro zî mîyanê ma ra şîye. Rayîrê aye akerde bîbo.”

Anê Xatun kişta lajê aye yo ke 1994 de merdbi de amey heqkerdene.

Tarîxê pîsîngan

Pîsîngî Misirê Verênî de amey kedîkerdiş. Texmînen 4000 serrî verê cû, misirijî pîsîngî sey heywanê pîrozî dîyênê. Bi rastî zî, misirijiyan seba pîsîngan yew îlahe bi nameyê Bastêt rê îbadet kerdênê. Pîsîngê ke merdênê, misirijî înan mûmya kerdênê û gorrêko taybetî de defin kerdênê. Badê cû pîsîngî Awrupa, Asya û cayanê bînan de zî amey kedîkerdiş.

Bîyolojî û xususîyetê pîsîngan

Pîsîngî semedê cinsê xo çimeyanê xoyan, goşê xo û bêvila xo ra îstîfade kenî. Çimê înan tarî de zî eşkenê tayê çîyan bivînî. Goşê înan vengî zaf zelal eşnawenî û bêvila înan hende xurt a ke yew pîsîngêk eşkeno wextêko ke şima keye de dekeweyê zera bi vengê bêvila xo bizano.

Yewna xususîyetêko balkêşê înan zî nê yo ke pîsîngî tim lingê xoyan ser o kuwenî. Aye ra zî vanî ke pîsîngî nê mirenî. Na mesele rast nîya, la rastî na ya ke pîsîngî lingê xo ser o kewenî û zaf rey nêdarbîyenî.

Pîsîngî heywanê pak ê. Înan tim bedenê xo bi ziwan û engişta xo pak kenî. Vajîyêno ke pîsîngî roje de 4-5 sehetî bedenê xo pak kenî. Kedî bîyayîşê înan ra yew sebebê muhîm zî nê yo ke înan mişk û heywanê bînê ke zeraran danî keyeyan dûrî fînî.

Îrqê Pîsîngan

Dinya de gelek îrqê pîsîngan estî, her yew bi taybetmendîyan û hawayo ke xususîya înan o. Îrqê pîsîngan, rengê înan, dêrî û kilmîya porê înan ser o yenî kategorîkerdiş. Tîya de çend îrqê pîsîngan:

• Pîsînga Persî: Na îrqa porê dergî û nazikî bi rengê ciya-ciyayan yena. Zerrîya înan zaf nazik a û wazenî ke tim wayîrê înan înan bidî mitekerdiş.
• Pîsînga Sîyamî: Pîsîngê rindberi yê ke cusse de orta yê, porê kilmî û bedena xurtî estî. Pîsîngê sîyamî wayîrê xo ra hes kenî û çimeyanê abîyan ê ke mîyanê rengê koyî de yî.
• Pîsînga Meyinî: Nê pîsîngî zaf mezgî û pêtî yî, herinda înan de roniştişî ra hes kenî, la xebata înan zî zaf a.
• Pîsînga Bengalî: Na îrqa bi goreyê pîsîngê xejî (vaşî) ameya viraştene û pîze de xalanê înan estê. Hereketinî û têgêrayişî ra hes kenî.

Şinasnayîş û xebitayîşê Pîsîngan

Pîsîngî heywanê xebitî, la independentî yê. Aye ra zî pîsîngî mirad kenî ke wayîrê înan înan bifehmî û cuçaneyîya înan bipawî. Tim îmkan bidî înan ke cayê înan ê dergûnîyî, şematişî û cîya-cîya cayî estî.

Pîsîngî însanan ra hes kenî la wazenî ke mabên bidî. Gama ke mite bena, pîsîngêk vengêko xususî vejena ke vajîyêno "purr purr". No zî nîşanê keyf guretişê a pîsîng o.

Weşîya pîsîngan

Weşîya pîsîngan zaf muhîm a. Ganî timûtim înan berdî doktorê heywanan û ganî waxtê xo de vaksenê înan bêrî kerdiş. Zaf muhîm o ke înan têr û temîzî bidî werdene. Herçiqas ke pîsîngî pakî ra hes kenî zî ganî timûtim înan bidî şutiş. No, hem weşîya înan paweno hem zî însan û pîsîng mabênê xurtî virazeno.

Pîsîngî, bi xususîyetanê xo yê cîya-cîyayan, ma pêroyê însanan rê yewê embazan ê tewr başan ê.

Nahît Eren: "Ma bi saya şima qezenc kerd" ,

Serekê Klûbî Nahît Erenî merasîm de qisey kerd û taximê Mardin 1969 Sporî pîroz kerd ke vejîyabi Lîga 1. Erenî waşt ke Mardin zî nêzdî de vejîyo Lîga Sûpêrî û va: "Ma sey Amedsporî serkewtişêko pîl gîrewt, ma bi saya şima qezenc kerd. Ma pîya xemgîn bîyî, ma pîya hêrs bîyî, ma pîya rayîr şîyî û ewro ma na kûpa arda nê şaristani. Ma qet bawerîya xo vîndî nêkerde, ma şima rê bawer kerd."

"Ziwan û kulturê Amedsporî seba aşîtîye yo"

Erenî qiseykerdişê xo rê wina dewam kerd: "Ganî her kes bizano ke ziwan, reng, nasname û kulturê Amedsporî seba aşîtî, rindîye, bîratî û dostanîye yo. Ma pîya ser kewtî. Verê her çî ez futbolbazanê ma pîroz kena ke înan no serkewtiş viraşt. Ez heyetê teknîkî, xebatkaran û terefdaranê Amedsporî pîroz kena ke bi serran o kede danê."

Serekê taximî û qeleparêz Erce Kardeşler zî xebatkaranê klûbî rê spas kerd. Dima qiseykerdişî futbolbazî vejîyayî sehne, madalyayê xo gîrewtî û kûpaya şampîyonîye berz kerde. Asmên ser o bi dronan bi Tîrkî û Kûrdkî "Şampîyon Amedspor, ma ser kewtî, ma ameyî" ame nusînayîş.

Program de Serekê DTSOyî Mehmet Kaya, Sereka Şaredarîya Bajarê Pîlî Ayşe Serra Bucak Küçük, Alîkarê Serekê CHPî Sezgîn Tanrikulu, temsîlkarê dezgehanê sîvîlan û zaf karsazî zî ameyî têhet.

Xebere Enwer Yılmaz

Netîceyê musabaqayan: Rîze û Dêrsim serkewtî

Peynîya kayan de kategorîya karma de Rîze Güneysu Spor Lisesi bi yewin. Rize Tevfik İleri bi diyîne, Giresun Espiye bi hîrêyîne û Bingöl Şehit Mehmet Koçdağı zî bi çarin.

Kategorîya camêrdan de zî Rize Güneysu Spor Lisesi bi yewin, Dersim Spor Lisesi bi diyîne, Rize Çayeli Ahmet Hamdi İshakoğlu bi hîrêyîne.

Kategorîya keynayan de Giresun Espiye bi yewin, Rize Güneysu bi diyîne, Dersim Spor Lisesi bi hîrêyîne û Düzce Cumayeri zî bi çarin.

Kûpayî Baxçeyê Mîletî de dîyayî

Baxçeyê Mîletî de bi merasîmêk kûpayî hetê protokolê fermî ra dîyayî taximanê ke kewtî derece.

Golî nêmê verênî de ameyî

Golê ke Barcelona kerdî şampîyon, nêmê verênî yê maçî de ameyî. Wayîrê keyeyî, deqîqa 9. de bi golê Marcus Rashfordî kewtî vernî. Barcelona deqîqa 19. de bi golê Ferran Torresî ferq vet di. Barcelona nêmê verênî de serkewtişê xo pawît.

Camp Nou de coşêko pîl

Bi qedîyayîşê maçî, trîbûnanê Camp Nou de şayîyêka pîle virazîya. Terefdaran pîya bî futbolbazan şampîyonîya xo pîroz kerde. Heyetê teknîkî û kaykerdoxan terefdarî selam kerdî.

Ferqê pûanan bî hîra

Bi nê serkewtişî Barcelona pûanê xo kerd 91. Real Madrid zî 77 pûan de mend û rêza diyîne de ca gîrewt. Verê qedîyayîşê lîgî, ferqê pûanan bi hira û Barcelona şampîyonîya xo hetê matematîkselî ra kerd garantî.

Çarçewaya forumî de panelî, qiseykerdişî, atolyeyî, nîşandayîşê fîlman û çalakîyê kulturî do bêrê viraştene. Akademîsyenî, sîyasetmedarî, hunermendî, huqûqnasî, rojnamegerî û temsîlkarê rêxistinanê komelê sîvîlî roniştişanê cîya-cîyayan de do bêrê têhet.

Akerdiş saete 17:30 de

Qiseykerdişê akerdişî yê Forumî meşte saete 17:30 de Salona Kombîyayîşî ya Alî Emîrîyî ya Şaredarîya Amedî ya Şaristanê Girdî de do bêro viraştene. Akerdişî de Hemşaredara Şaredarîya Amedî ya Şaristanê Girdî Serra Bucak, Hemserekê Pêroyî yê DEM Partî Tuncer Bakirhan, sîyasetmedar Veysî Aktaş, Meclîsê Mayanê Aştîye ra Hatice Yaşar, Walîyê Duhokî Dr. Ali Tatar, Walîya Helebceyî Nuxsha Nasih Ahmed û akademîsyene Dr. Ozgur Sevgî Goral do qisey bikerê.

Çalakîyê ke do meşte bêrê viraştene

Roja verêne ya forumî de xeylêk panel, qiseykerdiş, atolye û çalakîyê kulturî do bêrê viraştene. Bernameyê 12ê gulane de çalakîyê "Pîya: Bernameyê Kultur, Dîyalog û Piştîdayîşî", "Pedagojîya Rexneyî seba Aştîya Komelkîye, Edaletê Sosyalî û Azadîya Kolektîfe", "Bingeyî ra Pîya Pratîkanê Aştîye Berhem Ardene", "Kurdî 2.0 - Hîkaye ra ver Bi Tatbîqî, Dewe ra Ver bi Dîaspora", "Plansazî de Çîyê Nedîyaran Eşkera Kerdene", "Beşdarîya Cinî Prosesê Aştîye de û Seypênêbîyayîşê Cinsîyetê Komelkî", "1990an ra heta Ewro: Kurdistan de Koç, Vîr û Cigêrayîşê Pîyaciwîyayîşî", "Ganê Amîda: Tam û Vîr", "Aştî û Hêvî: Muzîkê Komelkî", "Dêsê Aştîye yê Gedeyan", "Mîzah û Azadî: Bi Huyayîş Sînorê Fikran Keşf Kerdene", "Futbolê Kuçeyî yo Pêroyî", "Bingeyê Hiqûqî yê Aştîye: Qanûnê Bingeyî û Pêameyîşê Komelkî", û "Konsera Akerdişî - Ma Music" do bêrê viraştene.

Çarçewaya bernameyî de sewbîna nîşandayîşê tîyatroyan, dengbêjîyê muzîkî û têhetameyîşê kulturî yê cîya-cîyayî do bêrê organîzekerdene. Çalakîyî cayanê kultur û hunerî yê cîya-cîyayan ê Amedî de do bêrê viraştene.

Bernameyê forumî ke bi amancê averşîyayîşê dîyalogê komelkî, xurtkerdişê kulturê cuya pîyaye û komelkîkerdişê aştîye yeno organîzekerdene, taqwîmê çalakîyan, adresa https://www.peaceandfreedomforum.com/tr/anasayfa ra eşkenê bêro ewnîyayene.