Sebebê mergan û qadê karî

Raporî de sebebanê mergan ser o zî ameyo vindertiş: Se ra 24 pelçiqîyayîş, se ra 15 cayanê berzan ra kewtiş û se ra 15 zî qezayanê trafîkî yê serwîsanê karkeran o.

Goreyê qadanê karî zî nisbetê mergan wina ame dîyarkerdene: Se ra 24ê mergan qadanê ramitiş û daristanî de, se ra 24 qadanê înşeat û rayîr, se ra 11 qadanê neqlîyat, se ra 8 qadanê metal û sera 6ê mergan zî qadanê şaredarî de qewimîyayê.

Amedspor û Duhokspor do 30ê temmuze de, maçêkê dostîye de bêrî vernîya yewbînan.

Duhokspor û Amedspor amadekarîyanê xo yê serdemo newe domnenê. Serekê Duhoksporî Abdullah Celalî, Serekê Amedsporî Nahît Eren û taximê Amedsporî zîyaret kerd. Zîyaret Tesîsanê Amedsporî yê Şehmûs Ozerî de ame kerdiş. Nê zîyaretî de serekê her di taximan formayî dîyarîyê yewbînan kerdî û fotografî girewtê. Goreyê planê her di taximan, Amedspor û Duhokspor do 30ê temmuze de maçêkm dostîye de bêrê têhet.

Kampê hamnanî yê taximan

Duhokspor do seba serdemo newe kampê xo şaristanê Isparta yê Tirkîya de bikero. Amedspor zî dima ke kampê Erziromî biqedêno, do şîro kampê diyîn û nê zî şaristanê Burdur yê Tirkîya de bikero.

Seba ke tarîxê kampî yê her di taximan nêzdîyê yewbînan ê, Duhokspor û Amedspor do 30ê temmuze de şaristanê Burdurî de maçêkê dostîye kay bikerê.

Çarçewaya Dibistananê Sporî yê Hamnanî de gedeyî; 15 branşanê cîya-cîyayan de, futbolê cinî û camêrdan, basketbol, voleybol, asnawe, atletîzm, tenîs, tenîsê masa, taekwondo, kişike, kayê şarî, hentbol, kodkerdişo robotîk, kayê aqil û zekayî û cimnastîkî de, perwerdeyo bêpere gênê.

Şaredarî, pê bernameyî amanc kena ke piştî bido ke gedeyî aşmanê hamnanî bi hawayêko biemnîyet, biweşî û berhemdar bivîyarnê û seba resnayîşê sporkaranê ameyoxî amadeyî bikero.

Mbappe û Yamal vera pê de yê

Kaykerdoxê Fransa yo namdar Kylian Mbappe, na turnuva de 6 maçan de 8 golî eştî, o û Lionel Messî zîrve de yo.

Enwer Yılmaz

Emser Dîyarbekir de hewa zaf germ o. Hema vaje aşma temmuze ra nata cara adir vareno. Yeno mi vîr zemanêk zî hewa zaf germ bi. Keyeyê ma mehlaya Dingilhawayî de bi. Şikir mehlaya ma de di hewzî (Dingilhawa û Küpelî) estbî ke ma hema her roj şîne û xo mîyan de honik kerdêne. Nika nifusê Dîyarbekirî 3 milyonî vîyarto. Beno ke nifus bîyo 3-4 milyonî. O wext, serranê newayan de belkî nifusê Dîyarbekirî nika ra nême ra nême kêmî bi.

Hendê bînayî, rayîrî û cayê betonî çîn bî. Çend sebebê germî estê ke encamê kapîtalîzmî û polîtîkayə kolonyalîstî ra virazîyayê. Welatê ma de bendawî yenê viraştiş, darî yenê birnayîş û bi bahaneyê asayîşî ra daristanî yenê veşnayîş.

Çend sebebi wîna yê;

-Birnayîsê daran

-Viraştişê bendawan, ocaxanê madenan

-Vêşnayîşê daristanan –

-Kêmbîyayîşê daristanan û zergunî

-Zêdebîyayîşê awanîyan, betonî

Û zêdebîyayîşê însanan...

Merdim eşkeno sewbîna çîyan zî sey sebeb bimojno.

Emser tena mîyanê bajaran ney dewî zî germ ê. Germî tena bajaran de ney her cayê welatî de tesîrêko pîk kerdo. Ez germê zêdeyî ver emser rastê zaf çîyanê negatîfan ameya. Derûdorê mi de dolabê cemedî yê zaf keyeyan xeripyayê. Germê zêdeyî ver motorê dolaban veşeno. Yewe cîrana ma esta aşmêk esto dolaba aye xeripnayî ya. Veynena servîs, servîs yeno parçeyêk virazeno parçeyo bîn xeripneno. Ma semedê awa serdine bûz erzenê dolabe û dane ci. Ez zaf kuna halê aye ver. La nê rojan de binaya ma de dolaba di keyeyanê binan zî veşa. Ez pêhesyaya ke dolabê çend merdimanê mi ê binan zî veşayê. Xora mîyanê hewteyêk de Amed de 50 hebî otomobîlî germî ver veşayê. Yanê çî-mîyê teklonojîkî zî germî ver xeripyenê. Ma kewtê zemanêko wînayîn heyf ke.

Mewzî amey dolaba cemedî ez behsê babîyê xo hecî Xenî zî bikî û şima rê xatir biwazî. Xora mi cor de behsê mehlaya ma kerdbî. Ez hamnan Dîyarbekir de Çarşîya Şewitî de verê dikanê kekê xo de şuxulyêne. Babîyê mi hamnan şîyêne dewe. Dewa ma Çolîg de ya. Eşîra ma eşîra Mistanî ya. Şarê Mistanî hamnan dewe zimistan Dîyarbekir de ca bîyo. Eşîra Mistanî badê serehewanayîşê Şêx Seîdî ameya Dîyarbekir de ca bîya. Mistanijî qîyamê Şêx Seîdî de bi aktif ca girewtî û xeylê rayberê eşîrê herb de şehîd bîyê. Kalikê mi M. Alî zî serê bedenê Dîyarbekirî de şehîd bîyo.

Babîyê mi wexto ke dewe ra amêne Dîyarbekir daymîş nêbîyêne mîyanê 2-3 rojan de peyser xo eştêne dewe. Ge-ge wexto ke ez şan de amêne keye o dewe ra ameyo û kewto ra zî. Ez rojêk şîya mitbaxe mi dî ke dolaba cemedî akerde ya. Ez tersaya, mi xo bi xo va “No dizd o kam o dolabe akerde verdayo û pay ra vinderto”

Mi dî ke babîyê min o. Sereyê xo şayo bûzlixê dolabe, xo keno honik. Mi venga ey da giran-giran rîyê xo çarna mi ser. Mi va;

-Baba xêr o ti nêweş î?

-Ney enêm (Enwer) zaf germ o ez cara merda. Mezgê mi helîya. Ez ewnîya çare çin o ez ameya mi dolabe akerde.

-Gelo feydeyê ci esto, ti bineyke bîyê honik?

-E, e homa ayo ke dolabe îcad kerda ra razî bo.

Ez şîya kewta ra. O xeylêk wext verê dolabe de mend. Roja bîne şi dewe. Ez ewnîyaya germ o ez şîya mi qepaxê bûzlixî akerd û mi xo kerd honik. Her çiqas ez nê hereketî kena, babîyê mi yeno mi vîrî û ez pê huyena.

Rêzefîlmê Game of Thronesî 2011 de dest pê kerd û 2019î de serê 8 sezonî ra dima final kerd. No rêzefîlm, serebutî ke dînyaya efsunî de qewêmîyenî ser o awan bibi. Rêzefîlm de serebutî bi hewayê çîyanê efsunî qewêmîyayîne û nê çîyî sey destan û efsane ameyîne nîşan dayîşî. Serebutê fîlmî mabenê parzemînanê xeyalîyan de vîyarenî û serebutî derheqê qezenckerdişê tehtê qiralîyetî de yî.

Rêzefîlm ke dest pê keno text destê qral Robert Baratheonî de yo. Robert bi plananê Cerseî Lannîster( Cinîya Robertî ya) yêno kiştişî. Dimayê Robertî ra text kewena destê Joffrey Baratheonî. Joffrey gorê çimeyanê fermî lacê Robertî yo, la rastîye de lacê Cerseî û Jaime Lannîsterî yo. Cerseî û Jaîme way û birayê yewbînan î. Joffrey binê tesîrê maya xo de maneno. Coka hukumdarîye bi hawayê nimitkî mîyanê lepanê Cerseî de ya. Dima Joffrey zî bi jehr yêno kiştişî û birayê ci Tommen beno qral. Tommen zî beno kurbanê kayanê saraye û xo kişeno. Na game ra dima text keweno destê keyeyê Lennisteran..

Heto bînî ra verê Robertî qralîyet destê II. Aerysî de yo. II. Aersî pîyê Daenerys Targaryenî yo. Nameyê ci yo bîn zî qralo bom o. II. Aers merdiman erzeno adir û veyşayîşê înan temaşe keno û bi nê xedarîya xo bîyo namdar. Jaîme Lannîster( Muhafizê Qralan o) II. Aerysî kişeno û Robert beno qral. Dimayê nê serebutî domanê II. Aerysî Daenerys û Vîsersî remenî, şinê Zinarê Ejdîyayî. Nê domanî dehwaya heqê xo yê serê textî kenî. No proses de Vîsersî mireno û Daenerys manena. No semed ra Daenerys dehwaya xo ramena. No proses de hîrê ejdîyayê Daenerysî benî. Sayeyê nê ejdîyayan bena namdare û seba şerê xo leşker kom kena. Vera vera ver bi Qesra Keje yêna û serê rayirê xo de çi qelayî estî înan ziyaret kena û bindestanê nê qeleyan dekena mîyanê hêzanê xo. Wayîrê nê bindestan zî yan kişena yan zî uca ra qewernena. Daenerys bi nameyê azadî dayîşî bena namdare. Daeneryse şina ça azadî bena uca. Ejdîyayê aye zî aye rê hetkarîye kenî. Bi no hewa Daenerys, John Snow û serdarê welatanê vakurî rê hetkarî keno û înan ê yê ke pê suran de yî ra xelesnena.

Dima verê xo danî qesra qizile. Qesra qizile de Cerseî esta. Cerseî hêzê xo kerde hedre û hêvîya hêzanê Daeneryse ya. Gama Daeneryse yêna bi hêzanê xo û ejdîyayê, hîrê ejdîyeyan ra yew ejdîya mendo, xo yêna. John Snow zî hetê înan keno. Ê pîya kewenê qelaya paytextî. Tîya şer dewam keno la dima leşkerî aman wazenî û xo danî dest. John Snow xodestdayîşê înan qebul keno, la Daenerys bi ejdîyayê xo kewena qela û qela bi adirê fekê ejdîyayê xo veyşnena. Qela kena welatê xirban verdena! Peynîye de cerseî û Jaîme zî binê xirbêk de manenî û mirenî. John Snow û Daenerys peynîya şerî de yênê têver û şer kenî. John Snow veyşnayîşê qela ra kehrêno û Daeneryse suçdar vîneno. Daeneryse zî şarî suçdar vînena û wina vana:

La înan hetê Cerseî kerd. Ma nêeşekenî xo bidî pêyê merhametî. Na dinyaya newî pê mi înşa bike.

No diyalog ra dima John Snow Deaneryse kişeno. Ejderya yêno. O vîneno ke Deanerys merda. Deaneryse rê berbeno, hêrs beno û texta asinêne bi adirê xo veyşneno. La heşê temaşekerdoxan de persa; O wext Deanerys çira qela paytextî veyşna û kerde xirbe? Mende.

Ne sînemaya kirmanckî (zazakî) ne zî bi kirmanckî sînema esta. Sînema de tena kirmanckî esto. Xora zaf rew o ke ma behsê sînemaya kirmanckî bikerî.

Gelo semedo ke ma bişî qalê estbîyayişê sînemaya yew miletî bikerî çi lazim o? Bi yew ziwanî se hebî filmî bibîy zî no nîyêno o mana ke bi ê ziwanî sînema esta. Eke yew miletî mîyanê xo de, xo rê bînyatêk, tradîsyonêk, kozmolojîyêk, felsefeyêk, paradîgma û ekolî xeliqnay o wext ma şîyênî qalî sînemaya ê miletî bikerî.

Ez nê nuşteyî de cehd kena ke bîblîyografyaya film, kilmfilmî û belgefilmê ke tede kirmanckî qisey beno binusa labelê semedo ke mi fîlmî eletexmîn kategorîze kerdî beno ke kategorîzekerdişê mi de xeletî û kêmaneyî bibîy. Eke xebera şima sewbîna filman, kilmfilman û belgefilman ra esta ke tede kirmanckî qisey beno, kerema xo ra înan ra mi haydar bikerê.

Eke şima hetkarîya mi bikerî ez înan yew bi yew temaşe kena hem hetê kategorîzekerdişî ra xeletîyanê xo rast kena hem zî hetê muhtewa ra ez înan ser o fikir û vînayîşê xo nusena.

Mi fîlmî goreyê dergîya qiseykerdişê kirmanckî sey panc kategorîyan tesnîf kerdê:

I.Temamê film tirkî yo, çend sanîyeyî yan zî yew-di sehneyan de kirmanckî qalî beno.

II.Ziwanê filman kurmanckî, tirkî, almankî, îngilizkî yo la çend sehneyan de kirmanckî zî qalî beno.

III.Biqasê kirdaskî û sorankî kirmanckî zî qalî beno.

IV.Temamê filmî nêbo zî zafaneyê fîlmî de kirmanckî qalî beno.

V.Ziwanê fîlmî pêro kirmanckî yo.

Filmî

Heta nika bi profesyonelî û bi temamî bi kirmanckî yew film zî nêamêyo ancîyayene. Filmê ke heta nika ancîyayî û tede ca dîyayo kirmanckî nê yî:

I.Temamê fîlm tirkî yo, çend sanîyeyî yan zî yew-di sehneyan de kirmanckî qalî beno.

Serra 1983 de hewa verêne fîlmê Yilmaz Guneyî Dêsî (Duvar) de bi kirmanckî yew deyîre vajîyayaya.

Serra 2007 de fîlmê Mahsun Kırmızıgülî, Milaketa Sipî (Beyaz Melek) de.

Serra 2009 de hewna fîlmê Mahsun Kırmızıgülî, Mi Tîje Dî ( Güneşi Gördüm) de.

Serra 2010 de fîlmê Umur Hozatli, Azadîya Vîndîbîyaye (Kayıp Ozgürlük) de.

Serra 2015 de fîlmê Mahsun Kırmızıgülî, Mucîze (Muzice) de.

Serra 2015 de fîlmê Ahu Oztürk, Toz Bezi(Girêşê Tûzî ) de.

II.Ziwanê filman kurmanckî, tirkî, almankî, îngilizkî yo la çend sehneyan de kirmanckî zî qalî beno.

Serra 2004 de fîlmê Nuray Şahîn, Purtî Taqîb Bike (Tüyü Takip Et) de.

Serra 2009 de fîlmê Aynur Saray, Zara de. (Ez Înternetî de zaf gêrayo nê filmî la mi no fîlm nêdîyo.)

Serra 2017 de fîlmê Kazim Ozî, Zer de.

III.Biqasê kirdaskî û sorankî kirmanckî zî qalî beno.

Serra 2013 de filmê Hinar Salemî, My Sweet Pepper Land de. Taybetmendîya nê filmî na ya ke karektero sereke yê filmî vernî ra heta peynî kirmanckî qisey keno.

IV.Temamê filmî nêbo zî zafaneyê fîlmî de kirmanckî qalî beno.

Serra 2017 de fîlmê Mehmet Alî Konarî, “Hewno Bêreng” de. Nê fîlmî festîwalan ra gelek xelatî girewtî. Merdim bawer keno ke Mehmet Alî Konar, cehd keno ke sînema de kirmanckî hîna zaf bêro xebitnayene.

V.Ziwanê fîlmî pêro kirmanckî yo.

Serra 2011 de filmê Fatîh Fahrettîn Ozdemirî Kekê de. Ziwanê nê fîlmî pêro kirmanckî yo labelê film bi prosyonelî ney bi amatorî ameyo antene.

Serra 2019 de fîlmê Lutfu Îrdemî, Pîrebok de. Ziwanê nê fîlmî pêro kirmanckî yo labelê hema qet cayê nêameyo nawitene (mojnayene).

Kilmfilmî

Bi kirmanckî çend kilmfilmî estî? Goreyê tesbîtkerdişê mi heta nika nê des kilmfîlman de tena kirmanckî qisey beno.

Ziwanê nê kilmfîlman tena kirmanckî yo.

Serra 2012 de kilmfîlmê Kamer Erdoganî, Sipe.

Serra 2012 de kilmfilmê Yücel Yavuzî, General.

Serra 2012 de kilmfîlmê Çetîn Baskinî, Geyrayîş.

Serra 2013 de kilmfîlmê Mehmet Alî Konarî, Baba.

Serra 2013 de kilmfîlmê Gokhan Tunçî, Zimisto Bivejîyo.

Serra 2015 de, kilmfîlmê Caner Canerik Vilika Kowu.

Serra 2016 de, kilmfîlmê Sedat Barış, Pîyê Min Toz Şeker.

Serra 2016 de kilmfîlmê Lutfu Îrdemî, Cênîya Nêeysayî.

Serra 2017 de kilmfîlmê Gokhan Tunçî, Zimisto Vêrd Ra.

Serra 2018 de kilmfîlmê Burhan Ateşî Vîrê.

Serra 2018 de kilmfîlmê Bîngol FMî Se Bî Ma.

Serra 2018 de kilmfîlmê Lutfu Îrdemî, Fotografkêş

Biqasê kirdaskî û sorankî kirmanckî zî qalî beno

Serra 2004 de kilmfîlmê Arîn Înan Arslanî, Ferekî de.

Serra 2006 de kilmfîlmê Arîn Înan Arslanî, Ba û Sî de.

Serra 2010 de kilmfilmê Arîn Înan Arslanî, Perra Berbangê de.

Serra 2020 de kilmfilmê Arîn Înan Arslanî, Bêder (Antişê nê fîlmî dewam keno, hema nêqedîyayo.)

Ziwanê sey almanî, îngîlîzî reydir kirmanckî zî qalî beno

Serra 2018 de kilmfilmê Cengiz Akaygun, Dara Mandalînan( The Mandarin Tree ) de

Fîlmê Belgekî

Tayê fîlmanê belgekîyanê ke ez tîya tesnîf kena de qet kirmanckî çin a. Labelê semedo ke têkilîya babeta fîlman kirdan ser o ya coka mi nuştî. Pîran Baydemîr û Ahmed Hakan Vergi netêda heme dîrektorê bînî Dêrsim ra yî. Filmê belgekîyê Caner Canerîkî hetê ziwanê ma ra dewlemend î.

Caner Canerik

Serra 2006 de, Was (Ot).

Serra 2007 de, Sayd.

Serra 2007 de, Pheti.

Serra 2007 de, Dersimist.

Serra 2008 de, Pirde Sur.

Serra 2009 de, Muya Şha.

Serra 2009 de, Bava Duzgin.

Serra 2009 de, Raa Haq.

Serra 2009 de, 73 Millet.

Serra 2010 de, Bertij.

Serra 2011 de, Phepugun Sesi

Serra 2014 de, Muxtar.

Serra 2012 de, Nava

Serra 2015 de, Gulsosin

Serra 2016 de, Sîpela.

Buket Aydın

Serra 2006 de İnsan-ı Kamil

Ziwanê nê Fîlmanê Belgekîyan yê Pîran Baydemîrî pêro kirmanckî yo.

Serra 2010 de, Yo Roj Di.

Serra 2012 de, Rezon Se[r].

Serra 2013 de, Fecîra.

Bülent Gündüz

Serra 2011 de, Silo Qiz

Veli Kahraman

Serra 2012 de, Zonê Ma Kotî yo.

Ahmet Hakan Vergi

Serra 2017 de, Dewrano.

Serra 2017 de, Wextêg.

Serra 2020 de, Dûr

Ziwanê fîlmanê belgekîyan tirkî yo, çend sanîyeyî yan zî yew-di sehneyan de kirmanckî qalî beno.

Çayan Demirel

Serra 2006 de, 38 Dersim Katliamı Belgeseli

Serra 2009 de, 5 nolu Cezaevi

Serra 2013 de, Dr. Şivan

Nezahat Gündoğan

Serra 2010 de, İki Tutam Saç: Dersim’in Kayıp Kızları.

Serra 2014 de, Hay Vay Zaman.

Özgür Fındık

Serra 2010 de Qelama Sûre (Kırmızı Kalem)

Serra 2011 de, Kara Vagon.

Hasan Yücel

Serra 1979 de, Dersim Belgeseli

Hira Selma Kalkan-Egemen Adak

Serra 2008 de, Dersimli Seuşen.

Turabi Selçuk-Mehmet Özcan

Serra 2009 de, Dersim de Munzur Baba Belgeseli.

Ali Ekber Yıldız

Serra 2013 de, Dersim Kayıp Tarihi.

Soner Sevgili

Serra 2016 de, Tertele-Yolculuk.

Devrim Tekinoglu

Serra 2017 de, Bindokuzyüzdoksandört

Umur Hozatlı-Cemal Taş

Serra 2018 de, Gaxand

Hasan Saglam

Serra 2020 de Naise Zoni Mem.

Merdim bawer keno ke, ziwanê ma, warê sînema de bi xebatanê dîrektoranê sey Mehmet Alî Konar, Lutfu Îrdem, Burhan Ateş, Arîn Înan Arslan, Caner Canerik û Pîran Baydemîrî aver şono.

*No nuşte verîcû hûmara 64înê Kovara Vateyî de amêbi weşanayiş. Tê de mi tayna kilmfilmî îlave kerdî.

Çimeyê Nuşteyî: Sînemaya Serbixwe – www.sinemayaserbixwe.com

E-mail: Filit@gmx.de

Ez wazeno no nuşteyî xo de derheqî kirdan û tarîhî nuştişî kirdkî de agahdarî bidî. Herçî ra verî ganî ez nameyî no lehçeyî kurdî sero çend çîyan vacî.

Nameyî lehçeyî ma

Se ke yeno zanayiş mîyanî şarî ma de çend nameyî no lehçeyî kurdî estî. Ez kirdkî sey yew lehçeyî kurdî qebûl kena. No vînayê min o, no rid ra ez no nuşte de zi îna nûsena. Şarî ma yê Çolîg, Depi, Palî û Pîran no lehçe ra vanî “kirdkî” û sey milet zi xo ra vanî, “ Ma kird î”.Kirdî na mintiqa kurdê ke kurmancî qisêkenî, înan ra vanî “kurmanc”.

Şarî Dêrsim ziwanî xo ra vano “ kirmanckî” û sey milet zi vano “ Ma kirmancime”. Şarî Dêrsim kurmancî qisêkerdoxan ra vano “kirdas”.

Şarî Sêwregî û dormeyî zi ziwanî xo ra vano “dimilî”. Îta de zi kurmancî qisêkerdoxan ra vanî “kirdas”.

Şarî Gimgim ziwanî xo ra vano “zonê ma”, la zonê ma xo ser yew name nîyo. Çimkî herkes ziwanî xo ra vano “zone ma” yanî bi trikî “bizim dilimiz”.

Şaro bîn zi no lehçeyî ma ra vano “zazakî”. Na çekû ça ra ameya ez nezena, la ez zana ke hêna zaf tirk vanî Zazaca. Nê seranî peyênan bi taybetî xortî û yew qisim kird zi vanî “zazakî”. Ewropa de zi hîna zaf nameyî “zaza” yeno karardiş.

Şarî Modanî (Motkî) xo ra “kirmanc” yan zî “kurmanc”, ziwanî xo ra zî “dimilî” vanî.

Ez îta de wazena nayê vacî ke ziwanî kurdî têna kurmancî nîyo. Bakûrê Kurdistan û Tirkîye de tayê însan wext ke vanî “kurdî” tena kurmancî qest kenî. No xelat o, çiko kirdkî, kurmancî, soranî, goranî, hewremanî pîyer pîya benî kurdî. Yanî kurdî namêyi nê lehçeyan pîyerin pîya yo. Xo ra kurdî kurmancîqisêkerdox zi lehçeyî xo ra nivanî “ kurdî”, ê zi lehçeyî xo ra vanî “kurmancî” û sey milet zi xo ra vanî “Em kurmanc in”. Kurd û kurmanc yew nameyo ortax o.

Qalê “Kird” Sero

Semedo ke kurd yew dewlet nêbî û beyntarê înan de alaqa kêmî bîya, yew qala ke yew çend mintiqayan de yena karardiş, şarî mintiqayanî bînan fehm nekeno. Qalê “kird” û “kurd” eynî kok ra yenî. “Kird” tarîx de zî, ewro zî hetî cigêrayoxan ra ameya karardiş.

Coxrafyaya ke kird tede ciwîyayî tarîx de binî hukmî Hurrîyan, Mîtanîyan, Kasîtan , Akadan û şaranî bînan de menda. Xo ra înan ra zafê înan kalikî kurdan î.

Nameyî awankerdoxî dewletê Mîtannîyan qral Kirta yo.

Yew tableta Akkadîyan ke Îsayî ra vero (ÎV) 1400 ra menda de bi nameyî Qurtie yan zî Kurtie behsî yew dewleta koyî beno. Na dewlet beyntarê Mezopotamyaya corin û behrî Wanî de awan bîya. Yewna tabletê Babilîyan ke ÎV seserrey 6. ra menda de zî behsî mintiqaya Kardaka beno.

Heme tarîxnasî ke kokî kurdan sero vindenî behsî çekûyanî “kardu/karduxî”, “kurtie/qurtie”, “cyrtii”, kenî.

Sey mîsal, nuştoxanî yewnanî ra Polybe (Polibio) (M.V. 200) behsê “cyrtî”, Strabon behsê “kîrtî”, tarîxnaso romayî Tito Livio (M.V 54 – M.P. 17) behsê “Cirtei / Cirti” keno. Îta de akerdoyê ki nê qalî pîyer bi “kird” yan zi “kirdkî” ya eynî yî.

Demo nêzik de tayê çimeyanî nuştekî de zî qalê “kird” vîyarena. Se ke yeno zanayiş metno zazakî yo verên ziwanzanayî Rus Peter Lerch 1856 de Roslow de bi hîrê kesanî Sîwanijan de qisêkerdo û nuşto. Nê metnan ra yewî de axayî Nêribî Xelef Axa wina vano, “ Bewnî axaler! Ma şonî qewxe , metersî, eskerî Daqma Begî zaf û hema perû Tirk î, nêşenîma de qewxe bikî, ma pêrû canmirdî Kirdan î, mêrdeî eşîran î, metersî, ma ha şonî...”

Se ke tîya de aseno Xelef Axa xo û şarî xo sey “kird” name keno.

Ehmedê Xasî peynîyî Mewlidî xo de wina nûseno: “Temam bi viraştişî Mewlidî Kirdî bi yardimî Xaliqî û feyz û bereketî peyxamberî ma, sellelahu eleyhî we ela alîhî we sellem, bi destî Ehmedî Xasî Hezanicî di henzar û hîrê sey û şîyyes serrî de bi tarixî erebî.”

Hancî Ziya Gökalpo çêrmugij no derheq di îna nuseno: “Zazayî xo ra vûnî ‘kird’ û kurmancan ra zî vûnî ‘kürdasî’ yan zî ‘kirdasî

Kemal Badillîyo ruhayij zî îna nuseno: “Zazayî xo esil kurd hesibnenî, xo ra vûnî ‘kird’, kurdanî teberî xo ra, esas kurmancan ra zi vûnî ‘kirdasî’. Ê kirdasî mehnayi nimzvînayiş di kar ûnî, yanî ‘kürdüsmsü, kürtçük.”

Yew beyta ke murîdî Şêx Selahedîn Efendî vano wina ya, “Gelo Kirdo, rind bizonî”.

Şaîr û hozanî modern sey Rencber Ezîz, Şêx Mehdî (Mehdî Özsoy) û yê bîn zî qalê “kird” şoxilnenî.

Vateyanî verênan de û deyîranî şarî de zî qalê “kird” zaf vîyarena.

Qalê "Kirmanc" ser o

Qalê “kirmanc” û “kurmanc” eynî kok ra yenî. Seke ma verî zî nuştibi hîna zaf şarî Dêrsim ziwanî xo ra vano, “kirmanckî” û xo ra zî vano “kirmanc”. Zafî klamanî Dêrsimî de qalê “kirmanckî” yena şoxilnayiş.

Çend mîsalî:

“De bîye bîye, wela begê mi bîye / Hêfê mi yêno be Sey Uşênî / Haq zaneno reyîsê Kirmancîye ...”(Sey uşen û Sey Riza)

“Bira pêro dê, na qewxa aşîre nîya / Merevê kirmancî û zalimanê tirkna o... (Derê Laçî)

“Vacî vacî Bavayê ho sero vacî / Bavayê mi şîyo Xozat / Cêno padîşayena kirmancî..(Bava)

Zafê roportajanî Dêrsimijan de zî ê xo sey kirmanc, welatî xo sey Kirmancîye name kenî. La Elî Şer, Nurî Dêrsimî û serokî Dêrsimî yê bînan zî wexto ke behsî welatî xo kerdo, dewletanî xerîban rê nameyî şawitî, tîya welatî xo sey “Kurdîstan” name kerdo. Tîya de aseno ke şarî Dêrsim beyntarê Kirmancîyê û Kurdîstan de yew ferq nêvînenî.

Tarîxnas û şaîra kurd Mesture Xanımî Erdelanî kîtabî xo yî “ Tarîxî Kurdîstan” de qalê “kirmanc” sey “kirmanç” şoxilnayo.

Şaîr û fîlozofî kurd Ehmedê Xanî destanê Mem û Zîn de qalanî “kurmanc” û “kirmanc” cîya cîya cayan de, la eynî mehna de şoxilneno.

Kurdî ke kurmancî û soranî qisêkenî zî zaf cayan de ziwanî xo ra “kirmancî”, xo ra “kirmanc” vanî. Çunke sey telafuz beyntarê “kirmanc” û “kurmanc” de yew ferq çîn o.

Hem kurdî Kurdîstana Başûr, hem zî kurdî Kudîstana Rojhelat xo ra vanî “kirmanc”, ziwanî xo ra vanî “kirmancî”. Wek mîsal Behdînan, Çîyayî Kurd, Şirnaq û Heqarî de zî wina yo.

Se ke Martin van Bruinessen nuseno, E. B. Soan 1912’de yew kîtabî xo de nûseno ke hende 20 aşîret xo ra vanî “kirmanc”.

Qalê "Dimilî" ser o

Tarîxî de raya verên tarîxnas Ebu Hanîfe Dineverî (820 – 895) qalê Dimilî (Dunbulî) şoxilnaya. Ebu Hanîfe kîtabî xo yo Ensab`ul Ekrad (Nesebê Kurdan) de behsê dunbilîyan kerdo. Ebu Hanîfe Kitabu`n – Nebat de qalê yew dar keno ke nameyî aye Gendela (Gendar) o û nusenno ke na dar coxrafyayê Kurdîstan de hîna zaf dîyarî “Dunbulî” de esta.

Tarîxnas Mesûdî (896 – 956) dunbilîyan ra behs keno û nuseno ke ê Surîye de ciwîyenî.

Tarîxnas Zehebi (1274 – 1348) kîtabî xo yo bi nameyî “Muştebîhu’n–Nisbe – Nesebê Pêmanayeyî” de nuseno ke dunbulî yew eşîrê kurdan a û dormareyî Musil de ciwîyenî.

Zanayê tarîx û hedîs Ebû Tahir es-Silefi (1080 – 1180) kîtabî xo yo bi nameyî “Mu’cem’s–Sefer (Ferhengî Gêrayişî) de dersê hedîs de behsê seydayî xo Ridwan bin Îbrahîm bîn Memlân ed – Dunbulî el – Kurdî keno.

Selefî tîya de behsê yewna zanayî keno ke leqabî ey “Deylemî” yo. Tîya de eşkira beno ke “dunbulî” û “deylemî” di qalî cîya yî, yanî kokî qalê dunbulî”, “deylemî” ra nîna. La heme kesî ke behsê dunbulîyan kenî, înan kurd qebûl kenî.

Tarîxnasî seserrey 12. yê Cezîre Îbnul’l Ezraq, ‘El-Fariqî kîtabî xo yo “Tarihu Meyyafarkin û Amid” de qismî Merwanîyan de behsê yew serdar keno ke nameyî ey Abdurrahman bîn ebî’ l–Werd ed-Dunbulî yo.

Îbn Nuqta el-Hanbelî (1183 – 1231) kîtabî xo yo Tekmiletu`l – Îkmal de dunbulîyan ra sey yew qabîleyî kurdan behs keno û no qabîle ra behsî di zanayan keno. Nuştox nê her di zanayan sey Musilij dano sinasnayiş. No zî nîşan dano ke esas welatî dunbulîyan Musil o.

Hancî dîroknasî sey Subkî, Fadlullah Îbnul-Umerî Şehabuddîn Ehmed(1301-1349), Fîrûzabadî (1329 – 1414), tarîxnasî Memlukîyan Maqrîzî (1364 – 1442) dunbulîyan ra sey yew qabîleyî kurdan behs kenî.

Tarîxnasî kurd Şerefxan (1543 – 1603) Şerefname de nuseno ke “Dunbilî” yew eşîrê kurdan a û eslê xo Botan ra ya. Şerefname de derheqî beganî dunbilîyan de zî agahî esta.

Begê dunbilîyan ra Ebdurrezaq Xan Dunbulî 1850 de bi nameyî Tarîxê Denabîle (Tarîxê Dunbulîyan) yew kîtab nuşto. O tîya de kokî dunbilîyan resneno bermekîyan.

Ewlîya Çelebî (1611 – 1682) Seyehatname de hukimdarîya dunbulîyan ra û rojawanî gola Urmîye de Qela Dunbulîyan ra behs keno.

Defteranî Tehrîrî yê Osmanîyan de zî dunbulîyan ra sey yew qabîlîyî kurdan behs beno.

Seke cor de zî eşkira beno hema hema heme çimeyî tarîxî dunbulî(dimilîyan) sey yew qisimî kurdan qebûl kenî.

Qalê “Zaza” Sero

Tarîx de sey nameyî cayan, nameyo coxrafîk taye çimeyan de qalê zaza vîyarena.

Ma wazenî tîya de nînan ra çend mîsalan bidi. Bajarî Sumerîyan Marî de ÎV 3000 – 2500 nameyî yew mabedî Nînnî - Zaza bi. Marî nika sînorê Sûrîye de, rojawanî Firatî de bi nameyî Tell Herîr yew bajarêko antîk o. Eslê xo de Nînnî – Zaza yan zî Înnana – Zaza yew homayî Sumerîyan o.

Tewrat de zî Zaza sey neslê Yahûdayî ra lajî Yonatanî vîyareno.

Hetî koyê Mîhrabî de welatî Kirxî / Korxî de bi nameyî Zaza – Buha yew ca ra behs beno.

Kîabeyî Bîstunî de estûna yewin, paragrafî 19. û rêza 92. de bi nameyî Zazana cayêk ra behs beno. Goreyî behs kerdişî qralî Persan Darîus no ca serî rayîrî Babîlî de kiştê Firatî de yew şaristan o.

Dewrê îslamîyet de zî tayê nuştoxî sey Yaqût El – Hemawî (1179-1229), Îbnul – Esîr (1160-1234) û Nefîsî Zozan, Zûzan, Zewazan, Zûzan el-Ekrad (Zûzanê Kurdan) behsê yew coxrafya kenî. Na mintiqa rojhelatî Dîcle ra dest ci kena resena Cîzre.

Nika zî bi nameyî Zaza tayê cayî coxrafîk estî. Sey mîsal Erzingan û Erzirom – Çad û Sêwas - Zara de dewa Zazalar, Mîdyat de bi nameyî Zaza, Kurdîstana Başûrî de Zazan, Kurdîstana Rojhelat de mintiqaya Hewremîyan de Zaza Ra ( Rayîrî Zaza) û Qulê Zazî, cayî estî.

Tarîxo nêzdî de zaza sey nameyî eşîr zî ameyo şoxilnayiş. Sey mîsal Secereyî Qureyşan de nameyî talîban û eşîranî înan qeyd bîyo. Tîya de nameyî yew eşîr “Zaza” ya. No secere hetî Seyîd Kekilî ra texmînî seserra 13. de ameyo nuştiş.

Ewlîya Çelebî (1611 – 1682) Seyahatname de wexto ke eşîranî Çabaxçurî ra behs keno, behsê eşîra “Zaza” zî keno. Hancî Ewlîya Çelebî wexto ke behsê şarî Çolîg keno çekûyanî “Ekrad-i Zaza” (Kurdê Zazayî” û “Lîsan-î Zaza-î Ekrad” şoxilneno.

Tayê belgeyanî û Salnameyanî Wîlayetan yê Osmanîyan de behsê eşîretanî zaza û “lîsan –î Zaza-î Ekrad” beno. Tîya de zazayî sey kurd zazakî sey ziwanî kurdan ameyo qebûl kerdiş.

Nezaretî Maarîf semedê Mewludî Ehmedê Xasî wina nuseno, “ Zaza lîsanî üzere muharrer Kürdçe Mevlîd-î Şerif”

1900 de London de bi zazakî încîl çap bîyo.

Mustafa Kemal 21.08.1919 de yew telgrafî xo de çekûyê “Zaza denilen Kürtler” şoxilneno. Dr. Nurî Dêrsimî Zazayan mîyanî eşîranî Qoçgirî de hûmareno. M. Emîn Zekî Beg Zazayan mîyanî eşîranî kurdan de hûmareno. Goreyeê ey eşîra zaza rojhelatî Xarpetî de ciwîyenî û hendê henzar xaneyî. O behs keno ke hetî Sewregî de zî eşîreta zaza esta. Wina ayseno ke M.Emîn Zekî kurdanî ke kirdkî qisêkenî sey eşîretî zaza hesibneno.

Urdin de zî mîyanî kurdan de bi nameyî Zaza yew eşîr esta.

Seke tîya ra fehm beno zaza verî sey nameyî tayê cayan, cuwa pey sey nameyî eşîran ameyo şoxilnayiş. La nê seranî peyênan hetî miletanî bînan ra û tayê kurdan ra sey nameyî etnîkî zî yeno şoxilnayiş.

La esas dimilî û zaza hîna zaf sey nameyî eşîran, kird û kurmanc sey nameyî etnîkî yenî şoxilnayiş.

Cayê ke te de kirdkî yeno qisêkerdiş

Kidkî sey cografya hema hema têna Bakurî Kurdîstan de yeno qisêkerdiş. Tayê lehçeyî kurdanî “Şebek” zi kirdkî hesibnênî, la alaqayî lehçeyî Şebekan û kirdkî çîn o. Lehçeyî Şebekan hêna zaf hewremî ra nezdîyo.

Na mesela sero ez wazena yew serameyê xo binusî. Ma 2005 de semedî festîvalê “Gelawej” a şîbî Silemanîye. Myanî mêmanan de mamoste Mehemed Malmîsanij zi bi. Roşnvîranî Başûr re çend kesan va ke, “ Îta de Şebek estî, ê zi kirdkî qisêkenî”. Yew roj çend Şebekî amê otela Aşitî. Ma îta de pîya sohbet kerd. Mi çend kesan de roportaj viraştî. Mamoste Malmîsanij zi derheqî ziwan de înan de sohbet kerd. La ma dî ke sey pîyerî lehçe- yan myanî şebekî û kirdkî de alaqa esta, la eynî lehçe nîyî. Hancî ma sey “Grûba Xebatê Vateyî” 2006 de bi dawetê “Wezîrtîyê Karanî Kultur yê Kurdistan” şî Kurdistana Başûr. Îta de ma hem di roj pa Hewremanan alaqayî lehçeyan sero konferans viraşt, hem zi ma şî mintiqay Hewreman de dewan ra gerayî. Goreyî vînayê ma bênatê hewremanî û kirdkî de nêzdî ra alaqa esta, la nê wirdî cîya cîya lehçeyî.

Bakûrî Kurdistan de hema hema bajar ke homojen têna te de kirdkî yeno qisêkerdiş çîn o. Bajarî ke hêna zaf sey bajarî kirdkîqisêkerdoxan yenî zanayiş Çewlîg û Kalan (Tunceli) yî. Dêrsim yew mintiqaya hîra ya, no rid ra mi îta de Kalan nuşt. Goreyî cigêrayişi ma cayi ke te de kirdkî yeno qisêkerdiş nê yi: Navendî Çolîg û pîyerê navçeyan de. Zerrê bajarî û piyerê navçeyanî Kalan de. Zerrê bajarî Xarpêt û navçeyanî Xarpêt ra Pali, Depi, Maden, Kovanciyan, Qerebegûn û Sîvrîce de. Zerrê Amêd û navçeyanî Amed ra Licê, Pîran, Çermûg, Şenguş,Hazro, Hêni, Gel, Pasûr û Erxenî de. Navçeyanî Sewas ra Zara, Îmranli, Ulaş, Kangal, Hafîk, Divriĝi û Gürün de. Navçeyanî Erzirom ra Hinis, Aşqele, Tatos û Çat de. Zerrê Erzingan û navçeyanî Cimîno, Kemax, Manse (Mose,Çayirli) û Têrcan de. Gimgim, Sêwregî, Aldûş, Aksaray Ortakoy de. Ortakoy de 39 dewî kurd estî, înan ra 17-18 dewan di kirdkî yeno qisêkerdiş., Sason, Motkî di û tayê dewanî Poturge, Argûwan, Gumuşxane – Kelkît û Şîran, Sariz û navçeyê Erdexan Mernige (Göle), 2 dewî, Gundik û Gulîstan û Qarrs (yew dew- Lalogli) di yeno qisêkerdiş. Şarî nê dewan hetî Dêrsim ra şîyî Gimgim, Gimgim ra şîyî ûca.

Eşîrî ki hem kurmanckî hem kirdkî qisê kenî

Kurdîstan de zaf eşîr estî ki yew qisimî înan kirdkî qisê kenî, yew qisimî înan kurmanckî qisê kenî. Yan zî yew qisimî eşîr elewî yo, yew qisimo bîn sunî yo. Ez wazena îta de çend mîsalan bidî. Dêrsim di eşîranî girdan ra Şadî û Îzolî, Dêrsim di elewî yî, cayanî bînan yê Kurdîstan de sunî yî. Şikakî Dêrsim de ciwîyenî qismî înan elewî yî, qismî înan sunî yî. Hancî eşîrî alan, bextîyaran, mîlan Dêrsim de kurmancî qisê kenî û elewî yî, la Wan de, Agirî û Vîraşeher di, rojhelatî Kurdîstanî de kurmanckî qisê kenî û sunî yî. Heyderan Dêrsim de kirdkî qisêkenî û elewîyî, Wan de kurmancî qisêkenî û sunî yî, Başûrî Kurdîstan de soranî qisêkenî û sunî yî. Karsananî Dêrsim di Dêrsim di kirdkî, Depi û Gexi di kurmancî qisêkenî, Lolanî Dêrsim di kirdkî qisêkenî û elewî yî, Wan û Heqarî di kurmancî qisêkenî û elewî yî. Demenanî Dêrsim di kirdkî qisêkenî û elewî yî, Sewas di kurmancî qisêkenî , elewî yî û Wan de kurmancî qisêkenî û sunî yî. .

Eynî çî Çolîg û Pali di zî esto. Na mintiqa di mehna klasîk di eşîr zaf çin î. Hêna zaf cîya-cîya nameyî mintiqayan estî. Nê mintiqay zaf ray sey eşîr yenî zanayiş, la no raşt nîyo. Sey mîsal Çolîg di mintiqay Şîrnan di 9 dewî estî, la şarî na mintiqa yew êşîr ra nîyî. Şîrnan di hem şarî eşîrê bekran, hem şarî êşîrê reman hem zi şarî eşîrê zirikî ciwiyênî. Hancî mintiqaya Puex di eşîrî reman û alan estî, mintiqa Sencex di eşîrî bekran û reman estî. Pali de mintiqa Guevdere de cîya-cîya eşîr estî, sey hesenan, qubatan ûêb.

Nê eşîran ra reman Batman de zî estî û kurmanckî qisê kenî. Bênatê remanî Çolîg û remanî Batman de alaqa esto, ê şinî pîye yenî. Bekiran Kurdîstan de yew eşîra gird a. Wan di Tetwan de, Amed de zî estî û kurmanckî qisê kenî. Zirikî Muş, Lice û Erzirum de estî û kurmanckî qisêkenî. Hesenan dewê Guevderê Zuexpa de kirdkî qisêkenî hetî Serhat de kurmanckî qisêkenî. Qubatan dewê Xeylûn de kirdkî qisêkenî, Depi de kurmanckî qisêkenî.

Eşîra omerî Çewlîg – Bongîlan de kirdkî qisêkenî, hetî Mêrdîn de kurmancî qisêkenî.

Soreg de hetî Qerejdag de eşîra Nasî yew qisimî kirdkî qisêkenî, yew qisimî kurmancî qisêkenî.

Nê yenî na mehna ke kird, kurmanc û ê bîn yew milet o. Îna mîsal yew cay dinya de zî çin î. Dinya de yew eşîr çin a ke hem kurdkî, hem tirkî, hem kurdkî hem erebîk yan zî hem kurdkî hem fariskî qisê bikero.

Hereketa azadîya Kurdîstanî de rolî kirdan

Tarîx de beyntarê ereb, tirk , faris û kurdan de zaf pêrodayişî, zaf herbî bîy, la beyntarê beyntarê “kirdan” û kurdanî bînan, yanî “kurmanc”, “soran”, goran” û loran” yew pêrodayişî yew şêro nêbîyo. Eqsê nayê heme serewedaritişanê pîlan yê kurdan de, mavajî serewedaritişî Mela Selîm Efendî de (1914), serewedaritişê Qoçgirî de (1920), serewedaritişê Şêx Seîd Efendî de (1925) û serewedaritişê Dêrsimî de (1937-1938) kird beşdar bîyî. Mîyanê xebata neteweperwerîya kurdî ya sereyî seserra 20. de,kesî sey Kurdîzade Ahmed Ramîz, Faîq Bucak û Seîd Elçî neteweperwerî kurdî gelek namdar î. Şexsîyetanê sey Mela Selîm Efendî, Seyîd Riza, Faîq Bucak û Seîd Elçî dereceyê serektîye de Kurdîstanê Vakurî de doza neteweperwerîya kurdî rê serektîye kerda. Hewna, heme mucadeleyanê kurdayetîye yê nêmeyo peyên ê seserra 20. de û nika zî kurdê kirmancî mîyanê xebata sîyasî ya Kurdîstanî de hertim aktîf ê.

Ez zana no nuşte zaf bi derg, la îta de wazena zaf kilm hereketa azadîya Kurdîstanî de behsê rolî kurdan bikerî. Seserra vîstan di hema-hema pîyerê hereketanî kurdan de kirdan zaf yew rolo muhîm gureto. Sey mîsal, awankerdoxî rêxistina yewin a kurdan “Azm-i Kavi Cemiyeti” ra yew kirdanî Licê ra Kürdizade Ahmed Ramiz o. Ancî Xelîl Xeyalî, Tayîp Elî, roşnvîrî Koçgîrî û Dêrsim mîyanî hereketa kurd de aktîf bîy. Serekî serewedaritişî Bedlîs (1914) Mela Selîm kirdanî Çolîg ra yo. Serekanî serewedaritişî Koçgîri ra zafê înan kird bîy, la mîyan de kurmanc zî bîy. Hereketa Şeyh Seîd de kurmancî zî bîy, serekî sey Şêx Şerîf, Yado, Salîh Begê Henî ûêb kird zî bîy. Endamanî Xoybûn ra Dr. Nafîz Beg û Nûredîn Zaza, Yado û çend kesî bîn kird bîy. Yado û embazî (Yadî Mehmudî Ebas) bi wazîfedayişî “Hoybûn” yenî Kurdîstana Vakûr de pêrodayişî partîzanî rûmnenî. Mîyani embazanî ey de kurmancî zî estî. Dost û embazî Yado yo tewr nêzdî Sadîyê Telhê kurmanc o.

Serekî serewedaritişî Dêrsimî Sey Riza û êyê bînî kird (kirmanc) bîy, la înan het de roşnvîri sey Elî Şêr û Baytar Nurî bîy. Elî Şêr û Baytar Nurî sey şewirmend Sey Rizayî het de bîy, Sey Riza zaf bawerê xo înan ardên. Elî Şêr zî Baytar Nurî zî kurmanc bîy. Hereketa Koçgîrî de zî hem kirmanc hem zî kurmanc bîy, înan pîya semedî azadîya Kurdîstan a serewedarit. Wext ke şarî Koçgîrî waştê xo dayî hukmatî, o wext înan semedî pîyerê Kurdîstan a otonomî waşta. Înan nêvato, “Ma kurd nîyî, ma têna semedî kirmancana yan zî elewîyana heq wazenî.” Sey Riza Îngilîstan re mektub şaweno. O na mektuba xo de behsê Zîlan keno, behsê Agirî keno, behsê pîyerê kurdan keno û zaf akerde çekûyê “Kurdîstan” şoxilneno. Tayê îdîa kenî ke no name Baytar Nurî nuşto, la nika eşkera bi ke Seyîd Rizayî no name şawito konsolosxaneyî Îngilîstanî yê Trabzonî. Baytar Nurî o wext Surîye de bi. La Baytar Nurî zî îna yew mektub dawo fransizan.

1965 de Vakûrî Kurdîstanî de raya verên kurdan yew partîya siyasî awan kerd. Nameyî na partî Partîya Demokrata Kurdîstanê Tirkîya (PDKT) yo. Sereko verên yê PDKT kirdî Sêwregi Ebukat Faîk Bucak o. Kiştişî Faîk Bucak ra pey kirdî Çewlîg Seîd Elçî wazîfe dewr gêno. Ancî serekî Tirkîya di Partîya Demokrata Kurdîstanî Dr. Şîvan (Seîd Kirmizitoprak) kirdî (kirmancî) Dêrsimî yo

Tarîx de metnî verênî yê kirdkî

Goreyî zanayê ma teksto kirdkî raya vêrîn ziwan zanayê rus Peter.A.J .Lerch nuşto. Peter Lerch serrê 1856 de giredayê wîlayetê Smolonskî, Roslow de 3 Çolîgijan de qisê keno. Aqademiyî Qraliyet Peter Lerch şaweno îta ke o kurdan de qisê bikero, çimkî ey no aqademî de kurdî ser xebat kerdêni. Peter Lerch nê Çolîgijan de qisêkeno û înan re tayê sonikan û hîkayeyan geno. O nê nuşteyan cuwa pey bi nameyî "Kurdan û Keldaniyên Îranî yên Bakurî ser cigerayiş" sey kîtab çap keno.. Peter Lerq o wext nê tekstan bi yew alfabe ya husuî nûseno. Namê na Alfabe “Alfabeya lînguîstîk ya Lepsîus” ya. Raya verîn nuştox M. Malmîsanij nê tekstan taye bi alfabeya kurdî nuştî û 1985 de kovara Enstîtuya Kurdî “Hevî” de kerdî vila. Cuwa pey serranî 1990 de mi pîyerê nê tekstan çarnayî alfabeta kurdî û rojnameyî “Azadî” de kerdî vila.

Cuwa pey Wilhelm Streckers derheqî “Kuzîxan” (fekî Tujîk / Dersim) de taye not nuştî û nê nuşteyî hetî O. Blau ra ameyî neşir kerdiş (ZDMG, Cilt 16 (1862), R. 626f).

Friedrich Müller materyalî Peter Lerch esas girewto û gramerî zazakî sero xebat kerda û na xebatê xo bi nameyî “Zaza- Lehçeyî Ziwanî Kurdî” neşir kerda. (SWAW, phil.-hist.Kl.Cilt 48 (Viyana 1864), R.227 -245).

Se ke ayseno Friedrich Müller zazakî sey lehçeyî kurdî vîneno.

Strecker vano, tena Dersim de 7 diayelektî (fekî) zazakî estî.

Yew wezîfedarî dewleta Osmanî Mahmud Arîf yew mude (1874) Dersim de mendo. O şuphe keno ke zazakî kurdî nîyo, o vano, “ziwanî – zazakî” û îddîa keno ke beyntareyî zazakî û kurmancî de ferq estî.

Wilhelm Geiger zazakî sey yew lehçeyî kurdî hesibneno (G.Ir.Ph, Cilt 1,2 (1899), R. 388, Satir 14).

Albert v.Le Coq 1902 de Şam de bi nameyî Omar Ibnî Ali yew Çermugij de qisey keno. O no materyali xo bi nameyî “Metnî Kurdî” sey 2 qisim neşir keno (Berlin 1903). Qisimo yewin de tena zazakî yew mesela esta, na mesela bi herfanî erebî ameya nuştiş.

Se ke ayseno Albert v.Le Coq zazakî sey kurdî hesibneno.

Albert v.Le Coq xebatê xo ya kurmancî û zazakî şexsî neşir kerda. No ridra xeberê zaf cigerayoxan ti ra nêbîya. Xeberê O. Mann zî na xebat ra nêbîya.

Albrecht Wirth yew Çarekij (Tujîk) ra tayê çî qeyd kerdî û nayê dayî Josef Markwart. Markwart înan ra tena yew not neşir kerdo ( 1927).

E.B.Soane Goranî û zazakî dano têvero,(JRAS, 1921, R. 57 – 81).

Se ke zeno yanazış İranolog Oskar Mann 1906 de şîyo Sorek, Xarpet û Gexî de kirdkî biney materyal arêdayo. Mergî Oskar Mann’a pey Karl Hadank xebatê ey bi nameyî ‘Oskar Mann / Karl Hadank: “Mundarten der Zâzâ. Hauptsächlich aus Siwerek und Kor, Berlin 1932 – Siverek und Kor” sey kîtab neşir kerdo. Nameyî Kor “Kur” o û Kur dewê min a.

Oskar Mann nêameyo KUR , la Xarpet de bi nameyî “Hemîd Efendî” yew merdimî mi de qisey kerd. Oskar Mann materyalo folklorîk, taye sonikî, meseleyî, fikrayî û çîyî bînî neşir kerdî. Karl Hadank bi ardimî nê materyalî di fekenaî kirdkî sero xebat kerda.

Hetî Kurdan ra tekstî kirdkî yo vêrin Mela Ehmedê Xasî nuşto. Nameyî no kîtabî Ehmedê Xasî “Mewlidê Nebî” yo. No mewlid 1898 de nusîyawo, la 1899 de Amed de ameyo çap kerdiş. Melê Ehmedê Xasî çend şîîrî kirdkî zi nuştî, la nê şîîr neameyi çap kerdiş. Ehmedê Xasî 1863 de Hezan de dadî xo ra bîyo. Hezan ewro yew nahîyey Licî yo (Savat). Kalikî Ehmedê Xasî hetî Çolîg ra amebî Hezan. Goreyî taye çimeyan ê esle xo dewê Palî Xelûn ra yî. Ewro zi Xelûn de keyê Xasûn esto. Xelûn mintiqay Guevdere de yew dew a.

Kîtabo diyin hanci yew mewlid o. No mewlid 1903 de Usman Efendî yo Babic nuşto. Nameyî kitabî "Biyîşê Pêxemberî" yo. No Mewlid , 1933 de Celadet Alî Bedrixan Şam de bi herfanî erebkî çap kerd. Ûsman Efendî Sêwregij o. O miftîyê Sêwregî bi.

Nê di mewlidî raya verîn M.Malmîsanij çarnayî alfebaya latinî û 1985 de kovara Hevî (Hûmar 6) de çapkerdî. Cuwa pey nê wird mewlid zi çend ray Tirkiye de bi alfaba latinî ameyî çapkerdiş.

Edebîyato Modenr yê Kirdkî

Heta seranî 1960 ma raştî tekstanî kirdkî nînî. 1963 de Îstanbul de bi nameyî «Roja Newe» yew kovar çap bîy. Na kovar tene yew hûmar vêcîyay û na hûmar de, di tekstî kirdkî amê çap kerdiş. Înan ra yew mintiqay Çolîg ra yew derî ya, o bîn zi hatirayî yew kurdo surgun kerde yo. Cuwa pey 1975 de verî Ankara de bi namê "Özgürlük Yolu" (Rayerî Azadî) û dim ra rojnameyî "Roja Welat" û «Devrimci Demokrat Gençlik» de ge-ge kirdkî nuştê vecîyayî.

Özgürlük Yolu û Roja Welat de hêna zaf Munzur Çem tekstî kirdkî nuştî. 1979 de Îzmîr de bi nameyî "Tîrej" yew kovar veciyena. Her hûmarê na kovar de nuşteyî kirdkî zi çap benî. Îta de zi mesûlî kirdkî M. Malmîsanij o.

Ewropa de edebîyatî kirdkî

Ewropa de 1976 ra nat çend kovaranî kurdî de nuşteyî kirdkî ameyî neşir kerdiş. Nînan kovara verên ke nuşteyî kirdkî neşir kerdi. Raya verên kovara “Ronahî”(1976-78, Zurih/swisre) de metnî kirdkî ameyî çap kerdiş. Cuwa pey “Roja –Nû”(1979- 1990 Stockholm/Swed, “Dengê Komkar” (1979- Almanya) bi ardimî Federasyonî Komelanî Kurdîstan (KOMKAR) amênî neşir kerdiş de her wext metnî kirdkî zî neşir bînî. Ancî kovara “Armanc”(1979- Stockholm) de zî serranî heştaya pey her hûmar de yew ripel tenya kirdkî bi.

Cuntayî 12 Edar 1980 ra pey kadroyî kurdan vecîyenî Ewropa. Rêxistin, partî, komel û dezgehanî bînan yê kurdan Ewropa de zaf kovar û rojnameyî neşir kerdî. Tayê nê kovar û rojnameyan de metnî kidkî zî ameyî neşir kerdiş.

Enstituyî Kurd yê Paris 1985 ra nat bi nameyî „ Hêvî„(1985- Paris), Enstituyî Kurd yê Almanya bi nameyî “Mizgîn”(1986-Bonn) kovarî neşir kerdî, nê her di kovaran de zî kurmancî het de kirdkî zî nusîyayêni. Tîya de cayî “Hêvî” muhîm o, çunke hema hema nêmeyî çend kovaranî “Hêvî” kirdkî bi. Tîya metnanî folklorîkan het de, metnî edebî, cigêrayiş, gramatîk sero û tercumeyî zî neşir bîyêni.

Kovara Federasyonî Komeleyanî Kurd yê Swêd “ Berbang” de, kovaranî Yewbîyayê Nuştoxanî Kurd yê Swêd “Wan” û “Çira” de, kovar û rojnameyanî „Armanc“, „ Niştiman“ “Gaziya Welat”(1980 - Almanya), “Kurtuluş Yolu(1985-Almanya), Die Brücke”(1985 Almanya), “Kizil Yol”(1983-85- Fransa), “Berhem”(1988-90-Swêd), “Kürdistan Press”, “Berbang”, “Çarçira”, “Hêlîn”(1983-84), “Roja Nû”, “Niştiman”, “Demokrat”, “Heviya Gel”, “Bîrnebûn (1997)”, “Rewşen” û “Lêkolîn” de zî metnî kirdkî amênî neşir kerdiş.

Nê kovar û rojnameyanî de verî metnî folklorîk sey deyirî, sonikî neşir benî, la cuwa pey roportajî, şîîrî, hîkayeyî, derheqî raştnuştiş û gramerî kirdkî de û nuşteyî sîyasî zî yenî neşir kerdiş.

T.L. Todd 1985 di fekî Sêwregî sero gramatikê Zazaki (A Grammar of Dimili) bajarî Amerîka Michigan de çap kerd.

Ancî Ewropa de yew qisim kesî ke xo Kurd û lehçeyî kirdkî zi kurdî qebûl nekenî taye kovar çap kerdî. Tayê nê kovaran neyî: Ayre(1985-87), Pîya(1988-1992) Tija Sodirî(1995-2001), Kormışkan(1995.97), Ware(1992 – 2003), ZazaPress(2000-2005), Raa Zazaîstanî(1991), Vengê Şewq(1995),Vengê Zazaîstan(2000-2001), Zazakî(2008), Zerqê Ewroy(1990), Pîr(1994 -Almanya), Raştiye(1991-95), Desmala Sure(1991-94), Waxt(1990-91) û Çime(2005 – 2008). Nê kovarî hêna zaf sîyasî yî. Înan ra heme –hema yew zi seraser kirdkî nîya. Nê kovaran de nuşteyî siyasî- îdeolojîk tirkî yi, la tekstî folklorîk kirdkî yi. Yew hususîyetî nê kovaran zi na ya ke tekstan de qaîdeyî îmla û gramer çîn î. Her nuştox goreyî dewa xo nuseno. Heta ortax yew alfabe zi çîn a. Çimkî nê alfabeya kurdî qebûl nekenî, la înan zi heta nika yew alfabeya ortax ser piye nekerdo. Perbîn ra nê kovaran yew zi bi îstîkrar nêbîya. Encax yew çend hûmar amê çap kerdiş û edilyayî.

Beyntarê serranî 2005 û 2007 de bajarî Almanya Bonn de bi nameyî “Peyama Kurd” yew rojnameyo kurdî (kurmancî, soranî, kirdkî) neşir bi. No rojname de her daîm di ripelî kirdkî bi. Mesûlî qisimî kirdkî Seyîdxan Kurij bi. No rojname de xeberî rojane, roportaj , fikre, sonik û nuşteyî kirdkî amênî neşir kerdiş.

Ancî 2009 ra nat bajarî Almanya Koln de bi nameyî “Rûdaw“rojnameyo kurdî (kurmancî, soranî, kirdkî) neşir beno. No rojname de yew mude yew ripel kirdkî bi. Roşan Lezgîn no ripel hedre kerdêni.

Nê serranî peyênan rojnameyî “Özgür Politika” zî ca dano metnanî kirdkî.

1996 de kesî ke kirdkî nûsenî û xo kurd vînenî, Swêd de yew kombiyayiş viraşt. No kombiyayiş de Gruba Xebate ya Vateyî ame awan kerdiş. Na grûb 1997 ra pey bi nameyî „ VATE“ yew kovar vet. Kovara “Vate” bi alfabeya kurdî xo re esas girota û seraser kirdkî ya. Vate heta nika 39 hûmar ameya çap kerdiş.

Gruba Xebate ya Vateyî

Cuntaya leşkerî ya 1980` ya pey, zafê roşnvîr û qadroyî sîyasîyî kurd mecbur mendî vêcîyayi teberî welat. Nê roşnvîran teber de yew per ra kar û barî sîyasî rûmna, per bîn ra zi kultur, ziwan û tarîxî sero xebat kerd. Xo ra wext ke kes tarîxî miletanî bê dewlet ( sey arminî û cihû) biwano, kes vîneno ke înan zi no qede xebatî hîna zaf teberî welat de kerdî. Çunke zaf wext roşnvîrî miletanî bindestan nêşkenî welatî xo de biciwî û xebatê netewî bikerî. Semedî kurdana şart û şurtanî Ewropa zî vernî kar û barî kultur û ziwanî akerdên. Çunke îta de sey dewletanî kolonyalîstan ziwan û kulturî kurdan sero qeyd û bendî çîn bîy.

Roşnvîranî kurdan şartanî dîaspora ra hol fayde girewt û tîya de weşanxaneyî akerdî, kovar û rojnameyî vetî, tarîx, kultur û ziwanî kurdan sero kîtab çapkerdî. Enstîtuyî Kurd yê Parîs 1985 de bi nameyî “Kurmanckî” yew gruba xebat awan kerd. Na grûb 1985 ra nat her ser yew ray yena pîye het û yew hefte lehçeyî kurmanckî sero xebat kena. Netîceyî na xebat yew kovar de yenî vilakerdiş. Nameyî na kovar “Kurmanckî” ya. La heta 1996 lehçeyî kirdkî ser no qede yew xebat çîn bîy.

1990`ra pey hinî Tirkîye de zî kovar û rojnameyî kurdan ameynî vilakerdiş. Hem Ewropa de hem Tirkîye de zafê kovar û rojnameyanî kurdan de nuşteyî kirdkî zî ameyêni çapkerdiş.

Sebeb ke kirdkî sero qet yew xebata îlmî nêameybî kerdiş û qaydeyî raştnuştişî ortax nêameybî tesbît kerdiş, her nuştox sey xo nuştênî. No rid ra wendoxanî yew mintiqa nûşteyî bi fekî mintiqaya bîn fehm nikerdêni. Heta nuştoxan zi nuşteyî yew bînan zaf fehm nikerdêni. Sey numûne Çolîgijan nuşteyî Dêrsimijan, Dêrsimijan nuşteyî Pîranijan fehm nikerdêni.

Nayê sero verî Swêd de taye nuştox û roşnvîrî kurdan amê pêhet û nê probleman sero qisêkerd. Cuwa pey raya verên aşmê Tebax 1996 de Stockholm / Swêd de bi nameyî “ Kombîyayişî Kirmanckî/Kirdkî” yew kombîyayiş virazîya. No kombîyayiş de welatanî cîya – cîya ê Ewropa ra nêzdî pancîyes kesî hedre bîy.

No kombîyayişî Kirmanckî yo verên de qerar gêrîya ke lehçeyî kirdkî sero xebatê raştnuştişî, gramerî, termînolojî û ferhengî bêro kerdiş. Armanca sereke yê na xebat standartîze kerdişî lehçeyî kirdkî bîy. Kombîyayişî didin 28-31ê adare 1997 virazîya. Netîceyî xebatê nê di kombîyayişan bi nameyî “ Derheqî kirmanckî(kirdkî) de kombîyayişê Stockholmê” sey broşûr amê çapkerdiş û vilakerdiş. Kombîyayişî didin de bi pêşnîyarê tayê embazan qerar gêrîya ke yew kovara sade kirdkî bêro vilakerdiş. Netîceyî minaqaşayan nameyî na kovar sey “Vate” ame tesbît kerdiş. Kovara yewin ya “Vate” Amnan 1997 de ameyî çapkerdiş. Heta nika 38 humarî kovara “ Vate” ameyî çapkerdiş.

Se ke mi verî zî va amanca sereke ya Gruba Xebate ya Vateyi û kovare „Vate“ standardîzekerdişî lehçeyê kirdkî yo. Humara verên ya Vate de, sernuşteyê kovar de, standardîzekerdişî kirdkî sero wina nusîyayo:

“Beguman ma wazene ke ziwane xo standardîze bikere, labele no kar roje de yan zî aşme (menge) û serre de nebeno. No kar, him wexto derg him zî xebata zanaya û zafe wazeno. No semed ra eke ewro nuştoxe ma tena şiweya xo bizane yan zî ebi şîweya xo binuse zi, ma ganî verra verra giranîye bidi hetane muşterekan, formane raştan û raştnuştena (imlaya) muştereke ser ke ma bişiyî (bieşke) lehçeya xo standardîze bikere.

Semedê ne kare rê, ganî nuştoxî –hetta wendoxi zî- şiweyane bînan zî bimusene (bander bibene). Ganî ma xo vîre nekeri ke kirmanckî, kirmanckîya dewa ma û şaristanî ma tena nîya, dew û şaristane binî zî este. Gani ma wini binusî ke tena dewije yan zî şaristanije ma ne, kirmance binî zî bişiyi (bieşke) nuşteyane ma biwane û fehm bike. Nuştena nuşteyane înasarenan ewro asan nîya. Xora kare nuştoxî bi xo zî karedo asan nîyo, kaye gedan nîyo.”

Kombîyayişî Gruba Xebate ya Vateyî

Gruba Xebate ya Vateyî 1996 ra nat her serr yew yan zî di kombiyayişî viraştî. Heta nika ma 21 kombiyayişî viraştî. Înan ra 12 kombîyayişî Swêd de, 2 kombîyayişî Almanya de, 3 kombîyayişî Dîyarbekîr de, 1 Kûrdîstana Başûr de, 1 Dêrsim de, 1 Mêrdîn de û 1 Çewlîg de virazîyayî. Ne kombiyayişî verî welatanî Ewropa de ameyî viraştiş. La nê serranî peyênan welat de virazîyayêni. Ewropa de 10- pancês kesî ameynî kobîyayişan, kombîyayişanî welat de 20-25 kesî hedre benî.

Heta nika vîst û yew kombîyayişan de nê bajar û qezayan ra kesî hedre bîy:

Bongilan, Çewlig, Depe, Dersim, Erzingan, Gimgim, Heni, Lice, Pali, Pîran, Sewreg,Koçgîrî Çermug û Mutkî.

Seke tîya de aseno hema hema her ca ke kirdkî yeno qisêkerdiş, nê kombîyayişan de temsîl benî. Kesî ke yenî nê kombîyayişan goreye taye krîteran yenî dawet kerdiş.

Bi kilmkî nê peymeyî ne yî:

1. Grûba Xebatê ya Vateyî yew însîyatîfô sîvîl o. Na grûb girêdayî ço partî, rêxistin yan

zi komel nîya. Na grûb bi temamî bi waşteyî kesan ameya yew ca. Her kes bi însîyatîfî xo, bi îradeyî xo mîyanî na grûb de ca giroto.

2. Kesî ke kombîyayişanî “Grûba Xebatê ya Vateyî” ca genî xo sey kurd û kirdkî zi sey

yew lehçeyî kurdkî vînenî. Îta de yew ziwardarîyê çîna. Herkes bi îradeyî xo yo serbest no vînaye qebûl kerdo.

3. Ganî no kes kirdkî sero zaf ra tayn xebat bikero, yan zî bi yew qede na xebat rê ardim

bikero.

4. Na xebat de aktîf amade bibo, bi îstîqrar bêro kombîyayişan, kar û barî Gruba Xebate

ya Vateyi de ca bigero.

5. Ganî maddî û manevî fedakarê bikero. Çunke xebata Gruba Vateyi sere ra heta ewro

yew xebata îdeal a. Yanî waştiş, fedekare û ziwanî xo ra heskerdiş û xizmetkerdişi sero ameya awankerdiş. Ma bi îmkananî xo ye şexsî û bi ardimî taye merdimane ke bi keyfî xo ma rê ardim kerdo dest bi na xebat kerdo û heta ewro ameyî.

6. Gruba Xebate ya Vateyî wayîrî yew çarçewaya pêroyî ya. Merdimo ke biwazo na

xebat de ca bigero lazim o na çarçewa qebul bikero. Yanî ganî o ortax alfabe, standardîzekerdişî ziwanî, tetbîqkerdişî meylanî ortaxan û sewbîna çîyanî bînan qebûl bikero û nuşteyanî xo de bişoxilno.

Metodî xebatê Gruba Xebate ya Vateyî

Gruba Xebate ya Vateyî roja verên ra goreyî taye metodan xebitîyena. Ne merdimî ke na grub de ca genî her yew bi serran o ke ziwanî ser o xebitêno. Her yew çend ziwanan zano û zafê înan îlmî ziwanzanîyê zî zanî.

Gruba Xebate ya Vateyî tarîxî standart kerdişî ziwananî miletanî bînan ra hayîdar a û nê tecrubeyan ra ders gena. Se ke ma sereyî qisêkerdişî xo de îzah kerd zafê miletan ke demî modernîzasyon de ziwanî xo standart kerdo, înan yew fek esas girewto û nayê sero ziwano resmî yo standart awan kerdo. Sey numûne ziwano standarto almankî fekî Hannover o, tirkî yê İstanbul o, farskiî yê Tehran o. La ma inahawa nikenî, heta mumkun bo formî û çekuyî ke hema fekan de ortaxî yan zî yew bîn ra nêzdî yî înan genî. Eger inahawa nêbo formî ke hîna zaf mintiqayanî hereyan de yenî şoxilnayiş û pratîk de hîna asan yenî şoxilnayiş înan vîjnenî. Heta nika Gruba Xebate ya Vateyî bi no metodo cêrînî kar kerdo.

Her kombîyayişî de çend kesî cîya cîya temayan sero wazîfe gênî û goreyî temayê xo karî xo kêni hedre, no karî xo verî ke biyerî kombîyayîşî embazanî bînan re şawenî. Her kes no lîsteyo hedrekerde sero xebitîyeno, yanî formî mintiqayê xo nuseno. Penî de no lîste Mehmed Malmîsanij rê şawîyeno. Malmîsanij heme peşnîyaran goreye yew sîstem nûseno û ano kombîyayiş. Kombîyayiş de na xebat ser minaqaşa beno û goreyî meylê kombîyayiş xebat şiklê xo yo pêyin gena. Ne forman ra yew form sey forma standard yeno qebûl kerdiş, la formî bîn zî yenî nuştiş ke vîndî nêbîy. Eke semedê yew çî eynî mana de çend çekuyî bibî nê çekuyî pêro sey forma standard yenî girewtiş.

Gruba Xebate ya Vateyî standart kerdiş sero meylanî xo goreyî taye Peymeyan tesbît kena.

Nê peymeyî:

1. Çekuye kurdkî ya, yan zî ziwananî xerîban (erebki, fariski, tirk usn) ra yena.
2. Koke (esle) na çekuye ca ra yeno û senîn o.
3. Çekuye deforme bîya yan nibîya.
4. Lehçeyanî bînan de na çekuye esta yan çîn a, eke esta senî vajîyayena, senî nusîyena.
5. Mîyanî şarî de na çekuye hîna zaf (ekserîyet) senî vajîyayena, yani kam forme hîna

zaf yena xebitnayiş.

6. Eke ma yew cekuya newe yan zi termo newe virazi mîyani şarî de bêro qebul kerdiş?

Gruba Xebate ya Vateyî yew zimano eklektîk ke mîyanî şarî de nîyeno şoxilnayiş îcad nikena. Çîko mîyanî şar de esto, wazena ê veco orte û bi şoxilnayişî formanî ortax yew bînfehm kerdişî asan bikero. No rid ra heta mumkun bo, çekuyan îcad nikena. Çekuyî xerîb ke mîyanî şar de yenî şoxilnayiş, înan goreyî qaydeyanî kirdkî nusena.

Kombîyayişanî Gruba Xebate ya Vateyî de tesbîtkerdişî qaydeyanî rastnuştişî û gramerî, tesbît kerdişî yew termînolojî yo muşterek sero û hedrekerdişî yew ferhengo muşterek sero xebat kena.

Standart kerdişî raştnuştişî (îmla) û gramer

Sebebo ke kirdkî newe newe yeno nuştiş rastnuştişî (îmla) û gramer de standardîzasyon hem yew karo zehmet o hem zî yew wexto derg wazeno. No derheq de beyntarê fakanî kirdkî de taye ferqê muhîm zî estî. O karî standartîzasyon hîna keno zehmet. La ancî zî no war de, yanî

rastnuştişî de, xeyle xebat ameya kerdiş.

Gruba Xebate ya Vateyî bi tesbît kerdişî alfabeya muşterek dest ci karî standardîzasyon kerd. Ma alfabeya latînkî ke Mir Celadet Bedirxan bingeyî aye eşto na alfabe sey alfabeya muşterek qebûl kerda. Semedê lehçeyî ma ya vîjnayişî yew nameyo muşterek zî lazim bi. Çunke Dersim, Gimgim, Gexi de şari ma xo ra vano “kirmanc” û lehçeyî xo ra vano “kirmanckî”.

Çewlig, Pali, Pîran, Lice, Henî û tayê cayanî bînan de şarî ma xo ra vano “kird” û lehçeyî xo ra vano “kirdkî”. Şankuş, Çermug, Sewregî û sewbîna cayande zî şarî ma xo ra vano “dimilî”/

“dimlî” û ziwanî xo ra vano “dimilî”/“dimlî”. Kurde ke kurmanckî qisêkenî hîna zaf leheçeyî ma ra vanî „dimilî“.

Tirki û xeribî ma ra vanî “zaza” û ziwanî ma ra vano “zazakî.

Se ke tîya de aseno heta nika semedê şar û ziwanî ma ya hema yew nameyo muşterek niameyo tesbîtkerdiş. Gruba Xebate ya Vateyî nê çekuyan ra „kirmanc” û “kirmancki” sey meyîl tesbît kerd.

Ez newazeno derg û dila behse na xebat bikeri. Gruba Xebate ya Vateyî yew qismo mûhîm xebatê xo ya warî raştnuştiş û gramer de sey kîtab bi nameyî „Rastuştişe Kirmancki (Zazaki“ çap kerdo. (Rastuştişe Kirmancki (Zazaki, Weşanxaneye Vateyi, Istanbul, 2005) .

La ancî zî ez wazena tayê xebatî ke no derheq de ameyî kerdiş tîya de rêz bikî:

Bedilîyayişî vengan, kilmnuşteyî, sufiksî zafey,

Name: Nuştişî (gird yan qic) nameye humaran, rojan, aşman (mengan), mewsîman, hetan(cihetan), behran, royan, şaristanan (bajaran) û qezayanî Kurdistani,

qiteyan (kontinentan), welatan, dewletan û paytexte nînan, nameye miletan û mensubanî miletan, ziwanan û lehceyan, dînan, mezheban û teriqetan, nameye taybetî ye şexsanî

xeriban.

Zemir, sifet, izafe, edat, bestox, kar (fiil), taye suffiksî, rengi, humarî usn.

Kirdkî de çîyanî temelan sey name, zemîr û sifet de zî beyntarê mintiqayan de ferqî estî. Ma semedê standart kerdişa nînan ra tena yew esas girewto û ziwanî nuştiş de nayê şoxilnenî.

Numûneyîi:

Grûba Yewine

Forma standard ............. Forme bini

ez ..................................... e

ti ...................................... to, tu, tu

o ...................................... ew, aw, we, wi, ay, yo, yu, wo, u

a ...................................... ya

ma ................................... -

şima ................................ sima

e ...................................... ye, yi, i

Sifetî Nîşanî

Semedê Nêzdî halî xoser de:

Forma standard ............. Forme bini

no ..................................... nû, eno, enû, eni, ino, ini, in, na bu (eril)

na ...................................... ena, ina, hena bu (dişil)

nê...................................... nî, enî, inî, enê, inê, na bunlar

Humarî:

Forma standard ............. Forme bini

Yew yew, yow, yo, jew, ju, ju, zu, zu Bir

Panc pon, ponc, punc,panj

Standart kerdişî termînolojî

Karî tesbît kerdişî yew terminolojîyo ortax kirdkî de zaf yew karo zehmet o. Çunke kirdkî de reya verêna ke yew karo inahawa yeno kerdiş. Heto bîn ra zî kirdkî de termînolojîyo modern zaf qelso. Zaf çîyî ke alaqayî xo bi ciwiyayişo modern de esto, kirdkî de çîn î. No rid ra kombîyayişan de yew bi yew her çekuyî sero munaqeşe beno. Eger kirdkî de bibo ma ey genî û keni standard. Eger kirdkî de orîjînal yew çeku çîn bo, o wext ma hêverî ewnîyênî lehçeyanî kurdkî yê bînan ra (kurmanckî, sorankî, hewramkî) û nê lehçeyan ra geni. Eger kurdkî de qet çîn bo, ma ewnîyenî fariskî û ziwananî eqrebayan ra û uca ra geni. Ey ra pey zî ma ewnîyenî ziwananî bînan ra. Sebe ke warî îlîm û teknolojî de zafê çekuyan ziwanînî rojawan ra yenî, eger nê çekuyî mîyanî şarî ma de yenî şoxilnayiş, ma înan goreyî formî kirdkî nusenî û sey standart qebûl kenî.

Gruba Xebate ya Vateyî heta nika zaf waran de ortax yew termînolojî tesbît kerda.

Numûne: Nameyî heywanan, neweşîyan, zerzewat û mêywe, termî huquqî, edebîyatî, leşkerî, computer, îdarî, beledîya, anatomîya însanan, sihat, cografya, gramer, keye, merdimatî ûçb ameyî tesbît kerdiş.

Standart kerdişî Çekûyan

Xebatê standartkerdişî çekûyan zaf hîra yew xebata. Gruba Xebate ya Vateyî xo rê lehçeyî kirdkî esas gena, çeku û termînolojî bi tirkî ya yenî miqayese kerdiş. Yanî se ke mi verî zî vatibi, nê çeku û termînolojî ke yenî tesbît kerdiş, verba înan manayî înan yê trikî nusîyeno. Çunke neyî sey ferhengî tirkî- kirdkî yenî çap kerdiş.

Eger verba yew çekuyî tirkî, kirdkî de na mana de çend çeşît çeku estî, o wext pêro sey standart yenî girewtiş. Yanî çekuyî cîya cîya ke yenî eynî mana pêro sey standart yenî nuştiş. Eger eynî mana de yew çeku eynî kok ra bêro, la cîya cîya bêro telafuz kerdiş, yanî kok eynî bo, nuansî qicîk yê vatiş bîbî, o wext înan ra tena yew sey standart yena girewtiş, la formî bîn zî yenî nuştiş.

Çend Numûneyî:

Forma standard ............. Forme bini

Morcela Morcela, miclewri, mijlewri, mijloli, miclor, miclol, mijlor,

mijlori, mijlowri, mijmewli, miyercila, mocla, mojla, muejla, mojle, molcela karinca

Hina hêna, hê, hewna, hona, hûna henüz

Hema hama, hemo, hima, huma, homa, hemara henüz

homara, hemara, hamara, homara

Deha deha diha henüz

Hende ehende, ehendi, ehend, ende, endi, end, hendî,

hendi, hend, hand, hindi, honde, hund, indi;

endihey, endhay, endiheyra, indihey, indhey, Bunca

indiheyra, hendihey, hendhey, hendhay, henday,

hendê, hindê, honday, hondê

Hedrekerdişî yew ferhengo muşterek

Gruba Xebate ya Vateyî xebatê xo ya standartkerdişî termînolojî û çekuyan sey ferheng çap kena. Heta nika na xebat parçe parçe hîrê rey Îstanbul de hetî Weşanxaneyî Vate ra ameyo çap kerdiş. Her di çapî verên sey „Türkçe – Kirmancca(Zazaca) Sözlük – Ferhengê Tirkî- Kirmanckî (Zazakî)“ ameyî çap kerdiş.

Çapa hirêyîne ya hîrakerdîye 2009 de ame çap kerdiş. No çap de xebatê 16 kombîyayişan ca gena. No ferheng çekuyanî standardîzekerdeyan ra virazîyayo. La versîyonî vatişî çekuyan yê heme mintiqayan zî tede esto. Yanî yew çekuye kam mintiqa de senî vajîyena heme şeklî vatiş û telafuzî na kelîme ameye nuştiş.

Semedo ke kîtab zaf qalin bîyo, na rey no ferheng sey 2 kîtaban ameyo çap kerdiş.

Înan ra yew „Türkçe-Kırmancca (Zazaca) – Ferhengê Tirkî – Kirmanckî ( Zazakî) yo. No ferheng de hendê hewt hezar çekuyî standart estî.

Kîtabo bîn „ Kirmancca (Zazaca)-Türkçe Sözlük- Kirmanckî ( Zazakî) - Tirkî ‟ ferheng de heme şeklî vatişî çekuyan estî. Tîya de formî çekuyê ke standart nîyo, aye ver de “b.” nûsîyayo û formo standart ameyo nuştiş. Yanî biewnî formo standart ra.

Numûne:

Aqilî: b. biaqil; aqrep(n): b.aqrep(n); arazî(m): b.erazî (m)

No rid ra no ferhengî „Kirmanckî – Tirkî” de hendê hîris û çar hezar çekuyî estî.

Kirdkî de her name ya makî ya yan zî nêrî yo. No rid ra ferheng de penîyî çekuyanî makîyan de (m), ê nêrîyan de (n) nusîyayo.

Numûne: arê (n), hargûş (n), asin(n), aşme(m), aspici(m)

Kovara "Vate“

Yew xebata muhîm ya Gruba Xebate ya Vateyî zî çap kerdişî kovara vateyî yo. Se ke mi cor de zi nuşt aşmê adar 1997 de kombîyayişî didin de semedê çapkerdişî kovara „Vate“ ya qerar gêrîya. Amancî çapkerdişî kovar no bi ke yew per ra xebatê kombîyayişan bi no rayer bêro vila kerdiş pero bîn ra zî qerar kê nê kombîyayişan de gerîyenî, nê qerar pratîk de bêrî ca. Wext ke qaydeyî ziwan pratîk de ca miyerî, ê mîyanî wendoxan de ca nigenî. Xercî înan kovara Vate, xercî sîyaseto rojane ripelanî xo de ca dûna her qede nuşteyî kirdkî. Heta niha „Vate“ de hîna zaf nuşteyî folklorîk sey sanîkî/fîstonîkî, dêyîrî, fiqreyî, îdyomî, nuşteyî tarîxî, cigêrayişî, roportajî , şîîrî ûçb ameyî vila kerdiş. Pêro nuşteyan redaksîyon redekte keno û goreyî standartî Vate nê nuşteyan çap keno. Tekstî folklorîk sey fekî mintiqa yenî çap kerdiş, la nuşteyî bîn goreyî standartî yenî çap kerdiş.

Bi kovara Vate edebîyatî kurdî yo modern zaf verd şîyo. Vate de şîîrî modernî û hîkayeyî ameyî neşr kerdiş. Mîyanî nê eseran de hetî edebîyata zaf eserî bi qîmet estî. Yew qisimî nê şîîr û hîkayeyan sey kîtab zî ameyî çap kerdiş. Nêserranî peyênan tayê nuştoxanî cînîyan zî dest ci kerd şîîr û hîkaye nusenî. Ganî merdim nayê vaco ke nuştoxanî cînîyan hem hetî edebîyata, hem zî hetî hîsîya yew qalîteyî edebîyatî kirdkî kerdo berz.

Hûmara verên ya kovara Vate amnanî 1997 de Stockholm/Swêd de çap bîy. Kovara Vate sey alfabe, alfabeya ya kurdkî ya latînî (alfabeya Celadet Bedirxan) qebûl kena. Heta hûmarê 21 kovara Vate Stockholm de ameynî çapkerdiş û hususî ewropa de ameynî vila kerdiş. La goreyî îmkanan nê hûmar cuwa pey Îstanbul de ameynî çap kerdiş û Tirkiye û Kurdistan de vilabîyênî. Hûmarê 21 ra nat Îstanbul de yew buroyî kovara Vate esto. Hûmarê 21 ra nat pêro hûmarî Vate Îstanbul de ameyî çapkerdiş û Îstanbul ra ameyî vila kerdiş.

Heta nika 76 humarî kovara Vate ameyî çap kerdiş û vila kerdiş.

Serranî verênan de hem nuştoxî kovara Vate kêm bîy, hem zi zafî nê nuştoxan Ewropa ra bîy. La vera – vera hem nuştox zaf bîy hem zî nîspetî nuştoxanî welat zêde bîyo.

Weşanxanêyê Vateyî

Kovara Vate û kîtabanî “Grûba Xebatê ya Vateyî” Weşanxaneyê Vate çap keno.
Weşanxaneyê Vateyî serra 2003 de Îstanbul de seba ke qeraranê na grubê xo rê sey polîtakaya weşanî bigêro û bi no qaydeyanî kitabanê kirmanckî çap bikero ame sazkerdiş. Waharî no weşanxaneyî Denîz Gunduz o. Benateyî “Grûba Xebatê ya Vateyî” û Weşanxaneyê Vateyî de huquqî û dîrek yew giredayiş çîn o. La waharî weşanxaneyî zi “Grûba Xebatê ya Vateyî” pîya xebitêno. No rid ra beynnatê na grûb û weşanxaneyi de manevî yew giredayiş esto. Hetanî ewro Wesanxaneyî vateyî 35 kitabî û 19 humarî Kovara Vateyî çap kerdî. Nê kitaban ra 26 teneyî bi kirmanckî çap bîyî. Weşanxaneyî Vate kîtabî edebîyato modern sey şîîr, hîkaye û roman zî çap kerdî.

Reyna Tirkîye de Edebîyatî kirdkî

1990 ya pey kurdan hêna metrepolanî tirkiye de dest ci kerd kovar û rojnamê vetî. Zafê nê rojnameyan zi ge-ge pelanî xo de ca dawo nuşteyanî kirdkî. Nê rojname û kovaran zafê nînan Îstanbul de ameyî çap kerdiş û vila kerdiş.

1990 ra pey raya verên rojnameyî “Rojname”(1991) çend nuşteyî kirdkî neşir kerdiş. Cuwa pey nê rojname û kovaran de nuşteyî kirdkî ameyî çap kerdiş.

Rojnameya pey goreyî dorey tarîxî ne kovar û rojnameyan de nuşteyî kirdkî ameyî çap kerdiş:

Zend(1991), Ermin(1991), Azadî(1992-1993), Ateş Hirsizi(1992), Medya Güneşî (1992-1995), Welat(1992-1994), Dengê Azadî(1994), Jîyana Nû(1994-1995), Ronahî(1995-1996), Welatê Me(1995), Azadîya Welat(1996), Hêvî(1996-1999), Roj(1995), Nû Roj(1996), Pêşe Roj(1997), Roja Teze(1999-2000), Dema Nû(2000-2011), Ajda Dergisi(2007), Veng û Vaj (2008), Kelhaamed(2009), Newroz, Govend, Newroz Ateşi, Hevdem, Serketın, Deng(1992), War(1997), Nûbihar(1992), Munzur(2000), Ütopya, Tîroj(2003), Işkin, Kirmancîya Belekê(2009), Dersim Hayat(2010).

Vera vera teye komel û waqifanî bajaran zî kovar û rojnameyanî xo de ca da nuşteyanî kirdkî. Nînan ra taye: Bînyad(1994-2002), Wayîr(1995-2000), Gimgim(, Dersim(1995-97), Bindav(1995), Sefîne(2003).

Ancî nê serranî peyênan hîn taye bajaranî kurdîstan de rojname û kovar ameyî neşirkerdiş ke tede nuşteyî kirdkî zî ameyî neşirkerdiş, sey Bîr (2005-Amed), Vati(1997-98, Erzirom), Miraz (2006, Meletî), Bezuvar(2009), Mukaddîme (mêrdîn), Munzur Haber(2003-Dêrsim), Azadîya Welat(2006 – Amed), Newede Dêrsim(2009- Dêrsim), Gazete Semsûr(2010- Semsûr), Newepel(2011- Amed), Verroj(2012- Amed), kovara edebî Şewçila(2011-Amed)

Nê rojname û kovaran ra Azadîya Welat, Dêrsim, Gazete Semsûr, Nûbihar, Newepel, Verroj û kovara Şewçila û koavar Vate hema zî neşrîyatî xo rûmnenî.

Rojnameyî Newepel û Verroj safî kirdkî yî. Newepel di hefte de rayek, Verroj her hefte neşir benî û benî vila. Ancî kovara Şewçila safî kirdkî ya û tenya nuşteyanî edebî neşir kena.

Bi taybetî bi xebatê Grûba Xebate ya Vateyî û kovara Vate nê des serranî peyênan de edebîyatî kirdkî yo modern hedî hedî ronişeno. Wexto ke Vate dest bi neşirbîyayişî kerd, nuştoxî kirdkî bi destan ameynî hûmartiş, niha bi seyan nuştoxî kirdkî estî. Nayê het de hetîqalîteya zî edebîyatî kirdkî zaf verd şîyo. Hinî bi kirdkî şîîr, hîkaye, romanî hol û nuşteyî tarîxî, cigêrayişî îlmî bi qalîte yenî nuştiş.

Çimeyî:
1 - Amir Hassanpour, Kürdistan`da Milliyetçilik ve Dil (1918 – 1985), Avesta Yayinlari, 2005- Istanbul

2 - Mehmet Selîm UZUN, Gruba Xebate ya Vateyî û Standart kerdişî Kirmanckî (Zazakî) – Kovara Vate nr.9(29), r. 51-67, Payîz 2007, Îstanbul

3 - J. Îhsan ESPAR, Kırmanccanın (Zazacanın) standart bir yazı diline kavuşması için

yapılan çalışmalar: Vate Çalışma Grubu ve Vate dergisi, Bu metnin bir bölümünü 7-8 Ocak 2011 de, İstanbul Bilgi Üniversitesi Dolapdere

Kampüsünde yapılan Avrupa-Akdeniz Bölgesinde Azınlık Dillerinde Yazarlık,

Çevirmenlik, Yayıncılık Uluslararası Çalıştayına tebliğ olarak sunulmuştur.

4 - Wisif Zozanî, Dünbülliler, zazalar yahud kirdler, (Nuşteyo ke hema nêamayo neşirkerdiş)
5 – Bîlal Zîla, Tarîxê Xo Namekerdişî Kirdan, II.Ululararasi Zaza Tarihi ve Kültürü Sempozyumu (04-06 Mayıs 2012), Bingöl Üniversitesi Yayınları, Ağustos 2012

6- Malmisanij, Kird, Kirmanc, Dimili veya zaza Kürtleri, Deng Yayınları, Kasım 1996, Îstanbul).

7 - Ziya Gökalp, Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik İncelemeler, Komal Yayınları, Ankara, 1975 s. 51)

8 - Munzur Çem, Hawara Dêrsimî, Weşanên Deng, Îstanbul 2003.

9 - Martin van Bruinessen, Ağa, Şeyh ve Devlet - Kürdistan'ın Sosyal ve Politik Örgütlenmesi, Özgür Gelecek Yayınları, Ankara, 1991

10 - I.Ululararasi Zaza Dili Sempozyumu (13-14 Mayıs 2011), Bingöl Üniversitesi Yayınları, Aralık 2011

11 - II.Ululararasi Zaza Tarihi ve Kültürü Sempozyumu (04-06 Mayıs 2012), Bingöl Üniversitesi Yayınları, Ağustos 2012

Nazli Duran ard ziwan ke binpaykerdişaê giranan ê sîstematîkan serra 2025î de zî dewam kerd: "Serre de Merkezê Pêroyî, şûbeyan û temsîlkarîyanê ma rê pêro pîya 889 muracatî ameyî kerdene; netîce de 24 hezar û 207 binpaykerdişê heqan ameyî tesbîtkerdene. Warê işkence û muameleyê xirabî de 2 hezar û 945 binpaykerdişî ameyî tesbîtkerdene. Nê binpaykerdişî: pirodayîş, tehdît, heqaret, zordayîşê casusîye û caardişê tecrîdî gênê xo mîyan. Datayî mojnenê ke cigêrayîşê baneyî, tekmîldayîşê payan ser o, rayîrşîyayîşê bi nîzamê leşkerî û vilakerdişê çîyanê şexsîyan de sereştişan de bi hewayêko sîstematîk dewam kenê.

Goreyê malumatanê fermîyan yê zabitnameyanê TBMMyî yê 6ê gulane 2026î, serra 2025î de hepisxaneyan de pêro pîya 1.001 tepîşteyî ganê xo ra bîyî: 869 hebî bi hewayêko xozayî, 132 hebî zî prosesê qeza yan destûrî de. Bi naye, mîyanê 1ê çeleyî û 6ê gulane 2026î de 26 tepîşteyan xo kişt û hetê meqamanê fermî ra ame vatene ke înan ra 14 heban dermanê psîkîyatrîkî şuxulnayêne."

Nazli Duran tekîd kerd ke beşêko muhîm ê binpaykerdişanê heqê cuye netîceyê ihmalan o. Tedawînêkerdişê nêweşîyanê giranan, ereykerdişê sewqkerdişê nêweşxaneyan û şert û mercê neweşî yê rakewtişî: "Bi naye, xirabîya psîkolojîke ya rejîmê tecrîdî, mergê şikdarî û xokiştişî resayî sewîyeyêka xemgîne. Pê heme hişyarîyanê keye û avûkatan zî tedbîrê lazimî nêameyî tepîştene; tayê vaqayan de tepîşteyî heta ke ganê xo ra bîyî, hucreyan de ameyî tepîştene.

Goreyê datayanê ÎHDyî, hepisxaneyanê Tirkîya de tewr kêmî hezar û 412 tepîşteyê nêweşî est ê; 335 hebê înan statuyê nêweşê giranî de yê: 230 tepîşteyî nêeşkenê tena bi sereyê xo cuya xo dewam bikerê, seba 105 tepîşteyan ê mitaqayî piştîdayîşêko domdar lazim o û 188 tepîşteyî ganî binê çimdarîya tibî ya biserûbere de bêrê vindarnayene. Raporê Sazgehê Tibê Edlî (ATK) krîteranê zanistî û huqûqî ra dûrî yê."

Nazli Duran veng da ke hepisxaneyan de şert û mercê ke rûmetê merdimî rê munasib ê, bêrê temînkerdene û binpaykerdişê heqan biqedîyê.

Fabrîka ke qezaya Baglarî Taxa Baxcilaran de ame awankerdene, pê kapasîteya berhemardişê 100 hezar nanan ê rojaneyî do biba tesîsanê berhemardişî yê tewr muhîman ê Amedî ra yew. Nanê ke yenê berhemardene, do 43 bufeyanê Nanê Şarî de ke cayanê cîya-cîyayan ê bajarî de ameyî awankerdene, bi vayîya munasibe biroşîyê.

Edebiyatê domanan, gama ke tûtî hema qijî bi estanikanê fekî ra dest pêkeno. Domanî bi estanikanê rastîn, cîya ke beyntarê raştî û xeyalî de yê bander benê, eno hewa reyna bi rayîrê estanikan banderê cuye, perwerde û zanistî zî benê. Coka ma eşkenê vajê ke Edebiyatê domanan verî ke tûtî dest bi wendegehî bikerê dest pêkeno.

Enê serranê peyênan de edebîyatê domanan sînorê xo hîra keno, yanê eserê ke semedê domanan nusîyayê vêşî benê. Tenya kitabî ney bi averşîyayişê teknolojî reyde zaf bernameyê dîjîtalî yên musnayiş û perwerdeyî zî semedê domanan ameyê hedrekerdiş. Ancî zaf keyepelî û kitabê bi veng ê balkêşî zî semedê domanan çap bîyê.

Averşîyayîşê domanan de rolê edebîyatî zaf muhîm o, bi arizî zî hetê ziwan, zîhn û hişî de. Domanî bi rayîrê eseranê sey estanik û şiîran hem ferhengê xo yê çekûyan vêşî kenê û hem zî banderê cûye û ziwanê xo yê dayîke benê. Reyna bi rayîrê estanikan tûtî banderê ercanê exlaqî û yê neteweyî zî benê. Ancî bi rayîrê qehramananê estanikan hêzê afirnayişî yê tûtan zî gandar bene. Yanê edebiyat hetê tûtan keno ke xeyalê înan dewlemend bibê û hîsê înan aver şinê. Bêguman tûtan ser o zaf tesîrê binî yê edebiyatî estê, bi kilmekî tûtî eşkenê arizîyê edebîyatê ra îstîfade bikerê û bi rayîrê ci, dormeyê xo bişinasnê û xo hîna başêr îfede bikerê, reyna cûyêka serkewte awan bikerê û îstîqbal de şar û welatê xo rê bibê ferdêko/a baş û serkewte.

Arizîyên Edebîyatê Domanan

Edebiyatê domanan eseranê tûtan ra arê yeno, aye semed ra zî edebîyatê domanan zaf hetan ra edebiyatê ûmûmî ra cîya yo. Ê cîyayîyan ra yo tewr pîl û avzêl wendoxî yê. Emrê wendoxan edebiyatê domanan binê 15 serrî de yo. Semedo ke armancê ci musnayiş û averberdişê tutan o, eseranê ê edebîyatî zî xîtabê mezgê tûtan kenê. Seke ma pêro zî zanenê hiş, zanayiş û famkerdişê tûtan û yê merdimê kamilan eynî nîyê. Aye semed ra zî ziwan, uslub, babet û dergîya eseranê domanan yê bînan ra zaf cîya yê. Bi arizî zî niqteyo tewr avzêl o ke eseranê domanan, eseranê binan ra cîya keno zî ziwan o, qandê ke cira fam bikerê eseranê domanan bi ziwanêko fesîh, zelal, şenik û sade nusîyeno. Semedo ke ci ra bêzar nêbî eserê domanan bi risteyanê kilmek û bi vatişanê balkêş û muhtewayên pedagojîk nusîyenê. Yanê eseranê domanan de serebûtî bi çim û mantiq tûtan yenê mûnitene û ancî qehremanî zî goreyê mezgê domanan weçînayenê.

Eserê domanan hîna zaf babetanê hurmetdayiş, embazîye û heskerdişê xozayê ser ro nusîyenê. Ge-ge eke kitaban de qalê şer û pêrodayîşê bibo zî peynî de nuştox eserê xo bi netîceyêka baş qedîneno. Nuştoxê edebîyatê domanan eseranê xo de seba ke lez biwanê tûtan miyanê meraqî veradenê û tûtî zî bi kelecan heta peynîyê wanenê. Reyna eseranê domanan de niqteyêko bin yo muhîm zî dîyayîş o. Bi arizî zî fotoğrafê balkêş û renginî tûtanê qijan ser o zaf tesîr virazeno. Eno hewa dizaynê rîpelan, reng û pîlbîyayişê nuşteyan zî semedo ke bala tûtan biancê zaf muhîm ê.

Edebiyatê Ma Yê Tûtan û Avzêlîya Ci

Edebiyatê ma yê tûtan zî sey ê şaranê bînan bi estanikanê pîlan dest pêkerdo. Pî û mayan, bawkal û pîrikan doman û tornanê xo rê sanikî vatêne û enê estatanikî zî bi seyan serran azêkî/nesîlêkî ra derbazî azêkî bin bîyê.

Semedo ke edebiyatê ma yê domanan zî sey edebîyatê ma yê nuştekî erey dest pêkerdo la ancî zî enê serranê peyênan de edebîyatê ma yê tûtan vera-vera aver şino. Her serre eserê tûtan yê neweyî hetê nuştox û weşanxaneyan ra weşanîyenê.

La her çendêk eserê neweyî neşr benê zî astengî, qedexe û bê îmkanîyan ver edebîyatê ma yê tûtan goreyê şaranê serdestan zaf apey mendo. Ganî ma ney zî vajê, çi heyfo ke eseranê ke bi zaravaya ma yê nazenîn (Zazakî/Kirmanckî) neşr bîyê goreyê zaravayanê binan ê ziwanê ma zaf kemî yê. Zaravaya ma (Kirmanckî/Zazakî) hetê edebîyatê domanan de zaf dewlemend o la semedo ke kemî nusîyayê roce bi roce materyalê ci zî vîndî benê. Heta nika, sayeyê çend sazî, nuştox û weşanxaneyanê ma bineyne estanik, kay/pîyesî materyalê edebîyatê domanan yê Zazakî weşînayê û vîndîbîyayîşê ra xelas bîyê. Seke ma pêro zî zanenê vate perrena şino la nuşte maneno, yanê çîyê ke bi awayêko nuştekî qeyd nêbê meşte nêmanenê, aye semed ra zî ganî ma semedê tûtanê xo hîna zaf binusê. Ma zî eşkenê eseranê tûtan yê şaranê bînan biaçarnî ziwanê xo ser û edebiyatê xo yê tûtan aver berê.

Domanî îstîqbalê şarêk ê, eke ma wazenê bêîstîqbal nêmanê ganî ma nê kulturê xo yê dewlemendî biresnê domananê xo. Dewr, dewrê teknolojî, ena ray ez hêvîdara ke ma zî do ci ra îstîfade bikerê û edebiyatê xo yê domanan aver berê.

Welatê ma de cayê hûnermendan, şaîran cayê xo wertê şarî de zaf ca yo de berz û giran de ro. Çi ke edebîyatê ma yo nûştekî çîn o. Ziwanê ma, kulturê ma kilaman ra deyîran ra amo na roce. Labelê ez na nûste de tenê kalê kemaşîya ma kena. Hûnermendê ma rind ê, wêş ê.,La mi rê wîna yeno ke zaferî jî ziwanî ser o zaf xorîn û xasas nêvindenê. Mîsal; programan de ûsb. vecînê , saxneyan ûsb. virende tirkî sifte kenê derdanê xo vanê, belka jû çekû Kirmanckî. Dima ra lawukû kî Kirmancîkî vanê. Medya de jî pelganê xo de jî hênî. Çîyê ke ziwanê ma vato qatî eyî tirkî jî çarnenê û areze kenê. Yewî ke rexne kerd jî vanê ‘’ Şar pêro zonê ma nêzano, fehm nêkeno. Gereke ma areze bikerîme, hem jî zonê ma ra her qese nêbeno.’

Ez jî pers kena îtya ra. Nîyê ke ziwanê ma Dimilkî ke fam nêkenê, ziwanê ma ke ziwanê felsefe û sîyasetî nîyo eke hênî yo deyîran, kilaman jî zonê xo de Kirmancîkî nêvajîme. Îyê ke fam nêkenê xora kilaman jî fehm nêkenê. Ziwanê ma teyna ziwanê deyîr û lawukan o? Yanî ma mecbûrîme sarî re jî xo re zî, her çekûyê xo tirkî areze bikerîme? Hokmat zî tirk zî vanê ‘zonê sima towa yî re nêbeno, ziwanê siyaset û felsefeyî nîyo, kes nêzano, fam nêkeno.’Eke hênî yo ferqê ma û nînan çîno. Dêma Ma rê zî ziwanê ma teyna yê kilaman û deyîran o. Xo rê xo xecelneme. Ma ke zonê xo re qedir qiymet nêda , şar ça bido ke? Towa ziwanê ma ziwanê pî û kalîkê şarî yo? Nê, yê ma yo... Mordem ke ju ziwan de, zonê xo de musîkî senat keno, ganî vatîşê xo qesekerdîşê xo nûştîşê xo jî o ziwan de bo. Ziwanê bînî rê honde meyîlê xo nêbo. Her ca de zonê xo qeseyî bikero. Îyê bînî zanê nêzanê xo rê honde derd nêkero yane.

Problem û kemaşîya bîne ya ke ez hûnermendan de vînena jû ye zî:, Kilamanê, deyîranê ke vanê înan ser o nêxebetînê. Yew hûnermend vano, hêşînê pê, cenê wanenê. La qe qisawate nêkenê ke na kamî vata, qese û qeyde yê kamî yo, kamî ser o vata, yanî heqata xo çik a? Yanî qe nêgerayenê. Cenê wanenê, vanê namê ma vecîyo beso. Xora tayê zî zanenê la nênûşenê, ya kî anonim(gelerî) vanê vêrênê ra. Şar kî vano dêma yê nînan a . Tayê hunermendî zî orjînalîte yê lawûkan vurnenê, di hîre qesan jî nanê pi ra, vanê yê ma wa. Nî meseleyî jî qe etîg nîyê. Ganî hûnermendan yew(jû) lawûkê ke wende rind bicîgerayo, bixebetîyo, destur bigero ke haqe şêro hûrêndî.

Ez jî îtya qalê na lawukan ra jû ya de zaf namdare kena.’’ Ax Fadîkê’’ Na deyîre hema hema, se ra newayî de(1990) miletî hesna û bîya namdar. Qese û Qeydê yê na esere Dersim Pilomorîye dewa Aşkîrege ra Ahmed Sarigulî virasto. Xêle eserê xo estê. Aşik Sarigulî ‘’ Ax Fadikê ‘’ jî Pulir de jû veyve de vata û hênî axme, vila bîya şîya. Bîya hît. Hama hama hûnermendan pêroyîne vata. Tayîne kî qesê neweyî nê pa kerda ‘’ Oy Fadîkê’’ La kêşî ne namê Aşiq Sarigulî vato, ne jî ci ra destur gûrewto. Eslê hîkaye yê Fadike jî keşî nêzano. Kes nêgera yo. Hîkaye zaf trajik o. Çênêyê ke domanîye de, rew zewecnenê, ayne wext de heqatê înana jî. Çi ke Aşiq Sarigul jî yew kêneka domane de zewecîno, heqata xû ya. La zobîna çênekan jî rew zewecnenê. . Coka zaf tesîr de maneno û na lawûke viraceno.

Xora sima jî zanê hetanî na serdem zî, çax jî hona zaf cayan de, îlam Rojhelato Mîyanîn de ( Asya, Afrîka) kênayî hona ke doman ê zora zewecnenê. Na jî zaf meselaye de trajik a. Xora pergalo nêrî, zîhnîyeto nêrî dîna ser o hukum rameno nêremeno, teduştîye qedîya nêqedîya cînîyan ser o her het ra zulum peyda bîyo. Zulumanê en girsan ra yew zî domanênî de zewec o.

Ez jî îtya de şaxsê ‘’ Fadikê’’ de heqata Fadikê de Çênêkê ke domanîye de zewecnê heqata înan û bêkeşîya înan bîyarîne ziwan. Hem jî ‘’ Ax Fadikê’’ ke kamî viraşta, qeyî viraşta ayê bîyarîne verê çiman.

HEQATA FADIKE

Hemed dewe de yew çêneke ra has keno.Namê çêneke Sûltane bena. Roce dewe ra jû genc Sûltane remneno. Hemed zaf hêrs kûyno, qarîno. Sono ke waştîya xo biramno, bîyaro. La pîyê xo kuno ver, nêverdano. Vano ‘’ Ayb o, ma mordemîme.’ Hemed jî texelîno a dawa ra.

Texelîno, la hêrsê xo nêvêreno ra. Sono çêneka de 13 serrîye wazeno û nîsan keno. Çêneka fiqarîye hîna 13 serrî ya. Hemed 20 serî yo. Vano son eskerîye ken yen. Hîre 3 serrî ra tepîya Fadikê de zewecîno. Aşiq Hemed her waxt çutur ke şono der û beran ra dewan ra , sûkan ra fetelîno, anca tembûrê xo ceno sono fetelîno. Veyveyan de lawûk û deyîranê xo vano. Pîyê Hemedî ke merdo apê xo Îsmaîl înan rê wayîr vecîyo. Coka apê xo zor keno ke bizewecîyo û leyê înan de bimano.

Hemed sono Estemol. Ci rê xebere rûşnenê, vanê ‘’ sunetê birayanê to esto. Rew vecîye bê. Yeno dewe ke çi bêro, qayît keno ke Mazra ra hetê Askîrege ser veyveçî sonê. Maya xora pers keno. Moyê vana ‘ şîyê amika to anê.’ Di satî vêreno ra , veyveçî yenê dewe. Hemed nîyadano ke dawûl zûrne yî cinenê, veyvike kî astorî sere wa, misayibê xo jî ostorî onceno. Xora nî sonê ke veyvike( Fadîma) bîyarê Fadike remena, sona xo dana we, la zora anê kenê veyvike.

Pêynîye de veyve kenê. Hemedî zewecnenê, domananê birayî kî sunet kenê. Fadike kerda veyvike la hona doman a. Boyûna sona teber ra domanan de kaykena. Zewec, mewec, eşq nêzana. Her wext remena şona çê pîyê xo. Hemed her rayê sono ano, la a nêvindena, anca remena. Nafa zî Hemed vano ez en rind berîne Estemol. Belka vindena. Bar keno sonê Estemol. Serran ra têpîya anca a dewe ra jû Çênek a domane de bîne kenê veyvike. Namê Aye jî Fadîma wa. Acîya Hemedî ayê rê zî zaf yena. Xem o giran kûyno zere. Vano’ ‘ Mi ke arde yê mi zî domane bîye . EndÎ tembur ceno destê xo ‘’ Ax Fadike’’ vano û veyveyan de fetelîno. Rocê Ovacixe de veyveyê de vano. Na kilame endî her ca de vajina sona.

AX FADÎKÊ

Çarsefe eşta sere
Werte de belî nêbena
Mi şêr kerd ke hawa
Hûrdî hûrdî berbena

Ax Fadîkê Fadîkê
Newe bîya veyvîkê
Waştîyê xo dust ra nîyo
Gûneka na çêneke

Zewez çiko nêzanena

Domanan de kaykena
Ti ke çîye vana
Nîsena rû berbena

Nêzanen ça berbena
Ez vajî zerrî ya xo çîna
Gûna nayê ver mekûyê
Rocê ma ra pers bena

Sonde hewnê xo nîno
Vana mowa mi bêro
Maya xo ke amê
Ez çêna xo teyî beno

Vaze Hemedê mi vacê
Nêqedînê derde mi
Serê xo bijêrî şêrî
Nêverdano pîyê mi
Qese û Qeyde: Ahmed Sarigul

Çime: Qezeteya Dersimî

Kerimoğlu, semedê cuyayîşê Zazakî wazeno wa kes merdişê Zazakî temaşe nêkero, her kes wayîrê ziwanê xo vejîyo.

UNESCOyî serra 2018î de yew rapor hadre kerd û aşkere kerd ke pêroyê dinya de 6 hezarî ra 2 hezar ziwanî binê tehlûkeyî de yê. Tirkîya de zî 15 heb ziwanî binê tehlukeyî de yê û 3 ziwanî zî rewna ra çîn bîyê.

Herêma ma de qasê 6 milyon kesî estê ke ziwanê înan yê dayîke Zazakî (Kirmanckî) yo. La gorê taxmînê UNESCOyî emrê Zazakî 30 serre yo.

“Eke ziwan bimiro kultur zî mireno”

Hakan Kerimoğlu îzah keno ke, semedê Zazakî hîsdarîyêk çin a û veng dano ke wa wayîrê ziwanî vejîyo û îna vano “Ziwanê ma tena se ra 15 yeno qiseykerdiş. Eke ma sey nimune vaje; Mabênê serranê 1937-38î de herêma ma de ziwanê ma se ra se amêne qiseykerdiş. Halê ziwanê ma rind nîyo. Eke îna şêro, yanê badê ma yê ke nika Kirmanckî qisê kenê ra dima, eke jenerasyonê neweyî ziwanê xo nêmusê no ziwan do çîn bibo. Ganî ma merdişê nê ziwanî temaşe nêkerê. Semedo ke wa ziwanê ma aver şêrô û bêro qiseykerdiş xebatî lazim ê. Ganî ziwanê ma pêrûna dezgeyanê ma de bibo ziwano esasî. Semedê ziwanî ganî kursî û mektebî bêrê akerdiş. Û semedê ciwîyayê nê ziwanî ganî ziwanê ma bibo ziwano resmî. Eke ziwan bimiro kultur zî mireno xora. (Çime Pirha)

Nê serranê peyênan de mabenê kirdanê ma de dudîliya ziwan û domanî peyda bîya. Tayê wendayê kirdan cuya xo serê ziwanê xo ra awan kenî û wazenê her wext kirdkî ra eleqedar bibi. Nê merdimî zehfane warê xo ra dûr kewtê. Ê suka xo de yan zî sukanê dûran de şixulîyenî û vera vera cuya xo ya kulturî-ziwanî ra dûr kewenî. Na rewşe, kirdanê ma dejnena û tersê înan kena zêde. No dej û ters prosesê zewacî û weykerdişê domanan de wina rameno. Na merhela de her çî yew rey xerepêno. Zerra to kewena kesêk û ti zewecênî/a. No/a kes/e kird, kurmanc yan zî tirk beno/a. Tîya ra tepîya cuya merdimî bedelêna. Domanê merdimî ke virazîya, keda to ya heta ewro to bi cehd, bi dej û bi xeyal caarda, kewena talûke.

Derheqê nê prosesî de hewce keno ke merdimê ke zehmetî dîyê yan zî seba na dudilî çareserîyêke peyda kerda merdimanê bînan rê vaco û hetkarîye bikero. Ez zî wazena cerebnayîşê xo tîya de bîyarî ziwan. Wexto ke ma pê hesîyayî ke ma rê domanêke bena, zehf keyfê ma pê ame, la stresê ma zêde bi. Ma nêzanayîne se bikere. Keyfweşîya ma şiktî bî. Ez û hevsera mi Zeynebe, ma dudîlî bî; Gelo senîn beno? Zerra ma do senîn deyax bikero ke domana ma kirdkî nêzanibo, qisey nêkero. Seba nê tersan mi zehf xem werdine. La ê wextan de ez rastê yew merdimî ameya. O zî kirdanê Amedî ra bi. Mi tersê ma ey ra vatî. Wina ewnîya mi ra û hewa. Dima dest pê kerd vat:

-Keynayêka mi zî esta, nameyê aye Vîyal a. Ma keye de Vîyale der tim kirkî qisey kerd. Maya Vîyale, Kalê Vîyale, Pîrîka Vîyale zî kirdkî. Ma pêrona Vîyale dir kirdkî qalî kerd. A zî kirdkî musa. Seba naye, meterse. Eke ti biwazî ti eşkenî nîyeta xo ca bîyarî.

Ez şîya mi Zeynebe rê her çi yew bi yew qalî kerd. Keyfê aye zî ame. Ma hinî qerarê xo dabi. Gêra domana ma kurdkî bizanibayîne. Gorê qerarê ma ez domane dir kirdkî aye zî kurmancî qisey bikero.

A roce ra dima ma mabenê xo de tirkî qisey kerdine. La mi timûtim zereyê keyeyî de muzikê kirdkî dayêne piro. Zereyê keyî de ma Zarok tv akerdine. Mi çi wext bidîyêne, mi xo dayêne verê pîzeyê Zeynebe û domana ke zereyê pîzeyê aye der a rê kirdkî qalî kerdine. Tena qiseykerdiş zî ney, mi aye rê estanikî zî wendine.

Dima wext ame. Ma rê keyna bî. Ma nameyê aye Reya rona. Ma dest pê kerd domana xo der bi ziwanê xo qisey kerd. Mi aye der kirdkî qisey kerdine. Aye rê estanikî vatine. Maya aye zî aye der kurmancî qisey kerdine. Ma qerar da ke zereyê keyeyî de muzikê ke keye de yênê goşdarene bi kurdkî bî. Embazî ke bêrê keye yan zî Reya der bikewî têkilî wa kurdkî qisey bikerî. Çiqas ma ra bêro ma Reya ziwananê bînan ra pawite. Wext ame îznê maye qedîya ma rê hetkarîkerdoxe hewce bî. Ma derûverê xo ra persa û ma yew hetkarîkerdoxe peyda kerde. Tena yew şertê ma bibi; wa hetkarîkerdoxe kurde bo û Reya der kurdkî qisey bikero.

No proses de çend rey qezayî virazîyayî. Reya teber ra yan zî televîzyon ra tirkî musabî. Ma na mesele nêkerde pîle. Seke aye qet ziwanêko bînî de qisey nêkerdbo kurdkî ra dewam kerd. Ma cuya xo Mêrdîn de ramenî. Tîya de merdimî kirdî zehf çînî yî. Coka tena ez Reya der kirdkî qisey kena. Maya aye û embazê ma yê bînî Reya der kurmancî qisey kenî. Nika Reya hem kirdkî hem zî kurmancî zana; qisey kena, wanena û nusena.

Reya ra dima ma rê Ravîn bi. Ma Ravînî de zî no proses şixulna. Ravîn zî nika hem kurmancî hem zî kirdkî zaneno. Hetê Ravînî de şansê ma no bi ke çend embazê ma yê kirdkî ameyî Mêrdîn. Ravîn înan der bi kirdkî têkilî rona.

Gêra ma xo vîr ra nêkerî ke eke ma biwazî ma eşkenî her çî bikerî. Zehfê embazanê ma seba ke vernîya înan de numuneyêk çînî bîyo domananê xo der kirdkî qisey nêkerdo. Nika domanê înan kirdkî nêzanî û nêeşkenî qisey bikerî. Dima ra ke ti zor danî domanî doman yoreyî to ra durî şino û ziwanê xo zî qebul nêkeno. Tayê merdimî estî ke vanê, bi no tewir domanî ziwanê fermî nêzanî û dibistane de zehmetîyan ancenî. Merdimê ke derheqê naye de tersê înan estî, wa bizanî ke tersê înan bêbin î. Reya nika dibistane wanena û tirkî zî weş zana. Kêmasîya xo çinî ya.

Aforîzma çekuyêka bi franskî ya, na çekuye yunankî û latînkî ra yena. Manaya xo; qala kilmeka raste/weşe/esîle… Erebkî de wecîze, tirkkî de özdeyiş vacîyeno. Zazakî de wexto ke merdim sey aforîzmayan yew qale vano, vanê; qala to weş a. Aye ra ma eşkenîme seba aforîzma qala weşe, seba aforîzmayan qalê weşî bivacîme. Nînan ra teber weşqale-weşqalî, weşvace-weşvacî kî (zî) benê…

Aforîzmayî manenê vateyanê verênan. Ferqê xo o yo ke vateyanê verênan de vatox bewlî nîyo, aforîzmayan de vatox bewlî yo. Vateyê verênan bi nameyê kesêk qeyd nêbîyê la aforîzmayî bi nameyê kesêk qeyd bîyê. Vateyê verênan malê heme şarî yê, aforîzmayî malê vatoxî yê.

Cêr ra mi çend aforîzmayê xo rêz kerdê. Eger ke yê şima kî aforîzmayê şima, yanî qalê şima yê weşî est ê; înan binusê, bin ro kî nameyê xo… Wa nameyê şima ser qeyd bibê. Beno ke şima aforîzmayanê kesanê bînan zanenê. Xeyrê xo înan kî bi nameyê vatoxî binusê, bin ro kî sey qeydkerdoxî nameyê xo… Wa aforîzmayê ma, qalê ma yê weşî biyerê pêser.

Bi busayene (hewn ra şîyayene) nêbena musayene

Biewne (qayt bike) bena dare, meewne (qayt meke) bena çare

Emel rast mebo, fêl rast nêbeno

Ewil weş mebo, axir weş nêbeno

Na dinya yew xan, can tey de raywan

Oyo ke şî camî, şono secde kî (zî)

Qelbê to pak mebo, fekê to pak nêbeno

Zan (zana) vano fikir, nezan keno kufir (neng)

Eşq bi darê zorî ney, bi hukmê zerrî beno

Îdeolojî, xeleta xo rasta şarî ra serêr û verêr vînayiş o

Qinrut wazeno kay û kelebut

Qina rute wazena kay û kelebute

Kutikê teberî nêbeno miqayetê keyberî/berî

Hes (heskerdiş) qedîyeno bi maçîkerdene, eşq nêqedîyeno bi merdene

Vatiş rahet, kerdiş zehmet

Çiqas zerdê (zerrn) to, hende derdê to

Zerdê to derdê to yo

Zerd o, derd o

Pere û pul, zerrî de derd û kul

Mal û mul, zerrî de derd û kul

Pere û zerd, bela û derd

Qedirê nanî zanenê vêşanî

Destê ma kilmek ra, saye gilçek ra

Bivîne rî, meperse zerrî

Eger yew bibê aqil û dil, çewt nêbeno sere û mil

Dare qirm ra yew a la gil û gilçe, rîç û ristim ra hezar bi hezar a

Zerrî sîya bo, fek sîya beno

Merdim ewnîyeno (nîya dano) rî ra, Xizir ewnîyeno (nîya dano) zerrî ra

Weşanxane vano ke, şima dîyarî bikêne ma biwerşawe tutan.

Semedê têkîlî: 0552 795 44 21 info@nubihar.com

Semedê setê kitaban bitikne

‎Setê Dilşa

Nê kitabî dinyaya gedeyan xemilnenê

DILŞA qehremana nê kitaban a sereke ya.
DILŞA her yew kitab de bi macera û tecrubeyanê neweyan game bi game cuye nas kena û aver şona.
DILŞA û embazê xo no 30 serrî yo ke Almanya de rayberîya qeçekan kenê û dinyaya înan xemilnenê.
Nê 6 kitabê pedagojîkî yew setê almankî yê zaf meşhûr û serkewteyî ra ameyê vîjnayene.
No set hem sey kitabî hem zî sey rêzefîlm û fîlmê sînema weşanîyayo.
Setê DILŞA heta nika xeylê xelatî girewtê.
DILŞA heta nika çarnîyaya gelek ziwanan ser.
Na rey zî a bi kurdkî-zazakî qalî kena û bena şirîka pîlbîyayîşê qeçekan.

Seta Embaza Mi Dilşa [Zazakî, Dimilî, Kirmancî, Kirdî] (6 kitab)

* Dilşa dest bi mekteb kena

* Dilşa futbol kay kena

* Dilşa banderê ramitişê bîsîklete bena

* Dilşa nêweşxane de ya

* Dilşa vîndî bena

* Dilşa şona baxçeyê heywanan

Bextîyarî û şahî hem rêbazê ke etîk yo bingehîn, hem zî erjê etîk yo. Ma do na nuşte tewrê rêbazê etîk ser o vindere. Seruvenê însanî,bi fikiranê zanistî, felsefe, ekonomî, edebîyati, komelnasî, îlahîyat ûêb de cîya-cîya ameyo pênaskerdene. Seba ke însan estbîyayîşê xo dewam bikero, wazeno yew heyato ke bextîyarî û şahî de biciwîyo. Wazeno xo rê yew dinya yê ke bextîyarî û şahî awan bikero. Seba ke însan estbîyayîşê xo dewam bikero, wazeno dejan ra biremo. Çunke însan yew estîye yo ke hîssanî xo de hewêneno. Însan wazenoke, xo xirabî ra muhafeze bikero û xo rê yew ciwîyayîşê ke bextîyarî û şahî awan bikero.

Persa ke etîk çiyo? ra yeno perskerdene û ciwabi na perse ke: Etîk, waştiş û micadele ya cuya yêke bextîyarî û şahîya kesan, kom û komelan yeno dayene.Rêbazê bextîyarî û şahînê ciwabî ser o ameyo înşakerdene. Estîya însanî ser o pênas û taybetmendîyê cîya-cîya ameyêkerdene û do hima zî bêrêkerdene. Çime û bawerîyê dînanê îlahîyan de zî derheqê seruvenê însanî de cîya-cîya pênaseyê ameyêkerdene.[1] Dînanê bêîlahî de zî derheqê seruvenê însanî de pênasê cîya-cîya ameyêkerdene. Seruvenê însanî fikiranê zanist, felsefa, ekonomî, edebîyat, kultur, komelnasî ûêb de zî cîya-cîya ameyo pênas kerdene. Helbet goreyê fikir û hizirîyayîşê însanî na dinya awan bena. Însan yew estîye ke etîkî yo ke wayîrê hizir û hîssî yo. Însan yew sîstemê hişmendî xo de hewêneno û yew estîya ke hîs û meylê bextîyarî yo. Bextîyarî û şahî taybetmendîyê însanî ê tewr muhîmê. Însan estbîyayîşê xo bibextîyarî û şahî reyde dewam keno.[2]

Biraştî mefhûmê bextîyarî û şahî mefhûmê zafmanayin, mefhûmê zelalî ni yê. Bi goreye kesan, kom û komalan vûrîyenê. La mefhûmê etîkî de yew raştîyê ke bîne zî esta. Na raştîye ra nê persê felsefa de ameyêyenê perskerdene. Hema zî nê persê ke yenê perskerdene nê yê: Însan çi yo? Serebûtê însanî (human nature question) çi yo? Nê persî, fikirê felsefa de û felsefa ya exlaqî (etîk) de persê hemparî yê. Nê pers hemparî yê; la ciwabê nê persan ser o hemparî yê ke çinî yo. Ciwabê nê persan goreyê fîlozofan, deman, metodan/rêbazan cîya-cîya ameyo dayene û hema zî yeno dayene. Tarîxê etîkî de cewabê persê serebûtê însanî, persanê qedîman ser o awan biyo. Nê perse qedîmî nê yê: Însan çi yo? Cuye çi ya? Bextîyarî çi ya? Şayî çi ya? Dej û xirabî çi yê? Nê persî ewro zî muteber ê. Na nuşte de cewabê nê persan goreyê rêbazê bextîyarî û şahî ameyê îfadekerdene. Serbûtê însanî[3] goreyê bawerîyanê dînî, zanistî, felsefî, bi goreyê fîlozofan, dewran,kom, komelan û şaran cîya-cîya ameyo pênaskerdene. Persê serebûtî yo, însanî çi yo? yew perso ke muhîm o. Çunke goreyê ciwabê nê persî estîya însanî yeno famkerdene. Felsefa, zanistanê xo estîye/ ontoya serbûtê însanî ser o awankeno.

Goreyê fikirê felsefa yî, însan yew estîyê ke ontolojîk, metafîzîk, epîstemolojîk, estetîk û etîkî yo.[4] Însan bi taybetmendîyanê fikirîyayîş, fonksîyonê aqilî reyde mefhûmê merdimîye de sey estîyeke ca gêno. Taybetmendîyê fikirê etîkî de fikirê tewr muhîm zî fikirê fikirîyayîşî ser o fikirîyayîş o. Fikrê ertîkî yew fikiro refleksîf o. Bi yew awiro ke pêroyî yê merdimîye de bi estbîyayîşê etîkî reyde pêreseno.[5] Manaya cuye ser o cigêrayîşê hişmendî yê însanî, dinya, feza, kozmos, ciwîyayîş, azadîye, bexîyarî, şahî û mergî ser o persan perseno û ciwaban gêno. Eynî wextî de manaya cuye ser o persan perseno, cewaban arê dano. Bi vateyê ke bînê zî etîk cigêrayîşê manakerdişê cuya rojane yo. Bi persanê, gelo merdim senî biciwîyo? Senî bimuso reyde seba manakerdişê na cuye yew zanistê qedîmî teşkîl keno. No zanisto qedîm kokê xo bi tecrubeyanê merdimîye yê hezar serrî reyde pêresneno û bezreyê xo felsefaya şarî ra gêno. Felsefaya şarî ristimanê xo zanistanê şarnasî ra gêno.

Însan yew estîya erjaye yê komelî yo.[6] Komel yew sîstemo winasî yo ke bi erjan reyde ameyo viraştene. Însan û erjî pêresenê, yew nîzamo erjaye û xoser awan kenê. Komel nîzam û qaydeyan ser o awan beno. Nîzam û qaydeyê komelî bi têkilîyanê însanan reyde virazîyenê û komel bi nê têkilîyan estbîyayîşê xo dewam keno. Nîzam û qaydeyanê komelî ra yew zî bextîyarî û şahî yo. Bextîyarî û şahî nîzamê şexsî û komelî de yew cayo muhîm gêno. Însan bi bextîyarî û şahî beno yew estîyê ke.

Felsefaya exlaqî yan zî etîk, yeno manaya xuy û qerekterê[7] kesan û bi çalakîya exlaqî reyde zî însan û ciwîyayîş de pêresnena.[8] Însan aqil, hîs, fikiran weçîneno bi çalakîyan reyde mîyanê ciwîyayîşî de ca gêno. Babeta etîkî, teorîya çalakîyanê raştî û xeletî, başî û xirabî ya kesan yan zî karakterê kesan o. Babeta exlaqî zî pratîkkerdîşê na teorî yo. Na babete mîyanê cuye de çalakîyanê raştî û xeletî, başî û xirabî yê kesan yan zî karakterê kesan nîşan dano.[9]

Însan wazeno ciwîyayîş, waştiş, hîs, hişmendîyanê xo bextîyarî û şahî ser o awan bikero. Cuye de armancê însanî yê tewr muhîm remayîşê xirabî û dejan reyde, tepîştişê bextîyarî û şahî yo. Seba resayîşê nê armancî zî persê sey: Gelo na bextîyarî çi ya? Gelo şahî çi ya? Gelo xirabî çi ya? Gelo dej çi yo? yenê perskerdene. Nê persî tarîxê etîkî de ameyê perskerdene û nê derheqî de cewabê cîya-cîya ameyêdayene. Seruvenê însanî de însanî timûtim waşto ke bextîyar bibo. Bextîyarîye zî yew mefhûm a ke bitaybetî weşîye de yena hîs kerdene; sewbîna ke însan wazeno cuye de mîyanê şahî de biciwîyo. Çunke însan şahîye de çiyanê başan hîskeno. Seke ameyo îfadekerdene armancê însanî cuye de bextîyarî û şayî ra hêzgirewtiş o û dej xirabî ra remayîş o. Çunke şayî û bextîyarî însanê rê beranê başîye, dej û xirabî beranê nebaşîyan akenê.

Dewrê entîkî ra nata, na babete bala fîlozofan zî anto. O semed ra yoke fîlozofî na babete ser ozî fikirîya yê. Seba resayîşê însanan ê yew cuya bextîyarî û başî fikir û metodî/rêbazî awan kerdê. Feylozofan na babete ser o sey resayîşê yew waştişî nêy, sey çarevînayîşê yew problemê felsefa xebatî kerdê. Feylozofan seba çarevînayîşê nê problemî persê; Gelo bextîyarî û şayî çi yê? persayê. Feylozofan na persî ser o mehsulê zanistî dayê û metodê/rêbazo bextîyarî û şayî awankerdê.

Tarîxê etîkî yê dinya û dewrê entîkî de cewabê persê seruvenê însanî di ekolanê/rêbazanê qedîman ser o awan biyo. Nê ekolî sey Ekolê rojawanî û Ekolê rojhelatî name bîyê. Ekolê rojawanî felsefaya yunanî ya kehen a biaqilîye ser o awan bîyo. Ekolê rojhelatî zî fikir û bawerîyanê Misir, Mezopotamya, Îran, Hind û Çînî ser o awan bîyo. Nê di ekolê qedîmî seba resayîşê ciwaban persê sey; Însan çî yo? Cuya çi ya? Bextîyarî çi ya? Şahî çi ya? Dej û xerabî çi yê? persayê û nê derheqî de resayê cewabanê cîya-cîyan.

Tarîxê etîkî yê ekolê rojhelatî de derheqê problemê bextîyarî û şayî bi fikiranê Sidarta Gotama reyde dest pêkerdo.[10] Zanyar û fîlozofo Hindîj Sidarta Gotma têkilîya çalakî û tepşanê raştî yê mabênê însanan ser o xebitîya yo. Nê derheqî de têkilîyanê însanan ser o cigêrayîşî kerdê. Feylozofo Çînij Kong Zi (Konfûyûs V.Î.551-?) zî fezîletê komelî û perwerdeyê îdarêkerdişî ser o xebitîya yo. Xebatê ey mefhûmê fezîletê komelî û perwerdeyê etîkî yew cayê ke muhîmî gênê. No hawa fikirîyayîşo cîya tesîrê xo fikirê felsefa kenê. O semed ra felsefa û etîkê dewrê mîyanênî de zî nê tesîrê felsefaya rojawan û felsefeya (hîkmet) rojhelatî de xo nîşan dano.

Tarîxê etîkî yê ekolê rojawanî de problemê bextîyarî û şahî bi fikiranê Demokrîtosî reyde dest pêkerdo. Demokrîtos têkilîya çalakî û tepşanê raştikînî yê mabênê însanan ser o xebitîya yo. Derheqê cuye û têkilîyanê însanan de cigêrayîşî kerdê. Nê cigêrayîşan de armancê Demokrîtosî bi tespîtkerdişê têkilîya çalakî û tepşanê rastikên ê mabênê însanan reyde akerdişê rayîrê mefhûmanê rehetîya zereyî, aramîya zerrî û weşîye yo. Goreyê ferasetê Demokrîtosî; Cuye de amancê însanî yê tewr muhîm xoresnayîşê bextîyarî yo û bextîyarî zî rayîrvînayîşê rehetîya zereyî (ataraksia), aramîya zerrî û weşî yo.

Goreyê Demokrîtosî bextîyarî (eudaîomonia) yew rîverîya manakerdişê şahî û xoweşhîskerdişî nîya. Bextîyarî (eudaiomonia) timûtim yew ruhê halweşî (euthymia) de mendiş o.Bi vateyo ke bîn bextîyarî pîyabîyayîşê rehetîya zereyî (ataraksia) û timûtim yew ruhê halweşî (euthymia) de mendişo. Yanî bextîyarî pîyabîyayîşê ataraksia û euthymiaya yo. Ataraksia û euthymia pêresenê, eudaiomonia teşkîl kenê. Goreyê fikirê Demokrîtosî însan ciwîyayîşê xo de ganî başî û raştî bikero, mîyanê zaf şahîyan de biciwîyo, dej û zehmetîyan ra biremo. Seba înan ganî zerrîzîzbîyayîşanê xo (pathe) aver bibero. Çunke zerrîzîzîye (pathe) yew dîyardeya ke teberî ra akerde ya û dîyardeyê teberî tesîrê ataraksia û euthymia keno. No tesîr eudaiomonia merdimî xeripneno. Eke însan biwazo û bireso eudaiomonia xo, ganî ataraksia û euthymia însanî de ters û qesawetî çinêbo. Seba resayîşê eudaiomonia merdimîye ra yew halo peymeyin û rehetîya zereyî lazim o. Eke însan biwazo bireso nê hemînan, ganî hetê hêz û qewetê aqilî ra hetê fikirîyayîşî ra xo xurt bikero. Çunke hêz û qewetê aqilî yê însanî fikirîyayîşê însanî yê xurtî eşkenê însanî zerrîzîzîyan ra (pathe) û taybetmendîyanê zerrîzîzîyan ra bixelisno.

Goreyê Demokrîtosî, mabênê bextîyarî û şahî de yew têkilîye esto. Goreyê Demokrîtosî însan eşkeno na têkilîye goreyê ciwîyayîşê xo sey başî û raştî biciwîyo. Însan eşkeno zaf şahîyan biciwîyo, dej û zehmetîyan ra zî biremo. Meqsedê Demokrîtosî yê zaf şahîyan de (hedonîzm)[11] ciwîyayîş, ciwîyayîşê şahîyanê hîsî nê, ciwîyayîşê şahîyanê fikirî îfade keno. Goreyê fikirê Demokrîtosî, hendê yew cuya başî û rindî; yew cuya tewr bextîyarîye zî (eudaiomonia) muhîm a. Seba ciwîyayîşê yew cuya bextîyarî (eudaiomonia) qaydeyî estê. Nê qaydeyî, seba halo peymeyin û rehetîya zereyî lazim ê. Seba awankerdişê na cuye ganî hêz û qewetê aqilî yê însanî û yew fikirîyayîşê xurtî yê însanî estbê. Çunke yew halo peymeyin bi yew aqil û hêzo qewetin reyde virazîyeno. Goreyê Demokrîtosî taybetmendîyê însanî tena wayîrê aqil û fikirbîyayîşî nîyê. Însan taybetmedîyanê zerrîzîzîye (pathe) û waştişan ra zî girêdaye yo.

Seke yeno vînayene Demokrîtos seruvenê însanî dualîte ser o awan keno. Seba estîya însanî hetê aqilî û fikirîyayîşî de termanê zerrîzîzî (pathe) û waştişan zî şuxulneno. Eke mabênê nê taybetmendîyan de yew peyme estbo, o wext yew cuya başî û rindî yanî yew cuya bextîyarî (eudaiomonia) zî esto. Goreyê fikirê Demokrîtosî nê taybetmendî, taybetmendîyê şexsî yê, komelî ni yê. Aqil yew taybetmendîya şexsî yo. Fikirîyayîş zî yew estîya şexsî yo. O semed ra yo ke yew cuya bextîyarîye (eudaiomonia) zî şexsî ya. Ma manaya mefhûmê ethosî sey xuy û karakterê kesan û manaya etîkê kesan de pênas kerdbi. Seke yeno vînayene Demokrîtos zî seruvenê însanî xuy û karakterê însanî ser o awan keno. Demokrîtos seba estîya însanî termanê aqil û fikirîyayîş, zerrîzîzî (pathe) û waştişan şuxulneno. Eke mabênê nê di taybetmendîyan yew peyme est bo sey yew xuy û karakterê başî û rindî; o wext yew cuya bextîyarîye (eudaiomonia) zî esto.Goreyê Demokrîtosî nê taybetmendî, taybetmendîyê şexsî yê, taybetmendîyê komelî nîyê. Aqil yew taybetmendîya şexsî yo, xuy û karakterî zî şexsî yê. Fikirîyayîş zî yew estîya şexsî ya, xuy û karakterî zî yew estîya şexsî yo. O semed ra yo ke yew cuya bextîyarîye (eudaiomonia) zî şexsî ya. Bikilmî ferasetê Demokrîtosî de metodê bextîyarî (eudaiomonia) û şahî (hedone) yew cayo muhîm gêno. Demokrîtos metodê/rêbazê xo, xuy û karakterê şexsan ê bibextîyarî (eudaiomonia) ûhalê ruhî yê weşî (euthymia) ser o awan keno. Nê halî zî sey aqilo biqewet, fikirîyayîşo biaqilin û peymeyin pênas keno. Demokrîtos seba eudaiomonia hîrê rayîran nîşan dano. Nê rayîrî sey fikirîyayîşo raşt, qala raşt û çalakîya raşte yenê îfade kerdene.[12] Însan eşkeno vajê rê ke Demokrîtosî bextîyarî û şahî ser o fikrê bingehînî awankerdê û nê fikrê ewro zî derbasdarê.

Ma do bextîyarî û şahî ser o dewam bikera.

[1] Arslan, Felsefeye Giriş, BB101 Yayınları, Ankara, 2017, r. 31.

[2] Arslan, Felsefeye Giriş, r. 30-35.

[3] BediaAkarsu, Ahlaki Öğretileri, Remzi Kitabevi, İstanbul, r. 15.

[4] Arslan, Felsefeye Giriş, r. 40.

[5] Arslan, Felsefeye Giriş, r. 28.

[6] Arslan Felsefeye Giriş, r. 30.

[7] Recep Kılıç, Ahlak Felsefesi(Etik), NobelYayınları, 2022,r. 1.

[8]Ahmet Cevizci, Etik- Aklak Felsefesi, Say Yayınları,İstanbul, 2024,r. 12-13.

[9] Cevizci, Etik- Aklak Felsefesi, r. 16.

[10]Şükrü Alpagut (Brıan Boone), Etik 101, Say Yayınları, İstanbul, 2024, r. 123.

[11] Badia Akarsu, Ahlak Öğretileri, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1982,r. 27.

[12] Akarsu, Ahlak Öğretileri, r. 29.

Zuzaqê Hunerî de oncîya cemat û mislet o. Ju mordem/merdim û xanima xo cencîya/gencenîya xo ser ro qeseyî/qisê kenê. Mêrde vano “ma kewtîme ra sarî dime vat dîna vurneme, miletî xelesneme! Honde ejat û zamet ra dime ne kesê xelesna ne kî/zî çîyê kerd”.

Vano “bîla sebeb-bîla dewa bîme sebebê xo! Wele kerde xo ro. Miletê ma axme bî şî, dewê ma bî vîranî, zonê ma, îtîqat û raya ma bî vîndî. Ma vatêne sosyalîzm, azadîye, barekerdene, têdustîye… Pêro kî kulturê ma de estê, ma kî şîme kewtîme ra Kuba, Angola dime!”. Vano “nîyade ma de vanê “o yo ke mi rê ju herfe salix dano ez ci rê çewres serrî xizmete ken, ci rê ben xûlam”.

Xanima xo kî eve/bi tirkî her çî tasdîk kena. Ci ra vana “jede/zîyade vengê xo berc meke, o mordem o zimêlin o ke qalê mebûsenî falan keno, boyna huyîno ha wo ma gos dano, va mêro pêskarê ma mebo”. Henî/winî rindek tirkî qeseyî kena ke ti vana xora spîkera CNN Turkî ya! Vana “aaa, canê mi to ferqê ma dî yaa ! Ayyy, esqê mi îman nêben yaa, yaa kulturê ma çi rind o yaaa. Ma de, wendîs, nustîs, mekteb….zof muhîm o yaa, ma zof modernî me, zere vêsayeyî me yaa?”.

O sire de ju naskerdoxê nînû/nînan yeno. Selam danê jubînî, hal û demê jubînî pers kenê. Ci ra vanê “ma qalê kulturê ma, zonê ma kerdene”. O naskerdox kî/zî zof sa beno. Vano “ez kî zonê ma ser ro gureyen/xebetîn. Tayê meseleyê ke yena ra mi vîrî nusnen, bare ken va vînd mebe”.

O taw de General Zeng kî yeno vano “hala çîye perû bide mi!”. Nîyadano ke her kes meşkul o, çuya xo saneno bi hard/herd, payî ra vindeno înû/înan gos dano.

Mordemêk naskerdoxê xo ra vano “ti zof rind kena, zonê ma zonê Xizirî yo…”. Vano “hala nîyadî to çi nusno?” Vano “Xizir bo, esas no karê min o. Kes nêşkîno zonê ma jê mi qeseyî bikero…”. Vano “ez kî zof wazen ke binusnî…”. Xanimê kî vana “ayy, zof rindek qeseyî keno yaa, zonê ma zonê Xizirî yo yaa…”.

O naskerdox kî zof sa beno vano “gune her kes binusno, zonê ma rê wayîr vejîyo…”.

Alfabe û rastnustîs (gramer) ser ro qeseyî kenê. Vano “zof rehet o, teyna çor-ponc herfî ferqinî yê. Vano “ju kî zonê ma teyna Mamekîye de, dewûnê ma de qeseyî nêbeno, gune însan taye qeydû ra gore binusno ke her kes fam/fehm bikero…vano nîyade tirkî kî Edîrne de, Îzmîr de, Antep de eve/bi ferq qeseyî beno faqat ju alfabe de, ju geyîm (usul) de nusnîno…”. Movet tenena devam keno. Peyecu xatirê xo wazeno û sono.

Tene senik ke beno durî mordemek xanima xo ra vano “têwww no kî ma xelesneno, mûrdar û qefçil. Amo ma rê malimenî keno! Xora verê ra nîya mizawir bî. Lîse de dersa Alî Ekber Aslanî de pê ma xapit vat vace “Der-Die-Das, Der-Die-Das vas ken çes, çes ken vas”. Alî Ekber Aslanî hesna, da ma ro ma kiştîme. Herê axure, nika kî amo mi rê zonê ma salix dano!”

O sire de ju cîranê xo dot (do het) ra vêreno ra. Mordemêk veng dano vano “bî çaye bisime”. Xanime dizdîya vana “vinde va şêro, va o kî kêm bimano”. Mêrde kî vano “ma davet kerd, ama honde/hende kî famkor nêyo, maneye/sebebê vîneno sono”.

Xanime vajîna pede, vana “mi to ra nêvat vengê xo meke va şero, ha wo yeno!”.

Cîran yeno. Hal û waxtê jubînî pers kene. Vane “ronîse çayê bisime”. Vano “qusir de nîyamede ez amune selam dan sima ama nêvinden son”. Ê kî vane “wiy daye, no qeyde kî newe veto, ça honde lerce kena? Haq kena hala ronîse, çayê bisime…”.

Cîran vano “ma şîme qirvan/qurban kerd, gostê qirvanî mi der o, zof germ o, ben ken dolab coka nêvinden”.

Mordemêk cinîya xo de nîyadano. Cîranê xo ra vano “weye, Haq qewil bikero, sima qirvan kerdo, ma bara mi dê kamî?” Cîran sas beno maneno. Vano “ma kes nêzoneno ke sima îta rê, xeyle waxt o ma sima ra kesî nêvîneme”. Poşet o ke dest der o keno ra, bara xo ra leteye dano bi ci. Xatirê xo wazeno sono. Eke beno durî, mordemek xanima xo ra vano “nîyade gost xo rê guret, aste kî da mi! O gost xenîmê to bo, ma kî astik bikoçîme heya!”.

Hona ke qesa xo nêqedena dot (do het) ra ju selam dano. Vano “ooo ma bixêr dî, ya sima kotî yê, ez kî her ca de sima ken saye ya”. Mordemek bi cinîya xo kî vane “ya qe/qet qal meke ya, ma kî sata bîne qalê to kerd, vat xeyle waxto nêdîyo, kewto ra ma vîrî. Ya ti çi fena wa ya, ne selamê, ne qalê, ne qirê! Haqî ra nêtersena, ma nîya fîna qisawete! Canê to wes bo, ama xo vîrî ra meke ha, no welat de di dostê to estê ha!”.

Puloşîne jubînî ro, jubînî paç kene, hal û waxtê jubînî pers kene, ha-ha-ha, kî-kî-kî huyîne. Mordemek çantê xo ra zarfê veceno dano bi xanime. Vano “momî ya, veyvê lacê mi esto”. Ê kî vane “Xizir bixêr bikero, çimê sima biroştî be…”.

Tenê sohbet kenê, hevalê nînû xatirê xo wazeno sono.

Eke sono beno durî, mordemêk xanima xo ra vano “veyvê lacê mi, veyvê lacê mi! Coka dot ra henî vost ame, coka ma kerdîme saye, dewa perû keno! Lacê neyî ke nas mekerîme vame hala kam o zewecîno!. Kamî çena xo da eyî qefçilî? Vîzoye lesa xo bîye, sîyah û sote bî, ti vana kurebesik o!”. Vano “nê ma honde veyveyî kerdî, kamê nînu ame veyvûnê ma, tobe bo, ne kesê ame ne çîye kerd domonûnê ma ra!”. Vano “dewa halete (taki) kene”. Xanima xo ra vano “nêre nînû veyvê ma de çiqaşî taki kerd pira?”.

Xanime vana “yaa, o lacek domonûnê ma ra haskeno, coka wo momî rusna yaa, some tene nas û dostî vîneme, tene reqeşîme, towa se bîyo?”.

O kî vano “ya ya, ti kî îman bîya, nika çîyedê nas û dostî to ra van ama!”. Vano “tamam ti bi domonûnê xo ra şere. Ez veyvê meyve nên, xora tene kurabîye ane ercene verê însanî, ti vana qut dane bi kergû!”.

Nîyadano ke di-hîre gencî cer ro yene. Xanima xo ra vano “halla halla, nê kamî yê, ez vacî bîaxkî yê!”. Ê yene bene nêjdî, vano “ez vacî na ya ke ver der a, porê xo lule bi lule yo, fîştan o çîçegin kerdo payî, na ma ra wa, zof şîya ro miletê ma?”.

Çeneke/keneke hesnena. Kirmanckî cevab dana ci vana “ya ya, ma ra wa, ma ra!”. Mêrik sas beno. Vano “yahû ti kam a, kotî ra ama, çi rindek zonê ma qeseyî kena?. Nê borî, sûrî, sîyahî kamî yê?”. Çeneke vana ez hetê Erzinganî ra amune, Almanya de manen. Ju olvaza min a Dersîmî esta amune some ma û pîyê aye vîneme”. Vano “a kam a, çi kar kena?”. Çeneke vana “psîkolog a, Almanya de gureyena”. Vano “têww ma îta bomî kemî yê darîya we şîya Almanya. Wa-waye ci ra vace bêro îta, bêro îta, bom ê rejî îta rê, bomî bîye deyra tek bi tekî ser ra wo!”.

Vano “nê çenek ê borî kotî ra yê?”. A kî vana “turîstî yê, hevalê min ê, Kanada ra ame, Dersîm de fetelîne”. Vano “ci ra vaze îta jê cawûn ê bînû nêyo, modern o, miletê ma rind o, zere vêsayî yo…”. Vano “ma sima son/sewe de kata sone, esmû bêre ma rê meyman be”.

Xanima xo dizdîya vana “ti bom a, xêx a! Son de înû ana çe ma de se kena?”. Qarîno vano “an se ken, ez ci rê ziren, ti kî gozirîye (fîtike) bicine! Ya Xizir, yahû aqil ke bare kerdo na cînika mi kotî bîya, ya Haqû Tala!”. Vano “nêre o herê lacê to boyna vano son Kanada. Ma bêro na çeneke bivîno, na wa Kanada ra hata îta ama beno ke xo de bena xelesnena! Halla halla, her çî kî ez aqil bikerî?”. O xanima xo de nano hure, turîstî xatirê xo wazene sone.

General Zeng çuya xo bar keno vano “ti hala çîye perû bide mi, perû!”. Mordemek vano “hala vinde yahû, ti nêverdana ke fekê xo ra bikerîme yahû”. Zeng vano “ma xora ti mi dima vana bomê Usê Zengî, hala perûnê mi bide bado se vana vace!”.

Çîye perû ke ci ra ceno vano “kerge ke uwe/awe simite xo ser ro Haqî de nîyadana!” O kî vano “yahû General ti kî nêverda ke fekê ma ra çîyê vejîyo ha!”. General kî vano “çîyedê na spîkere amo ra dustê eyî fekê to, ama…!. Ti Xizirî ra nîtersena, vana adet û torê ma, kulturê ma, pê keşî kî qayîl nêbena, qedayê naye ra ser kerdaye, nîyade çiturî jê zarance tirkî qavnena!”.

Zebeşê ke hêgayan ra yenê arêdayîş, bi kamyonan seba marketanê pîlan yê şaristananê sey Îdir, Wan, Edene, Mersîn, Dîlok û Riha yenê şirawitiş.

Weykerdoxanê zebeşanra Ercan Tunç, vano ey 400 donim zebeşî û 100 donim zî qawûnî ronayê, derheqê rewşa nikayêne de derdê xo wina ard ziwan:

"Fîyatê zebeşe nika hêga de mabênê 1-2 lîrayan o. La emser, şertê hewayî, va û firtone zerarêko pîl da zebeşan. Germî, berhemê pêro herêman (Edene, Manîsa, Îzmîr, Xarpêt) yewca de resna. Wexto ke bazar de 100 ton teleb esto, 500 ton mal vejîya. Hal wina yo ke, her kes hewl dano ke malê xo biroşo û no zî fîyatan xo bi xo ano war."

Mîrasê 100 serran

Ercan Tunçî îfade kerd ke zebeşkerîye seba înan karê pî û kalan o, teqrîben 100 serrî yo ke nê karî kenê. O, qîymetê zebeşa Dîyarbekirî bi nê vateyan ard ziwan:

"Na zebeşe, zebeşa Dîyarbekirî ya. Erdê nê cayan, mîneralê ci, no tehm dano ci."

Forumê Aştî û Azadîye hetê Enstîtuya kurdî ya Amedî û Şaredarîya Bajarê Girdî yê Amedî ra ame organîzekerdiş,

Amed de siba wesîleyê Roşanê Ziwanê Kurdî ra bi nameyê “Rayîr û metodê ganîkerdişê ziwananê ke binê tehluke de yê” forumêk virazîya.

Na komxebate, hetê Enstîtuyê Kurdkî ya Amedî ra sey hîrê roniştişan amey hedrekerdene.

Roniştişo dîyin de babeta “Dezgehkîkerdişê Kirmanckî” amey munaqeşakerdene û Ehmedê Bira sey qalîkerdox û Nesîb Gultekîn sey moderator ca girewt.

*Na xebere bi destekê madî yê Sefaretxaneyê Almanya yê Anqara, çarçeweya 'Projeyê Xurtkerdişê Dezgehanê Medyaya Herêmî yê bi Wasitaya Mentorîya Mîyanneteweyîye û Vurnayîşê Dîjîtalî' de ameya amadekerdene, mesuldarîya muhtewayî aîdê dezgehê ma ya."