Île hem mîyanê cuya karî ya Amedî de hem zî mîyanê rêxistinanê komelanê sîvîlan de tesîrêko pîl verdaybî û sey "Xatûna Nevin" ameyêne zanayîş.

Nevin Île kam a?

Nevin Île serra 2022yî de bi qerarê pêroyî ameye weçînayîş û bîye sereka meclîsî ya cinîye ya verên ya tarîxê DTSOyî. Aye serranê dergan mîyanê DTSOyî de, tewr zaf zî Serekayîya Meclisê Cinîyan û Heyetê Cinîyan ê teşebuskarî yê TOBByî yê Amedî de seba peydaketdişê istîhdamê cinîyan xebatî kerdî.

Timê Cendirmeyan (SAK), AFAD, UMKE, 112 Acil Sağlık, îtfaîye û ekîbê ANDA pîya 3 rojî bî geyrayêne ey.

Netîceya xebatanê ekîban ra dima, tirmê Yanıkî cayo ke vîndî bibî ra 5 kîlometre dûrî ra ame vînayîş û seba muameleyanê otopsî wedarîya morg.

Derheqê hedîse de tehqîqat ame dest pêkerdiş.

Kilmvate

Na xebate de do kitaba Enwer Yılmazî Bena Hole hîkayeya Keskûsûre ser o hetê temaya bêedeletî ra bêro vindertene. Nuştox, hîkaye de mabeynê keyna û lajekan de bêedeletî ser o vindeno. Cuya rojane de zehmetîyê ke keynayî ancenê û têkilîya ekonomî û cuya şarî zî yena nirxnayene.

Kilîtçekuyî: Edebîyatê Zazakî, Hîkaye, Keskûsure, Bêedeletîye

Özet

Bu çalışma da Enwer Yılmaz’ın Bena Holekitabının Keskûsure adlı hikayesi adaletsizlik teması çerçevesinde ele alınacaktır. Yazar, hikaye de kız ve erkek çocuklarının arasında olan adaletsizliği ortaya koyar. Günlük yaşam da kız cocuklarının çektiği zorluk ve yaşam ile ekonomi arasındaki ilişkiyi yorumlamaktadır.

Anahtar Kelimeler: Zazaca Edebiyatı, Hikaye, Keskûsure, Adaletsizlik

Abstract

In this study, the story Keskûsure of Enwer Yılmaz's Bena Hole book will be discussed within the framework of the theme of injustice. In the story, the author reveals the injustice between boys and girls. It interprets the difficulties faced by girls in daily life and the relationship between life and economy.

Destpêk

Sey heme eseranê folklorîkan û Hîkayeyanê Zazakî de zî kultur û bawerîya şarî bi awayêk zelal xo danê mojnayene. Na hîkaye de zî babete yew bawerîya şarî de reyde destpêkena. Hîkaye, çarçoveya na bawerîya şarî de dewam kena. Temayê ma na xebate de çend bêedeletîye bibo zî na hîkaye de sey bawerîya şarî, cuya şarî, feqîrîye, zehmetîya cinîyan unsurî cayêk muhîm genê. Nê unsurî hetê nuştoxî ra hîkaye de karakterê Fatike û xeyalê Fatike ser o yenê newirnayene.

Ma zî do na xebate de hetê ca, wext, taybetmendîyê karakterî, serebûtê hîkaye hetê temaya bêedeletîye ra hîkayeya keskûsure analîz bikerê. Mîyanê komel de zehmetîyî ke cinî vînenê, mabeynê keyna û lajekan de bêedeletîye û têkilîya ekonomî û cuya şarî karekterê hîkaye ser o do bêro nirxnayene.

1. Karakterê Hîkaye, Ekonomî û Bawerîya Şarî

Na hîkaye de karakterê sereke de Fatike ca gena. Fatike keynaya ke 10 serre ya. Serebûtê hîkayeyî dewêka Dara Hênî de de vîyarenê. Wextan ra wextê payîzî yo. Nameyê hîkaye ra zî merdim eşkeno texmîn bikero ke wextê payîzî yo. Çunke zafane keskûsûrî mewsîmê payîzî de vecîyenê. Fatike wazena ke bi kayan û kaykilan kay bikero. Xora hîkaye bi kaykerdişê Fatike û gozan reyde destpêkena. Seba ke rewşa ekonomîya keyeyê Fatike weş nîyo, kaykilê Fatike hema-hema qet çin ê yê. Wextêk Fatike maya xo ra kaykilan wazena, maya Fatike zî no wextî de fikirîyena ke Fatike bi kayan kay bikero do pantorê aye bidirîye. Weyta de ma fehm kenê ke ekonomîya keyeyî cuya rojaneyî de gedan ser o bandorêka xişine ronaya. Na rewşe, hîkaye de waştişanê Fatike û fikranê maya Fatike ser o ameyo nawitene. Polê bînî ra Fatike maya xo ra seba ke pê kay bikero bebikan wazena la cewabê maya Fatike “… ti hinî bena pîl delala mi. Fek bebekan ra verade. … Ti hinî bîya 10 serrî. Ha ti vînena karê ma çiqas zaf û zehmet o. … haydê şo rîyê xo bişuwe û ma dima şirê hêga”(Yılmaz, 2018:9). beno. Weyta de zî reyna mabeynê ekonomî û cuya şarî de têkilî ameya ronayene. Çend Fatike bebikan û bi bebikan reyde kaykerdiş biwazo zî cewabê maya Fatike kar û xebatê hêgayî beno.

Eseranê edebîyan de kultur û bawerîyê şarî cayêk muhîm genê. Nê unsurî, cuya şarî, erjê şarî, fikr û xeyelanê şarî nawnenê. Ma eşkenê vacê eserê edebî, nasnameyê kulturê şarî sey yew neynikî nîşan danê. Bawerîyê şarî zî nê unsuran ra yew cure yê. Na hîkaye de zî derheqê keskûsûre de yew bawerîya şarî yena vatene. Mîyanê komelî de zehmetîya cinîbîyayîşî, çarçoveya bawerîya keskûsûre de ameyo şîrovekerdene. Na zehmetîye zî hetê nuştoxî ra bi karakterê Fatike wendoxan rê ameyo nawitene. Hîkaye de Fatike keskûsûre vînena û bi baldarî keskûsûre nîyadana. A game de yew kokime veng da Fatike dana. Na kokime Naca Sebîla bena. Hîkaye de hetê Naca Sebîla ra Fatike rê derheqê keskûsûre de yew bawerîye yena vatene. Bawerîye,“Eke yew kêna bieşka bînê aye ra bivîyara bena lajek”(Yılmaz, 2018:14).bena. Goreyê bawerîye kêna ya ke binê keskûsûre ra bivîyara lajek bena ya. Goştarîkerdişê na bawerîye ra dima Fatike wazena ke biba lajek. Çunke goreyê hîkaye lajekî her tim keyneyan ra hîna zaf rehet ê û waştişê lajekan hîna asan ca yenê. “-Ney, ney dayê. Çira pîyê mi her tim birayanê mi rê erebeyan ano. Ez zana dayê ez zana. Şima birayan ra hîna zaf hes kenê”(Yılmaz, 2018:9-10). Nuştox bi no tewir yew mûniteyî wazeno zehmetîya ke cinî vînenê wendoxan rê binawno.

2. Hîkaye de Temaya Bêedeletîye

Hîkaye de temaya bêedeletîye hema-hema destpêka hîkaye de xo nawnena. Bi vatişanê Fatike ra na rewşe dîyar bena. “Dayê ti nêverdana ez xo rê kay zî bikera. Ha Fatikê ha Fatikê… Seke bê mi tutê to çin ê”(Yılmaz, 2018:8). Weyta de Fatike birayanê xo qest kena. Nuştox bi nê çekuyan mabeynê keyna û lajekan ra mûniteyê hîkayeyî hêdî-hêdî nîşan dano. Dewamê hîkaye de vatişê Fatike mesajê nuştoxî pêt kenê. “Şima birayan ra hîna zaf heskenê. Ma kêna yî aye ra bêqîmet ê. Ma ancax şima rê kar kenê. La lajî wina nîyî. Ma hem karê zereyî hem karê teberî kenê…”(Yılmaz, 2018:10). Nuştox bi nê vatişanê karakterê hîkaye zehmetîya ke cinî vînenê ano ziwan. Karê heywanan, karê keyeyî û karê hêga de zî cinî xebitîyenê. Lajekî tena karê teberî kenê, ser o kênayî karê lajekan zî kenê. Wer viraştiş, cilanê lajekan şutiş zî karê cinîyan o. Seba na bêedeletîye ra Fatike îsyan kena û wazena biba lajek.

Fatike bawerîya ke derheqê keskûsûre de bander bena, edî peya nê xeyalî de şona. Fatike no fikrê xo Naca Sebîla ra vana la Naca Sebîla wazena Fatike no fikrî ra bigîro û Fatike ra wazena ke biwano û biba yew doktore. La Fatike verba bêedeletîye no xeyalê xo her tim fikirîyena. No xeyalê xo embazanê xo reyde zî pare kena. Tayê embazê aye no fikrê ecêp bivînî zî tayê embazî zî sey ye fikirîyaynê û Fatik rê heq dayîne. Rojan ra yew roj seba xeyalanê Fatike roja ke musaît virazîyeno. Varanê payîzî ra dima keskûsûre vecîyena û Fatike destpêkena hetê keskûsûre vazdana. Gelekî ca şona la tarî beno û keskûsûre orte ra vindî bena. Fatike yaban de tena manena û venganê yebanî ra tersena. Keye û dewijê Fatike pêro pîya a şewe aye gêrenê la Fatike nêvînenê. Hîkaye de dewijî seba keskûsûre “mûndîya Hz Fatma” vanê û mabeynê xo de vanê Fatike mûndîya Hz Fatma dima şîya. Rojê bîne akewtişê rojî ra dima cîrananê keyeyê Fatike ra Osman ca vîneno û gêno beno dewe. Fatike çend keskûsûre nêbireso zî reyna zî wazena rojêk keskûsûre bivîno û aye ra vaco “Ti zaf dûrî ya keskûsûre zaf. Ez hema qijkek a. Halê mi çino ke ez to dima bêra” (Yılmaz, 2018:21).

Peynîye

Nuştox na hîkayeya xo de wazeno zehmetîya cinîyan karakterê hîkaye Fatike ser o wendoxan rê binawno. No nawitiş zî bi yew xeyalo zor û zehmetî reyde beno. Mabeynê keyna û lajekan de mûniteyê bêedeletîye karê rojaneyî ser o ameyo dayene. Seba na bêedeletîye ra karakterê serekeyê hîkaye îsyan kena û seba ke na bêedeletîye orte ra wedarîyo xo dekena mîyanê xeteran. Nuştox, zehmetîya ke cinî vînenê verde derheqê ekonomîya dewe ra zî zanayîşan dano. Weyta de ma fehm kenê ke ekonomîya yew komelî cuya şarî ser o zaf tesîrdar a. Nuştox no mefhumî zaf weş xebitnayo. Fatike wextêk kaykilan wazena, maya aye dirîyayîşê pantoranê Fatike fikirîyena.

Nîhal Atsiz (1905-1975) tirkperestêko qert o. Lacê xo Yaxmurî rê sey wesîyetnameyî na mektube nuşta:

Biko Yaxmur!

Ewro emrê to tam bîyo serrêk û nêm. Mi wesîyetname temam kerd, ez ser gêna. Ez ey sey yadîgarêkê semîmîyî to rê verdana. Goş bide nesîhetê mi ser, bibe tirkêko baş.

Komunîzm seba ma meslekêko dişmen o. Naye rind bizane. Cihudî dişmenê nimiteyî yê heme milletan ê. Rusî, Çînijî, Ecemî, Yunanî dişmenê ma yê verênî yê.

Bulgarî, Almanî, Îtalyanî, Îngilizî, Fransizî, Erebî, Sirbî, Xirvatî, Îspanyolî, Portekîzî, Romanî dişmenê ma yê neweyî yê

Japonî, Efxanî, Amerîkayijî dişmenê ma yê vernîrojan ê.

Armenîyî, Kurdî, Çerkezî, Abxazayî, Boşnakî, Arnawudî, Pomakî, Lazî, Lezgîyî, Gurcîyî, Çeçenî dişmenê ma yê zerreyî yê.

Seba ke hende dişmenan de pêro bidê, xo rind amade bike.

Homa têverê to bo!

Nîhal Atsiz

4ê gulane 1941

Nîhal Atsizî qalê Zazayan nêkerdo.

Çira?

Zazayan dişmen nêvîneno ya kurdan ser ra hesibneno?

Yildizî da zanayîş ke wezîfeyê înan yo pîl paştgîrîya neqilkerdişê Zazakî yo seba neslanê neweyan o, dîqet ant serê muhîmîya qiseykerdişê Zazakî yê bi tutan. Yildizî va ke: “Eleqeyo ke seba ‘Estarê Tarî’ ame mojnayîş nîşan da ke tutê ma seba ziwanê xo çendêk eleqedar ê. Ma bi nê motivasyonî projeyê ‘Tij’î kerd hadre.”

Merdim se biko? Yan zî senîn biko? Çi yî? Beno ke wendişî… Nê ra serran ra verê, “To be or not to be” vato şaîrî. Heme mesele na ya. Nê rojanê ke êdî qiymetê çîyêk bîlhesa ê wendiş û musayîşî nêmendo de beno ke merdim bi vengêkê hîna berzî na reye wina vajo “wendiş yan zî nêwendiş” beno ke nika zî meseleya girane na ya. Çike hema ra zî derdê ma yo gird “estbîyayîş yan zî çinbîyayîşê” ma yo. Çike hema ra zî derdê ma yo gird manadayîşê na dinya û ruh û şexsîyetê xo dima gêrayîş o. Qet nêbo xo ver dayîş o. Çike beno ke na dinyaya ma de êdî qiymetê nê persan zî nêmendo. Labelê reyna zî ma, ê ke hema ra zî bawerîya xo bi wendişî anê; ma, ê ke hema ra zî hemverê wendişî de hêvîyêka înan esta, ma çi biwanê û senîn biwanê. Çike seranser yew edebîyatê dinya ewro verê linganê ma de rakerde yo. Û her serre kitab û nuştoxê neweyî, neweyî û neweyî… Û ê ke xora kar û barê înan derûdormeyê wendiş û nuştişî de yo; do senînhewa wendişanê alternatîfan bikê? Coka demêko ez seba xo, bîlhesa wendişê romanan de goreyê planêk şona. Demêko ez tena mabênê refê klasîkanê modernan yê fransizan de şina û yena.

Tayê nuştoxan ra tena yew kitab ê tayêne hîna vêşî û wina ez şîya dekewta mîyanê dinyaya nuştoxanê fransizan. Înan ra yew André Maurois (1885-1967) û romanê ey “Climats” (Mewsîmî) bî. Belê no roman ewro hema ra zî derheqê mefhûmê eşqî de romanêko zaf tesîrdar o. Û seke seba mi, Mauroisî ra tena wendişê nê romanî bes bî. Seke mi waşt Maurois tena bi nê kitabê xo hişê mi de û dinyaya mi de bimano coka ez nêewnîyaya kitabêkê eyê bînî ra. Mi nê refê xo de romanê Manuel Benguiguiyê (1976-) “Un collectionneur allemand” (Koleksîyonkero Alman) dî. No romano kilm beno ke cîya û newe bî labelê mi hende zî ci ra hes nêkerd. Reya verêne bî ke mi Manuel Benguigui wendêne û mi ser o hende tesîrêko gird nêverda ke ez bikewa kitabanê eyê bînan dima, coka “Koleksîyonkero Alman” wina tena mend ê refi mîyan de.

***

Nê refi de nuştoxêko bîn zî Louis-Ferdinand Céline (1894-1961) bî. Bi nê şekilîya ez dekewta mîyanê dunyaya Célineî ke hetê ziwan û uslûbî ra goreyê dewrê xo edebîyatê fransizan mîyan de şorişêk kerdîbî. Labelê hetêk ra zî no uslûbê eyo ke ziwanê kuçayî yew reye de dekerdîbî mîyanê dunyaya edebîye zaf zêde ameybî rexnekerdene. Verê cû mi “Voyage au bout de la nuit” (Ver bi Peynîya Şewe Seyahat) wend. No roman serra 1932î de reya verêne çap beno û tayê kesî romanî zaf ecibnenê tayê zî rexneyêko gird kenê. Karakterê nuştox Célineî zî mîyanê dinyaya edebîye de zaf problematik o. Çike dewrê şerê II. yê cîhanî de ey eşkera paştî daya nazîyan. Coka mecbûr mendo ke fransa ra biremo, Danîmarka de zindan de mendo û ceza girewta. Labelê ewro hema-hema seserrêk ra dima romanê ey eksê karakterê nuştoxê xo bi heme îhtîşam û serkewtebîyayîşê xo hemverê ma de yê. Esasê xo de derûdormeyê nameyê Célineî de ma reyna dekewenê mîyanê rexneyanê “nuştoxî” û “înan ra cîya serbixo berhemê înan”. Seke ma vînenê û wext mojneno ma ke çîyo eslî metnî bi xo yê û ê eşkenê xeliqnayoxanê xo zî bikişê û mîyanê dinyaya edebî de bibê kanonîk û cayê xo pêt bikê. Romanê Célineî rasta zî seba nê fikrî nimûneyê zaf rastekîn û balkêş ê. Belê ewro Céline bi xo û ê fikrê ey seba ma çîyêk îzeh nêkenê û nameyê ey ser o sey şerm û cirmêkê girdî mendê. Labelê romanê ey mîyanê tarîxê romanî de cayê xo yê mustesnayî hema ra zî pawenê û hêvîya wendoxanê xo yê. Badê “Ver bi Peynîya Şewe Seyahat”î mi na reye “Mort à crédit » (Mergo Bideynî) wend. No roman zî helbet qasê ê verênî serkewte bî û seke dewamê romanê eyê verênî yo. Labelê tahm û ê şokê verênî helbet nêdano. Labelê no roman zî heman ruhî ra, heman bêcayî ra, provakatîfî ra welidîyayo. Badê ke nê romanî qedêneno Céline hevalêkê xo rê wina nuseno : « Paragrafo peyên mi nika qedêna, yanî no îşkence. Eke no kar êdî mi rê xenî-xenî pereyan nêaro ez do êdî qet nênusa, na reye tayê mendîbî ke ez geber biba. » Belê yew romano ke esasê xo de romanê ê bêkes, bêwar û bêcayan bibo helbet do prosesê nuştişê ci zî sey mergî bibo. Tewr peynî mi « Entretiens avec le Professeur Y » (Profesor Y î Reyde Qiseykerdiş ) wend. No roman seke hetêk ra zî xo seveknayîşê, mudafa kerdişê Céline yê nuştoxê «Ver bi Peynîya Şewe Seyahat » û « Mergo Bideyn »î bibo. Bi nê şekilîya raywanîya min û Celineî qedîya. Ez hêvî kena ke cuya mi de reyna wext bibo ke ez nê romanan reyna biwana.

***

Mi demêk seba xebatêk tayê wendişê antropolojîk û folklorîkî kerdê. Û helbet rayerê mi ame resa antropolog Lévi Straussî. Û uca ra zî Claude Lévi Strauss (1908-2009) o nuştoxê “Tristes Tropiques”î (Tropîkê/Donenceyê Xemgînî). Nê kitabî de (ke merdim nêeşkeno sey tewirêk name biko. Merdim, roman vajo roman nîyo, labelê epîk û destanêko zaf tesîrdaro ke bi ziwanêkê edebîyî sewîyeya metnêkê edebî yê tewr berzî de ameyo nuştene) ma tecrubeyanê antropologêkê bi tecrubeyo ke warî de, hema-hema her cayê dinya ra gêrayo vînenê. Labelê na reye tena bi perspektîfê zanyarêk ney bi zerrîzîzî û detayanê edebîyatnasêk. Û ma reyna vînenê ke kamcîn leteyê dinya de beno wa bibo, kamcîn dewrî de, kamcîn sewîyeya ‘medenîyetî’ de bibo wa bibo ruhê hempar yê însanetî her ca de sey pê yo. O ruho ke hezar bi hezar serrano “Gilgamişî” ra, “Odysseia” ra nat sey xo yo û heman deyîre û hîkaye ma rê vano.

***

Kifşkerdiş û wendişêko zaf bi zewq yê nê refi zî wendişê trîlojîyê “Jean-Christophe”yê Romain Rollandî (1866-1944) bî. Serra 1904î de Rolland dest bi nuştişê nê trîlojîyî keno û serra 1912î de qedîneno. Serra 1915î de zî Akademîya Nobelî, Xelata Edebîyatî ya Nobelî dano Romain Rollandî. Îzehetê înan zî wina yo “Seba ke, îdealîzmo berz yê metnanê eyê edebîyan û wexto ke o tayê însananê cîya bi cîyayan teswîr keno wayîrê hîsdarî û fehmkerdişî û eşqê heqîqî yo”. No trîlojî seke nameyê ci ra zî aseno derheqê cuya karakterê serekeyî Jean-Christopheyî de yo. O zi sey pî û bawkalê xo beno muzisyenêk. Labelê Christophe hema domanîya xo ra wayîrê yew ruhê taybetî yo ke ey pî û bawkalî ra cîya keno. Û beno ke bi saya nê ruhî û hemverê muzîk û cuye de bengînîya ey, ey kena muzîsyenêko bi name û veng. Labelê no roman tena derheqê raywanîya cuye û muzîkê Christopheyî de nîyo. Hetêk ra zî pergalê komelê burzuwazîyî û dinyaya fikir û hunerî ser o zî tesîrê înan yo dirîyî mojneno ra. Wendişê nê trîlojîyî sey hewnêkê gedetî, sey realîzmê seserra xo, zerrîzîzî, bengînî, înad û provakatîfîya yew muzîsyenî yan zî yew gedeyî yo ke wexta ke ma şahidê îxtîyarî û mergê ey zî benê o xirs û hewesê eyî yo hemverê cuye de hema ra zî ganî û teza yo.

***

Mi mabênê tarîxê (21-24. 11. 2025)î de dest bi cîldo verên yê “Keyeyê Thibaultîyan” yê Roger Martin du Gardî (1881-1958) kerdo û qedînayo. Çar rojan mîyan de mi cîldo verên yo 653 rîpelî wendo û qedênayo. Hem zî 21ê aşme de mi romanêko kurmancî qedênayo û wina dest bi nê romanî kerdo û 24ê aşme de zî mi dest bi helbestanê Walt Whitmanî kerdo. Yew aşma ke hewesê wendişî vêşî-vêşî mi de virazîyayo. Badê Jean-Christopheyî, adapteyê nê trîlojîyî bîyayîş biney zehmet bî labelê no cîldo verên yê “Keyeyê Thibaultîyan” zaf lez herikîya û şî.

Par ra yo yew rêza wendişêk hişê mi de bî. Bi çend serrî yo mi waştêne ez reyna “Cevdet Beg û Lajê Ey” yê Orhan Pamukî biwana. Labelê badê hende serran reyna nê romanî wendişî ra ver mi waştêne ez “Keyeyê Buddenbrookîyan”ê Thomas Mannî verê cû biwana û dima dest bi “Cevdet Beg û Lajanê Ci bika. Çike seke yeno zanayene wexto ke Pamukî romanê xo nuşto tesîrê nê romanî ey ser o zaf bîyo û her di zî wina romanê keyeyêk ê. Mi par, tarîxê (21-28. 12. 2024)î de, “Keyeyê Buddenbrookîyan” wend, belê roman ezametêk bî. Labelê o wext zaf kar û bar û wendişê cîyayî dekewtê mîyan û mi “Cevdet Bey û Lajê Ey” nêwend. Coka refê minê fransizkî mîyan ra “Keyeyê Thibaultîyan” wendiş seba mi zaf muhîm bî û seke do bi nê trîlojîyî o sîlsîleyê romananê keyeyêk/aîle temam bibîyêne. Çend rojî badê qedîyayîşê cîldê verênî yê “Keyeyê Thibaultîyan” mi dest bi “Cevdet Beg û Lajanê Ey” kerd, (29.11.2025-12.12.2025). Belê peyên de, badê serran mi roman reyna wend hem zî çend romananê bînanê ke seke birayê ey bî reyde.

Labelê hema trîlojîyê “Keyeyê Thibaultîyan” temam nêbîbî. Cîldo verêno ke mi çar rojan de temam kerdîbî ra vîst rojî dima 15î Aralikê 2025î de mi dest bi cîldê dîyinî kerd. Labelê ê mabênî de mi dest bi nuştişê novellayêk kerd; çend çîyê bînî yê ke nê terzî ra zaf cîya bî wendê; mi keyeyê xo bar kerd û welhasil yew trîlojîyo ke esasê xo de aîdê wendişanê serra 2025î bî nêmcet mend û na reye seke sey barêk, sey gureyêkê nêmcetî û mendeyî resa serra 2026î. Beno ke coka cîldo dîyin hem zaf giran şî û hem zî seke romanêk ra vêşî bi melumat û fikranê verê destpêkerdişê ê şerê xidar yê dinya de xeniqîyabî. Axirî êdî ver bi peynîya romanî ez biney ci rê germin bîya û 18ê Sibate de mi cîldo dîyin zî qedîna. Gelo seba ke hende çî dekewtê werte, konsantre û hewesê mi hemverê romanî de remabî yan zî rasta zî no roman mîyanê teferuatan de xeniqîyabî û hecmê xo yê “romanbîyayîşî” yanî bi vatişêkê zaf sadeyî ma rê “hîkayeyêk vatişî” vindî kerdîbî. Yanî sey “Koyo Efsunin” yê Thomas Mannî û “Şewê Weba” yê Orhan Pamukî ke mi tahmê romanî înan ra nêgirewtîbî û seke seba xatirê nuştoxanê înan yê girdan mi ê wendîbî.

Nayîk o badê tayê temaşekerdişan û romananê adapteyanê sînema vizêrî ez reyna agêraya cîldo hîrêyinê Trîlojîyî. Belê hema tena mi se rîpelî wend labelê o atmosferê romanêk, yanî o atmosferê cîldê verênî reyna apey de ameyo seke. Û heyf ke badê seserrêk, ez nê cîldî xeberanê şerêkî mîyan de wanena. Seke nê serran mîyan de însanetî heme o wehşet û rijnayîşê însanetî hêdî-hêdî xo vîr ra kerdo. Belê beno ke seba nê, seba na hafizaya kolektîfe, seba erj û hîsanê hemparan yê însanetî edebîyat esto û baş o ke esto. Roger Martin du Gardî bi nê trîlojîyê xo yê ruhê hempar yê însanetî serra 1937î de Xelata Edebîyatî ya Nobelî girewt.

Serkomîser Oçumelov, bi poltoyê xo yo qalind, destê ey de yew pakêt, mîyanê bazarî ra vîyartêne. Peyê ey ra zî yew polîso porsûr, destê ey dekerde engura ke binêna ver dest ronabî ser amêne. Her ca bêveng bi… Cayê bazarî de kesêk çin bi. Berê dikanan û meyxaneyanê qijkekan eynî sey fekanê veyşanan hetanî peynî akerde bî. Dikan û meyxaneyê qijkekî xemgîn-xemgîm rehma homayî pawitênê. Orte de yew tek parsker zî nêasîyêne.

A game vengê yewî ame goşanê Oçumelovî.

“Hero to gaz kerd ha, dê bê tîya kutiko pîs! Bitepişnênê Domanên, veramedênê! Hînî gazkerdiş serbest nîyo no welat de. Bitepişnên! Uff!”

Yew vengo sey lawayîşê kutukêk ame eşnawitiş. Oçumelov bi baldarî ewnîya cayo ke veng ci ra yeno ra. Wexto ke Oçumelovî awir de o het nê çîyî dîyî: Dorûverê baxçeyê tuccarê keresteyan Pîçugînî de yew kutik bi hîrê linganê xo bi vazdayîş ha yeno. Peyê ey ra zî yew keso ke îşligo hîra dayo xo ra, goşakê yelegê ey akerde û bîyo kuz bi vazdayîş yeno. Merdim seke lengêne. Senî resa kutikî pey ra boça kutikî girewt xo destan. Kutik reyna lawa. Yew veng ame eşnawitiş ‘Veramede!’ Kesê ke seke hema hewn ra haye nêbîyî demêko kilm de ameyî pêser. Dorûverê baxçeyê keresteyan bibi pirr merdimî. Qelebalixêko pîl amebi pêser.

Yew polîso ke ame verê qelebalixî xo bi xo va “Wina aseno ke yewêk sûkunetê şarî îxlal keno.’

Oçumelovî awirêk da qelebalix û giran-giran verê xo şa qelebalixî ser. Wexto ke ame verê baxçeyê keresteyan çimê ey ginayî merdimo yelegino ke amebi gerrekerdiş. Merdimî destê xo yo raşt hewanabi û mawitêne qelebalixo ke ey ser o amebi pêser. Seke kutikî ra vatêne ‘Ti vînenî ez se kena to kutiko rezil!” Merdimî deste xo yo gonin sey îşaretê zaferî mawitênê qelebalixî ra. Oçumelov nê merdimi baş nas kerdêne. Bojîyo sipî, zincderg û cinsê Borzoy terse ver recifyayêne. Çimanê ey ra terse û poşmanî asîyêne.

Wexto ke Oçumelov mîyanê qelebalixî ra ver bi kutikî şîyêne vengê xo kerd berz û va “Tîya de se beno, Çi karê şima esto tîya de. Şima qey ameyî pêser? Heyyy, to çira destê xo hewanayo? O veng binêna ver kamî ra vejîya?

Ewil yew vengê kuxayîşî ame û dima ra vengê Karyukînî ame: “Ezîzê mi, ez xo rê rayîr ra şîyêne. Ez semedê karê xo yê keresteyan şîyêne verê Mîtrî Mîtrîçî. La no çîyo bilenet vejîya mi ver û gaz da engişta mi. Hunerê mi hunerêko zehmetin o û ez bi engiştananê xo hunere xo vejena orte. Ganî wayîrê nê kutikî tezmînat bido mi. Beno ke ez nêeşkî yew hewte na engişta xo bileqnî. Gelo qanûn vano ke ganî ma vera heywananê haran sereyê xo ronê? Eke kutikê her kesî merdiman gaz bikero se beno?”

Oçumelov çend rey têdima kuxa. Rîyê xo kerd tirş û va:

“Himmmm…Belê bele!”de biewnênê mi ra…. No kutik kam o? Ez gereke ey rê nêverdî. Gereke ez nîşanê înan bidî ke, merdim kutikê xo wina veradaye nêverdeno! Ez gereke bimusnî înan ke merdim gereke qanûnan nêpelixno. Hînî wext ameyo ke ma ceza bidê kesanê ke qanûnan peygoş kenê.! Eke no kutik yê kam qeşmerî yo ganî bêro cezakerdiş. Gereke ez bumusnî înan ke ganî merdim heywananê xo bi hewayo veradaye nêverdeno kuçeyan.” Oçumelovî venga polîsê bînî da û ey ra waşt wa wayîrê kutikî ca bikero û ceza bido ey. Ancî Oçumelovî waşt wa kutik zî bêro îmhakerdiş. Goreyê ey beno ke kutik qudiz û gerrin o. Vengê xo kerd berz û wina dewam kerd “Ez şima ra vana. No kutik yê kamî yo?”

Mîyanê qelebalixî ra yew veng berz bi. “Seke ez zana no kutik, kutilê General Jîgolovî yo”

Oçumelov “To va yê general Jîgalovî yo? Himmm… Eldirîn hela ardim bike ez nê paltoyê xo vejî… Off, yaw hewa zî zêde ra germin bîyo. Varanêko germin varayo.” Wexto ke Oçumelovî wina va ewnîya Karyutînî ra:

“Ez kena nêkena çîyêk fehm nêkena. Senî beno ke no kutik to gaz kerdo? Senî beno ke kutikî xo resna engişta to? No kutik hema zaf qijkek o, la ti yewêko qerase yî. Belkî yew mix şîyo engişta to ro. Belkî ti seba ke tezminat bigîrî zûran kenî. Ez merdimanê sey şimayan baş nas kena! Şima hîlekar ê û sey şeytanan ê.”

Polîso bîn zî destek da Oçumelovî “Beno ke kutikî dir yarî kerd û semedo ke yarî bikero cixarayê xo zinca ey ser o hona kerd. Û heywanî zî xo pawit û gişta ey gaz kerd. Hem no Kuryukîn her tim wina ehmeq o.”

Kuryukîn binê vateyanê polîsî de nêmend û qêra ey ser

“Şaşîyo ehmeq zûrî meke! To pê çimanê xo dî mi wina kerd. Ti qey îftîra kenî mi. Serkomîser Oçumelov merdimêko biaqil o û elbet zano kam zûrî keno kam raşt vano. Eke ez zûrî kena wa mehkema cezaya mi bido mi. Qanûn de ca dîyo ci. Heme merdimi seypê yê. Yê mi zî birayê min o polis esto. Wa xebera şima bibo…”

“ Ez minaqeşe nêwazena.!”

Polîs xo bi xo xorîn-xorîn fikrîya û seke çîyêk ame ey vîr û va “Ney, ney no kutik, kutikê Generalî nîyo. Kutikê Generalî yo ke maneno nê kutikî çin o. Kutikê ey pêro cinsê kutikanê seydvanan ê.”

“Ti baş zanî”

“E, ez baş zana.”

“Seke ti heqdar î! Kutikê Generalî pêro kutikê erjîyaye yê. Heme zî way ê. Hele biewnêne ney ra. No kutik senî gerrin o. Bêruçik û pîs o. Însanî winasî yew kutikî se kenî ez nêzana. Eke wina yew kutik Moskova û Petersbuk de bêro vînayîş şima zanê se beno? Ca de yeno îmhakerdiş. Biewne mi ra Kuryukîn, ti dewaya xo de heqdar î. Ez to ra vana, peyê nê karî merverde! Ca de dewaya tezmînatî ake. Wayîrê nê kutikî kam o wa şerme de bimano û hêna-hêna wina yew çî nêkero.”

La tem a viste de yewêk mîyanê qelebalixî ra qêra

“Ez yeqîn kena ke no kutik, kutikê Generalî yo.”

Serkomîsero ke eşnawit kutik, kutikê Generalî yo ca de mîyanê areqî de mend.

“Himmm! Hela ardim bikerêne ez paltoyê xo vejî. Yew vayêko pîs ame. Serdinî ver heme leşa mi recefîyena. Nê kutikî bigêrêne, berênê keyeyê Genaralî. Keyeyê Generalî ra vajêne hela no kutik, kutikê şima yo yan ney? La înan ra vajêne eke yê înan o wa hînî nêverdê teber. Beno ke kutikêko qîmetin o. Û beno ke tay heywanî cixarayê xo zinca ey ser o hona bikerê. Eke nê merdimi sey heywanî wina çîyan bikerê cayêk de wina kutikê weşî nêmanenê. Kutikî heywanê nazik ê. Heey! ti; o deste xo hewa ra bîyare war. Serehuşk! No heme qebehatê to yo.!”

“Hele biewne, emirberê Generalî hê yenê. Hela ma înan rê pers bike. Heey Prokhor hela bê tîya! Heey ez kamî ra vana bê tîya.! No kutik, kutikê şima yo?”

“Ney willahî. Mi heyatê xo de wina yew kutik nêdîyo û ma çi rey wina yew kutik wey nêkerdo.”

Oçumelov “O wext îcab nêkeno ke ma hîna zêde şi ser. No kutik bêwayîr û veradaye yo. Gelo îcab keno ma tîya de hîna zêde bimane û na mesela ser o qisey bikê? Eldîrîn ez ha to ra vana! Hanî to ra vana, no kutik, kutikêko veradaye yo. Ti hema çi vindenî? Nê kutikî berênê îmha bikerênê û wa na mesela zî tîya de biqefilyo.”

Prakhorî reyna va “No kutik, kutikê ma nîyo. No kutik, kutikê birayê Gerenalî yo. Birayê Generalî çend rojî verê cû ameyo tîya. Generalê ma winasî kutikan ra hes nêkeno. La birayê ey nê kutikarn ra hes keno”

“Çii? Birayê Generalî ameyo? Mi fehm kerd. Demekî Viladimîr Îvanîç ameyo tîya?

Oçumelov bi eşnawitişê na xebere zaf bibi keyfweş û qêra. Gonî amey rîyê ey û dest bi huyayîş kerd. “Hele biewne ci ra! Demekî ameyo û xebera mi nêbîya. Gelo tîya de hînî timî maneno yan ney?

“Bele eynî wina yo. Hînî her tim tîya de maneno birayê Generalî.”

Oçumelovo ke zaf bibi keyfweş vengê xo kerd berz.

“Weyy gidî wey! Mi zaf waştêne o bivînî. Werrekna mi o bidîyêne. Demekî kutik, kutikê ey o. Ez zaf bîya keyfweş. De nê kutikî tîya ra berênê. Hela biwenênê ci çiqas zî şirîn o no kutik. Gelo no kutiko qijkek senî gaz dano enqişta yewî ro. Hah hah haa? Bê tîya kutiko delalî. Senî zî recifyeno. Senî weş laweno. Homa senî wina çîyanê weşan dano na dinya. Wey homayo!!! No kutik çiqas şirîn o.

Prokhorî zî venga kutikî da û o şa xo ver şi. Qelebalixo ke amebi pêser giran-giran vila bîyêne û her kes şîyêne karê xo ser. Her kes pê Kuryukînî huyayêne.

Oçumelovî paltoyê xo pişt xo ya, ewnîya Kurykîn va “Ti vînenî senîn a.” û mîyanê bazarî ra rada şi”

Çarnayîş: Enwer Yılmaz

Çalakîya ke hewteyê 1110 de ameye kerdene xeylê pawitoxê heqan tewrê ci bîyî û fotografê kesanê vînîbîyayeyan û vilîkî ameyî kiriştene.

Çalakîye de aqibetê babîyê çar domanan Hasan Gulunayî yo ke hetê polîsan ra ameynê teqîpkerdene û 20ê temmuza 1992yî de gama ke keyeyê xo ra şîyênî cayê karî ame destbendkerdene û ame destbendkerdene û vînîkerdene, ame persayene.

30 hezar nanê verênî yê ke fabrîka de ameyî berhemardene, tewr verê Baglar Dörtyol, Berê Koyî, Seyrantepe, Ninova, Cadeyê Sakarya û Huzurevlerî, nuqteyanê vilakerdişî yê dîyarkerdeyan de bêpere vila bîyî. Berhemê Nanê Şarî yê ke tehmkerdişê xo yê verênî hetê hemwelatîyan ra ame kerdene, rojanê ameyoxan de akerdişê fermî yê fabrîka ra dima do biresê şarî.

Prosesê perwerdeyî de kursîyerî, pê ceribnayîşê teknîkanê cîya-cîyayan dîzaynanê orîjînalan hazir kenê, tecrubeyê berhemardişî qezenc kenê û qabîlîyetanê destan aver benê. Atolyeya ke bi beşdarîya 30 cinîyan ame bicaardene, amanc kena ke cinî qabîlîyetanê xo ser o berhemardiş qezenc bikerê û bieşkê bikerê erjê ekonomîkî.

Ömer Faruk Özçelîko ke giran birîndar bi, nêweşxane de bi pêro mudaxaleyan zî nêxelesîya û weşîya xo vîndî kerde.

Derheqê qeza de tehqîqato ke ame dest pêkerdiş dewam keno.

Etîk beşê ke hîra û têgehê ke mûhpem o. Sewbîna ke etîk beşê ke hîra û têgehê ke mûhpem o; zaf teorîyî, quramî, rêbazî estê. Ma heme teorî, quram û rêbazan ser o nê vinderenê. Bi goreyê fikrê ma çar rêbazê etîk yê bingehînî estê. Ma do nuşteya xo nê çar rêbazanê bingehîyan ser o înşa bikere. Seba ke ma rêbazanê etîk bi teferuat analîz bikere, tayê agahî yî lazim ê. Ma do ewela nê agahîyan ser o vindere. Beno ke nuşte de taye vateyê bêrê dorna kerdene. Mi bexişnayene.

Ma bi persan dest pê bikera. Ganî însan senî biciwîyo? Başî û xirabî çi yê? Yew exlaqo raştikên û exlaqo xelet senî ciya beno? Etîk serebût û çalakîyanê exlaqî de manaya yew ziwanê exlaqî ser o analîzan dano etud kerdene.[1] Fikirê etîkî yew fikiro şexsî yo. Xebata ke etîkî ser o yena kerdene, yew xebata şexsî ya. Xebatanê etîkî ser o zî yew fikiro hempar çin o. Hokê ewnîyayîşê yê cîya-cîya est ê. Derheqê etîkî de metod û rayê cîya-cîya est ê. Her fîlozof goreyê fikirê xo hoka ewnîyayîşê xo awan kerda. No semed ra yo ke zanist, munaqeşe, şirove, rexne, ray û metodê etîkî zî şexsî yê.

Tarîxê felsefe de, derheqê babetanê etîk û eqlaqî de pers, hoka ewnîyayîşî, pênas, taybetmendî, pers û cewab, ray û metodê cîya-cîya est ê. Tarîxê felsefe kehen û verên o. Nê tarîxê kehen û verênî de felsefe dewrê entîkî ra sey zanistê dîsîplînî bi yew hawayo formê sîstematîkî dest pê kerdo.[2] Sey yew binbeşê felsefe yê qedîmî etîk zî yew hawayo sîstematîk no dewr de dest pê kerdo. Goreyê fîlozof, çime, pers û cewab, dem û wext, ray û metodan na çekuye cîya-cîya yena pênas kerdene[3]. Na nuşte de bi hawayo hîra taybetmendîyanê hoka ewnîyayîşê nê metodan ra ameyo behs kerdene. Belê derheqê mefhûmê etîkî de hetê muhtewa ra, hetê pênasî ra, hetê taybetmendî ra, hetê çimeyî ra, hetê persî ra, hetê cewabî ra, hetê xebatan ra, hetê munaqeşeyî ra, hetê şiroveyî ra, hetê rexneyî ra û hetê metodî ra yew fikiro pardar çin o.[4] Reyna zî tarîxa etîkî de rêbazê bingehînî estê. Na nuşte de bi goreyê hawayê ewnîyayîşê ke hîrayî taybetê nê rêbazan do bêro nuştene.

Bellê etîk de; tedayî ra, pênasî ra, taybetî ra, çimeyî ra, persan ra, ciwaban ra, xebatan ra, munaqeşeyan ra, şîroveyan ra, rexneyan ra û rêbazan ra hemparî yê ke çin yo. Babetê etîkî yê tetbîqî ciwîyayîşê rojane yê komelî de yew cayo hîra gênê. Her grûbe, her meslek, her gure, her kar goreyê xo qaydeyanê etîkî yê tetbîqî ra îstifade keno.[5]

Exlaq pratîk kerdişê etîkî yo û pratîkerdişê etîk bi haweyê ko tetbîqi yeno kerdene û bî teorîya etîkê tetbîqî ameyo namkerdene. Etîkê tetbîqî ser o zî munaqeşeyê ameyê kerdene û ciwîyayîşê rojane de alozîyê ke wejyenê meydan bi qeydeyê teorîya etîkê tetbîqî yenê careser kerdene. Babetê etîkê tetbîqî ciwîyayîşê komelê rojane de cayê ke zêdeyîn gênê. Her grûbe, her mesleke, her gure, her kar goreyê xo qaîdeyanê etîkê tetbîqî ra feydedar beno.[6] Etîkê tetbîqî goreyê grûb, meslek, gure, karan yeno name kerdene. Etîkê tetbîqî sey bîyoetîk, etîkê heywanan, etîkê derdorî, etîkê komelî, etîkê polîtîkî, etîkê huqukî, etîkê karî, etîkê meslekî yenê name kerdene.

Seserra 21ine de pêroyîya rojawanî, ewropa û amerîka bitaybetî tirkîya de warê akademî de etîkî ser o munaqeşeyê hemdemî dewam kenê. Netîceyê nê munaqeşeyan de hema zî derheqê etîkî yew fikiro hempar nêvirazîyayo. Goreyê fikirê fîlozofan metodê cîya-cîya, teori, uslûbê nezerî virazîyayê. Bi nê hawayî reyde termê etîkî binê nê tesîranê cîya-cîya de mendo.[7] Heme dinya de derheqê etîkî de xebatê cigêrayiş û nirxnayişî yenê kerdene. Bi açarnayîş reyde nê xebatî heme dinya ra vila benê. Ma zî seba na xebate nê xebatanê açarnayîşî ra îstifade kerdo.

Seke ma cor de zî îfade kerdbi, derheqê etîkî de xebatê cigêrayîş û nirxnayîşî yenê kerdene. Nê xebatî zî bi açarnayîşî reyde dinya ra vila benê. Seba na xebate ma nê xebatan ra îstifade kerd. Fred Feldman derheqê problemê etîk û exlaqî wina vano; ma ser çi biqewimîyê nê pêro benê babetê etîk û exlaqî. Nê bîyayîşî zî ma kenê wayîrê zanayîş û fikiranê akerdeyan. Eke manaya çekûya etîkî bêro kerdene, yeno vînayene ke na mana tena bi sereyê xo bes nîya. Çunke hetê na manaya etîkî de ganî çekuya exlaqî zî bîyera zanayene û mana kerdene. Goreyê tayê fîlozofan etîk, warê felsefe de cigêrayîşê felsefeya exlaqî yo. La exlaq çi yo?[8] Gelo exlaq yew fikir o? Yan zî exlaq yew dezgeh o? Beno ke yew menzûmê qaydeyan bo. Fred Feldman çekuya exlaqî sey yew term ney sey yew name pênas keno û çekuya exlaqî bi mefhûmê sifetî reyde têkildar vîneno. Fred Feldman çekuya exlaqî ney, hukmê exlaqî, çalakîyê exlaqî, peymeyê exlaqî, qaydeyê exlaqî şuxulneno. Hukmê exlaqî cîya keno û taybetmendîyê hukmê exlaqî hukmanê bînan ra cîya vîneno. Çunke hukmê exlaqî termê erje yan zî îfadeyê erje yê. Yanî hukmê exlaqî; rastî, xeletî, başî, xirabî, zorî îfade kenê[9]. Hukmê exlaqî seba heme kesan sey yew mana erje îfade nêkenê; goreyê kes û komelan nê hukmê exlaqî vurîyenê.

I.Kant objeyê felsefeya pratîkî mefhûmê praksîsî name keno û bi etîkî reyde têkildar keno. Seserra 18ine de I. Kantî xebatê xo yê etîkî yê xoser bi metodê fezîletî dayê şuxulnayene. Rastikênkerdişê yew cuya rastî, çalakîyanê rastikênan ê zanistî ser o xebatê muhîmî kerdê. Tarîxê felsefe û etîkî de I.Kant yew cayo xoser de ca gêno. Çunke I.Kantî hem felsefe de hem zî etîkî de rayîrê neweyî akerdê. I.Kantî tarîxê etîkî ser o yew cigêrayîşo xoser kerdo. Bingeyê etîkî metodê fezîletî ra girewto û yew metodo newe awan kerdo.[10] Nê cigêrayîşan ra pey metodê xo yê xoser awan kerdo. Goreyê ferasetê I.Kantî cuye de fezîleto tewr muhîm waştişê azad û qaydeyê azadî yo. Mefhûmê etîkî yê muhîmî yê I.Kantî, rexne, aqil, xasî, waştiş, azadî, qaydeyî, anomî û maksîmî yê. I.Kant persê azadî çi ya? persayo. I.Kant cewabê nê persî zî bi xo dayo. Goreyê I.Kantî azadî yew fikir, yew îdea yo û kokê nê îdeayî zî sey yew aqilê xalîsî nîşan dayo. Cuye de îdeayê azadî, bi qaydeyê exlaqî reyde yenê pratîk kerdene.[11] Exlak kokê xo îdeayê azadî ra gêno.

I.Kantî, aqilê xalîs û aqilê teorîkî têvernayê û îfade kerdo ke aqilê teorîkî antînomîyan ra (pêkewtişan) virazîya yo. Aqilo teorîk, xo antînomîyan ser o awan keno û dualîtan virazeno. Dualîteyî zî yew çî nêdanê fehm kerdene. Goreyê I.Kantî dinya de erja çalakîya yew subjeyî bi peymeyê maksîmî yê nê hîrê fermananê bêşert û mercan reyde yeno fehm kerdene. Peymeyê exlaqî senînîya waştişî ya başî reyde têkildar o.

B.Spinoza fîlozofo xosere û herrî muhîm yê felsefeyê seserra 17in ra yo.[12] B.Spinoza, taqîpkarê R.Descartesî, hemdemkarê G.W.Leibnizî yo. Eserê R.Descartesî yê bi name Prensîbê Felsefeyî (Principia Philosophiae) ser o yew şiroveyê geometrîkî kerdo û eserê xo yê Etica nuşt o[13]. B.Spinoza sey yew fîlozofo panteîst yeno nas kerdene. Bikilmî panteizm sey seveknayîşê yewbîyayîşê Homayî yê têdeyî yan zî yewbîyayîşê Homa û kosmosî yeno pênas kerdene. Bingeyê panteîzmê B. Spinoza yewkerdişê materyalîzm û spîrîtûalîzmî yo[14]. Felsefeya dînî de fîlozofê panteîstî zaf ê. La panteîzmê B. Spinozayî panteîzmê fîlozofanê bînan ra cîya yo. Na cîyayîya B. Spinozayî sey yew uslûbê xoserî yo. Goreyê neqlkerdişê Hilmi Ziya Ülkenî, sîstemê fîlozofê Îslamî Îbn Arabî û sîstemê B.Spînoza yew şekilo pêroyî yewbînî menenê la netîce de yewbînî ra cîya benê.[15] Çunke tasawufî de fikirê ene’l heq yan zî wehdet-î wucud yew cayo muhîm gêno, no fikir zî meneno fikirê panteîzmî. Kitabê B.Spînoza Etîka, rasterast mefhûmê etîkî ser de nîyo. La nê kitabî de B.Spinoza sîstemê xo yê felsefeya etîkî awan kerdo.

Hetê açarnayox Y.Gurur Sev ra kitabê Aristotalesî yê bi name Etîko Pîl/Fezîletî û Xuyê Xirabî[16] ziwanê tirkî ra ameyo açarnayene. Ma seba na xebate nê kitabî ra zî îstifade kerd. Arîsto dewrê entîkî de seba fikirê felsefe yew cayo muhîm gêno. Arîstoyî problemê etîkî de metodê Platonî şuxulneno. Çunke Arîsto, şagirdê Platonî yo. Labelê Arîsto bi rexnekerdişê sîstemê felsefeya Platonî reyde sîstemê felsefeya xo awan kerdo. Hetê metodî ra Arîsto zî metodê fezîletî şuxulnayo, metodê xo de muhîmî daya zanistîya fezîletî ser. Arîsto etîkî ser o eserê xoserî nuştê. Esero bi name Etîko Pîl (Magna Moralta) nê eseran ra yew o. Arîstoyî tarîxê etîkî de yew rayîro newe akerdo û mefhûmê etîkî ser o eserê xoserî nuştê. Mefhûmê etîkî ser de yew tesîro muhîm verdayo. No tesîro ke yeno behs kerdene seba xebatanê etîkî yê rojane zî vîyartbar o. Arîstoyî fikiranê etîkî yê verênan ser o heme metod, qaydeyê zanistî, ekolî analîz kerdê û yê rexne kerdê. Kêmaneyê înan nîşan dayê û înan ser de fikirê xo yê xoserî yê derheqê etîkî tetbîq kerdê. Arîstoyî etîkî sey yew beşo xoser awan kerdo. Derheqê metodê fezîletî de melumatî dayê. Fezîletî bi xuyan, xuyî zî bi xuyê ruhan pênas kerdê. Arîstoyî dima ra fezîletî binê nê di beşan de tesnîf kerdo: Fezîletê fikirîyayîşî (dianoetika aretai), fezîletê karakterî (ethikaî aretai) yan zî fezîletê etîkî.[17] Goreyê ferasetê Arîstoyî, fezîletê fikirîyayîşî (dianoetika aretai) mîyanê deman de tecrubeyan reyde aver yenê û perwerdeyî ra virazîyenê. Fezîletê karakterî (ethikaî aretai) yan zî fezîletê etîkî yew musayîşê dergûdila reyde virazîyenê, manaya xo ya xuy û karakterî ethosî ra gênê. Manaya etîkî ya tewr kehene xuy û karakteran de pêresena. Xuy û karakterî taybetmendîyanê kesan de peyda virazîyenê. O semed ra yo ke manaya etîkî yena manaya xuy û karakterê kesan. Goreyê Arîstoyî fezîletê karakterî(ethikaî aretai) yan zî fezîletê etîkî yeno manaya xuy û karakterê kesan. Kesî bezraya nê xuy û karakteranê xo, verênanê xo ra ra gênê, nê zî serebûtanê însanî de limite yê. Nê xuy û karakterî yew musayişo derg û dila de nesilîyenê. Fezîletê karakterî(ethikaî aretai) yan zî fezîletê etîkî seba yew cuya başe, yew edaletê şexsî û yew çalakîya raştî xuy û karakterî yew musayişo derg û dila de virazîyenê. Nê fikirê Arîstoyî perwerdkerdişê etîkî de yew cayo muhîm gêno. Çunke goreyê Arîstoyî, fezîletê etîkî perwerdeyî reyde aver şino û kesê ke perwerdeyê etîkî gênê benê kesê bifezîletî. Seke nê melumat û cigêrayîşan ra zî yeno vînayene hetê muhtewa, tedeyî, pênas, taybetmendî, metodî ra, qayde û teorîyanê etîkî de yew fikiro hempar çin o. Her yew cigêrayox, nuştox yan zî fîlozofî hetê muhtewa, tedeyî, pênas, taybetmendî, metod, qayde û teorîyan ser o cigêrayîşê cîya-cîya kerdê.

Nê malûmatî sewbîna etudkerdişê muhtewaya metodanê etîkî yo. Goreyê xebatanê felsefe, tarîxê etîkî yê umûmî de çar metod, teorî û awirê bingeyinî ameyê qebul kerdene. Nê qebulkerdişî de yew şekilê tarîxî perspektîfê averşîyayîşê fikirê etîkî ca girewto. Na xebate de perspektîfê ma bi yew metodê sîstematîkî reyde mîyanê tarîxî de etudkerdişê etîk û metodanê etîkî yo. Sewbîna zî averşîyayîşê etîkî de etudkerdişê muhtewaya metodanê etîkî yo. Ma do rêbazê etîk yo bingehîyan ra bextîyarî û şahî ser o dewam bikera.

[1] Muastafa Hünkaroğlu, Etîk Kodlar, İhtîlaf Teorisi, KDY Yayınları, İstanbul, 2022 r. 36.

[2] Ahmet Arslan, Felsefeye Giriş, BB101 Yayınalar, Ankara, 2017, r. 39.

[3] Bedia Akarsu, Ahlak Öğretileri, Remzi Katbevi,İstanbul,1982, r. 29.

[4]Ahmet Cevizcî, Etik- Aklak Felsefesi, Say Yyaınları,İstanbul, 2024, r. 56.

[5] Murat Omay, Çağdaş Etik Tartışmaları, Vakıf Bank Yayınları,İstanbul, 2023 r. 39.

[6] Omay, Çağdaş Etik Tartışmaları, r. 68.

[7] Omay, Çağdaş Etik Tartışmaları, r. 92.

[8] Fred Feldman Etîk Nedîr, Fol Yayınları, 2023, r. 15.

[9] Feldman, Etîk Nedîr, r. 25.

[10]I. Kant, Ethıca- Etik Üzerine Dersler,Fol Yayınaları, 2023, r. 20.

[11] I. Kant, Ethıca- Etik Üzerine Dersler, r. 157.

[12] B. Spinoza, Etika, Doğubatı Yayınaları, Ankara,2024, r. 15.

[13] B. Spinoza, Etika, r. 9.

[14] B. Spinoza, Etika, r. 9.

[15] B. Spinoza, Etika, r. 10.

[16] Y. Gurur Sev, Magna Moralta, Erdemler ve Kötü Huylar, Pınhan Yayıncılık, İstanbul, 2022.

[17] Sev, Magna Moralta, Erdemler ve Kötü Huylar, r. 11.

şakirê bedîh

kewê gozel

şakir lacê bedîh'o

bedîh lacê mihê zîli yo

Eşîra zîli ra yî

bi vateyî birayî yî tefîq'î

Bawkal û bapîrê yin herêma (mintiqe) Rewan

dewa Qerqa di cuwîyenî

Dewa Qerqa nizdîya koyê elegez'î ya

Serra 1917 ra pey kalikî şakiro mihê zîli

keyeyî xo erşaweno elajgir'î dewa topraqqalî

la o hewt serî ûca maneno badî yeno

Hewt gedeyî mihê zîli estbî

Xalit, ûsif, Emer, Bedîh, Xatê, îsmaîl, Tewrat,

dat'î sakiro yî Xalit wextê xo di o zî dengbêjo ki namdar bîyo hema çewres serre yo rehmet keno,

Şakiro serra 1931(kimlik di 1936)dewa topraqqalî de maya xwu ra beno,

Way û brayî şakiro'y inî

SELÎM, SALIH, ŞAKİR, SEÎD, ALİYA, TEFÎQ, FAÎQ,

SIDÎQ,MİHEMED, XALİD, NAÎLE, SUWEYLA,

pîyê şakiro'yî bedîh keye yî xo beno cemalvêrdî

(dewa cemalvêrdî deşta ıntabê

ıntab verî ko'yî Qertewîn'î ya,

deşta Dutax'î ra vanî ıntab

Dutax' navçeyî agirî'yî yo)

wexto ki bedîh şonu cemalvêrdî

gedeyî bedîh selîm, Salih, şakir, û seîd,bîyî

şakiro o xext 5-6 serre beno

gedeyî û ciwaney şakiro dewa cemalvêrdî di vêrena

Şakiro hema 6-7 serre yo

sakiro û brayî ci saih bi monikî damaçêy pîyî xo

gînî tede kaykenî salih yarîra varnîya damaçî tadonu şakir û piranonu damaçe teqeno

kursî rî guneno lingay kursî çeneyî şakir gunena çeneyî yî dirbetin beno

Gule sêneyî yî kûweno û tede maneno

benî Dr tedawî kenî başbeno

la heta peynîya emrê xo zî bi aya dirbetini kuxuyayni,

Dewa cemalvêrdî bena destpêka dengbêjîya şakiro

dewa cemalvêrdî di sewbîna dengbêjî namdar zî estbî Evdalê zeynikê û Bedîhê çavşûşe

Evdalê zeynikê zî dewa cemalvêrdî di ameyo dinya

Şakiro deyeronî xo vernî di

Bedîhê çavşûşe ra museno

wexto ki şevbêrk benî Bedîhê çavşûşe şakiro yî beno cemheto klaman pê dano vatiş

Şakiro 10 serre ra heta 18-19 serre yî ya xo

sey şagirtî Bedîhê çavşûşe

bonderî esas û qeydeyî dengbêjî yî beno

na seran di pîyî sakiro yî wazeno ki sakiro kar û xebata keyeyî biko

la şakir goş nêdonu kar û xebata keyeyî

mezgî xo dano deyer klam û dengbêjî ser

o tim û tim şonu dengbêj Bedîhê çavşûşe het,

Şakiro hinî dengbêjanî namdaran geyreno

wazeno bibo namdar,

na bênete di sakiro zerî gîno aşiqî yew keyna beno

esmera şûkrî

şakiro deyera esmera şûkrî virazeno vano

bi na klami şakiro nam dano hinî yeno şinasnayiş

esmer bi yewnîra zewecîna

hinî namê klamo beno esmer namê keynekonî bîno beno esmer û bi veng û sewtî şakiro yî ra yenî qîrayîş,

badî zewaca esmeri

şakiro yewna keynek bi namê Dîlber'i ra heskeno

dîlberi remneno 17 serre beno tede zewecîno

2 serrî zewacê yî serra vêreno

Bi pî û birayanî xo keyeyî xo barkenî benî

Qereyazî dewa gazbêl'i

çend serr badî barkenî şonî dewa çixirxan'a corîn(Jor)

badî reyna barkenî şonî milazgir, dewa toraqa

La rêyna ageyrenî Gazbêl'i,

serra 1960 di bi waştenî pî yî

bi kulfetkî keyeyî xo benî edene heta 1966 i

edene mehleya mîrzaçelebî manenî

reyî ewilî vengî xo 1962-63 di teyp di qeyd keno

la çi heyf ki o qeyd hema nameyo veynayiş

reya didîni edenedi zewecîno

1966 di agêreno şino mûş

heta 1968 mîyanî mûşî û dewa mûşî ewran'di maneno,1968 di agêreno Qereyazî

nameyî dengbêj şakiro hinî heme cayonî

Kurdistonî de vecîno û yeno şinasnayiş

1971 di şonu Almanya çend mengî uca de maneno

badî reyna şonu yeno,

Şakiro reyna koçber beno

ina rey Barkeno şonu enqere

2 serrî enqeredi manano la uca debar nêkeno

Barkeno şonu îzmîr

hîri serrî zî îzmîr di cuwîyeno

serra 1996 di îzmîr di şonu rehmet

Mezelê ci altintax de yo.

Ewro 30 serrî yo ki ma şakiro vindî kerdo

Homay rehma xo pêbikero...

Kurmancî ra açarnayîşî zazakî

munzur can

05/062026...

çavkanî (kaynak)

ANATOLOJİYA

DENGBÊJAN

DENGBÊJ ŞAKİRO...

Mehkeme qerar da ke na ceza vîst teqsît bo.

Wekîlê torinanê Şêx Seîdî Avukat Ensar Fırat, hesabê xo yê X ra beyanatêk da û va ke ê do her wext vera hêrişanê ke xatîraya Şêx Seîdî yenê ekrdene micadele bikerê.

Goktaş, 2ê Temuze de wexto ke teberê welatî ra agerayêne, Teyaragehê Îstanbulî de ame girewtiş û ey berdî Merkezê Emnîyetî yê Îstanbulî. Goktaşo ke emnîyet de îfadeyê xo da, şewêk uca de mend.

Komedyen Deniz Goktaş Adliyeya Çağlayanî de zî îfade da dozgerîye. Dozgerî bi waştişê tewqîfkerdişî şawîya dadgeh. Dadgehî zî bi sûcdarîya ke “heqaretê serekkomarî kerdo” û “ercê dînî qij mojnayo” qerarê tewqîfkerdişê Deniz Goktaşî da.

zerenc hanîka cêro yena

Wilay çimsîyay mi hanîka cêro yena

erê wilay çem û çaxil pêşonena

wilay kêynêy bê qeder bo ez to nêkena

wilay zerencênay mi ALAWo serê vaco

wax ez to bena

wilay zerencênay mi

mi va koyê ma berzê koyono

wilay pûtêm ser şariko bind mekono

Wilay kûlê to da wo mi gono

wilay çimsîyay ez terseno tede mono

Lîla gûnêk gonê cahîlono

De heywax heywax

Wax zerencêna

Wilay sêrbon bawkê to

wilay kêynê sêrbon bawkê to doxaya(?)

erê wilay zerencênay mi

hanîka sero Roniştaya

Pûtê wilay to pêy awir çimo ez xapênaya

Lîla ti ALAY serênra nêtersaya

Lîla zerencênay mi wilay to ez xapênaya

wax caverdaya

Lîla kêynêy hîn êrewo helay şonî

Heyro beno ti xwu bidi kiştay bonî

Wilay ez û zerencênay xwu

Ma xwurî ina heli xebêrdonî

Lîla wa şar deway ma pênêzonî

Wilay şonî dayk û bawkê ma ra vonî

Wilay kêynêy wilay

yî ma rî benî dişmenî gonî

Wilay bênî cinawirî ma dim kewnî

Wilay kêymi to rî vêşo

Wax zerencênay mi

Lîla Darê deway ma tarîyo

Kêynêy wilay Darê deway ma tarîyo

ez to sero bîyo yabonîyo

erê wilay ez bîyo delû û sevdalîyo

Lîla kêynêy ez warişto wax ko ro şîyo

Lîla Darê deway ma valêrî

Lîla kêynêy bêwêy deway ma valêrî

Lîla zerencênay mi manena gilê Qebaxêrî(v)

Lîla ez Qayîlo to bîg şêrî

Lîla zerencênay xwu berî deşta cêrî

Lîla ax û heywax zerencênay mi

ez nêweşê bejna weşo

Lîla pûtê wilay to adir ALAY visto mi gono

Lîla ax û heywax zerencênay mi...

28/06/2026.

"Ma nanê helalî dima yê"

Ali Kılıç o ke Cadeyê Hz. Süleymanî de 35 serrî yo ke firincîtî keno, derheqê na xebate de wina va: "Nê germî ver de zî ma nanê helalî dima yê. Armancê ma no yo ke ma yew parçe nanê helalî berê keye. Pêro mucadeleyê ma seba ney o. Ma binê şartanê zaf giranan de xebatitîyenê û nan pewjenê. Wextê xebata zî ma zaf zêde yo. La ancî zî şikir ma razî yê. Kare ma zimistan weş û rehat o la hamnan ma binê nê germî de zaf zehmetî ancenê."

Bi xabarwesnayîşî ser o ekîbê îtfaîye û polîsî amey cayê qewimyayîşî. Adir bi mudaxaleyê ekîban ame kontrolkerdiş û hewnakerdiş. Ame zanayîş ke adir kewto qismê motorî yê wesayîtî.

Derheqê hedîse de cigêrayîş ame dest pêkerdiş.

Rêxistina Weşîye ya Dînya (WHO) derheqê hewayê germî de hîşyarîyêk da û va, kişta Ewropa de mîyanê 10 rojan de 1 hezar û 300 kesan ra zafer kesî weşîya xo vîndî kerda. Fransa de zî rayedaran da zanayîş ke, roja çarşemeyê vîyarteyî ra heta nika nêzdîyê hezar kesan normalî ra zêde merdê.

Serekê Pêroyî yê WHOyî Tedros Adhanom Ghebreyesus, nê zêdebîyayîşê germîye sey "kiştoxo bêveng" name kerd.

Goreyê daneyan, nêzdîyê 191 mîlyon merdimî welatanê sey Almanya, Polonya û Macarîstanî de, binê tesîrê germîya 35 dereceyî û cor de yê.

Wexto ke ma embazan reyde kom benê ma xo rê tereqnenê û qisey kenê, mijar ra mijar erzîyenê. Sey teyrane ma ge xo danê ser yew qîlî ge ma xo danê ser yew gilî ge zî ma xo danê serê hênîyanê awe û ma leq leq kenê. Roja ke mi xo şinasnayo ra heta eyro qiseyanê ma de eke ma bêrê serê şarê Kurdî timûtim tarîx ra yew deje, nika ra yew pênêameyîş û ameyox ra bêhêvîtî qisey bena. No bîyo sey yew efsaneyî, ziwan ra ziwan gêyreno. Sereyê ma de sey yew daxî, mêzgê ma de sey yew deqî yo. Çi wextî şarê ma ra yew cemat kom bibo û qisey bikero îlla ziwanê xo erzeno yew dejê şarê ma û peynî de zî yew xayîntiya reşe vejeno teber. Ma ge ge bi nê xayîntîyan şermezar zî benê feqet herkes zî na xayîntîye xo ra dur dano. Mîyanê çareyê ma de sey morê şermezarîye na vateya xirabi hertim est a. Kurdê Sunnî sucdarîye erzenê Elewîyan, Elewî erzenê komînîstan, komînîstî erzenê tarîqatan, tarîqatî erzenê cematan, cematî erzenê bêcematan, bêcemaatî erzenê pîlan, pîlî suc erzenê qijan welhasilî ne yew sucdarîye qebul keno ne zî sucdar vejîyeno meydan. Herkes bi nê qisêyan beno xayîn çunke çerxe tadîyena. Ecêba ma kurdî raşta ra xayîn ê?

Ez serê na mesela de fikirîyaya ecêba kurdî xaînî yan tayê kesî yan zî tayê qisimê însananê ke wazenê ma wina bifikir no fikir dekenê mîyanê ma. Hîşê ma dekerê têmîyan û ma peynîheval verdê. Hende bîyo ke neyarê ma hiş bîyê ma xo bi xo xaîntîya xo qisey kenê. Badê mi xo ra va ke "ecêba ma raşta ra xaînî yan zî na ma mîyan de yew zûra çarçetal a ha gêyrena." Ma sênî fehm kenê ma çi yê? Ez xo rê ewnîyaya cuya ma ya sosyale ra, ewnîyaya dîrokê ma ra, ewnîyaya rewşê ma yê pêameyîşî ra. Raşta ra zî ma pêameyîşî ra gelek dûrî feqet no zî seba xayîntiyê yew şarî bes nîyo. Yewna şare sey ma ez vana qey çin yo û çîyê ke şarê ma dîyo yewna şarî bidîyêne belkî nika dîrok zî ey xo vîrra kerdbi. Ver bi herban, qirkerdişan, talanan, surgunan, asîmîlasyonan de reyna zî bi giloverkî nizdîyê 50 milyon kurd est ê. No zî goreyê her milet nîyo. Wa zafîyê ma yew kîşt de bo ma reyna bêrê serê meselayê xo yê "Kurdî xayînê yan ney?"

Xayîn goreyê kamî ra xayîn goreyê çi ra xayîn. Xayîn goreyê ferhengê TDK ra manaya, o ke xiyanet keno, o ke nîyetê ci xirabo, o ke zirardayîşî, xemgînkerdişî û xirabîkerdişî ra keyf gêno yo. Xiyanet zî manaya, dest eştişê miqedesî, xirabî kerdiş de ya. Êyê ke nê her di çekuyan dekenê vîyeyê ma, ma sucdar vînenê û ma ra vanê şima xayînê û na xayîntîye kenê binê hîşê ma Tirk ê, Îranij û Ereb ê. Tewr zaf zî Tirkî wina vanê û wina vînenê. Eslê xo de serê na manaya xayîntî ra ma biewnî ma vînenê ke nê hîrî heme milet zî xayîntîya xasi kenê bima. Labelê ma eyro serê Tirkan de vindere.

Hema sereyê awanbîyayîşê Tirkîya ra ma biger û ma tek bi tek bimarne hela kam xayîn o.

1)Wextê herbê ûmumîyê yewin ra heta pêynîyê awankerdişê Tirkîya ra Kurdan paşt da Dewletê Osmanîyan û dewleta newe ya Tirkîya. Badê ziwanê Kurdan bi qedexe, şaristanê înan vêyşayê, mal û milkê înan talan bi, kurdî surgun bîyê. Qey yewî nêva tirkan wina kerdo û tirkî xayîn ê?

2) Tirkan dewletê Osmanîyan rijna Xelîfe û şêxulîslam surgun kerdê. Xelîfe û Şêxulîslam kuçanê şarî de yew halo pêrîşan de ganê xo da. Qey yewî nêva tirkan dest eşt miqedesî, îslam hewana ê dîn ra vêjîyayê, ê xayîn ê?

3) Tirkan kultur û tarîxê dewlete û xisûsî zî yê Kurdan heme bedilna. Heme miletê ke Tirkîya de bî bîyê nezan û cahîl. Qey yewî nêva tirkan ver bi Kurdan û miletanê bînan de hedê xo vîyarna, tirkî xayîn ê?

4) Tirkan nasnameyê xo ra û yê însanan ra zî çekuya îslamî hewana(qestê mi muslumanî ney ney îcab nêkeno nasnameyê însano nemusluman de îslam binuso) herunda îslamî de demokrasî û laîklîk ard. Qey yewî nêva tirkan Homayî ra rîyê xo tada, tirkî xayîn ê?

5) Tirkan va ma herunda camêrdanê xo ma camêrdanê bezreyî/toximî teber ra bîyarê. Yanî cinî û keynêyê xo milatanê bînan rê pêşkêş kerdê. Qey yewî nêva tirkan namus û heyayê xo roto, tirkî bîyê deyus û xayîn ê?

6) înan melayî û şêxî darde kerdê, ûmumxaneyî akerdê, Quranê pîrozî qedexe kerd. Qey yewî nêva tirkî xayîn ê?

7) Înan Ezan rê tehemul nêkerd ezan kerd tirkî. Kurdî rê tehemul nêkerd va: "tirkî qisey bike zaf qisey bike." Qîmê înan nêbi koyan ra zî nuşt "çi weş êyê rê ke vano ez tirk a." Qey yewî nêva heme ziwanî ayetê Homayî yê tirkî ayetê Homayî înkar kenê, xayînetê Homayî kenê?

8) Tirkan sade Kurdî ne Lazî, Çerkezî, Tatarî, Ermenîyî heme xo mîyan de xemênayê, ziwanê înan qedêna. Qey yewî nêva tirkan heme miletî asîmîle kerdê, ê xayîn ê?

9) Îslam hewana bes nêbi neyartîya xidare kerd bi muslumanan. Heta înan demokrasî zî girewt ey zî qetil kerd. Qey yewî nêva tirkî ne Homayî rê benê ne zî milet rê?

10) 1960î de derbeyo tewr verênî reyna tirkan kerd bi Ednan Menderesî û tayê însanî îdam kerdê. Qey yewî nêva tirkî xayîn ê?

11) 1971î de hukumat da îstîfakerdiş û îradeyê milete nêdî. Qey yewî nêva tirkî zorbe yê?

12) Êyê ke 1980î de reyna yew derbeyêko hema zî têsîrê ey est ê û însanî sey mêşinan kerdê hepsan biîşkenceyan dayê kiştişî Tirk ê. Reyna yewî nêva Tirkî xayîn ê.

13) 1997 de reyna hukumet bizorî ameyî îstîfakerdiş seba ke nêzana ekonomî îdare bikerê enflasyon pêl eştêne serê yewbînan reyna zî yewî nêva Tirkî xayîn ê.

14) Serranê 1900 ra heta eyro faîlî mechulî bi destê Dewleta Xorîne yê Tirkiya yenê kerdiş. Qey yewî nêva tirkî qetilkerdox ê?

15) Feto Tirk bi û derbeyê xo de însanê ke kiştê tirk, o ya ke Fetoyî kerd mîyanê dewlete Tirk bi. Qey yewî nêva nê tirkan keyeyê ma paymal kerdo?

Ma eşkenê bi seyan çî bimarne ke Tirkan xayîntî kerda bi dewlete, bi milete û bi neteweyanê bînan labelê kes nêvêjîyayo nêvato Tirkî xayîn ê. Qey ma xo sey yew mileta xayîne bivîne. Nê fikrî heme binhîşê ma de sey qodî qeyd kerdê nê dagirkerdoxan. Ma goreyê biratî ra biewnî înan îxanet kerdo bima. Ziwanê ma qedexe kerdo. Kulturê ma vînd kerdo. Bi hezaran însanê ma bixayîntî kiştê. Ma goreyê dewlete ra biewnî heme derbeyî, dexfikê Ergenekonî, Planê derbeyî yê Balyozî, faîlî mechulî înan mîyanê îxanet de kerdê bi nê însanan. Ma goreyê Îslame ra biewnî înan Xîlafet hewana, xelîfe û şêxulîslam surgun kerd, Qur'an û ezan qedexe kerd, camî û mendereseyî padayê, alfabeyê verînî hewana milete yew şewe de kerd zir cahîl û herunda înan de Demokrasî ard. Ûmumxaneyî, fabrîqayê reqîyî, qumarxaneyî, zulumxaneyî û xayînxaneyî înan akerdê. O ke ma ra vano şima xayîn ê wa bi zano ke xayîn zî ê yê, zalim zî ê yê.

Bi kilmî mîyanê her milet de xayînî est ê û mîyanê her milet de ehlê wijdanî zî est ê. Sênî ke yew milet bi çend heb xayînan nêbena xayîn yew milet bi yew di rindîyê xo zî nêbena hewl. Êyê ke wazenê ma dekê neyarê ma nê fikran dekenê aqilê miletê ma. No fikir plan û pirojeyê dewlete û yê însananê kîndaran o. Ma kurdî zî ganî bidîqet û biaqil hereket biker seba ameyoxê xo. Hêvî hertim wa dermanê ma yê xoverdayîşî bo.

21.02.2024

Forumê Aştî û Azadîye hetê Enstîtuya kurdî ya Amedî û Şaredarîya Bajarê Girdî yê Amedî ra ame organîzekerdiş,

Amed de siba wesîleyê Roşanê Ziwanê Kurdî ra bi nameyê “Rayîr û metodê ganîkerdişê ziwananê ke binê tehluke de yê” forumêk virazîya.

Na komxebate, hetê Enstîtuyê Kurdkî ya Amedî ra sey hîrê roniştişan amey hedrekerdene.

Roniştişo dîyin de babeta “Dezgehkîkerdişê Kirmanckî” amey munaqeşakerdene û Ehmedê Bira sey qalîkerdox û Nesîb Gultekîn sey moderator ca girewt.

*Na xebere bi destekê madî yê Sefaretxaneyê Almanya yê Anqara, çarçeweya 'Projeyê Xurtkerdişê Dezgehanê Medyaya Herêmî yê bi Wasitaya Mentorîya Mîyanneteweyîye û Vurnayîşê Dîjîtalî' de ameya amadekerdene, mesuldarîya muhtewayî aîdê dezgehê ma ya."