Mela Mehmed Elî Hunî mewlidê xo (Mewlidê Pêxemberî) serra 1971ine de nuşto. Mela Mehmed Elî Palu ra û dewê Hune (Beyhan) ra yo. Aşma Nîsane 1930î de ameyo dinya. O hema ciwîyeno û dewa xo de ronişeno. (19) Nameyê ey yê resmî Mehmet Alî Öztürk o. Derheqê cuye û mewlidê Mela Mehmed Elî de Şahap Yeşîlkayayî serra 2014î de bi kirdkî (zazakî) yew tez amade kerd. (20)

Mehmet Selîm Uzun û W. K. Merdimînî nê mewlidî transkrîbe kerdê. Mewlidê Pêxemberî serra 2004ine de kovara Vateyî de weşanîyayo. (21) Mewlid 266 beytan ra yeno pê. No mewlid 16 hecayan ser o ameyo nuştiş. Hetê edeb û hunerî ra mewlidêko zaf dewlemend o. Hem her rêze mîyan de hem zî peynîya her rêze de qafîye esta. Ziwanê mewlidê Mela Mehmed Elî Hunî ziwanê şarî yo. Ziwanêko lîrîk, sade, pak, zelal û şîrin o. No mewlid serra 2004ine de hetê Weşanxaneyê Vateyî ra sey kitab çap bîyo.

Mela Mehmed Elî gelek eserên hêja afirandiye.

• Mewlidê Nebî
• Zerra Haya (Ji 40 beytan pêk tê.)
• Qesîdey Tewhîd (Ji 33 beytan pêk tê.)
• Qesîdey Qebir/Ezabî Qebra Xuerî (Ji 20 beytan pêk tê.)
• Qesîdey Seîdî Nûrsî (1957 de nivisiye))
• Weqay Kerbela Hesen-Huseynî (1971 de nivisiye û ji 20 beytan pêk tê)
• Weqay Kerbela Hezret Hesenî (1970 de nivisiye û ji 20 beytan pêk tê.)
• Weqay Kerbela Hezretî Huseynî (1970 de nivisiye û ji 30 beytan pêk tê.)
• Qesîdey Peyxemberî (1972 de nivisiye û ji 20 beytan pêk tê.)
• Eqîdey Îman-Eqîdey Îslam (1970 de nivisiye û ji 66 beytan pêk tê.)
• Hîkmet Zazakî (1971 de nivisiye û ji 80 beytan pêk tê.)
• Edebîyato Zazakî Neqişnayo Pey Nakî (1971 de nivisiye û ji 264 beytan pêk tê.)
• Weqayê Koyî Ûhûdî Wefatî Hemzî (1972 de nivisiye û ji 81 beytan pêk tê.)
• Vengî Melî, Munacat Mehmed Elî (1974 de nivisiye û ji 22 beytan pêk tê.)
• Qesîdey Mekkî (1976 de nivisiye û ji 25 beytan pêk tê.)
• Qesîdey Medîna (1976 de nivisiye û ji 25 beytan pêk tê.)
• Yusûf û Zelixa
• Mîrac
• Hz. Suleyman û Belqisa
• Mewlido Zazakî” (22) ûhwd. (23)

Mewlidî Pêxemberî weha dest pêdike:

Bîsmîllahîrahmanîrrehîm

Namey Homay vac hêverî, pey namey Homay ak berî

Xeberî mewlidî weş xeber î; biwan mewlîd peyxemberî

Peyxember zaf aşiq resnaw`, yi qelbî aşiqan veşnaw´

Mewlîd peyxemberî beşnaw, biwan mewlîd peyxemberî

Peyxember pîl peyxember û, ha peyxemberûn ra ver û

Şerêf yi zî hemîn ser û, biwan mewlîd peyxemberî

Wi yew sayê sêr tebsî yo, beyîş peyxember ebsî yo

Ameyîş yî peynesî yo, biwan mewlîd peyxemberî

Ameyûş yî yew rehmet o, mewlîd yî di çîn zehmeto

Homay ma berû cenneto, biwan mewlîd peyxemberî

Homay wi yew rehmet dawo, vatiş mewlîd rind peymawo

Mewlîd peyxemberî ma wo, biwan bewlîd peyxemberî

Şima mewlîd yi gueştarî, dunya k’ esta hezey warî

Homay xwi rî bikîn zarî, biwan mewlîd peyxemberî

Gueştarî mewlîd yi keko, may xwi pî xwi ra yewek o

Wi holek o, wi xasek o, biwan mewlîd peyxemberî

Peyxembêr ma rind rindûn o, peyxembêr însûn cindûn o

Wi serekî hemînûn o, biwan mewlîd peyxemberî

Peyxembêr peyxemberûn o, wi rehberî rehberûn o

Wi me´denî xeberûn o; biwan mewlîd peyxemberî

Ti bizan peyxembêr tu kam, yûndes beytî verîn temam

Vaj ”es-selatû wes-selam”, biwan mewlîd peyxemberî

Ti wazenî xeyrû temam, vaj ”es-selatû wes-selam”

Ti wazenî cennet meqam, vaj ”es–selatû wes–selam”

IV- Mela Kamilê Puexî û Mewlidê Nebî

No mewlid Çewlîg (Bîngol) ra, dewê Puexe ra, hetê Mela Kamilê Puexî ra serra 1999ine de ameyo nuştiş. W. K. Merdimînî transkrîbe kerdo û kovara Vate hûmara 19ine de weşanîyayo. (24) Mewlid 104 beytan ra yeno pê. Bi wezna hece ameya nuştiş, her rêze (misra) 11 hece ya. Mewlidê Nebî serra 2003ine de sey kitab çap bîyo.

V- Mela Mehemedê Muradûn û Mewlidê Zazakî

Mela Mehemedê Muradûn (Mele Muhamed el-Murâdânî el-Gencî) destpêkê serra 2000ine de no mewlid nuşto. Reya ewilîne bi nameyê "Mewlûd w Eqîda Zazakî" bi herfanê erebkî sey broşurêke Konya de ameyo çapkerdiş. Dima serra 2002ine de W. K. Merdimîn û N. Celalî açarnayê alfabeya latînkî (transkrîbe kerda). (25) Mewlidê Zazakî 7 qisiman û 206 beytan ser o awan bîyo; bi 11 hecayan ameya nuştiş. Mewlida Mela Mehemedê Muradûn bi ziwanêko pak û weş ameya afirandiş. Mela Mehemedê Muradûn Darahênî (Genç) ra, dewê Muradûne ra yo.

VI- Mela Abdulkadir Muşêkî-Bîngolî û Mewlidê Nebî

Mela Abdulkadir Muşêkî-Bîngolî nê mewlidî nuşto. Mewlid 15 qisiman û 268 beytan (malikan) ser o awan bîya. Bi wezna hece (11 heceyan) ameya nuştiş. Na mewlid bi herfanê alfabeya erebkî ya û sey destnuşte 24 rîpelî ya. Mehmed Selîm Uzunî alfabeya erebkî ra açarnaya alfabeya latînkî (transkrîbe kerda) la hema çap nêbîya. Mela Abdulkadir Muşêkî-Bîngolî (Abdülkadir Arslan) eslen Çewlîg ra, dewê merkezî Muşêke ra yo. Nika dewê xo Muşêke de sey îmam û xetîb wezîfedar o.

VII- Bîlal-Feqî Çolîgî û Mewlidê Peximbêr – Qey Tutonê Zazon

Nuştoxê nê mewlide Bîlal-Feqî Çolîgî yo. Mewlid bi tîpanê erebkî û latînkî hetê weşanxaneyê Dîwan ra ameyo çapkerdiş. Goreyê nuştoxî, no mewlid seba tutonê zazayan ameyo nuştiş. Seba ke tutî ci ra baş fehm bikerê bi ziwanêko sade û zelal nuştîyayo. Bîlal-Feqî Çolîgî hema ciwîyeno.

Merdim eşkeno vajo ke ziwan qasê tarîxê merdimîye kahan o. Bênateyê merdiman de têkilîyî bi wasitaya ziwanî yenê kerdene. Merdim bi ziwanî tevgêrayîşê xo, fikir û ramanê xo ano ca. Tevgêrayîşê xo yê fîzîkî ra tepîşê heta ê hîsî, her çî bi ziwan yeno îfadekerdene. Helbet kê nêeşkeno vajo ke ziwan tena bênateyê kesan de yeno xebitnayene. Ziwan semedê heme gandaran unsurêko bingeyîn o. Coka nê tena bênateyê kesan de, ajalan ra tepîşê heta nebatan her tewirî, goreyê xo ziwanê xo awan kenê û şuxulnenê. Heta heta goreyê nêzdîbîyayîşê kuantumî, yanî bi fikiryayîşê kuantumîkî, her çî eslê xo de ganî yo. Goreyê nê fikrî eke her çî ganî bo, o wext beno ke ziwanê yew masa, defter, bardaxe… ûsn her objeyî zî est bo. Yanî merdim eşkeno vajo ke ça de gandarî bibo uca de ziwan est o.

Seke şima zî zanê merdim xora ganêko komelkî yo coka ziwan semedê merdiman wasitayêka muhîm a. Herkes bi ziwanê xo yeno dinya û cuya xo zî goreyê qeydeyanê ziwanê xo şuxulneno û domneno. Ziwan pergalêko ganî yo. Yeno dinya xo aver beno û goreyê şuxulîyayîşê xo zî ge-ge mîyanê demî de qedêno vindî beno. Merdim wexto ke yeno dinya bi ziwanê xo yê dayike cuya xo nas keno. Nasname, kesayet, hişmendî, xo her hetî ra averberdiş, cuye de ca dayîşê xo ûsn… Her çî girêdayeyê ziwanê dayîke yo. Ziwan, tewr muhîm zî ziwanê dayîke, tena semedê tekîlî nîyo helbet. Peynîya ci de tarîx, kultur, vîyarte, ameyox yanî hişêko gird est o. Yanî wexto ke ziwanêk vindî beno eslê xo de tarîx, kultur û bi esasî şarê ê ziwanî zî vindî beno.

Ziwanê dayîke tewr vernîye de nasname yo. Kiriştişê tarîx, kultur, vîyarteyê xo û awankerdişê ameyoxê xo yo. Wexto ke tutêk yeno dinya çi ke vîneno, yan zî tira çi ke aseno, bi ziwanê xo yê dayîke înan sembolîze keno û mana dano ci. Fikiryayîş û giseykerdişê xo goreyê şuxulnayîşê ziwanê xo yo.

Seke yeno zanayene, ronîyayîşê komare ra pey Tirkîya de hetê îqtîdarî ra xêncê ziwanê tirkî her ziwan ame qedexekerdene, şarê ke Tirkîya de ciwîyenê zî heme sey şarê tirkî ameyî pênaskerdene. Se serrî ra nat Tirkîya de kam ke bî îqtîdar, her hetî ra û bêmabêne kurdan û şaranê bînan ser o her tewir polîtîkayê asîmîlasyonî ramitî.

Îqtîdaran hewl da ke ziwanê kurdî komelî ra, şarî ra dûrî bifînê. Semedê nê zî hem ziwanê kurdî hem zî nasnameyê kurdî ser o her tewir polîtîkayê nêhesibnayîşî ameyî kerdene. Ziwanê kurdî sey ziwanêko nizm, sey ziwanêko bêerj, ziwanêko eyb ame vînayîş. Înan waşt ke bi şarî zî wina bidê qebulkerdene. Hende ke netîceyê nê polîtîkayan de êdî şarê kurdî zî wina nêzdîyê eslê xo û ziwanê xo bî.

Kitabê Waştî yê Murat Canşadî de hîkayeya “Ben Bu Gece Bir…” de zî bi esasî nê problemî ser o yeno vindertiş. Bi polîtîkayanê asîmîlasyonî, red û înkarkerdene şar ziwanê xo ra dûrî keweno, ziwanê xo ra şermayeno. No hetê komelkî û psîkolojîkî ra problemanê kompleksan zî vejeno orte helbet. Seke tirkî qiseykerdişê înan, înan keno “modern” yan zî “entelektuel”. Hîkaye de zî xora na babete ser o yeno vindertiş. Merdimêk hertim wexto ke embazanê xo reyde yeno têhet dest bi tirkî keno. Mesela çi beno wa bibo hema wazeno ke tirkî qisey biko û ca de ziwanê xo yê dayîke açarneno tirkî ser o. Nika ma nê paragrafanê hîkaye ser o çend erjnayîşan bikerê. “Wexto ke dest bi tirkî kerdêne, vengê xo kerdêne berz, çimî înan ser ra fetilnayêne, hukmê xo ronayêne. Tewir bi tewir çekuyê xerîbî têdima rêz kerdêne ke înan ci ra teba fehm nêkerdêne. Yew çekuye fehm bikerê çar çekuyan fehm nêkenê. Çimê xo fekê ey ra mendêne, sere kerdêne xo ver ra. Xora ey zî waştêne bi tirkîya xo ferq bifîno mabenê ey û înan. Coka roje bi roje ziwanê xo dahîna zêde kerdêne ‘giran’. Çekuyê henênî kerdêne mîyanê qiseyanê xo ra ke des luxatan ronê, manaya ci doz nêbena.’’

"Mesela çi beno wa bibo, dest bi tirkî kerdêne. Bi nezerê ey çîyo tewr muhîm tirkî qiseykerdişê ey bî. Qet goş nêdayêne hal mesela ra; qaşikê pîyazî ser o bo veng wedaritêne. Êyê dormeyî tirkî zanenê nêzanenê xemê ey nêbî."

Nê paragrafî ma rê nawnenê ke mîyanê komelê ma de bi qiseykerdişê ziwanê serdestan, yanî seke bi ziwanê tirkî qiseykerdiş statuyê înan berz keno. Na rewşe zî ma rê nişan dana ke ziwanê xo yê dayîke nizm vînayîş merdimî keno bindestê kompleksan. Yewna zî karakter bi tevgêrayîşê xo yê winasî hetêkî ra zî wazeno ke êyê ke derûdorê ci de yê înan ser o hukmê xo rono. Merdim eke bi zanistî bifikirîyo, bingeyê nê probleman de seke tirkî de yeno vatiş “sömürge psikolojisi” est o. No ma rê nawneno ke nê problemî kesayetê merdiman de problemêkê kompleksî zî vejenê orte.

Nuştox reyna bale anceno ke bi polîtîkayanê asîmîlasyonî şar êdî xo bi xo asîmîle keno. Yanî êdî rasterast hewceyê dewlete nêkeno ke şar bêro asîmîlekerdene. Hîkaye de zî dewlete nêeşkena nê merdimî mecbur bika ke tirkî qisey biko, çunke êdî o/a xo bi xo ziwanê xo red keno/a û wazeno/a ke ziwanê tirkî qisey biko.

Hîkaye de karakter rojêk reyna embazanê xo reyde yeno têhet û dest bi tirkî keno ke vajo "Ben bu gece bir rüya gördüm" la vano "Ben bu gece …” û çekuye fekê ci de manena û nêeşkeno peynîya cumleya xo bîyaro. Çunke kirmanckî (zazakî) de zafane semedê çekuyanê “rüya” û “uyku” hewn yeno şuxulnayîş. La seba ke tirkî de nê çekuyî sewbîna mana de yê, karakter didilîye de maneno ke kamcin çekuye bişuxulno. Tewr peynî de cumleya xo bi no hewa “Ben bu gece bir uyku gördüm.” qedêneno û hîkaye zî tîya de qedêna.

Nuştox bi na hîkaye tewr peynî de wendoxan rê wina yew mesaj zî dano ke, merdim ziwanê xo yê dayîke ra dima kamcîn ziwanî çend bimuso zî reyna bingeyê fikiryayîşê xo sey ziwanê xo yê dayîke şuxulyeno. Reyna nuştox ma rê nawneno ke bi asîmîlasyonanê dewlete şar ziwanê xo ra şermayeno, ziwanê xo sey ziwano nizm vîneno. Ziwanê xo redkerdiş, ziwanê xo ra şermkerdiş problemanê sosyal, psîkolojîk tewr vernîye de zî problemanê kesayetî yê girdan vejeno orte. Na rewşe zî kesan keno bindestê kompleksan. Ziwan erjê kesî yo, erjê şarî yo ke ganî merdim her tim wayîrê ziwanê xo bivejîyo.

Kitabê ey o ‘Gavûr Mahallesî’ bi nameyê ‘Li Ba Me, Li Wan Deran’î hetê Weşanxaneyê Avestayî ra bi Kurmanckî ame weşanayene. Kitabê ci yo peyên ‘Tanrının Seyir Defteri’ bi terzêko mîzahî amebi nuştene û 2016î de weşanîyabi. Migirdîç Margosyan girêdayîyê kulturê xo û bajarê xo bi. Ezmanê Dîyarbekirî ra yewna estare bi kêm.

4ê Nîsana 2022î de dinayaya xo bedilna. Meyîtê ey Mezelcayê Ermenîyan ê Şîşlîyî ame definkerdiş.

Wezîr Çîftçîyî hesabê xo yê medyaya sosyale ser o, derheqê qezayanê ke Roşanê Qurbanî de bîyî, agahîyî pare kerdî. Goreyê nê agahîyan, pêro pîya 70 kesî qezayanê trafîkî de merdî.

17 dewletan ra 1200 sprbazî tewr bîyî

Şampîyonaya ke organizasyonanê karateyî yê muhîman ra yew a, 17 dewletan ra qasê 1200 sporbazî tewrê ci bîyî. Misabeqayê ke hîrê rojî dewam kerdî, sporbazan tewir-tewir kategorîyan de micadele kerd.

Sporbaza 20 serre Nazlî Bozkurte, turnuva de vera heme reqîbanê xo serkewt û vejîya fînal. Bozkurte misebaqaya fînalî de zî serkewtişê xo rê dewam kerd, reqîba xo ya Qazaxîstanije bi vist û bî wayîrê madalyaya zerrnine.

Nazlî Bozkurte hem Amed hem zî Tirkîya warê mîyanneteweyîye de temsîl kerd.

Çalakwanê ziwanê kurdkî û nuştox Rifat Ronî, moderatorîya komxebate kerde. Perwerdekare Ferîde Akturan û avukate Cemîle Turhalliye zî sey qiseykerdoxî tewrê ci bîyî.

Ferîde Akturane qiseykerdişê xo de bale ante babeta “Perwerde û zafziwanîye” ser û destnîşan kerd ke perwerde seba cuyayîşê yew ziwanî zaf muhîm o. Akturane îfade kerd ke ganî ziwanê kurdkî bibo ziwanê perwerdeyî.

Roniştişê dîyinî yê komxebate de îdarekara Komeleya Edebîyatkaranê Kurdan Stran Yaşar moderatorîye kerde û perwerdekar Firuzan Demîr, Hemserekê Komeleya Edebîyatkaranê Kurdan Hacî Ozkal û nuştox Ehmedê Bira zî sey qiseykerdoxî amade bîyî.

Hacî Ozkal babeta “Vizêr, ewro û ameyoxê ziwanî” ser o qisey kerd.

Firuzan Demîr zî babeta “Seba ke domanî ziwanê dayîke bimusê, teşwîqê medyaya dîjîtale” ser o vindert û ard ziwan ke zazakî roje bi roje çîne bena. Aye waşt ke wayîrîya Zazakî bêro kerdiş û vat ke seba wayîrvejîyayîşî zî lazim o ziwan bêro musnayîş û vilakerdiş.

Nuştox Ehmedê Bira zî tewr peynî de qisey kerd û babeta “Weşan û medya” ser o yew pêşkêşîye kerde.

Serre 12 mengî ya.

Şewe (bişewe, peşewe) 12 saetî ya.

Roce (biroc, peroc) 12 saetî ya.

Arîtmetîk de yew duzîne 12 heban ra yeno meydan.

Homaxaneyê (panteon) helenan/grekan de 12 homayî est ê.

Benîîsmaîlo ke pîrbabê xo hz. Îsmaîl o, 12 lacan ser ra bîyo qewm.

Benîîsraîlo ke pîrbabê xo hz. Yequb o, 12 lacan ser ra bîyo qewm.

Xirîstîyanîye de 12 şagirdê hz. Îsayî est ê.

Îslamîyet de (mîyanê şîîyan û elewîyan de) 12 îmamî est ê.

Sembolo ke ci rê Estareyê Dawudî vacîyeno û alaya dewleta Îsraîlî ser ra ca gêno, hetê teberî ra 12 verê xo est ê.

Alaya Yewîya Ewrupa ra, sey çemberî, têver de 12 estareyî est ê.

Mîyanê zazayan de, bîlhesa mîyanê zazayanê elewîyan de tesewurê 12 koyan est o.

Mi nê 12 çîyî nuştî, beno ke merdim humara nînan zêde bikero.

Ma bala xo bidê hîkayetê hz. Îsayî ser…

Mi vat la, 12 şagirdê hz. Îsayî est bîyê. Nînan ra Yehuda Îskarîyot îxanet pê keno, ey dano dest. Hz. Îsayî ancenê bi çarmix, bi heqereto pîl û îşkenceyo giran kişenê.

Yew merdimo başo salih meyîtê hz. Îsayî dekeno zerreyê mezele, kemerêka xişne nano fekî ver ra. (O wext mezelî zinaran ra kenîyenê. Qina zinaran ra hendê mezelêk kemer taşenê, meyîtî dekenê bi zerre, kemerêka xişne nanê fek ra… Hz. Îbrahîm, hz. Îsheq, hz. Yequb bi no tore defin bîyê.)

Hîrê rocan ra pey nîya danê ke kemere verê fekê mezele ra nîya. Hz. Îsa candar bîyo, mezele ra vecîyayo şîyo. Şagirdê ey xebere gênê, cayêko talde de yenê pêser. 11 tenî yê. Yehuda Îskarîyot mîyan de çin o. Hz. Îsa dîyar beno, înan rê vano; mîyanê milletan ro vila bibê, înan xo rê bikerê talib. Dime ra ruhê hz. Îsayî weancîyeno bi rîyê asmênan, kîştîya Homayî ya raste de ca beno.

Şagirdê ey mîyanê milletan ro vila benê, dînê hz. Îsayî teblîx kenê. No dîn verî mîyanê milletanê Anatolîya û Mezopotamya de qebul beno, beno dînê kom û komelan. Dime ra vîyareno Ewrupa ser, oca de beno dînê dêran û dewletan. Oca ra zî heme welatan ro vila beno. Ewro rîyê dinya ser ra, dîno ke tewr zêde vila bîyo, dînê hz. Îsayî yo.

Ya 12 şagirdan ra 11 tenî manenê… (Badê, yewna kesî gênê mîyanê xo, benê 12 resulî.)

Sembolêkê Xettîyan/Etîyan-Xîtîtan/Hîtîtan oyo çend hezar-serre est o ke kaînatî temsîl keno. Sey rocî yo; sey tîranê rocî (tîr-roc) 12 gilçekî hetê serî ra est ê. Nînan ra yewer şikîyayo (ke cayê xo bewlî yo) 11 hebî mendê.

Çîyo ke aseno…

Tilsimê 12yî XEttîyan-Xîtîtan ra dest pê keno. No tilsim û sembol mîyanê cîya-cîya şaran û kulturan ro vila bîyo. Mîyanê xirîstîyanan de zî… Beno ke çîyo ke xirîstîyanîye de bi 12, bi 11 vacîyeno, hîkayetê nê sembolî yo.

Deniz Fidan, mûdahaleyo verên ke uca de ame kerdiş ra dima, bi ambulans wedarîya Nêweşxanê Dewlete yê Stewre. Labelê, a bi heme mûdahaleyan nexelesîya û merd.

Ekîbanê asayîşî derheqê hadîseyî de cigêrayîş da dest pêkerdiş.

5 kesî birîndar bîyî

Dîma ke xeber amey wesnayîş, ekîbê weşîye ameyî cayê qeza. Mîyanê wesayîtî de 5 kesî birîndar bîyî. Birîndarî bi ambulansan wedarîyayî Nêweşxanê Dewlete yê Darahênî.

2 birîndarî şawîyayî Çewlîg

Nêweşxanê Darahênî de, 2 kesê ke rewşa weşîya înan giran a, seba tedawîya hîna hîra ameyî şawitiş Nêweşxanê Dewlete yê Çewlîgî.

Ekîbanê cendermeyan derheqê hadîseyî de cigêrayîşêko hîra da dest pêkerdiş.

Maç saet 19.00 de yo

Maç do hetê Federasyonê Futbolî yê Almanya ra Daniel Siebertî ra bêro rayberdiş. Maç do saete 19.00 de dest pêbikero û TRT 1 û "Tabii" ser ra zî bê şîfre bêro weşanayîş. Seba maçê fînalî, qasê 50 hezar futbolhezî şîyê Budapeşte.

Bu derste kalma durum eki olan 'de' yi cümle içinde yer isminden sonra gelecek şekilde kullanalım.

de: -de, -da

çalışmak: şuxulîyayene, xebitîyayene, gureyayene, kar kerdene,

Waya min hemşîra ya. (Kız kardeşim hemşiredir.)

A nêweşxane de şuxulîyena. (O hastanede çalışıyor.)

Birayê min avûkat o. (Erkek kardeşim avukattır.)

O buro de şuxulîyeno. (O büroda çalışıyor.)

Birayê min programviraştoxê komputure yo. (Erkek kardeşim bilgisayar programcısıdır.)

O loqante de xebitîyeno. (O lokantada çalışıyor.)

Ez mamosta ya. (Ben öğretmenim.)

Ez wendegeh de şuxulîyena. (Ben okulda çalışıyorum.)

Baran kamca de şuxulîyeno? (Baran nerde çalışıyor?)

Baran banka de şuxulîyeno. (Baran bankada çalışıyor.)

Elîf kamca de xebitîyena. (Elif nerde çalışıyor?)

Elîf nêweşxane de xebitîyena. (Elif hastanede çalışıyor.)

Hemşîra kamca de şuxulîyena? (Hemşire nerde çalışır?)

Hemşîra nêweşxane de şuxulîyena. (Hemşire hastanede çalışır.)

Welat kamca de yo? (Velat nerde?)

Welat buro de yo. (Velat büroda.)

Diğer formları da verelim: Baran kamca/kure/ku/ça/kotî de şuxulîyeno?

banka: banka (m)

lokanta: aşxane (n), loqante (n)

büro: buro (n)

okul: wendegeh (n), mekteb (n)

üniversite: unîversîte (m)

hastane: xestexane (n), nêweşxane (n)

bakkal: beqal (n), dikan (n)

işyeri: cayê karî

ZAZACA 23

Hayatımız boyunca bazı şeyleri sürekli, bazılarını ara sıra, bazılarını da ender olarak yaparız. Zazacada bu durumları ifade ederken kullandığımız kelimelere bakalım; (aşağıda kullanılan kelimelerin dışında da formlar ya da deyimler vardır.)

* %100 yani her zaman yapılan şeyleri ifade ederken:

tim/timûtim/daîma

Ez tim şina Dîyarbekir. (Ben Diyarbakıra hep giderim.)

Ti daîma zur kena. (Sen sürekli yalan söylersin/söylüyorsun.)

O timûtim serxoş o. (O her zaman sarhoştur.)

A daîma ma rê ardim kena. (O sürekli bize yardım eder.)

Ti her wext/daîma rind a! (Sen her zaman güzelsin!)

tim/timûtim: sürekli, devamlı, daima, hep, her zaman

daîma: daima, hep, her zaman

* %90 yani her zaman olmasa da çoğunlukla yapılanlar için:

vêşane/zafane

Ez zafane saete 22.00 de rakewena. (Ben genellikle saat 22.00 de yatarım.)

Ti vêşane kitabê kirmanckî wanena. (Sen genellikle Zazaca kitap okuyorsun.)

Şima zafane pîya yenê. (Siz çoğunlukla birlikte geliyorsunuz.)

Zafane a şina. (Çoğunlukla o gider/gidiyor.)

vêşane: 1)çoğunluk 2)genellikle

zafane: 1)çoğunluk 2)genellikle

* %50 yani arada sırada yapılan işleri belirttiğimizde:

ge/ge-gane/ge-ge/rey-rey

Ez rey rey şina dewe. (Ben bazen/ara sıra köye giderim.)

Rey rey o şino dewe. (Bazen/ara sıra o, köye gidiyor.)

Ez ge-ge to vînena. (Ben bazen seni görüyorum.)

Ti ge yena ge nîna. (Sen bazen geliyorsun bazen gelmiyorsun.)

Ge-ge mi ra vano. (Ara sıra bana söylüyor.)

ge: bazen

ge-gane/ge-ge/rey-rey: ara sıra, arada sırada, bazen

* %10 yani ender olarak yapılan şeyler için:

tay, tîkê, biney

Ez tay şina Îstanbul. (İstanbula az/nadiren giderim.)

Ez sole tay wena. (Nadiren tuz yerim.)

Ma kola tay şimenî/wenî. (Biz nadiren kola içeriz.)

Ez biney wanena. (Biraz okurum/okuyorum)

tay, -e: az

tîkê, biney: biraz, az

* %0 yani hiçbir zaman yapılmayan şeyleri ifade ederken:

Ez binra nêşina dîsko. (Ben hiçbir zaman/asla diskoya gitmem.)

Ehmed caran şimite nêşimeno. (Ahmet hiçbir zaman içki içmez.)

Ez çi rey nengan nêçînena. (Ben hiç/asla küfür etmem.)

Ben hiç gitmedim. (Ez caran/binde/binra/hîç/çi rey/qet nêşîya.)

hiçbir zaman: caran, çi rey, binde, binra, bincaran, tu derbe, qet finê, qet reyê, çi wext, esla, qet, qetîyen, deyme

Rayîrê Mereş û Semsûrî ser o, nêzdîyê nehîyeya Belorenî de yew qeza qewimîya.

4 ferdê yew keyeyî merdî

Otomobîlo ke Veysel Coşkunî (45) ramitêne û otomobîlo ke Serkan S.yî (27) ramitêne, dayî yewbînan ro.

Na qeza de her di şoforî û Aysel Coşkune (39), Muhammed Burak Coşkun (14), Emîr Mîrza Coşkun (12), Eymen Mîrza Coşkun (8), Denîz Yaren Coşkun (1) û Buse K.ye (24) birîndar bîyî.

Birîndarî bi ambulansan wedarîyay nêweşxaneyanê Semsûr û Mereşî.

Nêweşxane de, birîndaran ra Aysel Coşkune û gedeyê aye Muhammed Burak Coşkun û Denîz Yaren Coşkune weşîya xo kerd vîndî.

O mabên de B.S.yî kardî da Öztürke ro û rema. Öztürke gina waro. Sero ke îxbar ame kerdene ekîbê weşîye û yê cendirmeyan ameyî erşawitene. Mudaxaleyo verên yê Öztürke cayê hedîseye de ame kerdiş û a badê wedarîya Nêweşxaneyê Dewlete yê Vîzeyî; labelê pa hemê mudehaleyanê doktoran weşîya xo kerd vîndî.

Pesnê monarşî da bî

Tom Barrack derheqê Rojhelatê Mîyanên de xeylê eşkerayîyê sosretî daye bî û vera nê eşkerayîyanê xo amebî rexnekerdene. Tom Barrack eşkerayîyanê xo de sîyasetê Rojhelatê Mîyanên yê DYA’yî ser wina qisey kerdibi: “Rojhelatê Mîyanên de aştîyêka domdare zaf zehmet a. Xeylê cayanê herême de metodê rayberî yê bi ‘serektîya bihêz’ yan ‘monarşîya xêrwaştene’ modelanê demokrasî ra zafêr tesîrdar bîyê.”

Tewr zêde zî qadayifê Dîyarbekirî yena werdiş.

Mîyanê 3 rojanê roşanî de tewr tay 100 ton qadayif ameya rotiş.

Amed de 340 kargehê şîranî estê.

Çend rojîyo ke nê kargehî xo semedê roşanî hadre kenî û roşan hetêk ra semedê înan karêko zaf weş o.

Kargehanê Amedî de 40 tewirê şîranî yenê viraştene, yo tewr namedar zî qadayif a.

Çend serrîyo ke tewirê peqlewaya serde zî nê şîranîyan rê zêde bîyo.

Westeyê qedeyîfe yo Çewlîgij Sedat Elhakan va:

"Ma nika hîrê vardîya xebitîyenê. Kargeha ma de her vardîyayêk de 6 kesî tenya beşa qadayifî de xebitîyenê.

Ma hema hema roje de 2 ton û nêm û 3 ton qadayif virazenê.

Înşallah ma muşterîyanê xo kêfweş kenê. Seba ke weş virazîyo, çi destê ma ra yeno ma kenê."

Humara nifusê Amedî resaya derdorê 2 milyonî.

4 rojê roşanî de rojane tewr tay 40 ton şîranî yena werdiş.

Roşanê parî de 160 ton şîranî ameya rotiş û 100 tonê ci qedeyîf bî.

Roşan de Dîyarbekirî ra 20-30 ton şîranî zî erşawîyena tebere bajarî.

Qedeyîfe yê Dîyarbekirî ya yê Çolîgî

Qedeyîfe Dîyabekir de bi destê westeyanê Çolîgî ra yena viraştiş. Û bi nameyê Dîyarbekirî ameya tescîlkerdiş. Yanî êdî marqaya Dîyarbekirî ya.

La Çolîg de zî viraştişê qedeyîfe esto û Çolîgijî vanê, qedeyîfe eyîdê Çewlîgî ya.

Namepanayîşê tutan, her kulturî de yew karêko muhîm o û heme zî mîras û nasnameyê şarêk mojneno. Zazakî de nameyê lajan taybetmendîyê kulturî û taybetîyê xo estê ke ewro ma nê nuşteyî de înan ser o vinderê. Xora manaya her nameyî esta û nê manayan cayê kulturî de rolêk gênê. Ma nê nuşteyî de wazenê zazakî de tayê nameyê lajan şima rê pêşkêş bike

Nameyê lajan yê bingehînî

Zazakî de tayê nameyê lajan estê ke bi serran o ke dîyenê lajan û nê nameyî warê kulturê zazayan de cayêko muhîm girewto. Nînan ra çend nimûneyî:

Welat: No name hîsanê neteweyî û welatperwerîye îfade keno. Ciwanê ke nameyê înan Welat o, bi hîsê xoverdayîşê welatî pîl benê.

Bawer: Bawermendîye û îtîmad mojneno. Ciwanê ke nê nameyî gênê, bi fêdelîyayene û îtîmad pîl benê.

Roşan: Na çekû zazakî de yena manaya "roşan" û şahîye. Nameyê Roşan bi ercêko zaf taybetî yeno zanayîş.

Serdar: Manaya nê nameyî "rayber" û "serek" o. Nameyê Serdar bi hêvîya ke laj bibo rayberêko pêt û serekêko aqilmend.

Kendal: No name manaya ci "ko" û zafane warê berzan rê îşaret keno. Kurdkî de "Kendal" sey "warê ko" yeno famkerdene. Tutan ser o nameyê Kendalî zehmetkêşîye, heybet û xurtîye mojneno.

Nameyê lajan yê neweyî

Tay nameyê neweyî estê ke zazakî de hîna newe ameyê cakerdiş û nê naman zî zazakî de cayêk xo esto:

Xoser: No name zazakî de yeno manaya "xoverdayîş". Name, karakterê xurtî û xoverdayîşî yê kesî rê îşaret keno.

Hêvî: "Ûmid" û "bawermendî" manaya nê nameyî ya. Sey nameyêk, pêşerojê roşnî û saxlemî mojneno.

Xebat: Nameyê Xebatî xurîyayene û zehmetkêşîye îfade keno. Nameyêko zaf tûtanê zazayan ser o nêrono la rojanê peyênan nameyêko eleqe anceno.

Nameyê lajan yê ziwanî

Tayê nameyê lajan tîke ziwanî ra girewteyî û manaya înan kulturê ma de eleqeyêko xorî esto:

Ronak: Na name yena manaya "roşn" û "saf". No name bi taybetî weşdîyayîşê ziwanî rê îşaret keno.

Dîyar: No name zazakî de yeno manaya "eşkera" û "bela". No name tutan ser o taybetî ronenê ke beno nîşaneyo ke tut do bibo kesêko eşkera, bê ters û merd.

Bager: No name yeno manaya "firtina". Xarakterê pêtî û xurtîya îrade mojneno.

Warê geografîk ra nameyê lajan zaf ameyê panayîş. Derûdormeyê cuya komelî ya kehenan de nameyê geografîk zaf muhîm ê:

Ferat: No nameyê çemêk o ke Kurdistanî ra vîyareno û nameyêko zaf muhîm o.

Munzur: No nameyê koyê de yo ke Dêrsim de maneno. No name taybetî Dêrsim de muhîm o.

Ararat: No nameyê koyê Agirî yo û warê zazayan de ercêko muhîm ê ci.

Her hete ra nasnameyê komelî nameyê lajan de xo mojneno. Tayê nameyî taybetîyê tarîxî, tayê taybetîyê kulturî, tayê zî dorûverî û erjê neweyî bidere. Nameyê ke ma no nuşte de dayî, teyna sey nimûneyan ê. Sey peynîye, na mewzu ser o cigêrayîş dewam keno.

Dîma ke xeber amey wesnayîş, ekîbê cenderme, weşîye û îtfaiye ameyî cayê qeza. Ekîban birîndarî mîyanê wesayîtî xelisnayî.

Birîndaran rê midahaleyo verên uca de ame kerdiş û dima bi ambulansan wedarîyayî nêweşxananê sûke. Cenzeyê Mustafa Şenî zî seba otopsî wedarîya morgo Nêweşxanê Zanîngehê Firatî.

Ekîbanê cenderme derheqê hadîseyî de qeza de cigêrayîş kerd.

Şar Gurik de ame pêser

Pê vengdayîşê "Însîyatîfê Gurik û Dewê Dormeyî", seyan merdimî ameyî Gurik. Şarî mîyanê cayanê projeyî de rayşîyayîş kerd û waşt ke projeyê madenî bêro vindarnayîş.

Nameyê Însîyatîfê Gurikî ser, Uğur Tepeyî va: "Ma bi se serran o ke no erd ser de cuyenê. Ma do destur nêdê ke wa erdê ma talan bikerê."

Çalaki de parlamentera DEM Partî Ayten Kordu û Hatun Esen (Munzur Çevre Derneği) zî qisey kerdî. Ayten Kordu va: "Îqtîdar qanûnê madenî 22 rey vurna, ma zî pêyê nê sîstemî ra nêşinî, ma do micadele bîkerê." Hatun Esen zî vat: "Ma teyna seba însanan nê, seba heme gandaran tîya de yê."

Forumê Aştî û Azadîye hetê Enstîtuya kurdî ya Amedî û Şaredarîya Bajarê Girdî yê Amedî ra ame organîzekerdiş,

Amed de siba wesîleyê Roşanê Ziwanê Kurdî ra bi nameyê “Rayîr û metodê ganîkerdişê ziwananê ke binê tehluke de yê” forumêk virazîya.

Na komxebate, hetê Enstîtuyê Kurdkî ya Amedî ra sey hîrê roniştişan amey hedrekerdene.

Roniştişo dîyin de babeta “Dezgehkîkerdişê Kirmanckî” amey munaqeşakerdene û Ehmedê Bira sey qalîkerdox û Nesîb Gultekîn sey moderator ca girewt.

*Na xebere bi destekê madî yê Sefaretxaneyê Almanya yê Anqara, çarçeweya 'Projeyê Xurtkerdişê Dezgehanê Medyaya Herêmî yê bi Wasitaya Mentorîya Mîyanneteweyîye û Vurnayîşê Dîjîtalî' de ameya amadekerdene, mesuldarîya muhtewayî aîdê dezgehê ma ya."