Wexto verên di xizanî (feqîrêy) bî
cênî û mêrde keye di têyna yî
qandê xo zexre pêser kerdo
hesabê zimistanî kerdo
payîzo peyeno şano
veng kêber'î ra yeno
camêrd warzeno şonu pey kêberî
vengdano vano şima kamî?
veng tebera yeno vano
ez warzay homayîyo
ez meymano şima meymanî nêhewnenî
wexto ki o vano ez warzay homayîyo
cênî û mêrde zaf kêf kenî
vanî meyman sero o çimun ma ser
ma meymanî çawa qebul nêkenî
meyman zî warzay homayîyo
ma qerbunî yî kenî

Meymanî xo (xwu)gînî zere
ezet îkram û hurmeto zaf zêde
nawnenî meymanî xo
duşeku peşmêni meymanî rî rakenî
Lehêf'u pemêyi zî meymanî xo ra danî
Meşt'î di wardenî kavir serebirnenî
birincî qerejdax pewcenî

çend roc vêrenî heft'êy vêrenî
war keyî xo xilik bilik ra kenî
xo ruçiknenî,
sewbîna dewicî zî şaneyo yenî
meymandarîya meymanî warzay homayîyo ya
war keyî hewnîno zexrêy zimistanî ha qedîno
no hal rind nîyo
cênî û mêrde qayîlî meymanî berşawî
La meyman nêşonu wasar dawu çimanî xo ver

şewê ki mêrde vano hurmê ez şefeqî meymanî
erşaweno
cenî vana heyra ma kenî nêkenî
camêr nêşonu ti çawa erşawenî
camêr vano wa meştî bibo ti do veynî
ez çawa erşaweno

beno rocu bîn sêpare kenî
wayêr keyî meymanî ra vano
de warzi ma tayn bigêyrî
şonî dew mîyan de gêyrenî
şonî verî camî'ya dewi
wayêr keyî ageyreno meymanî ser
û vano felankes
to va ez warzay homayîyo
meyman va raşta ez warzay homayîyo
camêr biewnî ez hinî neşkeno
to miqatkero
no keye keyeyî xalê to yo
şo keydî xal xo
wa tayn zî xal to to biqatkero
û caverdano şonu...

"Ez bîya aşiqê Mêrdînî"

Dario Scaiolî da zanayîş ke ey Tirkîya de tewr zaf Mêrdîn ra hes kerdo û wina va: "Mêrdîn bi rastî zî zaf weş bi, ez cara bîya aşiqê Mêrdînî. Bajarêko zaf taybet o û mîmariya ci zaf hewl a. "

Armancê ey Hindistan o

Scaiolî derheqê rayîrwanîya xo de wina va: "Ma do 20 rojî Rayîrê Transkafkasya de şorê û badê şêrê Îranê. Uca ra zî ez do bîvîyarî Rûsya û Qazaxistan. Dıma ra Ozbekistan, Qirxizistan, Çîn û Pakistanî ra dima ez do bivîyarî Hindistan. Duraxê min o peynî uca yo."

Şiarê Konferansî: Çarçiweyêka Newîye

Komele ziwanî no konferans bi şiarê "Statuyî ra heta perwerdeyî seba muzakereyî çarçiweyêka newîye" virazena. Hetê komîteya amadekarîye ra ame vatiş ke: "Ma do Konferansê Ziwanê Kurdkî bivîrazê. Bi tewrbîyayîşê şima ma do kêfweş bibê."

Medyaya sosyale û komela ziwanî zî da zanayîş ke her keso ke wazeno konferans de ca bigîro, şêno pê adresê elektronîkî ya konferansaziman8@gmail.com înan reyde têkilîyye rono.

Senî virazîyeno?

Viraştişê Zingilî zaf zehmet nîyo. Malzemeyê bingeyênî yê ke seba viraştişê ey lazim ê, nê yê:

Malzemeyê Ey:, Yew kuçika werdî şekero toz, Yew kuçika qijkek sole, Yew hak, Awa honike, Ardî.

Viraştişê Ey:

Verê cû, heme malzemeyî yewbînan de yenê têmîyankerdiş. Mîrê ey gere awin mebo; ganî yew mîro giran û qewetîn bo. Dima ke mîr ame têmîyankerdiş û teyêna ame alewitiş, parçeyê qijkekî ci ra yenê girewtiş û mîyanê rûnê germî de, heta ke benê zernên, yenê sûrkerdiş.Badê zî şîrê yeno viraştiş.

Ti rojhelatê mîyanênî de yewî ra bipersî, “heq û edalet seba heme însanan şert o yan ney?” Do heme vajê; “Helbet şert o” qey yew eşkeno vajo “ney ma heqê to nêdanê to û ma edalet seba to nêwazenê?”

Fekê înan zaf weş o, labelê eke ti qalê Kurdan bikerî! O wext her çî vurîyeno. Ti vajî ziwan, vanê no “terorîst” o, ti vajî kurd kurdistan, vanê, heywax ti welatê ma parçe kenî. Belkî şima roportajan de vînayo, vanê ke, heqê Kurdan çîn o şêrê xp rê Mars de Kurdistan awan bikerêne. Ez nêeşkena nê vateyan bida naskerdiş, ez vaja zalim, ez vaja nijadperest, ez vaja se mi qet fam nêkerd. Kurdî nêeşkenê vajê, ma heqê xo zî wazenê, her tim yew tewir qisey kenê ke seke ziwanê ma, nameyê ma, nameyê welatê ma nêbîyo qedexe, însanê ma zilm nêdîyê, nêkişyayê.

Yew dewlet ra yew seba heqanê ma Kurdan çîke vajo, her kes vano, biewnê ;kurdî îxanet kenê, şinê hetê dewletan bînan. Labelê Demo ke ê şinê tîcaretê xo înan dir kenê, bin ra gureyê xo kenê, o wext ê benê helîfeyê muslumanan, ma zî seba ke yew heqê ma ser o qisey kerdo, ma benê xayîn.

Ez vana qey nê vateyan ser o çîke nêmend ez vaja.

Bi xabarwesnayîşî ser o ekîbê AFAD û weşîye amey herêma qewimyayîşî. Xebata cigêrayîşî ya ke binê kontrolê AFADî de ameya dest pêkerdiş, bi paştdayîşê ekîbanê Xarpêt, Amed, Erzirom, Dêrsim û Erzincanî ra dima hîra bî. Ekîbî hem binê awe de hem zî serê awe de pê dronan gêrenê ci.

Datê vîndîbîyaye Mehmet Karabulutî derheqê xebate de wina va: "Xebate dewam kena la ma zafêr wazenê. Şefeq ra heta şan ma tîya de pawenê. La ma netîce nêgênê û agêrenê keye, tayê merdimê ma zî tîya de nöbete gênê. Ez vana qey birarzê mi nêşîyo war, binê nê tepî de yo.."

“Ez do samîmîyetê Dîyarbekirî xo vîr ra nêkerî”

Ece Kardeşlerî mesajê xo de va ke Dîyarbekir de tena futbol kay nêkerd, eynî wext de dostanîyê ercîyayî zî peyda kerdî û wina va: “Seranserê nê wextê ke mi tîya de vîyarna de, mi tena seha de mucadele nêkerd; mi bajarêko weş şinasna, zaf merdimê ercîyayî qezenc kerdî û xatireyê ke ez nêşena xo vîr ra bika arê kerdî. Ez do samîmîyetê Dîyarbekirî û heskerdişê merdimanê nê bajarî tim bi hawayêko weş bîyara vîrê xo.”

Kardeşlerî da zanayîş ke mîyanê kadroyê ke Amedsporî tarîxê xo de seba reya verêne vejiya Lîga Super de ca girewtiş seba ey rûmetêko pîl o û va: “Bîyayîşê parçeyê kadroyê ke tarîxê xo de reya verêne vejiya Lîga Super seba mi do sey xatireya ke nêna vîrkerdiş bimanî.”

Ece Kardeşlerî mesajê xo yê xatirî de sipasîya xo pêşkêşê îdarekeranê kulûbî, heyetê teknîkî, hevalanê xo yê taximî û terefdaran kerd û va: “Mîyanê nê wextî de ez sipasîya xo pêşkêşê îdarekeranê ma, xoceyanê ma, hevalanê xo yê taximî, xebatkaranê kulûbî û terfdaranê ma yê ke her wext paştî dayê ma kena. Gama ke ez şina, dima ra dostanîyan, xatireyanê weşan û hîkayeyêka zaf taybete ya ke ma pîya nuşte veradana.”

Dewanê Lîceyê Amedî de, serranê dergan ra nata yew cuya arame estbî. Dewijî, çimeyanê awe û daristananê mazêran dir bi zîret û weyîkerdişê heywanan debara xo kerdêne. Labelê, demo peyênan de no wazîyeto weş, cayê xo verda vengê makîneyanê karî yê girdan û toz-dûman. Herême, rîyê projeyanê madenê paxirî ra bîya tarûmar.

Vetîşê madenê paxirî, tena bi kendişê binê erdî nîyo, eynî wext de xoza zî talan keno. Xebatê madenî yê ke dewanê Lîce Kiliçli û Koçmarîn û dewanê bînan de yenê kerdiş, bi seyan doniman erazîyê daristanî çîn kerdî. Nika darî şîy, erd erozyon beno û rîskê leserî zêdîyeno.

Her çî ra ver wexto ke daristanî çîn benê, çimeyê awe zî kemî benê. Sey dewa Koçmarînî de, rîyê xebatanê madenî ra zafê dewan de çimeyê awa şimitişî bi temamî pêsayê. Na rewşe, hem heyatê merdiman hem zî heywanan erzena binê talûkeyî.

Awê jehrîne û rîskê nêweşîye

Eşteyê jehrînî yê ke wextê madencîtîya paxirî de vejîyenê, kewenê awanê binê erdî û serê erdî. Na awa lêşine û tozo ke beno berz, hem baxçeyan hem zî weşîya merdiman tehdît kenê. No jehro nêasaye ke maden verdeno xoza, eşkeno serranê dergan bibo sebebê problemanê weşîye.

Projeyanê madenî de zaf rey qerarê mehkemeyan zî nêno pawitiş. Raporê ke mehkemeyî amade kenê, herçiqas ke vanê herême de rîskê erdlerz û laserî esto zî, makîneyê madenî nêvindenê.

Madenî tena xoza ney, cuya dewan zî qedînenî. Merdimê ke debara xo bi zîret û weyîkerdişê heywanan kenê, bi pêsayîşê awe û xirabîyayîşê erdî, çimeyanê xo yê debare vîndî kenê. Na rewşe bena sebebê ey ke merdimî dewanê xo yê ke tede ameyê dinya û bîyê pîl, terk bikerê û koç bikerê. Çînkerdişê xoza, xo reyde hêdî-hêdî çinkerdişê yew kulturê dewe zî ano.

Çîyo ke Lîce de yeno cuyayene, eslê xo de hîkayeya ke zafê cayanê Tirkiya de yena tekrar kerdene ya. Seba menfeetî, daristanî, awî û warê cuye yenê talankerdiş. Şîrketê madenî, binê nameyê "averşîyayîşî" de xoza çarnenê cayê kapîtalîzmî. La ganî ma vîr ra nêkere ke xoza, pere nîya; heyat bi xo yo. Eke ma xoza nêpawe, ma pêro do vînî bikerê. Çunke cuye, ancax pawitişê erd, awe û darî wazena.

Dr. Ehmed Nafiz Beg, ê tekoşînker û welatperweranê Kurdan ra yew o ke nameyê ey qet vîndî nêbîyo. Bi xususî mîyanê Kurdanê Rojawanê Kurdistanî de. Çunke o, hetê tedawîkerdişê şarê Cizîre ra yew rayberan ra yew bi. O lajê welatperwerê Kurd Yusuf Begê Zazayî bi. Yusuf Beg merdimêko kurdperwer û jîhat bi. Hetê dînî ra zî, alim û bawermend bi. Maden de roniştêne. Maden, mabênê wîlayetanê Amedî û Xarpêtî de ca gêno

Dr. Ehmed Nafiz Beg, serra 1899î de Maden de ameyo dinya. Wendişê xo Maden û Amed de temam kerdo û wendişê tipî zî Îstanbul de temam kerdo. Îstanbul de zî, tewrê karwanê welatperweranê Kurdan bîyo, sey keyeyê Cemîl Paşayî, Dr. Fuad Hacî Îbrahîm Efendî û tayê Bedirxanîyan.

Wexto ke Şêx Seîdê Pîranî dest bi serewedaritişê xo kerd, Dr. Nafizî zî pîya bi babî û merdimanê xo têkoşîn de cayê xo girewt. La peynîye de yenê tepiştiş. Serra 1928î de, Dr. Nafiz sey zafê welatperweranê Kurdan hepisxane ra vejîyeno.

O wext, Dr. Ehmed Nafizî destê birayê xo yê qijkekî Nûredînî (Dr. Nûredîn Zaza) girewt - o wext Nûredîn 11 serre bi - û 1ê Îlona 1930î de derbasê Sûrîye, bajaranê Heleb û Şamî bi. Şam de, mehelaya Arnûsî de yew "dermanxane" akerd. Û hetê karê doxtorîye de serektîya "Cimatê Hetkarîye Seba Belengazanê Kurdan ê Cizîre" kerde.

Peynîya serra 1932î de, bi doxtorê hukmatê Fransî dewa Eyndîwerî de, nizdîyê sinorê Tirkiya û Iraqî. Wexto ke kovara Hawarî 15ê Gulana 1932î de hetê Mîr Celadet Bedirxanî ra Şam de ameye çap û vilakerdiş, Dr. Nafizî "Goşeyê Doxtorîye" (Quncika doktorî) de nuşt.

Destpêkê serranê 1940an de, Dr. Ehmed Nafiz bajarê Qamişloyî de ca bi û uca de klînîkêka xo akerde.

Destpêkê serranê 1950an de, yew cinîya Xirîstîyan (filleh) bi nameyê Madam Îvon reyde zewijîya. Na cinîke ra hîrê tutê înan bîy, yew laj û di kênayî: Laj nameyê ey Cem o, nika bajarê Qahîre de maneno; kênayêke nameyê aye Hulya ya, nika Kanada de manena.

Serranê 1960an de, Dr. Nafiz nêweş kewt. Seba nêweşîya xo, keyeyê xo bar kerd Heleb û uca de klînîkêka xo akerde. Serra 1968î de, seba tedawîya canê xo şi Beyrût, Nêweşxaneyê Amerîka, la çi heyf ke uca de şi heqîya xo ser. Cinîya ey (Madam Îvon), waştişê ey ardî ca, cenazaya ey Beyrût ra arde Heleb û Heleb ra zî arde Qamişlo, mîyanê dost û nasanê ey, Şarê Cizîre.

Şarê Cizîrê, bi pêro mîletanê ke tede cuwîyayêne, Kurd, Ereb, Ermenî û Suryanî, pêşwazîya cenazaya Dr. Nafizî kerd û ey dewa Dugirî de, (ke rojhelatê Qamişloyî ra nêzdîyê 30km dûrî ya), hetê heval û dostanê ey sey Haco Axayî, Abdulrehman Axa Eliyê Ûnisî, Hemze Begê Miksî, Hacî Mûsa Begê Xuwêtlî, Hesenê Hacoyî, Arif Beg Abbasî de defin kerd.

Seke ma vat, Dr. Ehmed Nafiz Beg, doxtoranê Kurdan ê verênan ê Sûrîye ra bi, hem zî wareyê nuştişê bi ziwanê Kurdkî yê Latînkî de yewê verênan bi.

Roca ewroyîne de, yew nêweşxane bajarê Qamişloyî de bi nameyê ey esto. Hem zî, bi desan şarê Cizîrê nameyê ey domananê xo ser o ronawo û hema zî nam û vengê ey mîyanê şarê Cizîrê de vila yo. Sed rehmetî ruhê ey ser o bibarê, cenet ca û warê ey bo.

Nêzdîyê 10 rojî verî, Dêrsim de di helîyê çalî yê ke perrê înan şikîyaye bî û nêeşkayêne bifirê, ameyî tesbîtkerdiş.

Hetê ekîbanê Şubeyê Pawitişê Xozaye û Parkanê Mîlîyan ê Dêrsimî ra, helîyê çalî cayanê xo ra ameyî girewtene. Helîyê çalî, dima ke uca de tedawîya înan bîye, reyna waranê xo yê tebîîyan de ameyî azadkerdiş.

Qezaya Çemişgezegî de zî yew qertalo ke bêhal kewtbi, ame vînayîş. Ekîban, badê 3 rojan ey tedawî kerd, ey zî reyna warê ey o tebîî de azad kerd .

Kitabo ke serra 2006î de Îstanbul de weşanîyayo, 65 rîpelan ra yeno pê. Kitab de, hîkayeyê Huseyînî yê ke ey hepisxane de nuştê, ca gênê. Hîkayeyan de derdê dewijan, karkeran û yew tepişteyî yeno îfadekerdiş.

Huseyîn Karakaş kam o?

Huseyîn Karakaş, qezaya Sêwasî Kangal de, yew dewe de ameyo dinya. Çarês serrîya xo de şîyo Îstanbul. Îstanbul de, hetêk ra sey karker karanê cîyayan de xebitîyayo, hetêk ra zî mîyanê fealîyetanê sendîqayan û xoverdayîşê karkeran de ca girewto.

Dima ke çepgîrîya tirkan ra dûrî kewto, mîyanê tekoşînê şarê xo de cayê xo girewto. No sebeb ra dekewto hepisxane û cezaya îdamî girewta. Huseyîn Karakaş nika zî hepisxane de yo.

Gelo do partîyêka newe awan biko?

Hetê bînî ra yeno îddakerdiş ke Özgür Özel qerar dayo ke partîyêka newe awan biko. Sebebê nê qerarî zî no yo ke Kemal Kılıçdaroğlu bi qerarê mehkem asey Serekê Pêroyî yê CHPyî ame tayînkerdiş û ey da zanayîş ke ê nêeşkenê şêrê kongre.

La yeno vatiş ke Özgür Özel û Serekê verên ê Şaredarîya Girdî ya Însanbulî Ekrem İmamoğlu yo ke nika Hepsxaneyê Silivri de yo partîyêk ronê.

Goreyo ke ame zanayîş Hemserekê HDPyî yo verên Selahattîn Demîrtaş o ke qasê des serrîyo ke hepisxane de yo waştişê Kiliçdaroğluyî red kerdo û vato, ez nêwazena ey dir pêvînayîş bikî.

Bi xabarwesnayîşî ser o ekîbê weşîye û polîsî amey cayê qewimyayîşî.

Tespît bi ke weşîya xo vîndî kerda

Mudaxaleyo verên ê ekîbanê weşîye de ame tespîtkerdiş ke Adil Aslanî weşîya xo vîndî kerda.

Gureyê cigêrayîşî ra dima, tirmê Aslanî seba tespîtkerdişê sebebê mergî û muameleyanê otopsî, wedarîya morgê Nêweşxaneyê Dewlete yê Çêrmûge.

Tehqîqat ame dest pêkerdiş

Derheqê mergê Aslanî yo ke ameyo zanayîş ke keyeyê xo ra cîya weşîya xo remitêne, tehqîqatêko hîra ame dest pêkerdiş. Netîceya mergî ya rast, bi otopsî û tehqîqatî ra dima do aşkere bibo.

Sozê paştdayîşî seba lîderê neweyî

Keîr Starmerî eşkera kerd ke seba ke prosesê wezîfe ra aqitîyayîş bi hawayêko aram û biserûber vîyaro do xebata xo bidomno. Sewbîna dîyar kerd ke o do paştîdayîşêko tam bido serekwezîrê ke do ey ra pey bêro wezîfe ser o.

Keîr Starmerî vat ke Îngîlîstan goreyê 2 serrî verê cû welatêko hîna xurt û adil o û seba na xebate zî sipasîya embazanê xo yê karî, personelanê hukmatî û wezîfedaranê pêroyî kerd.

Binkewtişê weçînayîşê herêmî lez da prosesî

Tedayê serê Keîr Starmerî, dimayê vindîkerdişê pîl ê Partîya Karker ê weçînayîşanê herêmî yê aşma gulane de zaf zêde bibi. Mîyanê nê weçînayîşan de partîya rastgir a huşk Reform UK ya binê lîderîya Nîgel Farageyî serkewtişêko zaf pîl bidest vistbi.

Mîyanê partî de zî tewr kêm 72 parlamenteran Keîr Starmerî ra waştbi ke wezîfeyê xo ra îstîfa bikero yan zî teqwîmêko dîyar bikero. Ame vatene ke tayê wezîran zî îstîfa kerd û tedaya serê lîderî hîna zêde bîya.

Andy Burnham sey favorîyo tewr xurt yeno mojnayene

Dimayê îstîfaya Keîr Starmerî, yeno vatene ke namzeto tewr xurt ê seba lîderîya partî û Serekwezîrtîye Andy Burnham o.

Andy Burnham ke serra 2017î ra nat wezîfeyê Serekîya Şaredarîya Manchesterî ya Şarsitanê Girdî kerdêne, weçînayîşanê çend roj verê cû de herêma Makerfieldî de sey parlamenter amebi weçînayene. Andy Burnham ke mîyanê welatî de sey “Qralê Vakûrî” yeno pênasekerdene, xebata weçînayîşî de vatbi ke wazeno partîya karker û welatî bibedilno.

Andy Burnham nika sîyasetmedaro tewr populer o û verê cû serranê 2010 û 2015î de zî seba lîderîya partî xebitîyabi.

Tewr zaf zî Çemê Halborî pê awe xo ya sey cemedî bala nê kesan anceno xo ser. Esnafê herêma û zîyaretgeran da zanayîş ke bi destpêkerdişê wextê amnanî reyde qelebalîxî zêde bîya û îfade kerd pawitîşê Munzurî zaf muhîm o.

Aysun Çetin Kılıça ke her serre yena Çimeyanê Munzurî vînena îna va,: "Ma Xarpêt ra semedê vînayîşê Çemê Munzurî ameyî îta. Hewa nika her ca de zaf germ la labelê noca honik û weş o. Ez her serre 1-2 rey yenê tîya. Seba tûrizmî zaf cayêko rind a. Awe çimeyan goreyê parî zêde ya. Ma her kesî rê tewsîye kenê."

Vîst hêniyan ra awe yena... Çimeyê Munzurî seba ma bimbarek ê pic.twitter.com/dFR3Yukjjz

— Zazakî News (@zazaki_news) June 22, 2026

Goreyê malumatê ke Mudirîya Meteorolojî ya Mintiqaya 15ine ra ameyê girewtiş, sûke de ewro germîya tewr berze 40 derece amey peymitiş. Pawîyeno ke do çend rojî germîye eynî sewîye de ba.

Semedê na germîya vêşnayoxe, şaristanijî rojanê xo bi zorî vîyarnenê. Wextê nêmerojî de, kûçe û AVMyê şaristanî hema hema veng manenê, û şar xo erzano cayanê klîmayînan û versîyayan.

Bi taybetî domanî, seba ke xo serdin bikerê, Parka Anzele ya ke qezaya Sûrî de ya, tede kewenê hewzê awe. Unca zî, xeylêk kesî seba hena xo kerdene û serdinbîyayîşî, park û baxçeyanê şaristanî de, binê sîya daran de wextê xo vîyarnenê.

Şex Seîd semedê zext û zordarîya humatî bi eşîranê kurdan ra tekilî rona. Zaf herêmî girewtî xo dest. La peynî de o û 46 embazê ey Amed de ameyî dardekerdiş. Şêx Seîdî qala xo ya peynî de waşt wa tornê ey, ey vîrî ra mekerê

Şex Seîd semedê zext û zordarîya humatî bi eşîranê kurdan ra tekilî rona. Zaf herêmî girewtî xo dest. La peynî de o û 46 embazê ey Amed de ameyî dardekerdiş. Şêx Seîdî qala xo ya peynî de waşt wa tornê ey, ey vîrî ra mekerê

Dest pêkerdişê Serehewanayîşî

Serehewanayîş, sereyê serra 1925’î de, her hetê welatî de yew hewe de dest pêkeno.

Reîsê Eşîreta Hesenanî, Albay Halît Beg, dormeyê Mûşî gêno. Eşîreta Cîbranî ra Hesen Beg, peynîya pêrodayîşî de, Xinis gêno. Şêx Abdullah zî Gimgim gêno. Dima zî Erxenî û Maden zeft benî. Şêx Seîd, bi 7 hezar merdiman, şono Qixîy û Gêlî ser. Dima Hênê, Lice û Pîran zeft beno. 14’ê Sibate de DaraHênî bi temamî yena girewtiş û uca de Feqî Hesen sey walî tayîn beno. DaraHênî sey paytextê kurdan îlan bena. Zeftkerdişê Çabakçûrî ra dima, mintiqaya Harpêtî zî qismêk kewena înan dest. Şêx Seîd, yew demo kilm de, eşîretanê der û dorî ra yew hêz gêno û hucumê Amedî keno.

Hukmatê Tirkîya, dekeweno mîyanê terse, Derxal Sariqamişî ra Tumena 9’ine, Erziromî ra ya 8’ine û Amedî ra tumena 7’ine, Riha û Mêrdînî ra Alaya Suwarîyan, Wan ra zî tumena Suwarîyan û yewiya eskeran dest bi operasyone kenê.

Farqîn û Beşîrî zî hukmatê Tirkîya ra girîyayî. Dima ra Palo, Melazgirt zeft benî. Dima ra zî Puturge û Çemîşgezek zeft bîyî.

Dima hêzê serhewanayîşî verê xo danê Amed ser. Hem Bakûr ra û hem zî Başûr ra taarûzê Amedî beno. Hêzê Şêx Seîdî, nê her dî taarûzan de serkewtî. Berê Mêrdînî de binê erdî ra dekewtî şaristanî mîyan. No mîyan de, hêzê Yewineya Hukmatê Tirkîya, remayê şîyê dekewtî Qelaya Zerrîye. Kurdan, dest ronabî depoyanê sîleh û cepxaneyanê înan ser. Heme cayê Amedî, hetê hêzanê Şêx Seîdî ra ameybî girewtiş. No mîyan de, semedo ke, başûr ra bikewî zerreyê şaristan, fransizan eskeranê tirkan rê rayîr akerd. No semed ra rayîr, hêzanê kurdan rê girîyaye bi. Tayê eşîretî, şey eskeranê hukmatî Amed de ca girewtî. Şêx Seîd bêçare mend û hêzê xo tepîya antî. Şêx Seîd û embazanê ey, nîyêt kerdbî ke şêrî Îran. La xebera hukmatî her deqa û sanîye înan ra estbî.

Hêzê Şêx Seîdî, bakûrê DaraHênî de zaf zor de mendî. Semedo ke ver bi Îranî şêrî, uca de yew cengo bi şîdet bîyo. Hêzê Şêx Seîdî, cepheyê hukmatî akerdo û hetanî nizdîyê Gimgime şîyî. Labelê Hêzanê hukmatî, rayna hêzê Şêx Seîdî girewtî çember. Şêx Seîd, semedo ke no çember ra vejîyo, rayna yew hemle keno, labelê Şêx Seîd sernêkeweno, 15’ê Nîsana 1925’î de, bi îxbarê bacanaxê ey, Zabît Kasimî, beyntarê Mûş û Gimgimî de, pirdê Abdurrahmanî ser o, Şêx Seîd esîr keweno. Dima Şêx Seîd û embazê ey neqlê Amedî benî.

No mîyan de, Cîbranlî Halîd Beg û Yûsûf Zîya îdam benî. No îdam, moralê şerwanan herimneno.

Peynî de fam beno ke, merdimo ke Dewlet rê muxbîrî keno, bacanaxê Şêx Seîdê Kaso yo. Şêx Seîd û embazê ey 5’ê gulane de berdî Amed. Wexto ke mehkeme bîyêne, xora qerar bellî bi. 28’ê hezîrane de Şêx Seîd û 46 embazê ey îdam bîyî.

ŞÊX SEÎD KAM O?

Şêx Saîd, serra 1865’ê de dewa qezayê Xinisê Erziromî de maya xo ra bîyo. Nameyê pîyê ey, Şêx Mahmûd Feyzî yo. Keyeyê Şêx Seîdî, yew keyeyêko bi esl û namedar o. Keyeyê ey wextê Sultanê Osmanîyan de, Mûrato 4’in de raştê hêrişî yeno. Sultan, 1639 de, bawkalê Şêx Seîdî, Seyîd Haşîmî, qetil keno. Welatê kurdan, 1639 de bi Peymana Qesr-î Şîrînî di parçe beno. Beno ke semedo ke Seyîd Haşîmî, na rewşe qebûl nêkerda, coka şehîd bîyo.

Selselaya bawkalanê Şêx Saîdê sira reyde, Mele Haydar, Şêx Elî Septî Amedî, Şêx Mehmûd Feyzî yo. Şêx Mehmûd Feyzî, Palo ra şono Dewa Xinisê Kolhîsare herîneno û na dewe de roşeno. Hewt lajê Şêx Mehmûd Feyzîyê benî. Nê lajê ey; Şêx Seîd, Şêx Bahaddîn, Şêx Dîyaddîn Şêx Necmeddîn, Şêx Tahîr, Şêx Mehdî, û Abdurrahîm ê.

Wefatê pîyê Şêx Seîdî dima, mesuleteya no keyeyê pîlê, ey ser o manena. Keyeyê Şêx Seîdî zaf dewlemend bi. Bi hezaran pesê înan bibî û nê pesê xo Erzirom ra berdnî hetanî Mûsil, hetanî Şam. No mîyan de, Şêx Seîdî, hem bazirganî kerd, hem zî merdiman reyde têkilîye organîze kerdêne. No semed ra heskerdoxê ey zaf bî. Welat de, zaf merdimî tesîrê ey de mendîbî. Cengê Cîhanî yê Yewinî de, epey kurdî yenî koçkerdene. Dewleta Osmanîyan wazena ke, keyeyê Şêx Seîdî bido koçkerdiş. O wext semedo ke Şêx Seîd qeymeqamî tehdît keno, keyeyê Şêx Seîdê ra terseno, têkilê înan nêbeno.

Perwedeyîya Şêx Seîdî

Şêx Seîd, semedo ke, îlm bimusê, dest bi medresa keno. Mûş, Melazgîr, Xinis û Palo de perwerdeyîya xo temam keno. Şêx Seîd, merdimêko zana û biaqil bi. Semedê hêşyarî û têkoşêna netewî û dînê îslamê, dewe bi dewe geyreno merdiman reyde qalî keno. Endamê “Cemîyeta Tealîya Kurdîstanî” beno. Rijnayişê Împaratorîya Osmanîyan dima, sazkerdodoxê Komara Tirkîya, vera kurdan nîyetê xo yê xirabine nişan dana. No sebeb ra, Şêx Seîd, dest bi xebata xo keno.

Serra 1921’ê de “Cemîyeta Tealîya Kurdîstanî” padîyena, herinda ya de “Rêxistina Azadî” abena. Serekê na rêxistine, Cîbranli Albay Halît Beg o. Halît Beg, vistewreyê Şêx Seîdî yo. Cîbranli Halît Beg, dibistananê Abdulhamîdî de waneno û leşkerêko jîhatî bi. Hacî Mûsa Beg, Cîbranli Halît Beg, Hesenanli Halît û sewbîna merdimî, beşdarê “Rêxistina Azadî” benî. Mebûsê Bidlîse Yûsûf Zîya, peynîya amnanê 1923’î de, Şêx Seîdî reyde yew pêvînayîş keno. No pêvînayîş de, fikrê xo yê rêxistinbîyayîşî û serehewanayîşê kurdan beyan keno. Semedo ke, tesîrê Şêx Seîdî, welatî ser o zaf o, dawetê “Rêxistina Azadî” beno. Endambîyayîşê “Rêxistina Azadî” ra dima, lez dano xebata xo. Semedo ke, şar hişyar bo û mucadelê azadî de ca bigêro, dewe bi dewe geyreno, heskerdoxanê xo rê mektuban raykeno.

Hedrekerdişê Serehewanayîşê

Endamê Cemîyete, mîyanê xo de, bi yew sîfre têkilî virazenî. Labelê yew ray şîfre şaş fehm beno û Mustafa Kemal, hedrekerdişê nê serehewanayîşî ra xeberdar beno. Serekê “Rêxistina Azadî” Cîbranlî Halît Beg û Yûsûf Zîya, Rezbera 1924’ê de yenî tewiştiş. Nê tewiştişê dima Serekîya “Rêxistina Azadî” Şêx Seîd keno.

Xanima xo reyde qalkerdişo peynî

Şêx Seîd hedrekarîya xo keno û wexto ke hema keyeyê xo ra nêvejîyayo Xanima ey, ey ra vana ke: “Ti ma kamî rê verdenî şinê.?” Vera na perse de, yew cewabê xo yo tarîxî de wina vano: “Eke ez û çogana xo, ma tena bimanî zî ez do mucadele bidî.” Dima zî vano ke: “Belê mi dest bi tekoşîn kerdo, tersonekî nêeşkenî tekoşîn bikerî, nêweşî wa mi reyde nêrî. No rayîr, rayîrê tersonekan nîyo.”

No mîyan de, berpirsîyarê Hiukmatê Tirkîya, xebere erşawenî ke îfadeyê ey bigêrî. Labelê Şêx Seîd, nêşono îfade nêdano, 27’ê Kanûne de Xinis ra şono Çabakçûr. Çarê Çeleyê 1925’î de Şêx Seîd û epey lîderê kurdan, dewa Kirkane de yew kombîyayîş virazenî. No kombîyayîş ra dima, Şêx Seîd, 12’ê çele de Çabakçûr de, 15’ê çele de Dara Hênî de, 21’ê çeleyê de Lice de û 25’ê çeleyê de Hênê de lîderanê kurdan reyde kombîyayîşê viraştî.

Şêx Seîd, Pîran de, wexto ke, keyeyê Birayê xo Abdurrahmanî de beno, tayê mehkûman xo visto keyê Abdurrahmanî ke, înan rê wayîrîye biko. Semedê nê mehkûman ra, leşkerî erzenî keyeyê Şêx Abdurrahmanî ser. Şêx Abdurrahman, semedo ke, Şêx Seîd keyeyê ey de yo, nêwazeno ke, nê mehkûman teslîmê leşkeran biko. Eskerî, gala nê merdiman kenî. No sebeb ra beyntarê kurdan û nê leşkeran de pêrodayîş vejyeno. No provoqasyon ra serehewanayîş wextê xo ra vernî, 8’ê Sibata 1925’î de dest pêkeno.

Vateyê Şêx Seîdî yê peyenî, Bi kurdkî vano ke: “Ez nika ha no heyato fanî ra xatir wazena. Ez poşman nîya ke, xo şarê xo rê feda bena. Bes o ke, tornê mi, vera dişmenan, mi şerme de nêverdî.”

'Tarîxa Dewleta Kurdan' sey yew çimeyê tewr muhîman ê tarîxê Dewleta Eyûbîyan a Kurdan yeno vînayîş. Sebebê muhîmîya ey no yo ke, nuştoxê kitabî Mihemed ibn Îbrahîmê Xezrecî bi xo demê Selahedînê Eyûbî de cuyayo û coka malumatê ke o dano, sey çimeyo verên (bingeyê) yenê qebulkerdiş. Tarîxnasî nê malumatî şêxanê xo ra, embazanê xo yê hem-demî ra, telebeyanê xo ra û merdimanê wextê xo ra arê dayê û bi fikr û çimdarîyanê xo zî kerdê hîna qewetin.

Kitab de, hedîseyê demê hukimdarîya Dewleta Eyûbîyan serre bi serre, dem bi dem bi teferuat, dem bi dem zî bi kilmekî ameyê rêzkerdiş. Kitab, herçiqas s Dewleta Eyûbîyan ser o bo zî, behsê xeylê hedîseyanê dormeyê înan zî keno. Sey mîsal; reqabetê mabênê Selahedînê Eyûbî û hukimdaranê Zengîyan, hedîseyê derheqê Dewleta Xwarezmîyan û têkilîyê înan ê baş û xirabî yê bi Kurd û Moxolan reyde.

Unca zî, kitab de derheqê hedîseyanê tebîîyan sey erdlerzan, nêweşîyanê janî, veyşanîye (xela), volkan û berzbîyayîşê awe ya robarê pîlan sey Nîlî; û unca zî derheqê karanê komelkîyan (sosyal), awankerdiş, pîrozbahî, şayî û roşanan de zî malumatî estê.

Kitabê 'Tarîxa Dewleta Kurdan' 472 rîpelan ra yeno pê. No eser, bi taybetî seba roşnkerdişê tarîxê Dewleta Eyûbîyan û bi umûmî zî seba tarîxê Kurdan yew ji çimeyanê tewr girîngan o. Seba cigêrayoxanê tarîxî û kesanê ke eleqeya înan bi tarîxê Kurdan esta, yew çimeyo zaf erjaye yo.

Qeza de yewê ci giran 4 kesî birîndar bîyî. Birîndarî pê ambulansan wedarîyay Nêweşxaneyê Darahênî.

Derheqê qeza de tehqîqat dîya dest pêkerdiş.

Forumê Aştî û Azadîye hetê Enstîtuya kurdî ya Amedî û Şaredarîya Bajarê Girdî yê Amedî ra ame organîzekerdiş,

Amed de siba wesîleyê Roşanê Ziwanê Kurdî ra bi nameyê “Rayîr û metodê ganîkerdişê ziwananê ke binê tehluke de yê” forumêk virazîya.

Na komxebate, hetê Enstîtuyê Kurdkî ya Amedî ra sey hîrê roniştişan amey hedrekerdene.

Roniştişo dîyin de babeta “Dezgehkîkerdişê Kirmanckî” amey munaqeşakerdene û Ehmedê Bira sey qalîkerdox û Nesîb Gultekîn sey moderator ca girewt.

*Na xebere bi destekê madî yê Sefaretxaneyê Almanya yê Anqara, çarçeweya 'Projeyê Xurtkerdişê Dezgehanê Medyaya Herêmî yê bi Wasitaya Mentorîya Mîyanneteweyîye û Vurnayîşê Dîjîtalî' de ameya amadekerdene, mesuldarîya muhtewayî aîdê dezgehê ma ya."