Fîlîpelî Ehmed Hîlmî kîtabê xo yê Amak-ı Hayal de yew meclis roneno. Meclis de bi nameyê Beşerîyet yew ten est o ke wazeno verpersê persê xo bigêro. Persê ci wina ya ke hendê çîyê ke qewimîyenê û ganî goreyê înan ra însanî cuye ra nefret bikerdêne. Labelê hema zî seba çi cuye ra fek veranêdanî û kêyfweşî/Şayî Çî ya? Fîlîpelî Ehmed Hîlmî zî fekê kesanê dînî û dîrokîyan ra cewabê ey dano.

Cenabê Xelîl (Îbrahîm e.s.): kêyfweşî, xebitîyayîş, qezençkerdiş û qezencê xo mîyanê hemcînsanê xo de paykerdişo.

Cenabê Kelîm (Musa e.s.): kêyfweşî, nefsê xo Fîrewnê xirsî ra xelesnayîşo.

Cenabê Adem (Adem e.s.): kêyfweşî, xeberê şeytanê nêkerdiş û Hewa ra nêxapînayîşo.

Konfîçyûs: Yew tencereyê gêrma rizî de heme lezzetan pêardişo.

Zerdûşt: kêyfweşî, tarî de nêmendişo.

Brahma: Kêyfweşî? eksê zennê her kesî çi bo o yo.

Cenabê Mesîh (Îsa e.s.): Kêyfweşî, vîyarteyî vîrrakerdiş, nikayî xoş vînayîş, ameyoxî/pêşerojî nêfikirîyayîşo.

Xizir: Kêyfweşî, zerrîyê ke waştişê girdî nêkewenê ci de rey rey yew xeyalet o.

Buda: kêyfweşî, nameyanê weşanê hîçîye ra yew o.

Beşerîyet o ke persa Kêyfweşî çi ya? persayo yew halo ke aqilê ey têmîyan kewte û pêrîşan de gineno erd ro ke sey moderatorê meclise Hz. Muhemmed werzeno pay. Û xitabê ey keno vano:

Ey Beşerîyet! Kêyfweşî, cuye sênî ya, wina qebulkerdiş; giranîyanê ci ro rizaardiş û seba îslehkerdişê ci xebitîyayîşo.

Beşerîyet serê enê verpersî de werzeno û vano: Ey Fexrê Alem! O ke derdanê Beşerîyet fehm keno, dermanê ci dîyê têna ti yî.

Fîlîpelî Ehmed Hîlmî bi fekê Hz. Peyxemberî îfadeyê ke derheqê persa kêyfweşîye çi ya? de vatî, yew cuya kêyfweş û bi rûmete hîrê şertî ra girêdayî.

1. Cuye sênî ya wina qebulkerdiş;

2. Giranîyanê cuye ro rizaardiş;

3. Seba îslehkerdişê cuye xebitîyayîş.

Enê hîrê heme şertî, yew gazinî ke wazenê bidê fehmkerdiş ke cuye yew hemsencî ser o de awan bîya. Cuye ra pawiteyê/hêvîyê ma est î, çîyê ke do cuye bido ma est î. La cuye çîyo ke ma wazenê ney, îhtîyacîyê ma çi bibî înan dana ma.

03.08.2026

Tanrı'nın Gözbebeği İnsan/Şaban Ali Düzgün s.26-27

Pali'ra merheba,Amed Sûr'ra merheba,
pîro'ra merheba,Hêni'ra merheba,
AMED û Çewlîg ra merheba,
Dêrsim û Gimgim ra merheba,
Sêwreg û Gerger ra merheba,Çêrmûg û Licê ra merheba, Ma To rî merheba û Silamî erşawenî,
Ti veynenî bi homartiş Ma nêqedînî :))
yanî Ma zafî Çimê Ma Rara mendî
Ma omid kenî ki Gamek'i aver ti hepis ra veradîyî
Ti zaf kewtî keyeyî xwu û şarî xwu vîr'î
ma bi goştarîkerdişî vengî to û
wendişî kitabanî to zerîya xwu pêt kenî,
ma va kitabî!! yaw to yew kitabo zazakî nênûşt ha:)
Xizir'bo kitabo zazakî zaf bi to yeno.
keko'yo ercîyaye,
ma Dewic'î,
ma Cit'êrî,
ma Pale'yî,
ma xebatkarî,
ma sîyaset û sîyasetçîyo nêzanî û hesnêkenî
La ma to ra zaf heskerd,seba ki ti weş Qalî kenî nêy!
ti zanî sewbîna zî estî weş Qalkenî, Qamê yin zî to dergêra:) La ti têyna weş Qalî nêkenî ti Şar û Qewmî xwu ra heskenî, heskerdişî to seba Qewmî xwu heskerdişo viraşte nîyo, ma zî aya zerrê to ya Safî ra heskenî, heskerdişî to çawa safîyo ê ma zî safîyo,
Mesela têyna dekewtişî pêybero nîyo!
zaf kesî dekewtî pêybero,La pêyberî xwu
Qewmî xwu rî kerd serevde! Ti rocêki şarî xwu rî
nêkerd serevde û ti nêecizîyayî,
na bizani Qesebayî Qewmî to
seba to Qehro ver helesîna,
ti çend nêdî teber zî ma zanî ki, ti zî Qehrînî
ne şarî to ti fam kerdî,ne zî sewbîna kesan!
Delalî'yî ma fedakarî ma,ma to ra zazakî heskenî,
ma AMEDSPOR'ra zî heskenî La tayn ca danî ziwanê ma, ayra ma zî yinra tayn Gerazî:)
Yaw ma kotîra dekewtî mahazîn :))

Hinî bê,
keso ercîyaye û bi Qîmet hinî bê
Delalî'yî Qewmî xwu hinî bê
ti kewtî keyna'yonî xwu vîrî
ti kewtî DELAL Û DİLDA vîrî
ti kewtî MAY'( DAYİK) a xwu vîri
de bê Wa DAYİK'A SADÎYE to rî zerbet'o virazo
wa to rî Nan'î Patîla virazo,
Cayî to hepis û pêybero Nîyo,
Cayî to Mîyanî Qewmî to yo
ti kewtî Qewmî xwu vîrî û Qewmî to kewto to vîrî,
bênatêyî to û Qewmî to di bend esto
La ma zanî ki o bend Qanûnî Nîyo
heskerdişî Şarî, do NEQEB dekero ê bend'î
ti do vecîyî,Na xwu vîra Meki keko,
Şarî to ZAAF to ra heskeno,
wexto ki ma gede'yî bî Pîl'o ma ra persayni vatêni şima mi ra çend heskenî? Ma wirdî destî xwu akerdê virara xwu hera kerdêni ma vatêni ez hendek to ra heskeno, ma nika zî bi ruhî gedeyîya xwu destonî xwu akenî,virara xwu hera kenî û Qîrenî,
Ma hendeeeki to ra heskenî,
ti zanî Edetî ma zazayon di keso/a ki ma ci ra zaf hesbikî ma Nameyî înan kilm vanî,
ma Mehmed'o ra vanî mihem,
ma SİLHEDÎN'O ra zî vanî SİLHO, ayra ma to ra vanî SİLHO ti SİLHO yî ma yî, ti Roşnîya Çimî ma yî,
ti Delalî û Rayverî ma yî
ma to ra bi zazakî heskenî Ey SİLHO yî ma.
hîri hinzarî ponseyo şes rocîyo ma heznî'yî..

heskerdişî to dekewto vernîya heskerdişî pîyanz'î zî,
wa hinî sebo :)) ( tabî na yarî bî seba ki ti bihewî )
Heskerdiş û Hurmet seba to bo
rayver û roşnvîrî ma...

01/08/ 2026/
Munzur can:

Beno nêbeno. Wextê wextan de welatê pisîngan de xela yena. Xeylê pisîngî vêşanîye ver mirenê û êyê ke weş mendî zî, ê zî nêeşkenê xo ser vinderê çunke vêşanîye ver ra hal ra kewenê.

Merreyêk zî embazanê xo aqityaybî û rayîrê xo kerdbî vindî. Gêreno-gêreno betilîyeno, cayêk de rakeweno ke boya xo bigîro. Roja bîne çimanê xo akeno. Helaa çi bivîno! Mîyanê komêka pisîngan de yo. Merre zaf zaf terseno û xo bi xo vano, ‘roja ke ez bimira demek na roj a’

Merre tersan ver cayê xo de vindeno la ewnîyeno ke pisîngî qet xo têw nêdanê. Meraq keno bi baldarî ewnîyeno ke pisîngî zafane merdî û êyê ke ganî yê zî hal ra kewtî nêeşkenê wirzîyê pay. Merre dûrî ra ewnîyeno û pisîngêkî ra vano:

-Ero no çi yo ameyo şima ser?

Uca de xoneyêk est beno nameyê xo zî Reşbelek beno. Reşbelek axayê pisîngan beno. Cewabê merreyî o dano û vano:

-Qey ti nêzanê xela ameya?

Merre vano:

-Ney wile ez nêzana.

-Qey ti kamca ra yî?

-Ez Pîran ra ya.

-Qey şima het de xela çin a?

-Ney yaw xelaya çi xela-mela hetê ma de çin bî.

-Nameyê axayê şima çi yo?

-Meşkgirs axa.

-Wexto ke ti şîyî welatê xo axayê xo rê silamanê mi bike û ey rê behsê halê ma bike. Eke desturê ci est bibo ma wazenê bêrê welatê şima de bi birayî û dostîye pîya biciwîyê.

Merre agêreno yeno welatê xo û axayê xo rê behsê meseleya pisîngan keno. Naye ser axayê merreyan venga heme merreyan dano û înan ra vano:

-Embazê delalî! Seke şima zî zanê, pisîngî her tim dişmenê ma bîyî la nika welatê înan de xela est a. Nika zî ê ma ra wazenê ke bêrê tîya û ma pîya bi aştî û dostîye pîya biciwîyê.

Merreyî vanê:

-Ti hîna baş zanê axayê ma.

Meşkgirs axa, o merreyohetê pisîngan ra ameybî, ey ra vano ke:

-Şo pisîngan ra vaje ke Meşkgirs axa waştişê şima qebul kerdo.

Merre şino hetê pisîngan û pisîngan ra vano:

-Axayê ma şima qebul kerdî, de ka ma şêrê!

Zaf keyfê pisîngan yeno. Merre vernîya înan de pisîngî zî înan dima şinê ver bi welatê merreyan. Meşkgirs axa zî bi dawil û zirna pisîngan qebul keno. Aştîya xo kenê û pê kenê. Demêko derg pisîngî merreyan reyde ciwîyenê. Mirdîya xo wenê û xela zî xo vîr ra kenê. Reyna dest bi dişmentîya xo kenê û çend merreyan wenê. Merreyî kom benê û venga pisîngan danê, vanê:

-Ma ney qebul nêkenê! Ma do şima welatê xo rabivejê!!

Axayê pisîngan Reşbelek axa vano:

-Çend nezananê ma bêedebîye kerda! Ez rîca kena ke ma ef bikerê! Ez sond wena ke reyna do çîyêk winasên nêbo!

Axayê merreyan Meşkgirs axa vano:

-Na rey zî ma şima ef kenê. La na reya peyên a wa haya şima bibo!

Reşbelek Axa vano:

-Seba ke zerrîya ma weş biba, ma wazenê ke peymana aştîya xo newe bikê.

Merreyî naye zî qebul kenê û pîya şinê odayêk mîyan ke peymanê xo bikerê. La wexto ke heme pisîng û merreyî dekewenê zere, pisingêko qelew şino verê berî û berî tepîşeno padeno. Dima axayê pisîngan bi vengêko berz vano:

-Hemînan biwerê!! Yewî zî meverdê!!

Heme pisîngî hêrîşê merreyan kenê û hemînan kişenê. Tena merreyêko birîndar xo erzeno teber û bi vengêko berz qîreno vano:

-Dişmenê baw û kalan nêbeno dostê lajan!!

E-mail: Filit@gmx.de

Ez wazeno no nuşteyî xo de derheqî kirdan û tarîhî nuştişî kirdkî de agahdarî bidî. Herçî ra verî ganî ez nameyî no lehçeyî kurdî sero çend çîyan vacî.

Nameyî lehçeyî ma

Se ke yeno zanayiş mîyanî şarî ma de çend nameyî no lehçeyî kurdî estî. Ez kirdkî sey yew lehçeyî kurdî qebûl kena. No vînayê min o, no rid ra ez no nuşte de zi îna nûsena. Şarî ma yê Çolîg, Depi, Palî û Pîran no lehçe ra vanî “kirdkî” û sey milet zi xo ra vanî, “ Ma kird î”.Kirdî na mintiqa kurdê ke kurmancî qisêkenî, înan ra vanî “kurmanc”.

Şarî Dêrsim ziwanî xo ra vano “ kirmanckî” û sey milet zi vano “ Ma kirmancime”. Şarî Dêrsim kurmancî qisêkerdoxan ra vano “kirdas”.

Şarî Sêwregî û dormeyî zi ziwanî xo ra vano “dimilî”. Îta de zi kurmancî qisêkerdoxan ra vanî “kirdas”.

Şarî Gimgim ziwanî xo ra vano “zonê ma”, la zonê ma xo ser yew name nîyo. Çimkî herkes ziwanî xo ra vano “zone ma” yanî bi trikî “bizim dilimiz”.

Şaro bîn zi no lehçeyî ma ra vano “zazakî”. Na çekû ça ra ameya ez nezena, la ez zana ke hêna zaf tirk vanî Zazaca. Nê seranî peyênan bi taybetî xortî û yew qisim kird zi vanî “zazakî”. Ewropa de zi hîna zaf nameyî “zaza” yeno karardiş.

Şarî Modanî (Motkî) xo ra “kirmanc” yan zî “kurmanc”, ziwanî xo ra zî “dimilî” vanî.

Ez îta de wazena nayê vacî ke ziwanî kurdî têna kurmancî nîyo. Bakûrê Kurdistan û Tirkîye de tayê însan wext ke vanî “kurdî” tena kurmancî qest kenî. No xelat o, çiko kirdkî, kurmancî, soranî, goranî, hewremanî pîyer pîya benî kurdî. Yanî kurdî namêyi nê lehçeyan pîyerin pîya yo. Xo ra kurdî kurmancîqisêkerdox zi lehçeyî xo ra nivanî “ kurdî”, ê zi lehçeyî xo ra vanî “kurmancî” û sey milet zi xo ra vanî “Em kurmanc in”. Kurd û kurmanc yew nameyo ortax o.

Qalê “Kird” Sero

Semedo ke kurd yew dewlet nêbî û beyntarê înan de alaqa kêmî bîya, yew qala ke yew çend mintiqayan de yena karardiş, şarî mintiqayanî bînan fehm nekeno. Qalê “kird” û “kurd” eynî kok ra yenî. “Kird” tarîx de zî, ewro zî hetî cigêrayoxan ra ameya karardiş.

Coxrafyaya ke kird tede ciwîyayî tarîx de binî hukmî Hurrîyan, Mîtanîyan, Kasîtan , Akadan û şaranî bînan de menda. Xo ra înan ra zafê înan kalikî kurdan î.

Nameyî awankerdoxî dewletê Mîtannîyan qral Kirta yo.

Yew tableta Akkadîyan ke Îsayî ra vero (ÎV) 1400 ra menda de bi nameyî Qurtie yan zî Kurtie behsî yew dewleta koyî beno. Na dewlet beyntarê Mezopotamyaya corin û behrî Wanî de awan bîya. Yewna tabletê Babilîyan ke ÎV seserrey 6. ra menda de zî behsî mintiqaya Kardaka beno.

Heme tarîxnasî ke kokî kurdan sero vindenî behsî çekûyanî “kardu/karduxî”, “kurtie/qurtie”, “cyrtii”, kenî.

Sey mîsal, nuştoxanî yewnanî ra Polybe (Polibio) (M.V. 200) behsê “cyrtî”, Strabon behsê “kîrtî”, tarîxnaso romayî Tito Livio (M.V 54 – M.P. 17) behsê “Cirtei / Cirti” keno. Îta de akerdoyê ki nê qalî pîyer bi “kird” yan zi “kirdkî” ya eynî yî.

Demo nêzik de tayê çimeyanî nuştekî de zî qalê “kird” vîyarena. Se ke yeno zanayiş metno zazakî yo verên ziwanzanayî Rus Peter Lerch 1856 de Roslow de bi hîrê kesanî Sîwanijan de qisêkerdo û nuşto. Nê metnan ra yewî de axayî Nêribî Xelef Axa wina vano, “ Bewnî axaler! Ma şonî qewxe , metersî, eskerî Daqma Begî zaf û hema perû Tirk î, nêşenîma de qewxe bikî, ma pêrû canmirdî Kirdan î, mêrdeî eşîran î, metersî, ma ha şonî...”

Se ke tîya de aseno Xelef Axa xo û şarî xo sey “kird” name keno.

Ehmedê Xasî peynîyî Mewlidî xo de wina nûseno: “Temam bi viraştişî Mewlidî Kirdî bi yardimî Xaliqî û feyz û bereketî peyxamberî ma, sellelahu eleyhî we ela alîhî we sellem, bi destî Ehmedî Xasî Hezanicî di henzar û hîrê sey û şîyyes serrî de bi tarixî erebî.”

Hancî Ziya Gökalpo çêrmugij no derheq di îna nuseno: “Zazayî xo ra vûnî ‘kird’ û kurmancan ra zî vûnî ‘kürdasî’ yan zî ‘kirdasî

Kemal Badillîyo ruhayij zî îna nuseno: “Zazayî xo esil kurd hesibnenî, xo ra vûnî ‘kird’, kurdanî teberî xo ra, esas kurmancan ra zi vûnî ‘kirdasî’. Ê kirdasî mehnayi nimzvînayiş di kar ûnî, yanî ‘kürdüsmsü, kürtçük.”

Yew beyta ke murîdî Şêx Selahedîn Efendî vano wina ya, “Gelo Kirdo, rind bizonî”.

Şaîr û hozanî modern sey Rencber Ezîz, Şêx Mehdî (Mehdî Özsoy) û yê bîn zî qalê “kird” şoxilnenî.

Vateyanî verênan de û deyîranî şarî de zî qalê “kird” zaf vîyarena.

Qalê "Kirmanc" ser o

Qalê “kirmanc” û “kurmanc” eynî kok ra yenî. Seke ma verî zî nuştibi hîna zaf şarî Dêrsim ziwanî xo ra vano, “kirmanckî” û xo ra zî vano “kirmanc”. Zafî klamanî Dêrsimî de qalê “kirmanckî” yena şoxilnayiş.

Çend mîsalî:

“De bîye bîye, wela begê mi bîye / Hêfê mi yêno be Sey Uşênî / Haq zaneno reyîsê Kirmancîye ...”(Sey uşen û Sey Riza)

“Bira pêro dê, na qewxa aşîre nîya / Merevê kirmancî û zalimanê tirkna o... (Derê Laçî)

“Vacî vacî Bavayê ho sero vacî / Bavayê mi şîyo Xozat / Cêno padîşayena kirmancî..(Bava)

Zafê roportajanî Dêrsimijan de zî ê xo sey kirmanc, welatî xo sey Kirmancîye name kenî. La Elî Şer, Nurî Dêrsimî û serokî Dêrsimî yê bînan zî wexto ke behsî welatî xo kerdo, dewletanî xerîban rê nameyî şawitî, tîya welatî xo sey “Kurdîstan” name kerdo. Tîya de aseno ke şarî Dêrsim beyntarê Kirmancîyê û Kurdîstan de yew ferq nêvînenî.

Tarîxnas û şaîra kurd Mesture Xanımî Erdelanî kîtabî xo yî “ Tarîxî Kurdîstan” de qalê “kirmanc” sey “kirmanç” şoxilnayo.

Şaîr û fîlozofî kurd Ehmedê Xanî destanê Mem û Zîn de qalanî “kurmanc” û “kirmanc” cîya cîya cayan de, la eynî mehna de şoxilneno.

Kurdî ke kurmancî û soranî qisêkenî zî zaf cayan de ziwanî xo ra “kirmancî”, xo ra “kirmanc” vanî. Çunke sey telafuz beyntarê “kirmanc” û “kurmanc” de yew ferq çîn o.

Hem kurdî Kurdîstana Başûr, hem zî kurdî Kudîstana Rojhelat xo ra vanî “kirmanc”, ziwanî xo ra vanî “kirmancî”. Wek mîsal Behdînan, Çîyayî Kurd, Şirnaq û Heqarî de zî wina yo.

Se ke Martin van Bruinessen nuseno, E. B. Soan 1912’de yew kîtabî xo de nûseno ke hende 20 aşîret xo ra vanî “kirmanc”.

Qalê "Dimilî" ser o

Tarîxî de raya verên tarîxnas Ebu Hanîfe Dineverî (820 – 895) qalê Dimilî (Dunbulî) şoxilnaya. Ebu Hanîfe kîtabî xo yo Ensab`ul Ekrad (Nesebê Kurdan) de behsê dunbilîyan kerdo. Ebu Hanîfe Kitabu`n – Nebat de qalê yew dar keno ke nameyî aye Gendela (Gendar) o û nusenno ke na dar coxrafyayê Kurdîstan de hîna zaf dîyarî “Dunbulî” de esta.

Tarîxnas Mesûdî (896 – 956) dunbilîyan ra behs keno û nuseno ke ê Surîye de ciwîyenî.

Tarîxnas Zehebi (1274 – 1348) kîtabî xo yo bi nameyî “Muştebîhu’n–Nisbe – Nesebê Pêmanayeyî” de nuseno ke dunbulî yew eşîrê kurdan a û dormareyî Musil de ciwîyenî.

Zanayê tarîx û hedîs Ebû Tahir es-Silefi (1080 – 1180) kîtabî xo yo bi nameyî “Mu’cem’s–Sefer (Ferhengî Gêrayişî) de dersê hedîs de behsê seydayî xo Ridwan bin Îbrahîm bîn Memlân ed – Dunbulî el – Kurdî keno.

Selefî tîya de behsê yewna zanayî keno ke leqabî ey “Deylemî” yo. Tîya de eşkira beno ke “dunbulî” û “deylemî” di qalî cîya yî, yanî kokî qalê dunbulî”, “deylemî” ra nîna. La heme kesî ke behsê dunbulîyan kenî, înan kurd qebûl kenî.

Tarîxnasî seserrey 12. yê Cezîre Îbnul’l Ezraq, ‘El-Fariqî kîtabî xo yo “Tarihu Meyyafarkin û Amid” de qismî Merwanîyan de behsê yew serdar keno ke nameyî ey Abdurrahman bîn ebî’ l–Werd ed-Dunbulî yo.

Îbn Nuqta el-Hanbelî (1183 – 1231) kîtabî xo yo Tekmiletu`l – Îkmal de dunbulîyan ra sey yew qabîleyî kurdan behs keno û no qabîle ra behsî di zanayan keno. Nuştox nê her di zanayan sey Musilij dano sinasnayiş. No zî nîşan dano ke esas welatî dunbulîyan Musil o.

Hancî dîroknasî sey Subkî, Fadlullah Îbnul-Umerî Şehabuddîn Ehmed(1301-1349), Fîrûzabadî (1329 – 1414), tarîxnasî Memlukîyan Maqrîzî (1364 – 1442) dunbulîyan ra sey yew qabîleyî kurdan behs kenî.

Tarîxnasî kurd Şerefxan (1543 – 1603) Şerefname de nuseno ke “Dunbilî” yew eşîrê kurdan a û eslê xo Botan ra ya. Şerefname de derheqî beganî dunbilîyan de zî agahî esta.

Begê dunbilîyan ra Ebdurrezaq Xan Dunbulî 1850 de bi nameyî Tarîxê Denabîle (Tarîxê Dunbulîyan) yew kîtab nuşto. O tîya de kokî dunbilîyan resneno bermekîyan.

Ewlîya Çelebî (1611 – 1682) Seyehatname de hukimdarîya dunbulîyan ra û rojawanî gola Urmîye de Qela Dunbulîyan ra behs keno.

Defteranî Tehrîrî yê Osmanîyan de zî dunbulîyan ra sey yew qabîlîyî kurdan behs beno.

Seke cor de zî eşkira beno hema hema heme çimeyî tarîxî dunbulî(dimilîyan) sey yew qisimî kurdan qebûl kenî.

Qalê “Zaza” Sero

Tarîx de sey nameyî cayan, nameyo coxrafîk taye çimeyan de qalê zaza vîyarena.

Ma wazenî tîya de nînan ra çend mîsalan bidi. Bajarî Sumerîyan Marî de ÎV 3000 – 2500 nameyî yew mabedî Nînnî - Zaza bi. Marî nika sînorê Sûrîye de, rojawanî Firatî de bi nameyî Tell Herîr yew bajarêko antîk o. Eslê xo de Nînnî – Zaza yan zî Înnana – Zaza yew homayî Sumerîyan o.

Tewrat de zî Zaza sey neslê Yahûdayî ra lajî Yonatanî vîyareno.

Hetî koyê Mîhrabî de welatî Kirxî / Korxî de bi nameyî Zaza – Buha yew ca ra behs beno.

Kîabeyî Bîstunî de estûna yewin, paragrafî 19. û rêza 92. de bi nameyî Zazana cayêk ra behs beno. Goreyî behs kerdişî qralî Persan Darîus no ca serî rayîrî Babîlî de kiştê Firatî de yew şaristan o.

Dewrê îslamîyet de zî tayê nuştoxî sey Yaqût El – Hemawî (1179-1229), Îbnul – Esîr (1160-1234) û Nefîsî Zozan, Zûzan, Zewazan, Zûzan el-Ekrad (Zûzanê Kurdan) behsê yew coxrafya kenî. Na mintiqa rojhelatî Dîcle ra dest ci kena resena Cîzre.

Nika zî bi nameyî Zaza tayê cayî coxrafîk estî. Sey mîsal Erzingan û Erzirom – Çad û Sêwas - Zara de dewa Zazalar, Mîdyat de bi nameyî Zaza, Kurdîstana Başûrî de Zazan, Kurdîstana Rojhelat de mintiqaya Hewremîyan de Zaza Ra ( Rayîrî Zaza) û Qulê Zazî, cayî estî.

Tarîxo nêzdî de zaza sey nameyî eşîr zî ameyo şoxilnayiş. Sey mîsal Secereyî Qureyşan de nameyî talîban û eşîranî înan qeyd bîyo. Tîya de nameyî yew eşîr “Zaza” ya. No secere hetî Seyîd Kekilî ra texmînî seserra 13. de ameyo nuştiş.

Ewlîya Çelebî (1611 – 1682) Seyahatname de wexto ke eşîranî Çabaxçurî ra behs keno, behsê eşîra “Zaza” zî keno. Hancî Ewlîya Çelebî wexto ke behsê şarî Çolîg keno çekûyanî “Ekrad-i Zaza” (Kurdê Zazayî” û “Lîsan-î Zaza-î Ekrad” şoxilneno.

Tayê belgeyanî û Salnameyanî Wîlayetan yê Osmanîyan de behsê eşîretanî zaza û “lîsan –î Zaza-î Ekrad” beno. Tîya de zazayî sey kurd zazakî sey ziwanî kurdan ameyo qebûl kerdiş.

Nezaretî Maarîf semedê Mewludî Ehmedê Xasî wina nuseno, “ Zaza lîsanî üzere muharrer Kürdçe Mevlîd-î Şerif”

1900 de London de bi zazakî încîl çap bîyo.

Mustafa Kemal 21.08.1919 de yew telgrafî xo de çekûyê “Zaza denilen Kürtler” şoxilneno. Dr. Nurî Dêrsimî Zazayan mîyanî eşîranî Qoçgirî de hûmareno. M. Emîn Zekî Beg Zazayan mîyanî eşîranî kurdan de hûmareno. Goreyeê ey eşîra zaza rojhelatî Xarpetî de ciwîyenî û hendê henzar xaneyî. O behs keno ke hetî Sewregî de zî eşîreta zaza esta. Wina ayseno ke M.Emîn Zekî kurdanî ke kirdkî qisêkenî sey eşîretî zaza hesibneno.

Urdin de zî mîyanî kurdan de bi nameyî Zaza yew eşîr esta.

Seke tîya ra fehm beno zaza verî sey nameyî tayê cayan, cuwa pey sey nameyî eşîran ameyo şoxilnayiş. La nê seranî peyênan hetî miletanî bînan ra û tayê kurdan ra sey nameyî etnîkî zî yeno şoxilnayiş.

La esas dimilî û zaza hîna zaf sey nameyî eşîran, kird û kurmanc sey nameyî etnîkî yenî şoxilnayiş.

Cayê ke te de kirdkî yeno qisêkerdiş

Kidkî sey cografya hema hema têna Bakurî Kurdîstan de yeno qisêkerdiş. Tayê lehçeyî kurdanî “Şebek” zi kirdkî hesibnênî, la alaqayî lehçeyî Şebekan û kirdkî çîn o. Lehçeyî Şebekan hêna zaf hewremî ra nezdîyo.

Na mesela sero ez wazena yew serameyê xo binusî. Ma 2005 de semedî festîvalê “Gelawej” a şîbî Silemanîye. Myanî mêmanan de mamoste Mehemed Malmîsanij zi bi. Roşnvîranî Başûr re çend kesan va ke, “ Îta de Şebek estî, ê zi kirdkî qisêkenî”. Yew roj çend Şebekî amê otela Aşitî. Ma îta de pîya sohbet kerd. Mi çend kesan de roportaj viraştî. Mamoste Malmîsanij zi derheqî ziwan de înan de sohbet kerd. La ma dî ke sey pîyerî lehçe- yan myanî şebekî û kirdkî de alaqa esta, la eynî lehçe nîyî. Hancî ma sey “Grûba Xebatê Vateyî” 2006 de bi dawetê “Wezîrtîyê Karanî Kultur yê Kurdistan” şî Kurdistana Başûr. Îta de ma hem di roj pa Hewremanan alaqayî lehçeyan sero konferans viraşt, hem zi ma şî mintiqay Hewreman de dewan ra gerayî. Goreyî vînayê ma bênatê hewremanî û kirdkî de nêzdî ra alaqa esta, la nê wirdî cîya cîya lehçeyî.

Bakûrî Kurdistan de hema hema bajar ke homojen têna te de kirdkî yeno qisêkerdiş çîn o. Bajarî ke hêna zaf sey bajarî kirdkîqisêkerdoxan yenî zanayiş Çewlîg û Kalan (Tunceli) yî. Dêrsim yew mintiqaya hîra ya, no rid ra mi îta de Kalan nuşt. Goreyî cigêrayişi ma cayi ke te de kirdkî yeno qisêkerdiş nê yi: Navendî Çolîg û pîyerê navçeyan de. Zerrê bajarî û piyerê navçeyanî Kalan de. Zerrê bajarî Xarpêt û navçeyanî Xarpêt ra Pali, Depi, Maden, Kovanciyan, Qerebegûn û Sîvrîce de. Zerrê Amêd û navçeyanî Amed ra Licê, Pîran, Çermûg, Şenguş,Hazro, Hêni, Gel, Pasûr û Erxenî de. Navçeyanî Sewas ra Zara, Îmranli, Ulaş, Kangal, Hafîk, Divriĝi û Gürün de. Navçeyanî Erzirom ra Hinis, Aşqele, Tatos û Çat de. Zerrê Erzingan û navçeyanî Cimîno, Kemax, Manse (Mose,Çayirli) û Têrcan de. Gimgim, Sêwregî, Aldûş, Aksaray Ortakoy de. Ortakoy de 39 dewî kurd estî, înan ra 17-18 dewan di kirdkî yeno qisêkerdiş., Sason, Motkî di û tayê dewanî Poturge, Argûwan, Gumuşxane – Kelkît û Şîran, Sariz û navçeyê Erdexan Mernige (Göle), 2 dewî, Gundik û Gulîstan û Qarrs (yew dew- Lalogli) di yeno qisêkerdiş. Şarî nê dewan hetî Dêrsim ra şîyî Gimgim, Gimgim ra şîyî ûca.

Eşîrî ki hem kurmanckî hem kirdkî qisê kenî

Kurdîstan de zaf eşîr estî ki yew qisimî înan kirdkî qisê kenî, yew qisimî înan kurmanckî qisê kenî. Yan zî yew qisimî eşîr elewî yo, yew qisimo bîn sunî yo. Ez wazena îta de çend mîsalan bidî. Dêrsim di eşîranî girdan ra Şadî û Îzolî, Dêrsim di elewî yî, cayanî bînan yê Kurdîstan de sunî yî. Şikakî Dêrsim de ciwîyenî qismî înan elewî yî, qismî înan sunî yî. Hancî eşîrî alan, bextîyaran, mîlan Dêrsim de kurmancî qisê kenî û elewî yî, la Wan de, Agirî û Vîraşeher di, rojhelatî Kurdîstanî de kurmanckî qisê kenî û sunî yî. Heyderan Dêrsim de kirdkî qisêkenî û elewîyî, Wan de kurmancî qisêkenî û sunî yî, Başûrî Kurdîstan de soranî qisêkenî û sunî yî. Karsananî Dêrsim di Dêrsim di kirdkî, Depi û Gexi di kurmancî qisêkenî, Lolanî Dêrsim di kirdkî qisêkenî û elewî yî, Wan û Heqarî di kurmancî qisêkenî û elewî yî. Demenanî Dêrsim di kirdkî qisêkenî û elewî yî, Sewas di kurmancî qisêkenî , elewî yî û Wan de kurmancî qisêkenî û sunî yî. .

Eynî çî Çolîg û Pali di zî esto. Na mintiqa di mehna klasîk di eşîr zaf çin î. Hêna zaf cîya-cîya nameyî mintiqayan estî. Nê mintiqay zaf ray sey eşîr yenî zanayiş, la no raşt nîyo. Sey mîsal Çolîg di mintiqay Şîrnan di 9 dewî estî, la şarî na mintiqa yew êşîr ra nîyî. Şîrnan di hem şarî eşîrê bekran, hem şarî êşîrê reman hem zi şarî eşîrê zirikî ciwiyênî. Hancî mintiqaya Puex di eşîrî reman û alan estî, mintiqa Sencex di eşîrî bekran û reman estî. Pali de mintiqa Guevdere de cîya-cîya eşîr estî, sey hesenan, qubatan ûêb.

Nê eşîran ra reman Batman de zî estî û kurmanckî qisê kenî. Bênatê remanî Çolîg û remanî Batman de alaqa esto, ê şinî pîye yenî. Bekiran Kurdîstan de yew eşîra gird a. Wan di Tetwan de, Amed de zî estî û kurmanckî qisê kenî. Zirikî Muş, Lice û Erzirum de estî û kurmanckî qisêkenî. Hesenan dewê Guevderê Zuexpa de kirdkî qisêkenî hetî Serhat de kurmanckî qisêkenî. Qubatan dewê Xeylûn de kirdkî qisêkenî, Depi de kurmanckî qisêkenî.

Eşîra omerî Çewlîg – Bongîlan de kirdkî qisêkenî, hetî Mêrdîn de kurmancî qisêkenî.

Soreg de hetî Qerejdag de eşîra Nasî yew qisimî kirdkî qisêkenî, yew qisimî kurmancî qisêkenî.

Nê yenî na mehna ke kird, kurmanc û ê bîn yew milet o. Îna mîsal yew cay dinya de zî çin î. Dinya de yew eşîr çin a ke hem kurdkî, hem tirkî, hem kurdkî hem erebîk yan zî hem kurdkî hem fariskî qisê bikero.

Hereketa azadîya Kurdîstanî de rolî kirdan

Tarîx de beyntarê ereb, tirk , faris û kurdan de zaf pêrodayişî, zaf herbî bîy, la beyntarê beyntarê “kirdan” û kurdanî bînan, yanî “kurmanc”, “soran”, goran” û loran” yew pêrodayişî yew şêro nêbîyo. Eqsê nayê heme serewedaritişanê pîlan yê kurdan de, mavajî serewedaritişî Mela Selîm Efendî de (1914), serewedaritişê Qoçgirî de (1920), serewedaritişê Şêx Seîd Efendî de (1925) û serewedaritişê Dêrsimî de (1937-1938) kird beşdar bîyî. Mîyanê xebata neteweperwerîya kurdî ya sereyî seserra 20. de,kesî sey Kurdîzade Ahmed Ramîz, Faîq Bucak û Seîd Elçî neteweperwerî kurdî gelek namdar î. Şexsîyetanê sey Mela Selîm Efendî, Seyîd Riza, Faîq Bucak û Seîd Elçî dereceyê serektîye de Kurdîstanê Vakurî de doza neteweperwerîya kurdî rê serektîye kerda. Hewna, heme mucadeleyanê kurdayetîye yê nêmeyo peyên ê seserra 20. de û nika zî kurdê kirmancî mîyanê xebata sîyasî ya Kurdîstanî de hertim aktîf ê.

Ez zana no nuşte zaf bi derg, la îta de wazena zaf kilm hereketa azadîya Kurdîstanî de behsê rolî kurdan bikerî. Seserra vîstan di hema-hema pîyerê hereketanî kurdan de kirdan zaf yew rolo muhîm gureto. Sey mîsal, awankerdoxî rêxistina yewin a kurdan “Azm-i Kavi Cemiyeti” ra yew kirdanî Licê ra Kürdizade Ahmed Ramiz o. Ancî Xelîl Xeyalî, Tayîp Elî, roşnvîrî Koçgîrî û Dêrsim mîyanî hereketa kurd de aktîf bîy. Serekî serewedaritişî Bedlîs (1914) Mela Selîm kirdanî Çolîg ra yo. Serekanî serewedaritişî Koçgîri ra zafê înan kird bîy, la mîyan de kurmanc zî bîy. Hereketa Şeyh Seîd de kurmancî zî bîy, serekî sey Şêx Şerîf, Yado, Salîh Begê Henî ûêb kird zî bîy. Endamanî Xoybûn ra Dr. Nafîz Beg û Nûredîn Zaza, Yado û çend kesî bîn kird bîy. Yado û embazî (Yadî Mehmudî Ebas) bi wazîfedayişî “Hoybûn” yenî Kurdîstana Vakûr de pêrodayişî partîzanî rûmnenî. Mîyani embazanî ey de kurmancî zî estî. Dost û embazî Yado yo tewr nêzdî Sadîyê Telhê kurmanc o.

Serekî serewedaritişî Dêrsimî Sey Riza û êyê bînî kird (kirmanc) bîy, la înan het de roşnvîri sey Elî Şêr û Baytar Nurî bîy. Elî Şêr û Baytar Nurî sey şewirmend Sey Rizayî het de bîy, Sey Riza zaf bawerê xo înan ardên. Elî Şêr zî Baytar Nurî zî kurmanc bîy. Hereketa Koçgîrî de zî hem kirmanc hem zî kurmanc bîy, înan pîya semedî azadîya Kurdîstan a serewedarit. Wext ke şarî Koçgîrî waştê xo dayî hukmatî, o wext înan semedî pîyerê Kurdîstan a otonomî waşta. Înan nêvato, “Ma kurd nîyî, ma têna semedî kirmancana yan zî elewîyana heq wazenî.” Sey Riza Îngilîstan re mektub şaweno. O na mektuba xo de behsê Zîlan keno, behsê Agirî keno, behsê pîyerê kurdan keno û zaf akerde çekûyê “Kurdîstan” şoxilneno. Tayê îdîa kenî ke no name Baytar Nurî nuşto, la nika eşkera bi ke Seyîd Rizayî no name şawito konsolosxaneyî Îngilîstanî yê Trabzonî. Baytar Nurî o wext Surîye de bi. La Baytar Nurî zî îna yew mektub dawo fransizan.

1965 de Vakûrî Kurdîstanî de raya verên kurdan yew partîya siyasî awan kerd. Nameyî na partî Partîya Demokrata Kurdîstanê Tirkîya (PDKT) yo. Sereko verên yê PDKT kirdî Sêwregi Ebukat Faîk Bucak o. Kiştişî Faîk Bucak ra pey kirdî Çewlîg Seîd Elçî wazîfe dewr gêno. Ancî serekî Tirkîya di Partîya Demokrata Kurdîstanî Dr. Şîvan (Seîd Kirmizitoprak) kirdî (kirmancî) Dêrsimî yo

Tarîx de metnî verênî yê kirdkî

Goreyî zanayê ma teksto kirdkî raya vêrîn ziwan zanayê rus Peter.A.J .Lerch nuşto. Peter Lerch serrê 1856 de giredayê wîlayetê Smolonskî, Roslow de 3 Çolîgijan de qisê keno. Aqademiyî Qraliyet Peter Lerch şaweno îta ke o kurdan de qisê bikero, çimkî ey no aqademî de kurdî ser xebat kerdêni. Peter Lerch nê Çolîgijan de qisêkeno û înan re tayê sonikan û hîkayeyan geno. O nê nuşteyan cuwa pey bi nameyî "Kurdan û Keldaniyên Îranî yên Bakurî ser cigerayiş" sey kîtab çap keno.. Peter Lerq o wext nê tekstan bi yew alfabe ya husuî nûseno. Namê na Alfabe “Alfabeya lînguîstîk ya Lepsîus” ya. Raya verîn nuştox M. Malmîsanij nê tekstan taye bi alfabeya kurdî nuştî û 1985 de kovara Enstîtuya Kurdî “Hevî” de kerdî vila. Cuwa pey serranî 1990 de mi pîyerê nê tekstan çarnayî alfabeta kurdî û rojnameyî “Azadî” de kerdî vila.

Cuwa pey Wilhelm Streckers derheqî “Kuzîxan” (fekî Tujîk / Dersim) de taye not nuştî û nê nuşteyî hetî O. Blau ra ameyî neşir kerdiş (ZDMG, Cilt 16 (1862), R. 626f).

Friedrich Müller materyalî Peter Lerch esas girewto û gramerî zazakî sero xebat kerda û na xebatê xo bi nameyî “Zaza- Lehçeyî Ziwanî Kurdî” neşir kerda. (SWAW, phil.-hist.Kl.Cilt 48 (Viyana 1864), R.227 -245).

Se ke ayseno Friedrich Müller zazakî sey lehçeyî kurdî vîneno.

Strecker vano, tena Dersim de 7 diayelektî (fekî) zazakî estî.

Yew wezîfedarî dewleta Osmanî Mahmud Arîf yew mude (1874) Dersim de mendo. O şuphe keno ke zazakî kurdî nîyo, o vano, “ziwanî – zazakî” û îddîa keno ke beyntareyî zazakî û kurmancî de ferq estî.

Wilhelm Geiger zazakî sey yew lehçeyî kurdî hesibneno (G.Ir.Ph, Cilt 1,2 (1899), R. 388, Satir 14).

Albert v.Le Coq 1902 de Şam de bi nameyî Omar Ibnî Ali yew Çermugij de qisey keno. O no materyali xo bi nameyî “Metnî Kurdî” sey 2 qisim neşir keno (Berlin 1903). Qisimo yewin de tena zazakî yew mesela esta, na mesela bi herfanî erebî ameya nuştiş.

Se ke ayseno Albert v.Le Coq zazakî sey kurdî hesibneno.

Albert v.Le Coq xebatê xo ya kurmancî û zazakî şexsî neşir kerda. No ridra xeberê zaf cigerayoxan ti ra nêbîya. Xeberê O. Mann zî na xebat ra nêbîya.

Albrecht Wirth yew Çarekij (Tujîk) ra tayê çî qeyd kerdî û nayê dayî Josef Markwart. Markwart înan ra tena yew not neşir kerdo ( 1927).

E.B.Soane Goranî û zazakî dano têvero,(JRAS, 1921, R. 57 – 81).

Se ke zeno yanazış İranolog Oskar Mann 1906 de şîyo Sorek, Xarpet û Gexî de kirdkî biney materyal arêdayo. Mergî Oskar Mann’a pey Karl Hadank xebatê ey bi nameyî ‘Oskar Mann / Karl Hadank: “Mundarten der Zâzâ. Hauptsächlich aus Siwerek und Kor, Berlin 1932 – Siverek und Kor” sey kîtab neşir kerdo. Nameyî Kor “Kur” o û Kur dewê min a.

Oskar Mann nêameyo KUR , la Xarpet de bi nameyî “Hemîd Efendî” yew merdimî mi de qisey kerd. Oskar Mann materyalo folklorîk, taye sonikî, meseleyî, fikrayî û çîyî bînî neşir kerdî. Karl Hadank bi ardimî nê materyalî di fekenaî kirdkî sero xebat kerda.

Hetî Kurdan ra tekstî kirdkî yo vêrin Mela Ehmedê Xasî nuşto. Nameyî no kîtabî Ehmedê Xasî “Mewlidê Nebî” yo. No mewlid 1898 de nusîyawo, la 1899 de Amed de ameyo çap kerdiş. Melê Ehmedê Xasî çend şîîrî kirdkî zi nuştî, la nê şîîr neameyi çap kerdiş. Ehmedê Xasî 1863 de Hezan de dadî xo ra bîyo. Hezan ewro yew nahîyey Licî yo (Savat). Kalikî Ehmedê Xasî hetî Çolîg ra amebî Hezan. Goreyî taye çimeyan ê esle xo dewê Palî Xelûn ra yî. Ewro zi Xelûn de keyê Xasûn esto. Xelûn mintiqay Guevdere de yew dew a.

Kîtabo diyin hanci yew mewlid o. No mewlid 1903 de Usman Efendî yo Babic nuşto. Nameyî kitabî "Biyîşê Pêxemberî" yo. No Mewlid , 1933 de Celadet Alî Bedrixan Şam de bi herfanî erebkî çap kerd. Ûsman Efendî Sêwregij o. O miftîyê Sêwregî bi.

Nê di mewlidî raya verîn M.Malmîsanij çarnayî alfebaya latinî û 1985 de kovara Hevî (Hûmar 6) de çapkerdî. Cuwa pey nê wird mewlid zi çend ray Tirkiye de bi alfaba latinî ameyî çapkerdiş.

Edebîyato Modenr yê Kirdkî

Heta seranî 1960 ma raştî tekstanî kirdkî nînî. 1963 de Îstanbul de bi nameyî «Roja Newe» yew kovar çap bîy. Na kovar tene yew hûmar vêcîyay û na hûmar de, di tekstî kirdkî amê çap kerdiş. Înan ra yew mintiqay Çolîg ra yew derî ya, o bîn zi hatirayî yew kurdo surgun kerde yo. Cuwa pey 1975 de verî Ankara de bi namê "Özgürlük Yolu" (Rayerî Azadî) û dim ra rojnameyî "Roja Welat" û «Devrimci Demokrat Gençlik» de ge-ge kirdkî nuştê vecîyayî.

Özgürlük Yolu û Roja Welat de hêna zaf Munzur Çem tekstî kirdkî nuştî. 1979 de Îzmîr de bi nameyî "Tîrej" yew kovar veciyena. Her hûmarê na kovar de nuşteyî kirdkî zi çap benî. Îta de zi mesûlî kirdkî M. Malmîsanij o.

Ewropa de edebîyatî kirdkî

Ewropa de 1976 ra nat çend kovaranî kurdî de nuşteyî kirdkî ameyî neşir kerdiş. Nînan kovara verên ke nuşteyî kirdkî neşir kerdi. Raya verên kovara “Ronahî”(1976-78, Zurih/swisre) de metnî kirdkî ameyî çap kerdiş. Cuwa pey “Roja –Nû”(1979- 1990 Stockholm/Swed, “Dengê Komkar” (1979- Almanya) bi ardimî Federasyonî Komelanî Kurdîstan (KOMKAR) amênî neşir kerdiş de her wext metnî kirdkî zî neşir bînî. Ancî kovara “Armanc”(1979- Stockholm) de zî serranî heştaya pey her hûmar de yew ripel tenya kirdkî bi.

Cuntayî 12 Edar 1980 ra pey kadroyî kurdan vecîyenî Ewropa. Rêxistin, partî, komel û dezgehanî bînan yê kurdan Ewropa de zaf kovar û rojnameyî neşir kerdî. Tayê nê kovar û rojnameyan de metnî kidkî zî ameyî neşir kerdiş.

Enstituyî Kurd yê Paris 1985 ra nat bi nameyî „ Hêvî„(1985- Paris), Enstituyî Kurd yê Almanya bi nameyî “Mizgîn”(1986-Bonn) kovarî neşir kerdî, nê her di kovaran de zî kurmancî het de kirdkî zî nusîyayêni. Tîya de cayî “Hêvî” muhîm o, çunke hema hema nêmeyî çend kovaranî “Hêvî” kirdkî bi. Tîya metnanî folklorîkan het de, metnî edebî, cigêrayiş, gramatîk sero û tercumeyî zî neşir bîyêni.

Kovara Federasyonî Komeleyanî Kurd yê Swêd “ Berbang” de, kovaranî Yewbîyayê Nuştoxanî Kurd yê Swêd “Wan” û “Çira” de, kovar û rojnameyanî „Armanc“, „ Niştiman“ “Gaziya Welat”(1980 - Almanya), “Kurtuluş Yolu(1985-Almanya), Die Brücke”(1985 Almanya), “Kizil Yol”(1983-85- Fransa), “Berhem”(1988-90-Swêd), “Kürdistan Press”, “Berbang”, “Çarçira”, “Hêlîn”(1983-84), “Roja Nû”, “Niştiman”, “Demokrat”, “Heviya Gel”, “Bîrnebûn (1997)”, “Rewşen” û “Lêkolîn” de zî metnî kirdkî amênî neşir kerdiş.

Nê kovar û rojnameyanî de verî metnî folklorîk sey deyirî, sonikî neşir benî, la cuwa pey roportajî, şîîrî, hîkayeyî, derheqî raştnuştiş û gramerî kirdkî de û nuşteyî sîyasî zî yenî neşir kerdiş.

T.L. Todd 1985 di fekî Sêwregî sero gramatikê Zazaki (A Grammar of Dimili) bajarî Amerîka Michigan de çap kerd.

Ancî Ewropa de yew qisim kesî ke xo Kurd û lehçeyî kirdkî zi kurdî qebûl nekenî taye kovar çap kerdî. Tayê nê kovaran neyî: Ayre(1985-87), Pîya(1988-1992) Tija Sodirî(1995-2001), Kormışkan(1995.97), Ware(1992 – 2003), ZazaPress(2000-2005), Raa Zazaîstanî(1991), Vengê Şewq(1995),Vengê Zazaîstan(2000-2001), Zazakî(2008), Zerqê Ewroy(1990), Pîr(1994 -Almanya), Raştiye(1991-95), Desmala Sure(1991-94), Waxt(1990-91) û Çime(2005 – 2008). Nê kovarî hêna zaf sîyasî yî. Înan ra heme –hema yew zi seraser kirdkî nîya. Nê kovaran de nuşteyî siyasî- îdeolojîk tirkî yi, la tekstî folklorîk kirdkî yi. Yew hususîyetî nê kovaran zi na ya ke tekstan de qaîdeyî îmla û gramer çîn î. Her nuştox goreyî dewa xo nuseno. Heta ortax yew alfabe zi çîn a. Çimkî nê alfabeya kurdî qebûl nekenî, la înan zi heta nika yew alfabeya ortax ser piye nekerdo. Perbîn ra nê kovaran yew zi bi îstîkrar nêbîya. Encax yew çend hûmar amê çap kerdiş û edilyayî.

Beyntarê serranî 2005 û 2007 de bajarî Almanya Bonn de bi nameyî “Peyama Kurd” yew rojnameyo kurdî (kurmancî, soranî, kirdkî) neşir bi. No rojname de her daîm di ripelî kirdkî bi. Mesûlî qisimî kirdkî Seyîdxan Kurij bi. No rojname de xeberî rojane, roportaj , fikre, sonik û nuşteyî kirdkî amênî neşir kerdiş.

Ancî 2009 ra nat bajarî Almanya Koln de bi nameyî “Rûdaw“rojnameyo kurdî (kurmancî, soranî, kirdkî) neşir beno. No rojname de yew mude yew ripel kirdkî bi. Roşan Lezgîn no ripel hedre kerdêni.

Nê serranî peyênan rojnameyî “Özgür Politika” zî ca dano metnanî kirdkî.

1996 de kesî ke kirdkî nûsenî û xo kurd vînenî, Swêd de yew kombiyayiş viraşt. No kombiyayiş de Gruba Xebate ya Vateyî ame awan kerdiş. Na grûb 1997 ra pey bi nameyî „ VATE“ yew kovar vet. Kovara “Vate” bi alfabeya kurdî xo re esas girota û seraser kirdkî ya. Vate heta nika 39 hûmar ameya çap kerdiş.

Gruba Xebate ya Vateyî

Cuntaya leşkerî ya 1980` ya pey, zafê roşnvîr û qadroyî sîyasîyî kurd mecbur mendî vêcîyayi teberî welat. Nê roşnvîran teber de yew per ra kar û barî sîyasî rûmna, per bîn ra zi kultur, ziwan û tarîxî sero xebat kerd. Xo ra wext ke kes tarîxî miletanî bê dewlet ( sey arminî û cihû) biwano, kes vîneno ke înan zi no qede xebatî hîna zaf teberî welat de kerdî. Çunke zaf wext roşnvîrî miletanî bindestan nêşkenî welatî xo de biciwî û xebatê netewî bikerî. Semedî kurdana şart û şurtanî Ewropa zî vernî kar û barî kultur û ziwanî akerdên. Çunke îta de sey dewletanî kolonyalîstan ziwan û kulturî kurdan sero qeyd û bendî çîn bîy.

Roşnvîranî kurdan şartanî dîaspora ra hol fayde girewt û tîya de weşanxaneyî akerdî, kovar û rojnameyî vetî, tarîx, kultur û ziwanî kurdan sero kîtab çapkerdî. Enstîtuyî Kurd yê Parîs 1985 de bi nameyî “Kurmanckî” yew gruba xebat awan kerd. Na grûb 1985 ra nat her ser yew ray yena pîye het û yew hefte lehçeyî kurmanckî sero xebat kena. Netîceyî na xebat yew kovar de yenî vilakerdiş. Nameyî na kovar “Kurmanckî” ya. La heta 1996 lehçeyî kirdkî ser no qede yew xebat çîn bîy.

1990`ra pey hinî Tirkîye de zî kovar û rojnameyî kurdan ameynî vilakerdiş. Hem Ewropa de hem Tirkîye de zafê kovar û rojnameyanî kurdan de nuşteyî kirdkî zî ameyêni çapkerdiş.

Sebeb ke kirdkî sero qet yew xebata îlmî nêameybî kerdiş û qaydeyî raştnuştişî ortax nêameybî tesbît kerdiş, her nuştox sey xo nuştênî. No rid ra wendoxanî yew mintiqa nûşteyî bi fekî mintiqaya bîn fehm nikerdêni. Heta nuştoxan zi nuşteyî yew bînan zaf fehm nikerdêni. Sey numûne Çolîgijan nuşteyî Dêrsimijan, Dêrsimijan nuşteyî Pîranijan fehm nikerdêni.

Nayê sero verî Swêd de taye nuştox û roşnvîrî kurdan amê pêhet û nê probleman sero qisêkerd. Cuwa pey raya verên aşmê Tebax 1996 de Stockholm / Swêd de bi nameyî “ Kombîyayişî Kirmanckî/Kirdkî” yew kombîyayiş virazîya. No kombîyayiş de welatanî cîya – cîya ê Ewropa ra nêzdî pancîyes kesî hedre bîy.

No kombîyayişî Kirmanckî yo verên de qerar gêrîya ke lehçeyî kirdkî sero xebatê raştnuştişî, gramerî, termînolojî û ferhengî bêro kerdiş. Armanca sereke yê na xebat standartîze kerdişî lehçeyî kirdkî bîy. Kombîyayişî didin 28-31ê adare 1997 virazîya. Netîceyî xebatê nê di kombîyayişan bi nameyî “ Derheqî kirmanckî(kirdkî) de kombîyayişê Stockholmê” sey broşûr amê çapkerdiş û vilakerdiş. Kombîyayişî didin de bi pêşnîyarê tayê embazan qerar gêrîya ke yew kovara sade kirdkî bêro vilakerdiş. Netîceyî minaqaşayan nameyî na kovar sey “Vate” ame tesbît kerdiş. Kovara yewin ya “Vate” Amnan 1997 de ameyî çapkerdiş. Heta nika 38 humarî kovara “ Vate” ameyî çapkerdiş.

Se ke mi verî zî va amanca sereke ya Gruba Xebate ya Vateyi û kovare „Vate“ standardîzekerdişî lehçeyê kirdkî yo. Humara verên ya Vate de, sernuşteyê kovar de, standardîzekerdişî kirdkî sero wina nusîyayo:

“Beguman ma wazene ke ziwane xo standardîze bikere, labele no kar roje de yan zî aşme (menge) û serre de nebeno. No kar, him wexto derg him zî xebata zanaya û zafe wazeno. No semed ra eke ewro nuştoxe ma tena şiweya xo bizane yan zî ebi şîweya xo binuse zi, ma ganî verra verra giranîye bidi hetane muşterekan, formane raştan û raştnuştena (imlaya) muştereke ser ke ma bişiyî (bieşke) lehçeya xo standardîze bikere.

Semedê ne kare rê, ganî nuştoxî –hetta wendoxi zî- şiweyane bînan zî bimusene (bander bibene). Ganî ma xo vîre nekeri ke kirmanckî, kirmanckîya dewa ma û şaristanî ma tena nîya, dew û şaristane binî zî este. Gani ma wini binusî ke tena dewije yan zî şaristanije ma ne, kirmance binî zî bişiyi (bieşke) nuşteyane ma biwane û fehm bike. Nuştena nuşteyane înasarenan ewro asan nîya. Xora kare nuştoxî bi xo zî karedo asan nîyo, kaye gedan nîyo.”

Kombîyayişî Gruba Xebate ya Vateyî

Gruba Xebate ya Vateyî 1996 ra nat her serr yew yan zî di kombiyayişî viraştî. Heta nika ma 21 kombiyayişî viraştî. Înan ra 12 kombîyayişî Swêd de, 2 kombîyayişî Almanya de, 3 kombîyayişî Dîyarbekîr de, 1 Kûrdîstana Başûr de, 1 Dêrsim de, 1 Mêrdîn de û 1 Çewlîg de virazîyayî. Ne kombiyayişî verî welatanî Ewropa de ameyî viraştiş. La nê serranî peyênan welat de virazîyayêni. Ewropa de 10- pancês kesî ameynî kobîyayişan, kombîyayişanî welat de 20-25 kesî hedre benî.

Heta nika vîst û yew kombîyayişan de nê bajar û qezayan ra kesî hedre bîy:

Bongilan, Çewlig, Depe, Dersim, Erzingan, Gimgim, Heni, Lice, Pali, Pîran, Sewreg,Koçgîrî Çermug û Mutkî.

Seke tîya de aseno hema hema her ca ke kirdkî yeno qisêkerdiş, nê kombîyayişan de temsîl benî. Kesî ke yenî nê kombîyayişan goreye taye krîteran yenî dawet kerdiş.

Bi kilmkî nê peymeyî ne yî:

1. Grûba Xebatê ya Vateyî yew însîyatîfô sîvîl o. Na grûb girêdayî ço partî, rêxistin yan

zi komel nîya. Na grûb bi temamî bi waşteyî kesan ameya yew ca. Her kes bi însîyatîfî xo, bi îradeyî xo mîyanî na grûb de ca giroto.

2. Kesî ke kombîyayişanî “Grûba Xebatê ya Vateyî” ca genî xo sey kurd û kirdkî zi sey

yew lehçeyî kurdkî vînenî. Îta de yew ziwardarîyê çîna. Herkes bi îradeyî xo yo serbest no vînaye qebûl kerdo.

3. Ganî no kes kirdkî sero zaf ra tayn xebat bikero, yan zî bi yew qede na xebat rê ardim

bikero.

4. Na xebat de aktîf amade bibo, bi îstîqrar bêro kombîyayişan, kar û barî Gruba Xebate

ya Vateyi de ca bigero.

5. Ganî maddî û manevî fedakarê bikero. Çunke xebata Gruba Vateyi sere ra heta ewro

yew xebata îdeal a. Yanî waştiş, fedekare û ziwanî xo ra heskerdiş û xizmetkerdişi sero ameya awankerdiş. Ma bi îmkananî xo ye şexsî û bi ardimî taye merdimane ke bi keyfî xo ma rê ardim kerdo dest bi na xebat kerdo û heta ewro ameyî.

6. Gruba Xebate ya Vateyî wayîrî yew çarçewaya pêroyî ya. Merdimo ke biwazo na

xebat de ca bigero lazim o na çarçewa qebul bikero. Yanî ganî o ortax alfabe, standardîzekerdişî ziwanî, tetbîqkerdişî meylanî ortaxan û sewbîna çîyanî bînan qebûl bikero û nuşteyanî xo de bişoxilno.

Metodî xebatê Gruba Xebate ya Vateyî

Gruba Xebate ya Vateyî roja verên ra goreyî taye metodan xebitîyena. Ne merdimî ke na grub de ca genî her yew bi serran o ke ziwanî ser o xebitêno. Her yew çend ziwanan zano û zafê înan îlmî ziwanzanîyê zî zanî.

Gruba Xebate ya Vateyî tarîxî standart kerdişî ziwananî miletanî bînan ra hayîdar a û nê tecrubeyan ra ders gena. Se ke ma sereyî qisêkerdişî xo de îzah kerd zafê miletan ke demî modernîzasyon de ziwanî xo standart kerdo, înan yew fek esas girewto û nayê sero ziwano resmî yo standart awan kerdo. Sey numûne ziwano standarto almankî fekî Hannover o, tirkî yê İstanbul o, farskiî yê Tehran o. La ma inahawa nikenî, heta mumkun bo formî û çekuyî ke hema fekan de ortaxî yan zî yew bîn ra nêzdî yî înan genî. Eger inahawa nêbo formî ke hîna zaf mintiqayanî hereyan de yenî şoxilnayiş û pratîk de hîna asan yenî şoxilnayiş înan vîjnenî. Heta nika Gruba Xebate ya Vateyî bi no metodo cêrînî kar kerdo.

Her kombîyayişî de çend kesî cîya cîya temayan sero wazîfe gênî û goreyî temayê xo karî xo kêni hedre, no karî xo verî ke biyerî kombîyayîşî embazanî bînan re şawenî. Her kes no lîsteyo hedrekerde sero xebitîyeno, yanî formî mintiqayê xo nuseno. Penî de no lîste Mehmed Malmîsanij rê şawîyeno. Malmîsanij heme peşnîyaran goreye yew sîstem nûseno û ano kombîyayiş. Kombîyayiş de na xebat ser minaqaşa beno û goreyî meylê kombîyayiş xebat şiklê xo yo pêyin gena. Ne forman ra yew form sey forma standard yeno qebûl kerdiş, la formî bîn zî yenî nuştiş ke vîndî nêbîy. Eke semedê yew çî eynî mana de çend çekuyî bibî nê çekuyî pêro sey forma standard yenî girewtiş.

Gruba Xebate ya Vateyî standart kerdiş sero meylanî xo goreyî taye Peymeyan tesbît kena.

Nê peymeyî:

1. Çekuye kurdkî ya, yan zî ziwananî xerîban (erebki, fariski, tirk usn) ra yena.
2. Koke (esle) na çekuye ca ra yeno û senîn o.
3. Çekuye deforme bîya yan nibîya.
4. Lehçeyanî bînan de na çekuye esta yan çîn a, eke esta senî vajîyayena, senî nusîyena.
5. Mîyanî şarî de na çekuye hîna zaf (ekserîyet) senî vajîyayena, yani kam forme hîna

zaf yena xebitnayiş.

6. Eke ma yew cekuya newe yan zi termo newe virazi mîyani şarî de bêro qebul kerdiş?

Gruba Xebate ya Vateyî yew zimano eklektîk ke mîyanî şarî de nîyeno şoxilnayiş îcad nikena. Çîko mîyanî şar de esto, wazena ê veco orte û bi şoxilnayişî formanî ortax yew bînfehm kerdişî asan bikero. No rid ra heta mumkun bo, çekuyan îcad nikena. Çekuyî xerîb ke mîyanî şar de yenî şoxilnayiş, înan goreyî qaydeyanî kirdkî nusena.

Kombîyayişanî Gruba Xebate ya Vateyî de tesbîtkerdişî qaydeyanî rastnuştişî û gramerî, tesbît kerdişî yew termînolojî yo muşterek sero û hedrekerdişî yew ferhengo muşterek sero xebat kena.

Standart kerdişî raştnuştişî (îmla) û gramer

Sebebo ke kirdkî newe newe yeno nuştiş rastnuştişî (îmla) û gramer de standardîzasyon hem yew karo zehmet o hem zî yew wexto derg wazeno. No derheq de beyntarê fakanî kirdkî de taye ferqê muhîm zî estî. O karî standartîzasyon hîna keno zehmet. La ancî zî no war de, yanî

rastnuştişî de, xeyle xebat ameya kerdiş.

Gruba Xebate ya Vateyî bi tesbît kerdişî alfabeya muşterek dest ci karî standardîzasyon kerd. Ma alfabeya latînkî ke Mir Celadet Bedirxan bingeyî aye eşto na alfabe sey alfabeya muşterek qebûl kerda. Semedê lehçeyî ma ya vîjnayişî yew nameyo muşterek zî lazim bi. Çunke Dersim, Gimgim, Gexi de şari ma xo ra vano “kirmanc” û lehçeyî xo ra vano “kirmanckî”.

Çewlig, Pali, Pîran, Lice, Henî û tayê cayanî bînan de şarî ma xo ra vano “kird” û lehçeyî xo ra vano “kirdkî”. Şankuş, Çermug, Sewregî û sewbîna cayande zî şarî ma xo ra vano “dimilî”/

“dimlî” û ziwanî xo ra vano “dimilî”/“dimlî”. Kurde ke kurmanckî qisêkenî hîna zaf leheçeyî ma ra vanî „dimilî“.

Tirki û xeribî ma ra vanî “zaza” û ziwanî ma ra vano “zazakî.

Se ke tîya de aseno heta nika semedê şar û ziwanî ma ya hema yew nameyo muşterek niameyo tesbîtkerdiş. Gruba Xebate ya Vateyî nê çekuyan ra „kirmanc” û “kirmancki” sey meyîl tesbît kerd.

Ez newazeno derg û dila behse na xebat bikeri. Gruba Xebate ya Vateyî yew qismo mûhîm xebatê xo ya warî raştnuştiş û gramer de sey kîtab bi nameyî „Rastuştişe Kirmancki (Zazaki“ çap kerdo. (Rastuştişe Kirmancki (Zazaki, Weşanxaneye Vateyi, Istanbul, 2005) .

La ancî zî ez wazena tayê xebatî ke no derheq de ameyî kerdiş tîya de rêz bikî:

Bedilîyayişî vengan, kilmnuşteyî, sufiksî zafey,

Name: Nuştişî (gird yan qic) nameye humaran, rojan, aşman (mengan), mewsîman, hetan(cihetan), behran, royan, şaristanan (bajaran) û qezayanî Kurdistani,

qiteyan (kontinentan), welatan, dewletan û paytexte nînan, nameye miletan û mensubanî miletan, ziwanan û lehceyan, dînan, mezheban û teriqetan, nameye taybetî ye şexsanî

xeriban.

Zemir, sifet, izafe, edat, bestox, kar (fiil), taye suffiksî, rengi, humarî usn.

Kirdkî de çîyanî temelan sey name, zemîr û sifet de zî beyntarê mintiqayan de ferqî estî. Ma semedê standart kerdişa nînan ra tena yew esas girewto û ziwanî nuştiş de nayê şoxilnenî.

Numûneyîi:

Grûba Yewine

Forma standard ............. Forme bini

ez ..................................... e

ti ...................................... to, tu, tu

o ...................................... ew, aw, we, wi, ay, yo, yu, wo, u

a ...................................... ya

ma ................................... -

şima ................................ sima

e ...................................... ye, yi, i

Sifetî Nîşanî

Semedê Nêzdî halî xoser de:

Forma standard ............. Forme bini

no ..................................... nû, eno, enû, eni, ino, ini, in, na bu (eril)

na ...................................... ena, ina, hena bu (dişil)

nê...................................... nî, enî, inî, enê, inê, na bunlar

Humarî:

Forma standard ............. Forme bini

Yew yew, yow, yo, jew, ju, ju, zu, zu Bir

Panc pon, ponc, punc,panj

Standart kerdişî termînolojî

Karî tesbît kerdişî yew terminolojîyo ortax kirdkî de zaf yew karo zehmet o. Çunke kirdkî de reya verêna ke yew karo inahawa yeno kerdiş. Heto bîn ra zî kirdkî de termînolojîyo modern zaf qelso. Zaf çîyî ke alaqayî xo bi ciwiyayişo modern de esto, kirdkî de çîn î. No rid ra kombîyayişan de yew bi yew her çekuyî sero munaqeşe beno. Eger kirdkî de bibo ma ey genî û keni standard. Eger kirdkî de orîjînal yew çeku çîn bo, o wext ma hêverî ewnîyênî lehçeyanî kurdkî yê bînan ra (kurmanckî, sorankî, hewramkî) û nê lehçeyan ra geni. Eger kurdkî de qet çîn bo, ma ewnîyenî fariskî û ziwananî eqrebayan ra û uca ra geni. Ey ra pey zî ma ewnîyenî ziwananî bînan ra. Sebe ke warî îlîm û teknolojî de zafê çekuyan ziwanînî rojawan ra yenî, eger nê çekuyî mîyanî şarî ma de yenî şoxilnayiş, ma înan goreyî formî kirdkî nusenî û sey standart qebûl kenî.

Gruba Xebate ya Vateyî heta nika zaf waran de ortax yew termînolojî tesbît kerda.

Numûne: Nameyî heywanan, neweşîyan, zerzewat û mêywe, termî huquqî, edebîyatî, leşkerî, computer, îdarî, beledîya, anatomîya însanan, sihat, cografya, gramer, keye, merdimatî ûçb ameyî tesbît kerdiş.

Standart kerdişî Çekûyan

Xebatê standartkerdişî çekûyan zaf hîra yew xebata. Gruba Xebate ya Vateyî xo rê lehçeyî kirdkî esas gena, çeku û termînolojî bi tirkî ya yenî miqayese kerdiş. Yanî se ke mi verî zî vatibi, nê çeku û termînolojî ke yenî tesbît kerdiş, verba înan manayî înan yê trikî nusîyeno. Çunke neyî sey ferhengî tirkî- kirdkî yenî çap kerdiş.

Eger verba yew çekuyî tirkî, kirdkî de na mana de çend çeşît çeku estî, o wext pêro sey standart yenî girewtiş. Yanî çekuyî cîya cîya ke yenî eynî mana pêro sey standart yenî nuştiş. Eger eynî mana de yew çeku eynî kok ra bêro, la cîya cîya bêro telafuz kerdiş, yanî kok eynî bo, nuansî qicîk yê vatiş bîbî, o wext înan ra tena yew sey standart yena girewtiş, la formî bîn zî yenî nuştiş.

Çend Numûneyî:

Forma standard ............. Forme bini

Morcela Morcela, miclewri, mijlewri, mijloli, miclor, miclol, mijlor,

mijlori, mijlowri, mijmewli, miyercila, mocla, mojla, muejla, mojle, molcela karinca

Hina hêna, hê, hewna, hona, hûna henüz

Hema hama, hemo, hima, huma, homa, hemara henüz

homara, hemara, hamara, homara

Deha deha diha henüz

Hende ehende, ehendi, ehend, ende, endi, end, hendî,

hendi, hend, hand, hindi, honde, hund, indi;

endihey, endhay, endiheyra, indihey, indhey, Bunca

indiheyra, hendihey, hendhey, hendhay, henday,

hendê, hindê, honday, hondê

Hedrekerdişî yew ferhengo muşterek

Gruba Xebate ya Vateyî xebatê xo ya standartkerdişî termînolojî û çekuyan sey ferheng çap kena. Heta nika na xebat parçe parçe hîrê rey Îstanbul de hetî Weşanxaneyî Vate ra ameyo çap kerdiş. Her di çapî verên sey „Türkçe – Kirmancca(Zazaca) Sözlük – Ferhengê Tirkî- Kirmanckî (Zazakî)“ ameyî çap kerdiş.

Çapa hirêyîne ya hîrakerdîye 2009 de ame çap kerdiş. No çap de xebatê 16 kombîyayişan ca gena. No ferheng çekuyanî standardîzekerdeyan ra virazîyayo. La versîyonî vatişî çekuyan yê heme mintiqayan zî tede esto. Yanî yew çekuye kam mintiqa de senî vajîyena heme şeklî vatiş û telafuzî na kelîme ameye nuştiş.

Semedo ke kîtab zaf qalin bîyo, na rey no ferheng sey 2 kîtaban ameyo çap kerdiş.

Înan ra yew „Türkçe-Kırmancca (Zazaca) – Ferhengê Tirkî – Kirmanckî ( Zazakî) yo. No ferheng de hendê hewt hezar çekuyî standart estî.

Kîtabo bîn „ Kirmancca (Zazaca)-Türkçe Sözlük- Kirmanckî ( Zazakî) - Tirkî ‟ ferheng de heme şeklî vatişî çekuyan estî. Tîya de formî çekuyê ke standart nîyo, aye ver de “b.” nûsîyayo û formo standart ameyo nuştiş. Yanî biewnî formo standart ra.

Numûne:

Aqilî: b. biaqil; aqrep(n): b.aqrep(n); arazî(m): b.erazî (m)

No rid ra no ferhengî „Kirmanckî – Tirkî” de hendê hîris û çar hezar çekuyî estî.

Kirdkî de her name ya makî ya yan zî nêrî yo. No rid ra ferheng de penîyî çekuyanî makîyan de (m), ê nêrîyan de (n) nusîyayo.

Numûne: arê (n), hargûş (n), asin(n), aşme(m), aspici(m)

Kovara "Vate“

Yew xebata muhîm ya Gruba Xebate ya Vateyî zî çap kerdişî kovara vateyî yo. Se ke mi cor de zi nuşt aşmê adar 1997 de kombîyayişî didin de semedê çapkerdişî kovara „Vate“ ya qerar gêrîya. Amancî çapkerdişî kovar no bi ke yew per ra xebatê kombîyayişan bi no rayer bêro vila kerdiş pero bîn ra zî qerar kê nê kombîyayişan de gerîyenî, nê qerar pratîk de bêrî ca. Wext ke qaydeyî ziwan pratîk de ca miyerî, ê mîyanî wendoxan de ca nigenî. Xercî înan kovara Vate, xercî sîyaseto rojane ripelanî xo de ca dûna her qede nuşteyî kirdkî. Heta niha „Vate“ de hîna zaf nuşteyî folklorîk sey sanîkî/fîstonîkî, dêyîrî, fiqreyî, îdyomî, nuşteyî tarîxî, cigêrayişî, roportajî , şîîrî ûçb ameyî vila kerdiş. Pêro nuşteyan redaksîyon redekte keno û goreyî standartî Vate nê nuşteyan çap keno. Tekstî folklorîk sey fekî mintiqa yenî çap kerdiş, la nuşteyî bîn goreyî standartî yenî çap kerdiş.

Bi kovara Vate edebîyatî kurdî yo modern zaf verd şîyo. Vate de şîîrî modernî û hîkayeyî ameyî neşr kerdiş. Mîyanî nê eseran de hetî edebîyata zaf eserî bi qîmet estî. Yew qisimî nê şîîr û hîkayeyan sey kîtab zî ameyî çap kerdiş. Nêserranî peyênan tayê nuştoxanî cînîyan zî dest ci kerd şîîr û hîkaye nusenî. Ganî merdim nayê vaco ke nuştoxanî cînîyan hem hetî edebîyata, hem zî hetî hîsîya yew qalîteyî edebîyatî kirdkî kerdo berz.

Hûmara verên ya kovara Vate amnanî 1997 de Stockholm/Swêd de çap bîy. Kovara Vate sey alfabe, alfabeya ya kurdkî ya latînî (alfabeya Celadet Bedirxan) qebûl kena. Heta hûmarê 21 kovara Vate Stockholm de ameynî çapkerdiş û hususî ewropa de ameynî vila kerdiş. La goreyî îmkanan nê hûmar cuwa pey Îstanbul de ameynî çap kerdiş û Tirkiye û Kurdistan de vilabîyênî. Hûmarê 21 ra nat Îstanbul de yew buroyî kovara Vate esto. Hûmarê 21 ra nat pêro hûmarî Vate Îstanbul de ameyî çapkerdiş û Îstanbul ra ameyî vila kerdiş.

Heta nika 76 humarî kovara Vate ameyî çap kerdiş û vila kerdiş.

Serranî verênan de hem nuştoxî kovara Vate kêm bîy, hem zi zafî nê nuştoxan Ewropa ra bîy. La vera – vera hem nuştox zaf bîy hem zî nîspetî nuştoxanî welat zêde bîyo.

Weşanxanêyê Vateyî

Kovara Vate û kîtabanî “Grûba Xebatê ya Vateyî” Weşanxaneyê Vate çap keno.
Weşanxaneyê Vateyî serra 2003 de Îstanbul de seba ke qeraranê na grubê xo rê sey polîtakaya weşanî bigêro û bi no qaydeyanî kitabanê kirmanckî çap bikero ame sazkerdiş. Waharî no weşanxaneyî Denîz Gunduz o. Benateyî “Grûba Xebatê ya Vateyî” û Weşanxaneyê Vateyî de huquqî û dîrek yew giredayiş çîn o. La waharî weşanxaneyî zi “Grûba Xebatê ya Vateyî” pîya xebitêno. No rid ra beynnatê na grûb û weşanxaneyi de manevî yew giredayiş esto. Hetanî ewro Wesanxaneyî vateyî 35 kitabî û 19 humarî Kovara Vateyî çap kerdî. Nê kitaban ra 26 teneyî bi kirmanckî çap bîyî. Weşanxaneyî Vate kîtabî edebîyato modern sey şîîr, hîkaye û roman zî çap kerdî.

Reyna Tirkîye de Edebîyatî kirdkî

1990 ya pey kurdan hêna metrepolanî tirkiye de dest ci kerd kovar û rojnamê vetî. Zafê nê rojnameyan zi ge-ge pelanî xo de ca dawo nuşteyanî kirdkî. Nê rojname û kovaran zafê nînan Îstanbul de ameyî çap kerdiş û vila kerdiş.

1990 ra pey raya verên rojnameyî “Rojname”(1991) çend nuşteyî kirdkî neşir kerdiş. Cuwa pey nê rojname û kovaran de nuşteyî kirdkî ameyî çap kerdiş.

Rojnameya pey goreyî dorey tarîxî ne kovar û rojnameyan de nuşteyî kirdkî ameyî çap kerdiş:

Zend(1991), Ermin(1991), Azadî(1992-1993), Ateş Hirsizi(1992), Medya Güneşî (1992-1995), Welat(1992-1994), Dengê Azadî(1994), Jîyana Nû(1994-1995), Ronahî(1995-1996), Welatê Me(1995), Azadîya Welat(1996), Hêvî(1996-1999), Roj(1995), Nû Roj(1996), Pêşe Roj(1997), Roja Teze(1999-2000), Dema Nû(2000-2011), Ajda Dergisi(2007), Veng û Vaj (2008), Kelhaamed(2009), Newroz, Govend, Newroz Ateşi, Hevdem, Serketın, Deng(1992), War(1997), Nûbihar(1992), Munzur(2000), Ütopya, Tîroj(2003), Işkin, Kirmancîya Belekê(2009), Dersim Hayat(2010).

Vera vera teye komel û waqifanî bajaran zî kovar û rojnameyanî xo de ca da nuşteyanî kirdkî. Nînan ra taye: Bînyad(1994-2002), Wayîr(1995-2000), Gimgim(, Dersim(1995-97), Bindav(1995), Sefîne(2003).

Ancî nê serranî peyênan hîn taye bajaranî kurdîstan de rojname û kovar ameyî neşirkerdiş ke tede nuşteyî kirdkî zî ameyî neşirkerdiş, sey Bîr (2005-Amed), Vati(1997-98, Erzirom), Miraz (2006, Meletî), Bezuvar(2009), Mukaddîme (mêrdîn), Munzur Haber(2003-Dêrsim), Azadîya Welat(2006 – Amed), Newede Dêrsim(2009- Dêrsim), Gazete Semsûr(2010- Semsûr), Newepel(2011- Amed), Verroj(2012- Amed), kovara edebî Şewçila(2011-Amed)

Nê rojname û kovaran ra Azadîya Welat, Dêrsim, Gazete Semsûr, Nûbihar, Newepel, Verroj û kovara Şewçila û koavar Vate hema zî neşrîyatî xo rûmnenî.

Rojnameyî Newepel û Verroj safî kirdkî yî. Newepel di hefte de rayek, Verroj her hefte neşir benî û benî vila. Ancî kovara Şewçila safî kirdkî ya û tenya nuşteyanî edebî neşir kena.

Bi taybetî bi xebatê Grûba Xebate ya Vateyî û kovara Vate nê des serranî peyênan de edebîyatî kirdkî yo modern hedî hedî ronişeno. Wexto ke Vate dest bi neşirbîyayişî kerd, nuştoxî kirdkî bi destan ameynî hûmartiş, niha bi seyan nuştoxî kirdkî estî. Nayê het de hetîqalîteya zî edebîyatî kirdkî zaf verd şîyo. Hinî bi kirdkî şîîr, hîkaye, romanî hol û nuşteyî tarîxî, cigêrayişî îlmî bi qalîte yenî nuştiş.

Çimeyî:
1 - Amir Hassanpour, Kürdistan`da Milliyetçilik ve Dil (1918 – 1985), Avesta Yayinlari, 2005- Istanbul

2 - Mehmet Selîm UZUN, Gruba Xebate ya Vateyî û Standart kerdişî Kirmanckî (Zazakî) – Kovara Vate nr.9(29), r. 51-67, Payîz 2007, Îstanbul

3 - J. Îhsan ESPAR, Kırmanccanın (Zazacanın) standart bir yazı diline kavuşması için

yapılan çalışmalar: Vate Çalışma Grubu ve Vate dergisi, Bu metnin bir bölümünü 7-8 Ocak 2011 de, İstanbul Bilgi Üniversitesi Dolapdere

Kampüsünde yapılan Avrupa-Akdeniz Bölgesinde Azınlık Dillerinde Yazarlık,

Çevirmenlik, Yayıncılık Uluslararası Çalıştayına tebliğ olarak sunulmuştur.

4 - Wisif Zozanî, Dünbülliler, zazalar yahud kirdler, (Nuşteyo ke hema nêamayo neşirkerdiş)
5 – Bîlal Zîla, Tarîxê Xo Namekerdişî Kirdan, II.Ululararasi Zaza Tarihi ve Kültürü Sempozyumu (04-06 Mayıs 2012), Bingöl Üniversitesi Yayınları, Ağustos 2012

6- Malmisanij, Kird, Kirmanc, Dimili veya zaza Kürtleri, Deng Yayınları, Kasım 1996, Îstanbul).

7 - Ziya Gökalp, Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik İncelemeler, Komal Yayınları, Ankara, 1975 s. 51)

8 - Munzur Çem, Hawara Dêrsimî, Weşanên Deng, Îstanbul 2003.

9 - Martin van Bruinessen, Ağa, Şeyh ve Devlet - Kürdistan'ın Sosyal ve Politik Örgütlenmesi, Özgür Gelecek Yayınları, Ankara, 1991

10 - I.Ululararasi Zaza Dili Sempozyumu (13-14 Mayıs 2011), Bingöl Üniversitesi Yayınları, Aralık 2011

11 - II.Ululararasi Zaza Tarihi ve Kültürü Sempozyumu (04-06 Mayıs 2012), Bingöl Üniversitesi Yayınları, Ağustos 2012

Taru yew çekuya xîtîtkî/hîtîtkî ya. Goreyê tayênan yenamanaya nebatî, goreyê tayênan yena manaya dare/darî…

Î. Zekî Eyuboglu vano, na çekuye yena manaya çîyo ke erd rabeno, nebat, fîdane, vaş û ekinî/terkeyî.

Sevgul Ç. Cesur vana, na çekuye yena manaya axşab, dar û keresteyî.

Î. Zekî Eyubogluyî kultur û medenîyetê Anatolîya ser ro zafsereyê xo decnayo. Goreyê ey, hetê kultur û medenîyetî raAnatolîya; Mezopotamya û Misirî dime ra merkezo tewrmihîm o. Heykel, mîmarî, bawerîye, hacetanê muzîkî û zafçîyan Anatolîya de şekil girewto, der û dor ro, bîlhesa Ewroparo, vila bîyê.

Tayê kesê azperestê tirkan vanê, kultur û medenîyetêAnatolîya, Asyaya Mîyanêne ra binge girewto. Zaf çîyê ocayîkirişîyayê Anatolîya.

Î. Zekî Eyuboglu naye qebul nêkeno, ver bi azperestanvecîyeno û ca-ca kayê xo bi înan keno. Goreyê ey, az ney kultur û medeniyet mihîm o. Milletê Anatolîya ganî xo bikultur û medenîyetê Anatolîya pênase bikero. Mîyanê ney de zî cayê Xîtîtan/Hîtîtan zaf mihîm o. Hetê ziwan û kulturî rawexto ke çîyêkê xîtîtan/hîtîtan û tirkan yewbînan gêno, keyfêey zaf yeno.

Bi çekuya taru Eyuboglu kewto kelecanê pîlî ver. Vano: Haa, “darı ( korek, gilgil)”yê ma na çekuye ra yeno! Dê biewnê ke ziwan û kulturê ma senî/çi dewlemend o!..

Zazakî de vaşê ke pewcîyenê û werîyenê, sey pirpar û pincarî, ci rê tarr vacîyeno. Nê vaşî sey kategorîyêk tarr û turr name benê.

Ancî zazakî de çîyê axşabî (kereste, texte, kêran, estune, çuweûsn.) rê dar vacîyeno.

Taruyê hîtîtan darıyê tirkkî ra zêde maneno tarr û darê zazakî.

Însanî timûtim xobixo, xo zerre de, derûdorê xo ra persayo: Însan senî bicîwîyo? Manaya cuya çi ya? Fezîlet çi yo? Fezîlet ça ra yeno? Seba însanî gelo fezîletê muhîmî estê yan nê? Feylozofan zî nê persî xo ra zî persayê û goreyê fikiranê xo cewabanê nê persan ser o cigêrayîş û şiroveyî kerdê. Derheqê nê persan de xebatî û rexneyî xo kerdê. Dima xebat û rexneyê xo sey yew metodî awankerdê. Nê metodê ke derheqê mefhûmê etîkî de ameyê awan kerdene ra yew zî metodê fezîletî yo. Awankerdişê nê metodî de persê ke ameyê pers kerdene, persê sey; Fezîlet çi yo? Ça ra yeno? Yew cuya bifezîletî senî beno? Seba însanî fezîletê muhîmî estê yan nê? Biraştî mefhûmê fezîletî sey mefhûmanê bextîyarî û şahî, feydedarî zafmanayino û yew mefhûmêko zelal nîyo. La mefhûmê fezîletî, bextîyarî û şahî bi yewbînî reyde, miyanê yew têkilîye ke da yo. Çend zî nê persî, sey yew persê hemparîbiyê bî zî cewabdayîşê nê persan de yew hemparîye çin yo. Cewabê nê persan hetê feylozof, kesan, komelan, dewr, metodan ra cîya-cîya ameyo dayene û la hema zî yenê dayene.

Seke ma verê ra zî nuşt bi:Tarîxê etîkî de serûvenê însanî persanê qedîman ser o awan biyo. Nê persê qedîmî nêyê: Însan çî yo? Cuye çi ya? Fezîlet çi yo? Ça ra yeno? Yew cuya bifezîletî senî bena? Seba însanî fezîletê muhîmî est ê yan nêy? Nê persê qedîmî ewro zî muteber ê.

Serûvenê însanî goreyê bawerîyê dînî, zanistî, felsefî, dewr,kesan, kom û şaran cîya-cîya ameyo pênas kerdene. Çunkugoreyê cewabê nê persan corînan, estîya însanî yena famkerdene. Felsefe zanistanê xo yew estîye/ ontoyî ser o de awan keno. Goreyê fikirîyayîşê felsefe însan yew estîya ontolojîk û metafîzîk, epîstemolojîk, estetîk û etîkî yo. Naestîye de fikirîyayîş, yew fonksîyonê aqilî û taybetmendîya merdimatîye yo. Xususîyetê fikirê etîkî yê tewr muhîm zî fikirîyayîşî ser o fikirîyayîş o. Fikirê etîkî yew fikiro reflektîf û rexneyî yo. Sey yew awirêko pêroyî fikirîyayîşê merdimatîye, bi estbîyayîşê etîkî reyde pêreseno.

Însan yew estîyêko fezîletî û komelî yo zî. Sîstem û nîzamêkomelî mefhûmê fezîletî reyde awan biyo. Nîzam û qaydeyê komelî bi têkilîyanê însanan reyde virazîyeno. Komel estbîyayîşê xo fezîletan ser o dewam keno. No nîzam û qaydeyê şexs û komelî ra yew zî fezîlet o. Mefhûmê fezîletî sîstem û nîzamê komel û şexsî de yew cayo muhîm gêno. Însan fezîletan reyde beno yew estîyêko kamîl. Kamcin ca de estîya însanî esta, kamcin ca de estîya însanî ciwîyena weyra ca de mefhûmê fezîletî, exlaqî û etîkî estê. Felsefe exlaqî yan zî bi vatişêko bîn etîk; yeno manaya xuy û karekterê kesan û komelan. Însan ciwîyayîşê xo bi çalakîya exlaqî de pêresenê.Însan aqil, hîs, fikir, weçînayîş û çalakîyanê xo reyde miyanê cuya de ca gêno. Babeta etîkî, teorîya; çalakîyanê raştî û xeletî, başî û xirabî ya kesan yan zî ya karakterê kesano.Babeta exlaqî zî pratîkkerdişê na teorî yo. Babeta exlaqî mîyanê ciwîyayîşî de çalakîya raştî û xeletî, başî û xirabî ya kesan yan zî ya karakterê kesan nîşan dana. Babet û problemê pêroyî yê etîkî qewimîyayîş û kerdişê însanî yê. Babeta exlaqî destpêkî ra hetanî ewro malzemeyanê xo raştî û xeletî, başî û xirabî, fezîletî û bêarî, berpirsîyarî û azadî ra dayêşuxulnayene.

Însanî serûvenê xo de hertim waştoke bibo wayîrê fezîletî û fezîlet sey yew çiyo baş hîs kerdo. Reyna însanî serûvenê xo de bitaybetî waşto ke cuya xo ra fezîletan bigîro. O semed ra însanî, mefhûmê fezîletî ra yew çiyo baş hîs keno. Seke ameyo îfadekerdene, armancê cuya fezletî ra hêzgirewtiş, nebaşî û xirabî ra remayîş o. Bêfezîletbîyayîş cuya însanî de xirabî û nebaşîyan virazneno.

Dewrê entîkî de no problemê fezîletî bala feylozofan zî antoxoser. O semed ra feylozofan na mesele ser o goreyê fikir û metodanê xo xebatî kerdê. Feylozofê ke nê mewzû ser o sey yew waştişî nêy, sey yew problemê felsefe fikirîyayê û xebatîyayê. Destpêkê mefhûmê fezîletî de melumatî dayê û metodê fezîletî awan kerdo. Tarîxê etîkî de problemê fezîletî ser o Epîkourosî reyde destpêkerdo. Epîkouros mîyanê têkilîyanê însanan de çalakî û tepşanê raştikênî yê însanî ser o vinderto. Yanî seba yew cuya bifezîletî têkilîyê însanî ser o cigêrayîşî kerdo. Nê cigêrayîşan de armancê Epîkourosî, çalakî û tepşanê raştikênan ê însanan reyde, mefhûmanê rehetîya zereyî, aramîya zerrî, weşî ra rayirkerdiş o. Goreyê Epîkourosî, cuya de armancê însanî yê tewr muhîm xoresnayîşê şahî yo. Fezîlet zî rayîrvînayîşê rehetîya zereyî (ataraksia), aramîya zerrî û weşî yo. Belê tarîxa etîkî de problemê fezîletî bi fikranê Epikourosî dest pê kerdo. La rêbazê fezîletî bi fikranê cîya-cîya feylozofan ra xemelyayo ûbiyo rêbazêko bingehîn.

Rêbazê fezîletî de hîrê feylozofê demanê entîkî de yê fikrê felsefe ser o sîstemê xosereyî awan kerdê. Nê feylozofî; Sokrates, Platon (Eflatûn), Arîsto yê. Sîstem û fikrê felsefeyînê hîrê feylozafan cîya-cîya yê. Bi goreyê nê feylozofan cuyamerdimatîye de fezîlet muhîm o. Belê fezîlet muhîm o; lafezîlet ci yo? Çimeyê fezîletî çi yo? Bi goreyê fikranê feylozofan cîya-cîya cewabê nê persan no rêbaz awan kerdo.Bi goreyê feylozofanê nê rêbazî, miyanê bextîyarî, şahî û fezîletî de têkiliyêke esto. Na têkili bi goreyê nê feylozofanînsan cuyayê xo de tewr eşkeno başî û raştî bikero; bextîyarî û şahîyan ra biciwiyo, la welçek/pîvan fezîlet o. Qandê cuya ke bextîyarî de qaîdeyî estê. Nê qaîdeyî; halê ko welçekî û rehetîya zerreyî lazima, gereka hêz û qewetê aqlî û fikirîyayîşê ko xurt est bo. Çunku halê ko welçekî, bi aqlêko hêz û qewetin virazyeno. Bi goreyê feylozofan însan bi taybetanê aqlî û fikirîyayîşan ra tena niyo. Însan bi taybetanê zerrîzîzî (pathe) û waşteyan zî girêdaye yo. Yeno vinayiş ke nê feylozofanserebûtîyê însanî dûalîte ser o awan kerdo; însan estîyê ke aqlî û fikirîyayîş, zerrîzîzî (pathe) û waşteyan ra pê ameyo. Eke miyanê nê di taybetan de welçekî estbo se, cuya ke bextîyarî û şahî; yanî cuyêko fezîlet zî esto.

Problemê fezîletî ser o tesîrê Sokratesî zêde esto. Sokratesdemo entîk de fikrê felsefî de cayêko muhîm gêno. Sokratesî ciwabê persa serebûtya însanî destûrê ke qedîmî ser o awan kerdo: Xo bizane! Destûrê xo zanayîş destpêke etîkî yo û ewro zî derbasdar o. Ewro etîk bi têkilîyê ke neweyî û tewirê felsefeya neweyan ra felsefeye însanî û felsefeyê erjan ra zî eleqedar o. Etîk bi manayê xuy û qerekterê kes û komelan esto. Kesî û komelî, xuy û qerekterê xo bi kamcin zaneyan, bi kamcin bawerîyan, bi kamcin çimeyan ra gênê û bi destûrê ke awan kerdîşê etîk ser o awan biyo; xo zanyiş senî beno? Bi goreyê vateyan û cigêrayişanê ewro; destûrê xo bizane milkê fîlozofê demê entîkî yo tewr muhîm Sokratesî yo. No destûr destpêkê çimeyê zayiş û zanayişê etîk yo. Bi goreyê Sokratesîçimeyê cuyayê kesan û komelen zanistî ser o awan beno. Cuyayê ke bêzanistî mimkûn nîyo û enceq cuyayê ke bêzanistî ra xirabî virazyeno. Muhîmiya destûrê xo bizane qey kesan û komelan, di awiranê zanistî ano meydan; xo zanayîş destpêko û zanayişanê bînan nê zanayîşan ser o awan benê. Kesî, xo ser o benê wayîrê zanistîyanê xo û xo şinasnenê. Xo zanayîş, xo reyde têkilî viraştiş o. Xo reyde têkilî virşatiş, xo şinasnayiş o. Kesêko xo bişinasno, kesêko xo bizano, kesanê binan zî şinasneno û beno wayîrê zanistîyanê merdimatîye. Kesêko xo ra destpêkê zanayişan bikero, xo ra, kesanê bînan ra, cuyayê xo û cuyayê komalî ra, dinya ra famkeno. Sokrates bi destûrê ke kilma û zixme qaîdeyê ke etîk ya qedîmî awan kerdo û etîk bi manaya fezîletî pênasekerdo.

Problemê fezîletî ser o tesîrê Platonî zî esto. Platon zî demo entîk de fikro felsefî de cayê ke muhîm gênê. Platonî ciwabê persa serebûtîya însanî ra rêbazê Sokratesî şuxulneno. ÇunkuPlaton, şagirtê Sokratesî yo. Sokratesî fikrê xo nênuştê nayraser eserê Sokratesî nê resayê ma. Fikrê Sokratesî eseranê Platonî de ca girewto. Platonî eseranê xo de raştî û edeletî sero cigêrayiş kerdo û qey cuya komelî bextîyarî û başî, fezîlet çimeyê bingehînî qebulkerdo.

Bi goreyê Platonî fezîlet qey îdareyê komelî çimeyo bingehîn qebul kerdo; raştî û edelet cuyayê komelî de xo bextîyarî û başî de nişan danê. Platonî îdareyê komelîyo bi fezîlet eserê xo yo bi nameyê Polîteia (Dewlet) de nuşto. Platonî bextîyarî û bêbextîyarî analîz kerdê, şahî rexne kerda; şert û şurtê cuyaû komelêko bi bextîyarî ser o vinderto. Platon vano ke; cuyakobibextîyarî, şahîyan ra nê, fezîletan ra yeno pê. Nay ra serPlatonî eseranê xo yê bi dîyalogan ameyê nuştene Protagoras û Menon de persa yo; fezîlet çiyo? Na perse ser o cigêrayiş kerdo, malumatî topkerdê, famkerdişê fezîletî krîtîk kerdê; qey cuya şexsî û komelî bextîyarî, çalakiyê raştîyan de welçekê tewr muhîme edelet vineno. Platon zanayarî, cesaret û welçekîfezîletanê muhîman vineno. Platon edeletî bi zanistîyê fezîletî name keno. Çunku edelet şemsiya fezîletanê zanayarî, cesaret û welçekî vîneno.

Problemê fezîletî ser o tesîrê Arîst zî esto. Arîsto zî demo entîk de fikro felsefî de cayê ke muhîm gêno. Arsîto yî zî cewabê persa etîkî ra rêbazê Platonî şuxulneno. Çunku Arîsto, şagirtê Platonî yo. Labelê Arîsto sîstemê xo yê felsefîrexnekerdişê sîstemê felsefe yê Platonî ser o awan kerdo. Hetê rêbazî ra Arîsto zî rêbazê fezîletî şuxulnayo û zanistîyê fezîletîser o vinderto.

Arîsto etîkî ser o eserê xosereyî nuştê; Etîko Pîl (Magna Moralia), Nikommakhos’a Etik (Nikommakhosî ra Etîkê), Eudemos’a Etîk (Etîkê Eudemosî). Tarîxa etîk de, Arîsto rayirê ke newe akerdo û etîkî ser o eserê xosereyî nuştê. Beşê etîkî ser o tesîrê ke muhîm kerdo. No tesîr xebatê etîkê rojane de zî derbasdarê. Arîstoyî fikrê etîk yê verênan ser o heme rêbazî, qaîdeyî, zanisîtîyî, ekolî analîz kerdê û rexne kerdê, kêmasîyê înan nîşan dayê û fikrê xo yê xoserîyê etîkî ser o tetbîq kerdê.

Arîstoyî mefhûmê etîkî sey yew beşo xoser awan kerdo û derheqê metodê etîkî de melumatî dayê. Mefhûmê fezîletî bi mefhûmê xuyan reyde, mefhûmê xuyan zî bi xuyê ruhan reyde pênasekerdo. Dima ra zî mefhûmê fezîletî tesnîf kerdo. Mefhûmê fezîletî sey fezîletê fikirîyayîşî (dianoetika aretai), fezîletê karekterî (ethikaî aretai) yan zî fezîletê etîkî ameyo tesnîf kerdene. Goreyê ferasetê Arîtoyî; fezîletê fikirîyayîşê(dianoetika aretai) mîyanê deman de bi tecrubeyan reyde aver şinê û perwerdeyî ra zî tesîr virazîyeno. Fezîlet, qarakterî (ethikaî aretai) yan zî fezîletê etîkî yew musayîşê demê dergî de virazîyenê, manaya xuy û karekterî ethosî ra gênê. Manaya etîkî yê tewr kehene xuy û karekteran de pêresena. Xuy û karekterî bi taybetmendîya kesan reyde virazîyenê. O semed ra yo ke mefhûmê etîkî yeno manaya xuy û karekteran.Goreyê Arîstoyî fezîletê karekterî(ethikaî aretai) yan zî fezîletê etîkî yeno manaya xuy û karekterê kesan. Kesî bezreyê nê xuy û karekteranê xo, xo ra verê ra gênê. Nê bezreyê xuy û karekteran serûvenê însanî de nimite yê. Nê xuy û karekterî yew musayîşê demê dergî de nesilîyenê. Fezîletê karekterî(ethikaî aretai) yan zî fezîletê etîkî yew musayîşê demê dergî yê xuy û karekteran ra pey yew cuya başî, yew edaleto şexsî û yew çalakîya rastikêne awan benê. Nê fikirê Arîstoyî perwerdeyê etîkî de yew cayêko muhîm gêno. Çunke goreyê Arîstoyî, fezîletê etîkî bi perwerdeyî reyde aver şino û kesê bi perwerdeyê etîkî reyde perwerde bibê, benê wayîrê fezîletî.

Ma do mewzû ser o dewam bikera. La miyanê şarê ma de yew destûrêko derbasdar esto: Xo bizane; destanê xo ra, ziwanê ra û mîyaneyê xo ra wayîr bivejî!

Ludwîg van Beethoven serra 19 kanûne 1770yî de şaristanê Almanya Bonn de maya xo ra bi. Rojbîyayîşê ey tam nêno zanayene la seba ke 17 kanûne serra 1770yî de vaftîz bîyo 16 kanûne de rojbîyayîşê ey yeno pîrozkerdene. Nameyê xo bawkalê xo ra girewto. Bawkalê ey sereye de şefê orkestra û pîyê ey Johann Van Beethoven(1740-1792) zî na sereye de wezîfeyê tenorî ser o bîyo. Nameyê maya Beethovenî Marîa Magdalena Keverîch (1746-1787) a. Beethoven 7 gedeyan ra diyîn o. Beethoven ra vêşêr tena di birayê ey Kaspar Anton Karl van Beethoven(1774-1815) û Nikolaus Johann van Beethoven(1776-1848) weş manenê, waye û birayê ey yê bînî mirenê.

Mamosteyê muzîkî yê Beethovenî yo yewin pîyê ey bîyo. Hema ke 4 serrîya xo de bi saetan pîyano cenayo. Pîyê xo ra dima Gîlles van Den Eeden û Tobîas Friedrich Pfeîffer ra zî dersê muzîkî girewtê. Pîyano ver de kemane û vîyola zî bander bîyo. Beethoven nê wextan de namdarîya Mozartî eşnawitîbî û waştînî sey ey kesêko namdar bibo. Bi no hewes û waştişê rê konserê xo yo verên serra 1778î de 7 serrîya xo de da. Serra 1779î de hetê Chrîstîan Gottlob Neefe’yî ver de dersê bestekarî girewtê. Serra 1783î de bi ardimkarîya Neefe’yî besteya xo ya verêne amade kerd. Dima bi asîstanê Neefeyî. Demêkî debara xo bi nê karî kerd. Serra 1787î de şi Vîyana û demeko kilm Mozartî ra perwerdeyê muzîkî girewt la seba newêşîya maya xo bêçare mend tepîya agêra şaristanê Bonn. Mîyanê na serre de maya ey merde. Pîyê ey zî ereqî şimitnayêne nê semedî gerreyê pîyê xo kerd û dest na nêmeyê maeşê ey ser. Mesulîyetê birayanê xo girewt xo ser o û wayîrê înan vejîya.

Beethovenî nê wextan de keyeyê vengan û zengînan de dersê muzîkî dayênê. Panc serrî dima reyna agêra Vîyana û ûca de sey kesêko pîyanîst mîyanê şarî de ame şinasnayene. Serra 1795î de dest bi konseran kerd. 13 serrî dima goşanê ey de problemê eşnawitişî vejîyayê. Giranîya goşanê ey epey dewam kerd û serra 1817î de êdî qet nêeşnawit. No kerrbîyayîş psîkolojîyê ey ser o gelek tesîro xirab kerd û êdî nêeşkayêne konseran bido. Senfonîya xo ya namdare senfonîya newine nê halê depresîf û kerrbîyayîşî mîyan de amade kerde. Demo peyênê emrê xo de kerrbîyayîşî het nêweşîya qeseba sîyaye ant. 56 serrîya xo de dinya ra bar kerd dinya xo bedilnaye.

Betthoven “Senfonîya 9’ine - Ode to Joy”

Esera ey a tewr namdare senfonîya newin a. Esere 4 pare ya. Pareya çarin “ode to joy” de yewbîyayîşê însanî, birayîye û azadîye rê mesaj dana.

Moonlight Sonat (Roşnîya aşme de sonat)

Esera ey a pîyano ya ke tewr zaf yena naskerdene. Na esere tesîrê wextê romantîkî de menda. Hîs û melonkolîyîya bestekarî zî esere de asena.

Senfonîya 5’ine

Na esere bi temaya “Vengê qederî” yena naskerdene. Beethoven bi na esera xo muzîkê dewrî rê yewna mana dano. Senfonîya pancine, qewetê muzîkî nawnana û azadîya îfadekerdişî rê yew nimûneyêk a.

Bînayê ke ma tede ronişenê, dibistanî, pirdî û heme awanîyê bînî. Eke ma derûverê xo ra biewnîyê, her cayê ma bi betonî ameyo girewtene. Meselaya estetîkî wa nika vindero la hetê pêtî û sexlemîye ra cayê betonî seba averşîyayîşê însanan hertim zaf muhîm bîyo.

Bi “Bîyoçîmento”yî êdî bingehê awanîyan hetê bakterîyan ra yeno pawitene ke genê nê bakterîyan ameyî bedilnayene. Nê bakterîyê ke genê înan ameyo bedilnayene, mîyanê beton û çîmentoyî de goreyê giranîya awanî xo bi xo malzemeyêk afirnenê û nêverdanê ke sexlemîya awanî bîba kêmî.

La senîn?

Zanyarê Unîversîteya Newcascle, xebata wendekaranê îngîlîzan ra îlham girewt ke na xebate de nê wendekaran “Bakterîyê ke Betonî Temîr Kenê” afirnaybî.

La nê bakterîyî senîn beton temîr kenê?

Bakterîyê ke nameyê înan ê latînkî Bacillus subtilis o, wexto ke kewenê herre mîyan bi nameyê “Ureaz” enzîmêk afirnenê û erzenê teber. No enzim herre mîyan de ureyanê ornagîk ê, înan hurdî kena bi amonyom û karbonatî. Bi amonyom û karbonatî PH’ê herre beno vêşî. Û nê bakterîyî wexto ke resenê betonî PH û kîmyayîya betonî înan rê rayîr akeno ke nê bakterîyî xo bikerê zede. Yanî beton beno sebebe xovêşîkerdişî.

Şaqîyayî betonî de nê bakterîyî bi ca benê bi tesîrê PH’ê betonî bilez zêdîyenê. Seba ke genetîkê înan ameyo bedilnayîş, kalsîyûm û karbonat afirnenê û betonî temîr kenê.

“La eke bakterîyî bibê zedê û zirar bibê derûdorî zî?”

Eke na perse sereyê şima de virazîya, qet xem mekerê. Çunke genetîkê înan de genêk est o wexto ke karê înan qedîya bakterîyî xo îmha kenê. Eya, genê înan ê întîharî est o.

Derheqê na babete rojnameger û aktîvîst Enwer Yılmazî keyeyan de qiseykerdişê ziwanî ra heta rewşa unîversîteyan û astengîyanê mekteban ser o bianet kurdî rê qisey kerd.

Ewro rewşa kirmanckî (Zazakî) çi ya? Cayanê ke kirmancî (Zazayî) tede ciwîyenî de, nîsbetê qiseykerdişê mîyanê keyeyî û teberî senî yo?

Kirmanckî-Zazakîya ke goreyê raporanê UNESCOyî mîyanê ziwananê binê tehlûkeyê vînîbîyayîşî de ya, ewro mîyanê krîzêko giran de ya. Mîyanê keyeyî û cuya rojaneyî de qiseykerdişê ziwanê ma bi xususî mîyanê merkezanê bajaran de kêm beno û hema vaje neqilkerdişê neslanê neweyan vinderto. La qezayanê sey Pîranî, Hêni, Licê, Darahênî, Sêwregi û dewanê Çewlîg, Dêrsim û Xarpêtî de kirmanckî hîna zî mîyanê keyeyî û mabênê şarî de ganî ya. Sebebê tewr pîl ê kêmkerdişê qiseykerdişî yê mîyanê bajaran no yo ke dadî û babî tutanê xo dir tirkî qisey kenî. La ma nêeşkenî vaje “no sucê keyeyan o” ziwanê ma ser o bi serran polîtîkayê asîmîlasyonî ameyî ramitiş. Ziwanê ma qedexe bi. Wendegehan de tutê-domananê ma rê tirkî ameye ferzkerdiş. Rojname, radyo, tv û medyaya sosyale de tirkî bîye serdest û ziwanê ma roj bi roj peyser şi, qiseykerdiş kêmîya û ziwanê ma ver bi helîyayîşî şi. Her çiqas n nê serranê peyênan de wendegehan de tay bo zî sey dersa weçinitî heqêk ame destfînayîş zî no tedbîrêko pêt nêbi. Ancî kitabî, kovarî vejîyay bi rayê medyaya sosyale û xebatanê kulturî teşebûsê neweyî virazîyay. Yewna zî sîyasetê ma, dezgeyê sîvîlî na mesela de sist ê. Rewşa nikayîne qet baş nîya. Mi gore eke winî bo 50 serrî badê ayê ke zazakî qisey bikê do humara înan se ra 5 bo.

Seke yeno zanayîş, bajaranê sey Çewlîg û Dêrsimî de beşê edebîyatê kirmanckî estî. Eleqeyo seba nê beşî senî yo, wendekarî seba wendişê nê beşî zaf muraceat kenî yan nê?

Gama ke Unîversîteyanê Artuklu ya Mêrdînî, Çewlîgî û Unîversîteya Munzurî ya Dêrsimî de beşê Ziwan û Edebîyatê Kirmanckî ameyî akerdiş, eleqeyêko zaf pîl ê ciwanan estbi û nê beşî bîbî merkezê cigêrayîşanê akademîkan. La serranê peyênan de hûmarê wendekaranê ke muraceatê nê beşî kenî kêm bîyo. Sebebê tewr pîl ê nê kêmbîyayîşî kêm bîyayîşê heskerdişê ziwanî nîyo, belkî tersa îstîhdam û ekonomî yê. Ciwanî gama ke vînenî dima ke mekteb temam kerdî îmkanê vînayîşê karî û tayînkerdişî kêm a, mecbur manenî ke verê xo bîdê beşanê bînan ê ke garantîya xebityayîşê înan esta.

Heta nika çend wendekarî beşê edebîyatê kirmanckî-zazakî ra mezûn bîyê û ameyî tayînkerdiş, destê şima de derheqê naye de zanayîşî estê?

Heta ewro bi xususî programanê lîsansî û Masterê Bêtezî ra hîna zêde 1.500 wendekaran heqê mamosteyîya kirmanckî-zazakî girewt. La verba nê emegî û hûmarê mezûnan, polîtîkaya tayînkerdişî ya Wezaretê Perwerdeyî zaf pey de menda. Heta nika hûmarê mamosteyanê kirmanckî yê ke bi resmî ameyî tayînkerdiş, pêro pîya mabênê 50 û 100 kesî de menda. Na kontenjana zaf kême bena sebeb ke bi seyan mezûnî bi dîploma bêkar bimanî û nêrê tayînkerdiş.

Seba dersa weçînaye ya kirmanckî de mekteban de nîsbetê muraceatan senî yo? Keyeyî senî nêzdîyê naye benî? Mekteban de mamosteyê kirmanckî bes ê yan nê?

Serra wendişî ya 2025-2026î de, seranserê welatî de 4 hazar û 488 wendekaran dersa kirmanckî-zazakî weçîna û nê warî de bajarê Çewlîgî bi 3 hazar û 21 wendekaran bi cayo tewr pîl. Piştî Çewlîgî ra dima Amed (hezar û 285) û Dêrsim (171). Goreyê serranê verênan hûmare kêmî bîya. Keyeyî bi xususî bi hestîyarî nêzdîyê nê dersî benî û wazenî ke tutê înan ziwanê xo bimusê la caardiş de mekteban de raştê astengîyanê pîlan yenî. Mekteban de mamosteyê kadroyî yê kirmanckî bes nîyê. Seba naye, zaf îdareyê mekteban bi bahaneyanê sey “mamoste çîn o” yan zî “sinife awan nêbîya” muraceatnameyanê keyeyan peygoş kenî û wendekaran mecbur kenî ke verê xo bidê dersanê bînan.

Şima gore semedo ke wa kirmanckî nêhelîyo û aver şêro çi çî bêrê kerdiş?

Ez naye vajî: Ziwanê ma kirmanckî (zazakî) çimanê ma ver de ha mirena; eke ma ewro nêpawe û wayîr nevejîyê, do verê çimanê ma de kulturê ma, vîr û vînayîşê ma û nasnameyê ma vindî bibê. Wa şarê ma, dezgeyê ma û tewr zêde zî sîyasetê ma wayîr vejîyê. Heta ke Kirmanckî nêba wayîrê statuyêko resmî û wendegehan de sere ra heta peynîye bi ziwanê ma perwerde nêro dayîş, tu tedbîrê bînî nêeşkenê nê nê helîyayîşî bidê vindarnayîş. Reyna gere Kirmanckî-zazakî televizyonan, radyo, rojname bibê û medyaya sosyale de hîna zaf ca bigêro û bîbo ziwanê cuya rojaneyî. Zazakî bingehê nasname û kulturê ma yo. Her çî ra ver eke ma heqêk destvist ma wayîrê ci vejîyê. Eke winî nêbo dewlete o heq dana, badê vana “kes wayîr nêvejîyeno” peygoş kena, serdin kena ke wa şar fek heqê xo yê ziwanî ra verado.

Çimeyê nuşteyî: Bîanet Kurdî

RİPEL 40
FEQÎYÊ TEYRAN

AW'A PÎL'I ( 1)

Feqî MİHEMED verê xwu da aw'a pîl'i.

vera birca belek da piro şi
Vera aw'i di bexçe esto namê bexçeyî mîr hesen'o
ververî mîr hesenî rara şi
resa newalî Qesrik'i ûcarî dîyarkewt
êê Feqî gere awa pîl ra vêro şêro kişta bîni!
eşq û heskerdeşî homayî dawo sere
aqil sere di nêmendo,
bi qeydeyî qesîdo şi bi aw'i
aw zî eşti vernîya Feqî,

feqî va awa pîli
ti kotî ra yena û sera şona?
ti kam wextî ra virazîyaya û ameya dinya?
derdê ti çîyo? xayeyî to çîyo?
ina çi xuş xuş û xum xumê to ya
ki ti nêverdona Milet (Şar)rakewo,

nika awi bêveng herekîna feqî MİHEMED dest'i tewbe kerdo vengî ci nêvecîno wexto verên di vengî ci zaf zaf berz bîyo
vanî vengî awa pîli bi heybetî homayî şîni heta ko'yî şengal'i
şar nêeşkayni şew rakewo
Feqî bi qesîdeyo şi bi aw'i.

QESÎDE -1-
Feqî va
Ey aw û Aw!Ey aw û aw!?
ti bi eşq û mûhbet'a
ti pêlo delav do na
nêvindena herekîna

RİPEL 41
FEQÎYÊ TEYRAN AW'A PÎL'I .

QESÎDE -2-
nêvindena herekîna
Ya aşiqê warî xwu ya
ya aşiqê qelbî ma ya
eşqî kom ra nêvindena

QESÎDE- 3 -
eşqî kom ra yena yena
Heta key di do bêra
mi rî vaci heyronî to bo
kom rî kena na ta'eti

QESÎDE-4-
ti kom rî zikir kena
xuş xuşê to nêvindena
ti şuhbetî meng û serrî
şew û roci nêrakewna

QESÎDE-5-
şew û roco ti bê hewna
seba komî herekîna
çi sebeb ra nêhewîna
şew û roci veyve kena

QESÎDE -6-
Şew û roco veyve kena
çile'yî zimistanî qetil kena
nê ki ti kena zilim nîyo
qey nêtersena REBBÊ îzetî'ra

QESÎDE-7-
şew û roco ti bê hewna
mûhbetî kom ra nêvindena
tarî şewo di qe nêhewîna
ti herekîna vengî to yeno

RİPEL 42
FEQÎYÊ TEYRAN AW'A PÎL'I.

QESÎDE-8-
vengî to yeno bê lingî
ta'et kena bê qelb û fekî
kef to ra peyda beno
sibhan şahê qudret rî

QESÎDE-9-
ge ge sey şubhetî şitî
qet sey to çînyo sewbî
bi vengî to yar kewna mi vîrî
boya HEBÎBÎ hereknayîşî to ra yena

feqî aw ra perseno Mehqet yew eşqî to esto, yew dostî to esto, Ayra ti zit'a bêedeb'a bê şerm û bê heya ya ya nêy to di cewab bidayni mi zaf zor keno awi.

QESÎDE-10-
to di yew mehbûbek esto
ya dost û metlûbek esto
ya meyl û mensûbek esto
ti ha zit'a bê pirên'a

QESÎDE-11-
ti zit'a bê pirêna
reqesîna nêvindena
kom rî kena kuçek'kîni
gêyrena mehra xurbeti

QESÎDE -12-
gêyrena mehra dinya di
qet nêhewîna nêreheta
ti sey şuhbetî qelbî mina
bi desto kaşkena muhbeti

RİPEL 43
FEQÎYÊ TEYRAN AW'A PÎL'I.

QESÎDE-13-
zehmet zafa muhbetweşa
la ti nazika tib'et weşa
bê ruha erd di rara şuna
bê deston lingo kotîra yena

QESÎDE-14
bê deston û sere bê çengon û pelo
Nê pêl û kefî fetl û gêyrayîş
Kom rî kena nê xêyrî
na îlleti beyo nêkena

QESÎDE-15-
na îlleti beyo biki
beso na sirri sitar meki
reyk mi rî îzah biki
wa ez heyret bimano

QESÎDE -16-
wa ez bizano na sirri
ti zafra yena ya taynî ra
mehneyî na gurgura to ra
Kom rî kena na ta'eti

QESÎDE-17-
Ya ez bizano mesela
cûz'ek behski eweli
dinya bîya menzîli
dewr û çerxa edetî

QESÎDE-18-
dîdar û dinya to serî
Ti awa REBBÊ Alemî
ti hedîsa ya qidema
ya ti çîyeki nêzona

RİPEL 44
FEQÎYÊ TEYRAN AW'A PÎL'I.

ya ti qet çik nîya, ya ti qet ti nîya, ya ti do mi ra vaca
Hela derdê to çîyo? ti çiçaxî ra esta? Ti do sera şêra? xayeyî to çîyo? ti do mi ra vaca?
aw hema newe cewabî feqî dana..

QESÎDE-19-
AW vana
Ez awa REBBÊ zûlcelalîyo
mi sera vîyertî çind aşm û serî
qet kesî mi ra na persi nêpersa
heta resawo na saeti

QESÎDE-20-
heta resawo no wextî
evdî paştey ademî ra
kes çinêbi na alem di
no halî bifikirîyo

QESÎDE-21-
Homayî şarî aqil kerdî
hem arîf û kamîl kerdî
Qelbî yin bi Nûr kerdo
Eslî qiseyo ma sero yeno

Aw'i va Feqî
Feqî va belê
Aw'i va bisilmoneyo feqîr ne ilmî to esto
Ne wextî to esto ti sey delûyo û heywano (heşa)
Bê teftîş no perso mi ra kenî, pî ma ademî ra heta bireso to sewvîsto çar hinzarî pêxemberî bî ewlîyayo, pêxemberî, Nebîyî, welîyî ameyî vîyertî
qet yin têdin'i pîlêrî
ki kesî na persi mi ra nêkerd qey ewro ti persenî?

RİPEL 45
FEQÎYÊ TEYRAN AW'A PÎL'I.

QESÎDE-22-
ey feqî yo bisilmo û ilmxet
ti mecnûn û sifetheywo
Bê teftîş perso kenî
bê roşn'î meki babeti

QESÎDE-23-
persey feqî ca di bî
ayra Quranî de bî
erşî homayî to sero bo
gelo yeno to vîrî awê

QESÎDE-24-
aw'i cewab da nê şêxî
nê hal'î rî wext çinêbi
hîkmetî HOMAyî PîLî
sûbhan bo nê siltenatî rî

QESÎDE-25-
Sûbhan ma rî wa bêro ser
kamî HOMAYÎ ra girewt xeber
ma çare kerdî ardî teber
naşî bîyî Qudreti verdi

QESÎDE-26-
feqî va
Bêrê bêrê ewro bêrê
cîro û şari hîşeti
yew rar mi rî vecêni
La ewro bermîyî mi yeno

RİPEL 46
FEQÎYÊ TEYRAN AW'A PÎL'I.

QESÎDE-27-
awi va
ewro mirî zaf bermayî
mergo rî sosinî ameyî
heyfî nê lewonî şekero
hînî nêşimnênî şerbet

QESÎDE-28-
ay lewî la'lêl û şekerî
yinra kêm bî qalî û xeberî
se ax û keserî
heyf 'EYN'Î LAM'î şî hîcret'i

QESÎDE-29
Heyf 'EYN'î LAM'î cira dera bî
Hezn û bermi rêyna to de ya
ez razîyo bi emrî HOMAYÎ
çîyo ko dergahê to ra bêro

QESÎDE-30-
Feqî va
çi keno o mîro keno
xêyr û leco teqdîr keno
qelbun pîro dexênêno
veşayo bi narî firqeti

QESÎDE 31-
veşayo bi piskîneyî adirî
Na fanîyi ma wirdi kerdî
zerî di kul viraşta
ey feleka bê mîrati

RİPEL 47
FEQÎYÊ TEYRAN AW'A PÎL'I.

QESÎDE-32-
eynî zîyenî ci ra vayerî şonî
roca ki homayî îns û cin dayî
kesî mi ra nêpersa na persi
mîyanî enbîyayî ûmetti

Aw'i va
Feqî roş'i !. Nebî,pêxemberî,Resûlî, ûmetan û Qewmê xwu di wariştî û qe kesî nê personî ki ti persenî mi ra nêpersayî, Roş'i boçê xwu sero Roş'i
ezo to berşawo keyî wayê xal'î to,
qey feqî Roşenoo minet yewbînon nêoncenî,

QESÎDE-33-
Feqî va
ay Nebî bî ez Feqî yo
ay aqil bî ez serserî yo
ez muhtacî persay to yo
beso mi rî biki nê şîreto

QESÎDE-34-
awa pîl'i xûş xûş meki
HOMAY rî zikir biki har mebi
ehlî homayî eciz meki
beso mi rî meki na ezîyeti

aw'i va
ti inî ewareyî biewnî, ez vano nêvano aqil nêgîno
de ti vinderi.

QESÎDE-35-
awa pîl'i mişewre kerd
pêla verêni vernîya Feqî girewti
dormerêy Feqî gêyrayî
ki bi Feqî biko zilmî

RİPEL 48
FEQÎYÊ TEYRAN AW'A PÎL'I.

QESÎDE-36
wexto Feqî xo tadonu
Pêla verêni dana paştî'ro
Feqî gîna erzena lehsero mîyan
ki wa bimro bi nê hesreti

QESÎDE-37-
aw Feqî cara hewana û eşt
şal û egal hewanayî
serqot û warway verda
verê yî daya hişyeti

QESÎDE-38-
wexto aw'a pîl'i wina kena
Feqî serqot û warway verda
pêla verêni yî teht kena
verî yî dawo xurbeti

QESÎDE-39-
aw'i vana
Feqî yo reben wey muste'îd
se sey to xazî û şehîdî
mi nê newalo'n di qetil kerdî
kerdî werdişî teyro

aw'i vanda Feqî dana,vana Feqiyo fêqîro rebeno muste'îdo se kesî sey to xazî û şehîdî, herbî kafiro'di şehîd bîyî mi ayî xwu mîyandi xeneqnayî û mi kerdî qismetî teyro,Mi mîyanî di maso û teyro ayî werdî,
narê ti ewro ameyî forsî xwu mi ra kenî,
Qariş îş mi mebi.

RİPEL 49
FEQÎYÊ TEYRAN AW'A PÎL'I.

sereyî Feqî dekena binî awi û vecena
aw dekewta goş,çimo,zincî, Feqî keno ki fetesîyo,
Feqî hawar keno HOMAYÎ rî îmdat keno teyro rî
teyrî zî têdi ha Qîl û daro serî goştarîya aw û Feqî kenî paweyî Feqî yî hela hawar wazeno ya nêy,

QESÎDE-40-
Feqî keno hawar
Teyr û telûrî rî
teyrikî bermenî koyan sero
teyrî vanda maso danî
şêrê Feqî zîyareti

teyrî vanda maso danî vanî şêrê ziyareti feqî tewaf bikê, La eger şima vacî ma feqî biwerî
şima fekî xwu pa nî ma do toximê şima biqednî,

QESÎDE-41-
bejna feqî mexerepnê
goşt û kateyo yewbînan ra dera mekê
bê dewr û bê yasîn mekê
wa şar ci ra veyno menfîeti

aw çend vanda maso dana, de şêrê biwerê
wa mi şimarî riziq ardo linganî şima ver de biwerêni
maseyî newterenî têkilbî, vanî wilahî eleqa ma pa çinya,aw zî veynena ki teyrî çi vanî maso ra,

QESÎDE-42-
aw vana Feqî kotîra wo
Ya miksî yo ya vîya yo
Mihaciro cori ra ameyo
maseno şêrê zîyafeti

RİPEL 50
FEQÎYÊ TEYRAN AW'A PÎL'I.

aw maso ra vana; goş medêni Feqî ez zano kotî ra yo, bê wayîro verdayewo cenîya yî zî vîya ya,
gedeyî yî zî çinî ki yî dima bêrî, mihaciro welatî corî ra ameyo,mi zîyafet ronawo de biwerêni..

QESÎDE-43-
wexto feqî hal xwurî fikirîno
halî xwurî bermeno vano
Ya REBBÎ to ma şa kerdî
to ra wazeno quweti

QESÎDE-44-
HOMAY ca di hîmmet kerdo
awa pîl'i wesar kerdi
Feqî aw ra vîyarnayo
goş bidên nê hîkmeti

Feqî yew linga xwu eşti na kişti yew eşti kişta bîni
va awê de narê bê mi rî ti bêmineta.

QESÎDE-45-
gomê feqî qom dayni
pêla verêni dayni mone
aw'i se şikir û se ehdî kerdî
va wa ez bixelesîyo na ezîyeti ra

aw'i va inarêy ez kewto ezîyeti,hinî nêverdonu
ki ez vêro zî, aw yena Feqî qelebîna vindena beno kendal vernîya aw'i di, aw çind yena vindena aw resayî erşê HOMAYÎ.

QESÎDE-46-
awa pîl'i xo şidênena
pêl bi pêl xo haydona
pêro têdi hicûm kena
pêl yenî çokan di vindenî

RİPEL 51
FEQÎYÊ TEYRAN AW'A PÎL'I.

QESÎDE-47-
Feqî temaşeyî awi keno
yew ling na kişti yew a kişti
Feqî va awê bê bê ti qabil'a
eşîrey xo bigî bê.

Feqî va awê narê ti bê eger ti camêra û ververrî mina
ez û ti ma do bi eşîrkoney şêrî yewbîno.

QESÎDE-48-
rik'ê Feqî zaffa aw rî kerd rik'i
Pêla verêni kerra kerdi
va ti ververra mina
Bê ma bikî lec û pêrdayîş.

inarêy aw vinderti kerra bî nêeşkena vêra
aw hêrso ver teqena, yena dana piro la çokan di manena, vanda pêla peyen dana vana dora to ya hikmê mi qedîya qe ti nêeşkena çik bika?

QESÎDE-49-
pêla verêni aya peyeni ra vana
esker kom ki û bê
feqî bigî û şo
berzi xurbeto wa şêro.

QESÎDE-50-
pêla peynî vatê wey ay!
no Feqe ê yarî nîyo
Qey no kelha mîrê ma yo
ma talo bikî na saeti.

RİPEL 52
FEQÎYÊ TEYRAN AW'A PÎL'I.

va birca belek zî bibîni, mîrê Botan zî bibîni,
Ma do yew sanîye di bieştêni, de narê kelha mîrî zî ra hîna zexmêro, hikmî ma ra veteyo,ma nêeşkenî.

QESÎDE-51-
kelha mîrî vêşêrîyo
hinzarî hostayo ra zonayîno
se sûkre'yî vêşêrî sûkre dayî
rar ma rî nêmendo.

hukmî pêlo betal bîyo, awa nerm zî xo cerebna
la Nêeşkayni, pêlo awa nerm ra va, ti mi rî binî linganî yî biaşoni linganî ci hewafîni ezo bêro
pirodu yî berzo teber,

QESÎDE-52-
Mi xapênenî mi xapênenî
Feqî tayn eware bikê
binî lingan aşonê
heta berzo nê nêmcet'î.

wexto ti wina bika ezo yî berzo erd.

QESÎDE-53-
Feqî va:
macera megêyri awê
sey asin'î şidnayewo
ti wextî giroyî to nîyo
paştay mi di şahê QUDRETİ,

QESÎDE-54-
awa pîl'i vêr nêgîna meqlûb bena
şî resayî Qîlo sero
teyrî daro sera firenî
danî wesfê REBBÊ îzetî

RİPEL 53
FEQÎYÊ TEYRAN AW'A PÎL'I.

aw leweyî ko'yî botan kewti halênî Teyran resayî
teyrî halên xwu sera firayî, Feqî hema zî ha persa xwu dimawo.

QESÎDE-55-
Feqî va
awa pîl'i beso meki hime him
tayn roşi aso bibi
hewn'ra warzi hinî
de bê roşi boya xo bidi.

wexto Feqî wina vano, aw vindena û halî xwurî bermena qe nêeşkena vêra,
narê aw'i gere'yî feqî HOMAYÎ di kena,

QESÎDE-56-
aw roşena bermena
(REBBÊ Alemi vanda aw dano)
vano ti qey bermena?
(aw vana ya REBBÎ)
nê zalim wina keno maseyî kewtî sekrat'i.

HOMAYÎ Alemi aw ra vano: qey ti bermena?
aw vana ma ti nêveynenî nê zalim sekeno bi mi ?
no zilmo ki bi mi keno, ti veynenî maseyî bexdad'di
bêjî mendî û kewtî helak,
gere'yî Feqî HOMAYÎ di kena,

QESÎDE-57-
(Ya REBBÎ)
no zalimo feqî nîyo
zilm bi xwu yo
hikmê to rî manî bîyo
giroyî ûmetti rara nêşonu.

RİPEL 54
FEQÎYÊ TEYRAN AW'A PÎL'I.

aw vana ya REBBÎ ti veynenî no zalim'o,
ne feqî yo ne alimo,qesasî hikmî TO yo,
hayeyî yî to çînîya heşa,
û hikmê to rî manî bîyo,ez bi hikmê to şonu yeno
nika no nêverdano ki ez şêro, hikmê to rî manî beno,
ki ez nêşoru giroyî ûmetti nêbeno,wa qerejdax di
mi erzenî birincî ser.

QESÎDE-58-
REBBÊ Alemi mizgîn dano
seba aw'i cewab dano
mi destûra Feqî daya
ci rî biki Rîayeti.

QESÎDE-59-
loma Feqî tim zerveşayewo
tersêy HOMAY rî çim hî'yo
weş mamûro zaf zikrîno
belkî bîyo to rehmi.

HOMAYÎ Alemi va awê mi îznî Feqî dawo
o çi vaco ti rîayet biki ci rî, sebebê ê zî no yo
Feqî tersêy mi ra tim zerveşayewo
dirbetino û daîm mi rî zikir keno,
ci rî lavay biki belkî to rî rehm biko,ti îznî yî di bi,
o sebikero esil o yo..

QESÎDE-60-
hema newe aw vana Feqî yo delal
bi gor to ko, ti rûstemî Zal'î,
to ez ker o Lal verdawo,
to ra lavay keno mi rî rehm biki.

RİPEL 55
FEQÎYÊ TEYRAN AW'A PÎL'I.

hema newe aw yewaşêk Qalî kena û vana,
Feqî yo delal û baş ! ez bi gor Merdon to ko
se rûstemî Zal'î qerbon to bî,
mi nêzonayni ki ti end camêrdî,ti end pehlewonî,
ti end ewlîyayî pîlî, narê ez lavay keno ki ti îznî mi bidî ez ravêro şêro,wa mi rî tobe bo HOMAY verdi
û to verdi,ez hinî nêverdono ki veng mi ra vecîyo,
ti vanî ne lingî to estî, ne destî to estî,no veng kotîra yeno, HOMAY verdi wa mi rî tobe bo
wa to desti mi rî tobe bo ez nêverdano ki veng mi ra vecîyo, Feqî ez TİKA(rîca) keno mi veradî ez ravêro,
Feqî vano neeey çîyo ki ti vana çinîyo,

QESÎDE-61-
Feqî vano awê omid meki
lûtiko merzi sîyaset meki
tepa agêri karî xwu biki
rêyna şo gere .

Feqî va:
ti nêeşkena aqilî mi bixapêna mi rî sîyaset me ki
şo agêri şo û bê
rêyna şo gereyî mi HOMAYÎ di biki,
vac Feqî nîyo, vac alim nîyo,vac zalim'o,
ti sevana bêmineta, şo gereyî mi HOMAYÎ di biki.

QESÎDE-62-
gere biki tomet biki
Se cîld kitabo zaf biki
tim û tim bêbextî biki
rêyna şo gere.

Feqî va
awê şo gereyî mi homayî EZZE WE CEL rî biki
vaci Feqî nîyo, vac zalim'o, çina to destra yena teqsîr meki,ma mîyandi bext û bêbextî çînîya.

RİPEL 56
FEQÎYÊ TEYRAN AW'A PÎL'I.

QESÎDE-63-
badî agêri mi eciz meki
şo vanda awê newalo û eynîyo bidi
Şo çem û ro'yo bixerepni
hema bê ma bikî wuqueti.

Feqî va: awê bê mi eciz meki
biqîri çem'o û eynîyo ser, şo zozonu keyeyî vewri bixerepni,ti heya eşkena xwu zaf biki
û bê ma dewam bikerî.

QESÎDE-64-
aw'i va, Feqîyo Delal ez aşiq'o
La ez sebikero ewro felek mi sera gêyraya
memûrê Emrî XALİQÎ
Ax û fîxanê muhmetê.

aw'i vana: Feqîyo Delal ez aşiqî Cemalî HOMAYÎ YO
la ez sebikero ewro felek mi sera gêyraya,
roca ki dinya virazîyaya heta ewro mi bi kesî ra
qisêy nêkerdo, La kêfî mi zaf to rî ame
mi va yew Feqîyo hema ezo tede di çekûyî qisêy biko de o do bivêro,ez zî binî emrî HOMAYÎ DE yo,
a nalîn û vengî min'o ki yeno têdi muhbetî XALİQÎ ra wo, de ti mi rî musade biki ez rarê xwu ra şêro
erd û hêgayî bexçe û fêkî Dar û heywanî zuwa mendî paweyî mi nî, Feqî vano nêêy ki destûrî to bido
tim ti do şêra û biba lehserî, ti do bajar û sûk'an bixerepna,gere yewaşêk sêy resne'î linganî mi mîyanî ra bivêra yewaş yewaş şêra,
heta aw yena wirdî wirdî mîyanî faqonî Feqî ra vêrena,yî desti tobe kena û vana ezo nêverdo veng mi ra vecîyo û bêveng vêrena, nika bêveng vêrena heme ca di.

RİPEL 57
FEQÎYÊ TEYRAN AW'A PÎL'I.

Feqî vernîya xwu tadano zozonu
wexto reseno zozonu dormereyî werezûz'î û eşîretan di çend dewî gawiro bîyî,
cenîya tûma pêhesîna ki Feqî MİHEMED amewo, cenî û gedeyî Tüma'yî
warişt şî Feqî MİHEMED'î het
va Feqî tûma senîno başo halî yî senîn bi?
Feqî va wilahî kirîvê şarî tûma kişt !
va qey sebi derdî ci qebehetî ci
çi bi ki şarî yo kişt?
Feqî va tûma xayîn bi bi embazanî xwu ra xayîntêy kerd û şar warişt yo kişt, ê wexto ki tûma kişîya ez yî verkewto, kesî ci uca di çinê bi,ne qewm û ne dayza'yî ez warişto ci rî wayîr vecîyawo,
mi va lazimo ma gunî'ya ci bigî mi tayn zerd'î herinda gunî ya ci girewtî mi ardî şimarî ,bigî seba gedan'î xwu xerc biki, cenîya tûma zerd'onî xwu gêna
û bi gedan'î xwu ra warzena şona..

Verba valent, scripta manent!

Veng fir dano, nuşte maneno!

Vate, qese beno vîndî çike pereno ra, pervaz keno sono, faqat nuşte maneno!

Axirî kitabê Hawar Tornecengî kewt ra mi dest. Xizir ci ra rajî bo, ci rê olvoz bo. Ses hazar û ponc sey û vîşt 6520) qese û vateyî gurete binê qeydî! Nê endî vîndî nêbene. Nê hetê ra delîlê rindekîye, zerîfîye, tenikîye, şîrenîye û dewlemendîya zonê ma yê, het o bîn ra kî seveta edebîyat o newe bene bingeyodê qeyîm û miqerem. Ê yê ke wazene şîkîne ju qese û vate ra çewres meselû bîyare hure, nuşte û sanik, mesel û hekatûnê xo bineqesne, bixemelne, bikere rindek, şîren û hemgen.

Sarê ma derdê xo, lawikî, kilamî, şiwarî, sanik û meseleyê xo jubînî rê, dar û berî rê, tayr û turî rê qeseyî kerde. Honde ke sarê ma welatê xo de, dewûnê xo de, wertê qomê xo de, cîran û dewizûnê xo de, nas û dostê xo de bîyo nîya devam kerdo. Azê usto ra, azê nîşto ro, az eve az, qor eve qor zon û kulturê ma je mîrazî, je nîyaz, loqmê û qurvanî jubînî ra kerdo vila hata na roze ardo.

Faqat miletê ma dewûnê xo ra, hardê xo ra vejîya. Se ke saîrî vato “Hard ra vişîya her çî merdû ra qeyîr. Şî!”. Ewru zonê ma endî tenge der o. Na tenge roz eve roz bena girane, bena pîle. Na tenge je ju sewe ma ser o bena tarî û zilomote. Her ke bena tarî, her ke bena girane omid û heyecanê ma honde kena zar, honde xof kena zerîya ma, honde sarê ma de sik/şuphe pêda kena

Ama na zilomote de haqe sikir taye çîye pozîtîfî kî est ê. Zonê ma zof ejat onceno ama sayîya kar, gûre û emegê tayîne de hona ro û can tede ro! Taye aşiq ê sadiqî hona îqrarê xo ra pervaz nêkene, jîyar û jîyarge û derge ca nêverdane. Ê eve emegê xo na zilomote de je ju çila, je asma pirponcese, je asterê serê sodirî bereqîne sewle dane, nêverdane ke sedaya miletê ma bipero şero, vîndî bo! Nê aşiqê sadiq, derd û qeyretkeşû ra ju kî Hawar Tornecengî yo. 1984î ra no het zon, kultur û îtîqatê Dersîmî ser gureyono û nusneno.

Vane “korî ra vato mirodê to çik o, vato di tîrakî*!”. Miletê ma ke qiymet bizono Hawar Tornecengî kitabê xo de 6520 tîrakî ci rê kerde are, nusne, mane areze kerdo, kerde eskera!

Faqat het o bîn ra kî ê yê ke çimûnê xo nêkene ra, raştîye û roştîye qewil nêkene, nêwazene înû rê kî vane “korî rê çi çila, herî rê çi wenca, kerrî rê çi dawil û zurna!”.

Hawar Tornecengî hawarê zonê ma rê resto, Xizir kî hawir û hayîrê eyî bo, motazê hawarî mekero.

Kitab de qese û vateyî eve usilê alfabetîk nîzne, rind organîze kerde. Zerîya îsonî wazena ke maneyê nê qesû eve Kirmanckî areze bikerdene. Hetê gramer û alfabeyî ra kî taye çî tenena ke areze bibîyene hondena rind bîyene. Faqat, nê meseleyî talî yê, esas nêvurnene: xas baxçe de gule eve gule sencnene, gule cene, gule dane! Hawar Tornecengî guladê xase ma rê kerda haletî, dest û payê xo wes be. Gunê no kitab çeyê her Kirmancî/e de, bercenê her Kirmancî/e de cayê xo bijero.

*Tîrake: çim, gîlîya çimî (goz bebegi).

Yew qiseyî est a vana ke zêdaneyê her çîyî yan zî hedê her çî ra zêdeyêr girewtiş jehr o. No çi beno wa bibo eynî yo. Mesela derman yew wesîleyê şîfa yo, nêweşan weş keno labelê zêde girewtiş de beno jehr û merdimî kişeno. Ganî merdim goreyê vate û qiseyanê dermannasan yan zî doktoran dermanê xo bipeym bigêro. Bipeym bigêro ke wa derman ey ser o têsîr bikero û ey asan û weş bikero. Dermanê her nêweşîye zî eynî nîyo. Ganî merdim seba her nêweşîye şêro verê doktorê a nêweşîye û a nêweşîye gore xo rê derman bigêro. Nêweşîye têna fîzîkî nîyê nêweşîyê ruhî zî est ê. Mesela çimê yew merdimî bidejî ganî no merdim şêro verê doktorê çiman çunke dermanê nêweşîya çimanî encax doktorê çiman bizano. Goşê yew merdimî bidejî ganî o merdim şêro verê doktorê goşan. Yan zî ruhê yew merdimî bidejo ganî o merdim şêro verê doktorê ruhan ney ney ne dejê ey kêm beno ne zî weş beno heta dejê ey zêdîyeno, nêweşîya ey giran bena û ruhê ey teng beno.

Zêde girewtişê her çî yanî hedê xo ra zêde girewtişê her çî zirar o, jehr o. Esil merdim eşkeno vajo ke gure û rewşa bêpeym sey jehrî ya. Însan na cumle tayê wextan de hîna weş fehm keno çunke tayê wextî est ê ke heme teorî û nuşteyî verê pratîk de veng manenê. Mesela ez na cumle ser o vîst heb kîtaban zî biwanî heta ke ez yew serebuta ganî bi çimanê xo nêvînî ez weş fehm nêkena çunke timûtim sey yew sehrî hewa de manena. Ez eşkena tîya de vajî ke sênî ke yew doktor çend serrî ders vîneno û heme çî museno reyna zî wexto ke yew nêweşo giran û acîl yeno verê ey dest û lingê ey pêro lefîyenê, nêeşkeno midaxele bikero, merdimo ke teorî bizano û pratîk nêvîno kelecanî gêno û sey ê doktorî wina maneno. Na cumleya "Zêde girewtişê her çî yanî hedê xo ra zêde girewtişê her çî zirar o, jehr o." Zafê kesan de sey teorîyî est a yanî herkes zano la herkesî bi çimanî nêdîyo.

Ez hema yew gedeyêko qijek bîya ke bizek û verekê ma estbî. Tayê verek û bizekî newe dadîya xo ra bîyêne ke zaf rindek û şîrînî bîyêne. Ma qijan zî înan ra vêşî heskerdêne û ê kerdêne verara xo înan de kaykerdêne, maç kerdêne. Labelê verê nê halî de dadî û babîyê mi ma ra vatêne ke bizekî yan zî verekî zaf medekerêne verara xo, bizek yan zî verekî xekesîyenî, xerfetîyenî. Ma qet goş nêdayne nê qisêyan la çi heyf ke yew deme dima ma ewnîyayne ke embazê enê bizêk û verekan qam daya, pîlî bîyî la enê bizêk û verekê ke ma înan ra vêşî heskerdêne û ê kerdêne verara xo qet pîlî nêbîyê, ekesîyayî. Yanî heskerdişo ke hedê xo ra zêdeyêrbi û nezanîya ma ra, bêpeymbi serê ê heywanan de, têsîrê qet rindî nêverdayî. Axir de heywanî hem qijek hem zî zingurî bîyêne. Merdim eşkeno serê na serebute ra vajo ke esil heskerdişo zêde ney heskerdişo bêpeym ê heywanî kiştî. Heskerdişo ke zaf çîyan rê beno berê xelasî ê heywanan rê bi berê nêweşîye û gird nêbîyî. Heta heskerdişê ma roj bi roj ê heywanî apey verda û yew girdbîyayîşo bisihet ra mehrum mendê ke heta xekesîyayê, xerfetîyayî, perîşan bîye. Yanî ma dermano ke herkesî weş keno zêde da înan û o derman înan rê bi jehr.

Ma na mînak ra vînenê ke sey heskerdiş yew werd, sey heskerdiş yew awe zî mîyanê çolan de wexto ke zêde yan zî kêm bidêyo yew gule a gule weş gird nêbena û heta mîyanê awe de helisîyena yan zî bêawe ra mirena. Însan zî wina yo û sey gule wexto ke ti hewceyê ci bêpeym bidê ci o zî verbi na hewceyî de bisihetî gird nêbeno. Ganî ma heskerdişê xo zî derûdorê xo rê bipeym, biusul vila biker. Ney ney însanî heskerdişê ma ra paşt gênê û qet hereketanê weşan nêkenê bi ma û bi komele. Heskerdiş yew derman o. Wexto ke însanî nê dermanî taye bigêrî weş nêbenê zêde bigêrê o derman beno sey yew jehrî û damaranê înan de gêreno. Peynî de bi o dermano ke beno jehr, mirenê.

21.04.2024

Vanê ke şaristanêkî de merdimêko feqîr bi emr û famdar est bi, nameyê ci Dewrêş bi. Gama ke nê merdimê feqîr/belengazî qise kerdêne merdim vatiş û qiseyanê ey ra mird nêbîyêne, zaf jîr û ziwanweş bi.

Beg/Paşayê ê şaristanî zî nam û vengê nê merdimî eşnawit bi. Paşa qasîdêk xwu şirawit ey het û qasîd ey rê vato, emşo ti mêmanê Paşayî yî.

Merdimo feqîr şamî ra dima şi keyeyê Paşayî silam da înan û yew ca de ronişt. Paşayê xêrameyîş pê kerd û ey ra waşt ke seba dîwanî qise bikero. Ey zî dest bi qisekerdişî kerd û qala serebûtê verê kerd. Paşayî qise û galegalê ey ra zaf hes kerd û peynî de destê xwu berd tûnikê xwu û çîyo ke Homayî kerdo qismet kerdo destê Feqîrî û dima zî vat, hertim bê dîwan ma de ma rê qise bikerê, eke nesîbê to çî yo ez do her şan bidî to.

Merdimê ma yê feqîr karêko xwu yê daîm dîyo û roc bi roc serûberê ci ameyo vurnayene û halê ci zî hol bîyo. Embiryanêko Dewrêşî yê zaf feqîr est o, hetê madî de halê ci sey halê Dewrêşî yê verê cû bi, yanê zaf xirab bi.

Ena ray embiryanê Dewrêşî ey ra vano, erê ti nêvanî ti sekenî ke halê to wina baş bi, verî nika ti mi rê xirabêr bî. Dewrêş zî ehlê Homayî yo û merdimêko bawermend o nêeşkeno ey ra zûr bikero, vano, Hal û meseleya mi û yê Paşayî wina yo, yanê Dewrêşî tira raşt vato.

Embiryan Dewrêşî rê vato: "Embiryan şerîatê Homay gore nêbeno ke merdim mird bo û embiryanê ci zî vêşan bê, nafa çîyê ke Paşa dano wa du roc to rê bo roca hîrêyîn zî mi rê bo, seba ke ez bieşka îdara xwu bikera."

Zerrîya Dewrêşî bi halê ey veyşaye, seba aye vato temam. Aye ra dima embiryanê ey şino ver o berê Paşayî de vindereno û wexto ke Dewrêş aye ber o vejîyeno teber do wina vano, Homay da Paşayî, Paşayî da to, ti zî bida mi. Dewrêş zî a şewê hênî Homay se kerdo qismet dano ey.

Roce û dem vîyarto, tomakarî keweno mezgê embiryanî, zerreyê xwu de vat: Ma Dewrêş Paşayî ra vano se, çîyê ke o vano ez zî zanena. Ez do çîyêk wina bikera ke Paşa Dewrêşî def bikero û ez do dekewa herinda ey de û xelatê ke Paşa dano do her şew mi rê bo, ma do seba çi hîrê şewan rayekê bo.

Nafa rocek dima şino hetê Paşayî û vato, Paşayo erjaye eno se yo ti ewqas bi Dewrêşî hes kenî, bi zerrîya Dewrêşî nîyo ke her şew yeno dîwana to de qise keno û vano ke : "Ez nêzana do senî xwu nê belayê ra bixelasna/xilas bikera, fekê Paşayî ra zaf boye yena heta ke şew qedîyeno boye mi birîyeno/cibîyeno." Paşayê mi eke ti yeqîn zî nêkerî emşo gama ke amey dîwanê biwenî lew û fekê ey do girêdayene/bestene bibîyêne. Mêrde dima agêyreno keyeyê xwu û cînîya xwu ra vato, ewro mêmanê ma est o ma rê werdişêke bisîr/mirdsîr viraze, wa tede sîr zaf bibo. Mêrde dima şi hetê embiryanê xwu (Dewrêş) û vato emşo ti mêmanê ma yê. Bi şan û wextê werdişê ame û dest bi de werdişê şamîyê kerdê.

Dewrêş vat : Embiryan to ewro nê werdişê bi sîr da mi, boye sîrê mi rê yeno, ena ray ez do bi nê boye emşo senî şira dîwana Paşayî û ey ra qise bikera .

Embiryanê ey vat: Çîyêk nêbeno camêrd, bi kefîya/çiteya xwu fekê xwu girê bide / bi bestene/ bi pişto.

Gama Dewrêş şino dîwana Paşayî lew û fekê ey girêdayene yo. Paşayî gama ke Dewrêş wina dî, vatişê mêrdeyî vizêr qebûl kerd û vat, rast o nê merdim mi rê hes nêkeno û nêwazeno mi rey de ronîşo. Dewrêş ronîşt û biney verê xwu Paşayî ra tada. Paşayî vat Dewrêş çirê fekê to yê pîştene yo? Ey vato çîyêk nêbeno paşayê min o erjaye didanê mi dejeno û mi biney serdî zî girewta, coka mi zî fekê xwu pîşta seba ke nêweşîya mi nêreseno şima. Paşayî bi vatişa ey yeqîn nêkerd û vato do seba dîwanê qise bikero, Dewrêş zî dest bi de serebût û meseleyan kerd heta pêynîya şewê. Dima Paşayî seba serekê postewnan kaxitêk nuşt, tede vat : Gama ke wayîrê nê kaxitê reseya hetê to, bê pers û verpers bierzo hepsê de . Paşayî kaxit pîşto û da Dewrêşî û tira vato şiro kaxizê bidê serekê postewnan. Dewrêş kaxit girewt û ver bi berê teber şi, emşo şewa ke rizqê embiryanê ey yî yo. Gama ke vejîya dîyo embiryanê ci ûca vindertîyo. Ena ray vato : Homay dayo Paşayî, paşayî zî dayo to û to zî bido mi.

Dewrêş vato : Embiryan bi Homay, Paşayî emşo kaxitêk da mi û vato biber bidî serekê postewnan, ena ray tede se est o ez nêzana, to û nesîbê xwu. Embiryanê Dewrêş kaxit girewte û roca binî şi hetê serekê postewnan. Sereke postewnan gama ke kaxit akerd û wend hema bi goşê ey girewte û eşt zindanê.

Şewa binê Dewrêş ancî şi dîwana Paşayî la ena ray fekê ci pişto nêbîyo yanê sey verê bîyo û dima dest bi sohbet kerd. Paşa ecêb mendo û vato Dewrêş eno kaxita vizêr to se kerd ? Dewrêş meseleya xwu û yê embiryanê xwu Paşayî ra vat û vato hal û meseleya mi û embryanê mi wina yo. Ena ray vizêr dora ey bi û mi zî kaxitê da embiryanê xwu, êdî o û nesîbê xwu.

Paşayî fam kerd ke merdimê vizêr amey û vato Dewrêş nêwazeno bêro dîwana to û het to de ronîşo embiryanê ey bi.

Paşayî vato: Baş o vizêr serde to girewte bi, se rew serdina to şî û ti sax biyî ?

Dewrêşî zî vato Paşayê erjaye mi serma nêgirewtbi , vizêr embiryanê mi ez berda şamîyê û werdişêko zaf bi sîr viraştibi, mi zî fekê xwu pişto seba ke boye nêşo Paşayî. Ewro boye nêmendo, mi zî fekê xwu nêpişto .

Ena ray Paşayî vat verênan ma yanê pîlên ma belesebeb nêvatêne.

"Başîye bikerê, seba ke şima başî bivînê."

Mîyanê bawerîya Raya Heqî/Heqîye de duaya serê şodirî est a. Na dua wextê eştana tîce de yena kerdene. Duakerî hîna ke tîce nêeşta, dest û rîyê şuwenê, çengeyê banî ra tîce ke tewr verî eşto çi ca, keleyê xo oca ra birnenê, verê xo çarnenê tîce û dest bi dua kenê. Na dua bi formêko standard nîya, bi cîya-cîya varyantan ra ya. Lazim o ke her mintiqa ra varyantî biyerê arê dayêne, bi destê pîr û rayberan formêko standardo mişterek biyero peyda kerdene. No form radyo û televîzyonan ser ra, serê şodirî ra, bîlhesa bi vengê domanan, neşir bibo û mîyanê şarî biyero roniştene.

Bi fikrê mi, na dua eger ke bi nê formî bo û bi 12 rezan bo, rind beno. Pêşnîyazê mi wina yo:

Ya tica bimbareke

Biye comerdîye

Risqê xeyrî bide

Verî bide dar û kemerî

Bide teyr û turî

Bide vergê vîşanî

Bide marê viranî

Bide der û cîranî

Bide xal û warezayî

Bide ded û derezayî/dezayî

Bide way û birayî

Dime ra kî bide ma neçaran

Rêbazanê etîkî ra yew zî rêbazo feydedarî yo. Rêbazo feydedarî rexnekerdişê rêbazê bextîyarî û şahî ser o ameyo awankerdene. Derheqê dîskurê bextîyarî, şahî û feyededarî ser o şiroveyê neweyî ameyê peydakerdene. Rêbazo feydedarî taybetmendîyê pêserî yê verê xo reyde yew rêbazê ke newe ameyo awan kerdene.

Îzahatê etîkî yê ke sewbîna rêbazê bextîyarî û şahî derbasdar bî, rêbazê feydedarî reyde zî derbardar ê. Nê îzahatî bikilmî nêyê: Seba ke însan estbîyayîşê xo dewam bikero, wazeno yew heyato baş biciwîyo, wazeno yew dinyaya feydedarî ser o awan bikero. Seba ke însan estbîyayîşê xo dewam bikero, wazeno xirabî ra biremo. Çunke însan yew mewcûdîyeto meylê feydedarî ser o yo. Însan wazeno xo xirabî ra muhafeze bikero. Xirabîyan ra muhafeze kerdene tayê feydeyan reyde beno. Çunke însan yew estîyê ke meyildarê feydedarî yo.[1] Ciwîyayîşê însanî yê hişmandî yew taybetmendîya însanî ya muhîm a. O semed ra yo ke însan timûtim xo ra persayo: Ez kam o? Însan çi yo? Ça ra ameyo? Se ra şino? Însan do senî biciwîyo? Manaya cuye ya seba însanî çi ya? Feydedarbîyayîş ça ra yeno? Yew cuya feydedare senî awan bena? Seba însanî gelo feydeyê muhîmê bingehînî est ê yan ney?[2]

Merdimatîye timûtim nê persî xo ra dayê perskerdene. Feylozofan zî goreyê fikiranê xo nê persan ser o xebat û şiroveyî kerdê. Nê xebat û şiroveyê xo sey xebatanê nuştekî pêser kerdê, rêbazê neweyî awan kerdê. Rêbazanê etîkî ra yew zî rêbazo feydeyî yo. Ferasetê nê rêbazî de persê sey: Feyde çi yo? Ça ra yeno? Yew cuya feydedare senî bena? Gelo seba însanî feydetê muhîmî est ê yan ney? ameyê pers kerdene.

Biraştî termê feydeyî sey termanê, bextîyarî û şayî yew termo zafmanayin o û yew termo zelal nîyo. La termê feydeyî, bextîyarî û şayî bi yewbînî reyde mîyanê yew têkilîye de yê û nê termî yewbînî reyde eleqedar ê. Fikirê felsefe de yewna raştîye esta û na raştîye zî sey persê felsefe ameya pers kerdene û hema zî yena perskerdene. Nê persê ke verê ra ameyê perskerdene û hema zî yenê perskerdene. Nê persê; : Însan çi yo û seruvenê însanî (human nature question) çi yo?[3] Na perse, hem fikirê felsefe de hem zî felsefeya exlaqî (etîk) de yeno pers kerdene o semed ra yew perso hempar o. Çendin zî no pers yew perso hempar bo zî ciwabdayîşê nê persî de yew hemparîye çin yo. Ciwabê nê persî goreyê feylozofan, dewr û metodan cîya-cîya ameyê dayene û hema zî yeno dayene. Tarîxê etîkî de problemê seruvenê însanî bi persanê qedîman awan biyo. Nê persê qedîmî nê yê: Însan çî yo? Cuya çi ya? Feyde çi yo? Feyde ça ra yeno? Yew cuya feydedare senî awan beno? Gelo seba însanî feydeyê muhîmî est ê yan ney? Nê persî seba ewro zî vîyartbarê.

Seruvenê însanî goreyê sîstemanê komelî, bawerîyanê dînî, zanistan, felsefeyan, feylozofan, dewran, komelan û şaran cîya-cîya yeno pênaskerdene. Çunke goreyê ciwabê nê persan mefhûmê estîya însanî yeno fehm kerdene. Felsefe zanistanê xo yew estîye/ ontoyî ser o awan keno. Goreyê fikirê felsefe însan yew estîya ontolojîk û metafîzîk, epîstemolojîk, estetîk û etîkî yo. Nê estbîyayîşî de taybetmendîya fikirîyayîşî yê însanî yew fonksîyonê aqilî yê merdimîye yo. Fonsîyênê eqlî feydedarîye maqul vîneno.

Bi vateyê ke bîne mefhûmê feydedarî manakerdişê cuya rojane ser o cigêrayîşan keno. Seba nê manakerdişî persanê sey: Gelo welçekê feydedarî çio? Merdim bêfeydedarî senî biciwîyo? Felsefe ristimanê xo zanistanê şarnasî ra gêno. Şar ça de est o weyra de feydeyê şarî est o. Cayo ke feydeyê şarî weyra est bo de etîk û erjî zî est ê.

Însan yew estîyê ke feydeviraştişî ya komelî yo. Komelî pergalê xo mefhûmanê felsefe, zanist, dîn, siyaset, kultur û ekonomî reyde viraşto. Mefhûmê ekonemî termê feydeyî ser o ameyo şuxulnayene. O semed ra yo ke komelî de însan û feydeyê însanî pêresenê, yew nîzamê feydeyî yo xoser yeno awan kerdene. Nîzam û qaydeyê komelî bi têkilîyanê însanan reyde virazîyenê û estbîyayîşê xo zî mefhûmê feydeyî ser o danê domnayene.

Nîzam û qaydeyê şexsî û komelî ra yew zî îstifadekerdiş o. Îstifadekerdiş pergalê şexsî û komelî de yew cayo muhîm gêno. Kamcin war de însan esto, o war de însan ciwîyeno weyra de feyde, exlaq û etîk zî est ê. Felsefeya exlaqî yan zî etîkî; yena manaya xuy û karakterê kesan. Însan bi çalakîyanê xo yê aqil, feyde, hîs, fikir, weçînayîşî reyde mîyanê ciwîyayîşî de ca gêno. Babeta etîkî teorîya, çalakîyanê rastî û xeletî, başî û xirabî ya kesan yan zî ya karakterê kesan a. Babeta exlaqî zî pratîkkerdişê nê teorîyan a. Mîyanê ciwîyayîşî de çalakîya raştî û xeletî, başî û xirabî ya kesan yan zî feydeyê karakterî nîşan dana. Babet û problemê etîkî yê pêroyî yê etîkî: Serebût û kerdişê însanî yê. Nê babet û problemê etîkî destpêkî ra hetanî ewro, mefhûmanê raştî û xeletî, başî, xirabî, feydeyî, fezîlet û bêarî, berpirsîyarî û azadî ser o malzemeyanê xo danê şuxulnayene.

Tarîxê etîkî de cewabê persê seruvenê însanî persanê qedîman ser o awan bîyo. Nê persê qedîmî: Feydedarî çi yo? Ça ra yeno? Cuya de feydedarî senî bena? Seba însanî feydeyê muhîmî est ê yan ney? Însan ciwîyayîşê xo de bi nê persan reyde wazeno bi reso yew feyde, başî û weşî. Însan wazeno ciwîyayîş, waştiş, hîs û hişmendîya xo feydeyî ser o awan bikero. Cuye de armancê însanî yê tewr muhîm xirabî û dejan ra remayîş, feydeyî ra îstifadekerdiş o. O semed ra zî xo ra nê persan persayo: Gelo armancê muhîm ê feydeyî çi yo? Feyde çi yo? Nê persî tarîxê etîkî de ameyê pers kerdene û nê derheqî de cewabê cîya-cîyan ameyê dayene.

Însan sereuvenê xo de bitaybetî waşto ke feydedar bo, no mefhûm sey yew çiyo baş bêro hîs kerdene. Sewbîna nê zî însan ciwîyayîşê xo de wazeno cuya ra feydeyan bigîro. O semed ra zî mefhûmê feydeyî cuya însanî de sey yew mefhûmo baş yeno vînayene. Seba ke armancê însanî yê cuya mefhûmê feydeyî ra hêzgirewtiş dej û xirabî ra remayîş o. Bêfeydeyî cuye de xirabî û nebaşîyan virazenê. O sebeb ra nê problemî ser o fîlozofê dewrê entîkî fikirîyayê. Derheqê nê problemî de fîlozofan goreyê fikir û metodanê xo nê persî persayê: Seba însanan yew cuya feydedare senî awan bena? Reyna feylozofan nê problemî ser o sey yew waştişî ney, sey yew problemê felsefe xebatê xo kerdê. Feylozofan nê persî persayê: Gelo feyde çi yo? Perskerdişê nê persî destpêkerdişê rêbazê feydedarî dayo dest pêkerdene. Fîlozofan nê derheqî de mehsulê zanistî dayê û metodê feydeyî awan kerdo. Metodê feydeyî hetanî dewrê mîyanênî mîyanê xebatanê metodê bextîyarî û fezîletî de ca girewto.

Tarîxê etîkî de metodê feydeyî seserra 18ine de bîyo yew metodo xoser. Çunke dewrê entîkî ra hetanî seserra 18ine seruvenê însanî ser o yew hemparîya bênameyî ameya qebul kerdene. La seserra 18ine bitaybetî rojawan de hetê estîye, erje, seruvenê însanî, awankerdişê komelî, zanist, fikirê felsefe, kultur, ekonomî, bawerîyanê dînî û şexsî ra yew demo newe, yew paradîgmaya newe dest pêkerdo. Na paradîgmaya newe tarîx de sey dewrê roşnîbîyayîşî yan zî sey seserra felsefe ameya pênaskerdene.[4] Goreyê pêşnîyaza na paradîgma seruvenê însanî newe ra ameyo pênaskerdene. Komel goreyê na paradîgma newe ra ameyo awan kerdene. Merkezê na paradîgma de taybetmendîyê însanê yê biaqilbîyayîş û şexsîyetbîyayîş ca gênê. Felsefe zî goreyê ferasetê na paradîgma newe ra bîyo yew beşê ke xoser. Taybetmendîyê etîkî goreyê na paradîgma xo newekerdo. Hinî seruvenê însanî ser o fikir û cigêrayîşê neweyî dest pêkerdêne. Bikilmî ma eşkenê îfade bikerê ke meseleyê komelî neweyî yê sîyasî, ekonomî, kulturî, bawerî çalakîyanê însanî reyde mîyanê yew têkilî de ameyê diyayene. Nê meseleyî sey problemê etîkî ameyê qebulkerdene û mefhûmê feydedarî zî newe ra ameyo pênaskerdene.

Tarîxê etîkî de termê feydeyî, fezîletî, bextîyarî û şayî timûtim mîyanê yew têkilî de bîyê. La hetê tedeyî û metodî ra mabênê înan tayê ciyayî esto. Metodê feydeyî kokê xo dewrê entîkî ra girewto û mîyanê mefhûmanê bextîyarî, şayî, fezîletî de ameyo şuxulnayene. La metodê feydeyî yê xoserî no dewro newe de, newe ra ameyo şuxulnayene. Tarîxê etîkî de problemê feydeyî seserra 18ine fikiranê J.Bentham reyde dest pêkerdo û xebatanê J.Mill û John Stuart Mill reyde zî dewam kerdo.

Ferasetê metodê feydedarîye de persê sey: Seba yew cuya baş û feydeyî de krîterê çalakîya raste çi yo? Ganî krîterê feydedar çalakî yê ma kamcin şekl de bo? Kerdiş û çalakîyê însanî de krîter çi yo? Sînorê feydedarî, çalakî û kerdişanê însanî ça ra dest pêkeno, kamcin ca de qedîyeno? Nê persî, persê etîkî yê kehenî yê, dewrê entîkî de zî nê persî ameyê pers kerdene. Ciwabê nê persan hetê ekolanê bextîyarî û şayî ra, hetê ekolanê fezîletî ra ameyê dayene. La seserra 18ine de nê persî newe ra ameyê pers kerdene û ekolê feydeyî xo nê persan ser o awan kerdo.

Seserra 18ine de E.Hutchesonî û D. Humeyî metodê feydeyî ser o cigêrayîş kerdo. La metodê feydedarî xebatanê J.Bentham û J.S.Millî reyde bîyo yew metodo xoser[5], seserranê bînan de zî na xoserîya xo dewam kerdo. No metod seserra 19ine de bi goreyê şert û mercanê komelê endutrî de fikirê refahîye de ca girewto.[6]

[1] Bedîa Akarsu, Ahlak Öğretileri, Remzi Kitabevi,1982, İstanbul r. 96.

[2] Bedîa Akarsu, Ahlak Öğretileri, Remzi Kitabevi,1982, İstanbul r. 120-134

[3] Bedîa Akarsu, Ahlak Öğretileri, Remzi Kitabevi,1982, İstanbul r. 80.

[4] Alain Touraine,Modernliğin Eleştrisi, YKY,İstanbul, 2017, r. 25-48

[5] Mehmet Türkeri, Etik Kuramları, Lotos Yayınları, İstanbul, 2023, r.117-130

[6] Bedîa Akarsu, Ahlak Öğretileri, Remzi Kitabevi,1982, İstanbul r. 136.

Xoza de zaf vîlîkê rindêk û delalî estê. Labre mîyanê nînan de jew jûkeka de weşe est a ke ez xo zana nêzana zaf bala mi ancena. Seba mi zaf sehrin, qedirgiran, zerrî tenik û zere vêşayîya. Sirrê xo zerê xo de dana we û eşqî sembolîze kena. Pelgê xo zaf surela û adirin; zerê xo şîya ting û tarî. Tebîat de seba mi honde aye dirbetin vîlîke çîna. Pêlê xo gonîn ê, û kokan ra şit yeno. Honde ke xassas û dirbetin a, honde zî înat kena. Waxt ke ame bena ra. Vayî rê damîşdana, la dest o xam yan zî xedarî ke pêgûrewte, şîkîna; desinde pelê xo vêrdînêde. La pê şitê xo dirbetanê xo melem kena. Namê na vîlîka efsunîye Xaşxaşik a. Ez jî xo manena rê na delale.;) Coka ez cigêraya û derheqê ayê de zaf efsaneyanê nêweyan ûsn. rê rast ama. Xêle şaş bîya.

Vanê; toximê xaşxaşike qe hewa û roştî nêcenê, labre onca zî binê hardî de se serran, se serrî, hênî towa nêbenê û sonê hewn ra. Keyî ke hêgayan de cite kerde, rayî ûsn. viraştî herd, wele têser-têbin bîye, o wext nê toximî roşnî, tîjî cênê xafilde ra çîm, çêre danê. Xora coka wûsar ke ame, rojî ke bî derg eke rind bî germ, ayê ra tebîat de jêw game û vîrîste de hêgayî di-hîrê rojî de xaşxaşikan ra benê sur, surela..Xo sey vêyvike vêyvikan ra xemelnenê. Xaşxaşike mîyanê jû- di asmî de bena pîl, bena ra, çerexîna, gerayena, xo tadana û hezaran toximanê xo vaydana; çarç- çûrç, axme - tuxme û vila kena; hata ke rêyna wûsar ame bena vîndî sona.

Xaşxaşike vîlîka de zaf zerrî tenika. Eke deştî nayî pira, kok ra cira kerde, desinde pelanê xo rişnena û permelînarû. Labre zaf zî qewetina, xo seveknena û parezena. Kokê xo ke şîkîya desinde sêy sitî awe yena cira. O şit ayê ser o beno jûa; dirbetîya ayê keno qapan û ayê mîkroban ra qorî keno,sevekneno. Ma ke xaşxaşike de nîyada sur vînenîme. Labre, vanê ke; pêlê ayê zaf tîrêj danê, coka mêşî a suriye nêvînenê. A hênî ke şewle dana î vozenê sonê kewnê virara ayê .;) Pelganê ayê ra zî boya werdî, îlacan dermanan virazenê. Şarî kenê sekîn. Her derdî rê derman a.;))

Derheqê xaşxaşike de efsaneyî ,vatîşî deyra yê.

Mîtolojîyê Yunanan de îlahê binê herdî Hades, çêna Demetere( îlaheya bereketî) Persephone’ yê remneno. Demetere fetelîna nêfetelîna çêna xo nêvînena. Honde ke keder kena, kewna rê royî ver û şîya giredana ke hewn ra nêşona. Teqete ra kûyna û bereketê xo dîna ra birnena. Her çî beno hûşk, permelînorû; zimistan yeno. Dîna de çînebîyayenî bena. Îlahê hewnî Hypnos, acîya Demetere rê damîşnêdano û xafilde ra vîlîkanê xaşxaşikan afîrneno û ci rê şerbet virajeno. Demetere bowa xaşxaşikan û şerbet ra xorî şona hewn ra. Eke hêşar bîye nêwe ra dîna rê hîr û bereket ana. Na semed ra kultur û serdemê antîkî de xaşxaşike; sembola hewnî, xo vîr ra kerdîş û bereketî ya.

Gorê jû efsaneyî zî, îlahê cengî Mars be Arêsî ra kewtê qewga. Cayo ke ê kewtê qewga acîye ra, hestîrê pêrîyanê serê herdî, rişîyê û gonîya eskeran ra kewtê têmîyan, têwerte û a wele ra xaşxaşikî vecîyê. Xoza, xirabinîye û ceng qebûl nêkena û nê vîlîkan ra xemelnena, kena rindek.

Anca vanê ke; Hz. Îsa ke kerdo çarmixe acîye ra, gonîya ke eyî ra rişîya, dilopê herdî kerda, hêrekîya û rêza wele. Î dilapêyî amê rê can û a wele ra xaşxaşikê surî bîyê ra.

Jêw efsane yo enteresan zî cengê dîna ya jêwîne de, cayo ke qevga girse vecîya, Belçîka Flandre de, hêgayanê Flandersî de vêrenora. Ceng de bombeyî, topî, meterîşî, hêgayî pêyro têser-têbin benê û cuye qedina. La xafilde ra a wele de bimîlyonan xaşxaşikê surî pişqînê, benê ra. Jû eskero Kanadayîjî dr.John McCrae ceng de jû hevalê xo keno vîndî, ê çîçegan vîneno û ser o şîîrê “ Hêgayanê Flandersî de” nûsneno. Vanê; ûja ra têpîya endî waxtê qedîyayîşê cengî ke ame, Ewrûpa de tayê welatan de a roce, seba yadkerdîşî, xaşxaşikan kenê yaxê xo ra.

Efsaneyê Anatoliya de zî vanê; jû çêneke jû lacekî ra zaf haskerdo, şerm kerdo û nêşîkîya ci ra vajo. Zaf acîya girane onta û lacek ke dîyo xafilde ra bîya jêw xaşxaşike. Yanê waştîyê ke nêrestê jûbînan, sembolê ê aşiqan a zî.

Nê efsaneyan ra zî vajîyeno ke tarîx de zaf kulturan de cayê, manaya xaşxaşike esto. Seba zaf şaran vîlîkêka bimana û sembola çîye ya. Hem huzn, keder, acîye, hêşîrîye, çînebîyayenî bêdermanîye, ceng û merdene sembolîze kena. Hem zî cuye, azadîye, haştîye, haskerdene, eşq, bereket û dermanî sembolîze kena.

23yê Adare de Salih Yıldızöz ame Mêrdîn û serê sahneyê Şaneşîn Performansî de stand-up kerd. Ez zî seba temaşekerdişê Yıldızözî şîya Şaneşîn Performans û mi cayê xo girewt. Salona Şaneşîn Performansî bi temaşekerdoxan pir bibî. Ez şaş nêba, çend merdiman zî pay ra stand-up temaşe kerd. Muzîkê stand-upî terefê Eylul Nazlierî ameyê hedrekerdene.

Salih Yıldızöz, bi hewayêke heta nika ez rast nêameya dekewt serê sehneyî, bi ekserîyek merdimê ke stand-up kenî bi cilanê sîyayan yenî serê sehneyî. Cilê înan hetê cêrî û hetê corî sîya yî. La Yıldızöz bi cilanê kulturê kurdan ame serê sehneyî û bi reqsê kulturê kurdan selam da temaşekerdoxanê xo.

Salih Yıldızöz stand-upê xo de behsê prosesê cuya xo keno û nê prosesî de têkîlîya xo û ziwanê xo serê qewêmîyayîşan ra ano ziwan. Stand-up de Salih Yıldızöz bi uslûbê xo qisey keno û astengê ziwanê xo ra nêremeno.

Çend serrî verî serê ekranê youtubî ra programê Hinek Henekî dest pê kerdibi. Mi tewr verî Yıldızöz uca de dîbî. Ez şaş nêba nameyê skecî Xalo Şêro bi. O kaykerdoxan ra yew bi. Skec de fehm bîyîne ke ziwanê ci giran o. A roje seba mi zehf biqîymet bî. Yew hunermend binê barê şanogerîye ra bi ziwangiranîya xo kabilîyetanê xo mojneno. Salih Yıldızöz, bi mînakê xo merdimanê ziwangiranan û merdimî ke astengê înan reya înan teng kenî rê sey çila roşn dayêne.

Ez vatişê xo yê peyênî nika vaca. Bi rastî karêko zehmet, bi ziwanê Salih Yıldızözî wina asan û wina şêrin herekîya şi. Ma heme bi hewayîş û keyfweşî bîyî beşdarê yarîyanê ci. La her çiqas henekê ci keyf û hewayîşê mi bîyarî zî her hewayîşê mi de dejê min, xemê min û serebûtê mi reyna ameyê vîrê min. Hîsê mi kewtî têmîyan. Giranîya hîsanê mi paştê mi de xo eşkare kerd. Qulatêka xişne ameye kewte qirika min. Ez hewaya, keyfweş bîya û xemgîn bîya. Yıldızözî mi de nê hîrê hîsî dayî peydakerdişî. Prosesê serebûtanê ziwangiranîya ci manayîne prosesê serebûtanê ziwangiranîya min. Pîyê mi, mi zîyar bi zîyar çarnayîne. Nika ez tehmê heme miftanê zîyaran zana. Peynîya stand-upê ci de mi xo dahîna biqiwet û baş hîs kerd. O bi stand-upê xo dest da cuya mi zî.

Nê hîsê ke mi de peyda bîyî ra teber, Salih Yıldızöz stand-upê xo de behsê çi keno? Goreyê mi, Yıldızöz şerê xo ano ziwan. Nimitiş ra dima xo eşkera keno. Hemberê zilimkaranê zereyê ma vecêno. Nê şerê xo peynîya stand-upê xo de bi vengeko xurt ano ziwan:

· Çi ferqê ma esto, şima ra? Tena hîrê sanîyeyî şima ra erey qisey kenî. Yan xeberî danî yan qisey kenî. Şima o zî nêverdenî. Şima vatişanê ma vanî. Şima zerra xo bi ma veyşnenî. Şima vanê aram be mekewe kelecanî. Verdê wa o vatiş ziwanê ma ra vecîyo, veradê ma bivirêjî, xo ra ez êşê di ziwanan ancena. Yew êşê ziwanê maye yew zî ziwanê fizîkî.

Salih Yıldızöz stand-upê xo de cuya xo ra mînakan dano. Domanîya xo ra, xortanîyê xo ra û nika ra. Ma qalanê Yıldızözî de zî vînenî; merdim awanîyêko sosyal o û her ca der têkîldar o. Merdim bi her hewa merdim o. Keye de, kar de, teber de, zere de, nêweşxane de esker de ûsn. Eke êşêkê to bibo, o êş her ca de tesîrê to keno. Merdimê ke to der kewenê têkilîye to kemî vînenî, pîzeyê xo bi to veyşnenî. Bi no hewa vernîya to gênî û nêverdenê ti bi hemdê xo ciwîyayîşê xo bivîyarnî.

Salih Yıldızöz, yew mînak dano. Qalê lacê apê xo keno. O û lacê apê ci rîyê ziwangiranîya xo ra zehmetîyan vînenî. Nê zehmetîyê înan verî keyeyê înan de dima zî cuya teberî de dewam kenî. Lacê apê ci seba ke nêeşkayo xo îfade bikero, serebûtî yênê sereyê ci û peynîye de keweno heps. Hem keweno heps hem zî no hepsbîyayîşê ey keye de qîymet nêvîneno. No mînak qewêmîyayo yan nêqewêmîyayo, ma pê nêzanî. La no mînak bi ma keşifêk dano kerdişî. Eke merdim nêeşko vernîyê ma û pîyê xo de qisey bikero, hemberê neheqîyek de senîn eşkeno qisey bikero. Nêeşkayîşê qiseya merdimî çi serebûtan ana serê merdimî?

Ma eşkenê stand-upê Salih Yıldızözî ra seba her serra ci yew mînake bigîrî. Nê mînakan de têkîldaran tesbît bikerî û serê nê têkîldaran bixebitîyî. Hela hela mînakê domanîye. Kurdan de domanîye bi xo yew travma ya. Serê travmaye de ziwangiranî zehmetîyan dana vernîya merdimî. Nika zî welatê ma de domanê ke ziwanê înan giran o estî. Nê domanî cuya xo de rastê çi zehmetîyan yan zî neheqîyan yênî? Hemberê nê probleman de xo senîn pawenî? Nê heme problem î. Hewce keno ke çareser bibî. Seba na mesela stand-upê Yıldızözî zehf biqîymet o. Bi xerê nê standupê problemê merdimanê ziwangiranan keweno vernîyê çiman.

Eke rojêke ez hewnanê xo bi ziwanê xo bivîna, ez do a roje bizana ke, ez tena qisey nêkena, ez êdî bi ziwanê xo fikirîyena zî.

Gelo merdim senî bi ziwanê xo fikirîyeno?

Bi ziwanê xo û fikirîyayîş..

Ez bi ziwanê xo qet nêbermaya çunke, nêhuyeya yan zî. Ez nêzana, la beno ke şima pê bizanibê.

La ez bê ziwanê xo zaf dejaya û zaf dejena.. Ez naye zaf baş zana..

Eke merdim bi ziwanê xo nêbermo, nêhuyo, nêdejo, senî xeyal keno eceba? Çi çîyêko ecêb, çi çîyêko xerîb..

Seke herinda kê de sewbîna kes bihuyo, bibermo, qisey bikero, bifikirîyo yan zî biciwîyo. Ciwîyayişêko bê ziwan; xerîbîye..

Xerîbîyêka xorîne, hende ke seke ez heta nika qet çinî bîya, yan zî seke ez hema zî çinî ya.

Cuyêka venge, vengîyêka bêsînor, bêmane û bêtehme..

La hilêke, hema tena yew hile, neyniko ke bi serran o mi dest de yo, eke ez ey ra xo bivîna..

O neyniko ke ez tede parçe parçe asena, ey ra.

O neyniko ke bîyo hezar parçe, ey ra ez gêrena her parçeyê rîyê xo yê vîndîbîyayeyî..

Û gêrayîş..

Bi çimanê koran; gêrayîşê goşanê keran, bi ziwanê lalan..

Eke rojêke şewqa rojî bigina neynikê mi ro ke bi serrano ke destê mi de yo, û vizikêk roşnayî bigino çimanê mi ra, o wext ez do na xerîbîya ke bi serran o cuya mi kerda lete- lete, ey ra bixelisîya. Û ez do o wext bimusa ke cuye; zerrîya merdimî de senî sey awe herikîyena û zereyê merdimî de senî vaş û vilikan akena, zereyê merdimî senî zergun kena. Ez do o wext pê bizaniba..

Beno ke no tehlîyo ke fekê mi de yo û nêverdeno tehmê tu çîyêkî bigîra, înan ra bixelisîya û pira pak biba.

Eke rojêke ez xeyalanê xo bi ziwanê xo bikera, o wext ez do bizana ke, êdî ez bi ziwanê xo fikirîyena zî. Coka şima nika mi rê qalê xeyalanê xo bikerê; la kerema xo, bi ziwanê xo! .Ez nika bê ziwan a çunke rut a, rut û repal a ez nika..

La çi wext ra yo ez zî nêzana.

La şima mevindirê her tim, hema her tim bi ziwanê xo qalê xeyalanê xo bikerê, beno ke şima a kevoka sipî ya ke zerrîya merdimî de ameya fetesnayîşî rê bibê nefesêk.

Eke rojêke ez berê qefesê sîneyê xo yo asinên akera û a kevoka sipî ya ke bi serran o hepsî ya rê biba perr û bask; do o wext çilka çilka qefesê sîneyê min o asinên, nasnameyê min o pînekerdişî ser o bihelîyo hêdî hêdî. Beno ke ez rut û repalîyê xo yê bi serran o bivîna, pê xo bihesîya.

No rut û repalî yo ke, bi serran o ma mîyanê çamurî de hende geviznayo ke ma êdî ne xo şinasnenê, ne xo vînenê...

No rutîtîyî ganî ma rê bibîyêne şermêko bêsînor, la cuye bi pînekerdişî zî nêbena cuya ke bimana, cuya ke birûmet, cuya ke azad û bierj.

No bedelîyayîş, xo vînayîş, xo şinasnayîş helbet hende asan nîyo, do asan nêbo zî; bi serran o ke ma bi pîneyanê şarî xo xemilnenê, bi xergeleyê înan ra zî ma xo ra şermayenê.

La wext êdî yew bi yew nê pîneyan ra xo xelesîyayîş nîyo gelo.

Êdî mîyanê çamurî de xo geviznayîşî bes nîyo qey. Wext êdî bi şiliya pîroz xo şitişo. Bi şewqa tije de xo bereqnayîş, çirisîyayîş o..

*No nuşte bi destûrê nuştoxe ameyo dayene û reya verêne Rojnameyê Xwebûnî de ameyo weşanayene

Wexto ke wisarî bêro na herra ma ser, ez biheyecan bena; çunke wisar sey yew leyîrê giran-giran çimanê ma ver de beno pîle.

Wexto ke wisar bêro nê welatê ma çorşemeyê nê koyan ra vewre helîyêna û bi yew vengê nizmî ra xuşxuşîyena û o tewir xo resnena awa çemî.

Darî giran-giran pêlanê xo akenê. Gama ke darî pêlanê xo akerê, teyrî asmênî ra asenî û şonî mîyanê daristanî de halinanê xo virazenî û vengê înan keweno mîyanê xoza. Xoza xo kena newe darûber yew cîwîyayîş de sey yew vila rinde abena.

Wisarî de heme ca beno aşil, beno zerd, beno zergûn, zerrîyê însanî de rindîye dest pê kena. Wisar newe ra yew destpêkerdiş o, yew hêvî berzkediş o, yew zêdekerdişê hêvî yo.

Binê herre de hezar vaşî sereyê xo berz kenê û roşnaya tije taqîb kenê. Gama ke wisar bêro nê welatî; yew enerjîyo bêpeyme xoza de awan beno û no enerjî yeno tesîrê merdimî keno. Çoka wexto ke wisar ame merdimî xo erzenê teber çunke însanî pey xoza xo kenê newe.

Hêvî, zerrîyê wisarî de ya. Wisar, pey însanan û xoza keyfweş bena.

Nê serranê peyênan de bi averşîyayişê teknolojîyê ra kar û gureyê merdimî zaf rehet û asan bîyê. Êdî şexs, komele, civat û dewlet seba têkilî û eleqeyî teknolojî ra îstîfade kenê.

Bêgûman averşîyayişê teknolojîyê tesîrê xwu heme qadanê ciwîyayişê ra kerdo. Nê qadan ra yew zî medyaya dijîtal/sosyal medya ya. Ma eşkenê vajê ke sosyal medya êdî bîyoa leteyek binetayê merdimî yo, se ra heştayî civaka ma sosyal medyayî xebitnenê.

Bi averşîyayişê teknolojî ra karê rasnêrîyê zî zaf asan bîyo, merdim eşkeno bi nê rayîrê agahî û peyamê xwu demêko kilm de bireseno heme hetanê cîhanî. Merdimo ke biwazo derheqê babetêko de cigêrayîş bikero, hewce nêkeno ke sey verê cû bi rocan û bi aşman ser o bixebito û cigêrayîş bikero, Êdî merdim eşkeno bi awayêko zaf asan derheqê babetan de xwu bireseno heme zanayîş û çimeyanê cîyayan. Reyna çar hetê cîhanî de derheqê heme çî de merdim eşkeno bibo wayîrê ilm û zanistî yê.

Bi no qayde yê zî karê merdimî hîna rew beno û wextê merdimî zî zaf nêşino. Merdim kotî /çara cîhanî de bo wa bibo, eke kamcîn babetê biwazo eşkeno zaf asan aye babet ser o mehlûmatî bi dest bifîno û tira îstîfade bikero. Yanî eke nika merdimêk biwazo xwu babetêko ser o aver bibero, eşkeno bi rayîra sosyal medyayî xwu zaf asan aver bibo û bibo zane.

Belê helbet eke ma baş bikar bîyarê havilê sosyal medyayî zaf est ê, la çi heyfo ma nika ewnîyenê ke zafaneyê civakî, herinda ke sosyal medyayî ra havil bigirê, înan bi xwu kewenê xizmeta înternet û sosyal medyayî, yanê ma teknolojî yê seba ke ma rê xizmet bikerê bikar nêanê, ma xizmeta înternet û teknolojî yê kenê. Bi arizî/taybet zî tutê nê dewrî bîyo tutê sosyal medyayî, telefon desyê înan de nêkeweno, bi şew û roc bi seatan bi telefonî kay kenî. Tenya tut zî nê, zafaneyî civakî wina bîyo pêrabesteyê înternetî. Verê cû mîyanê çivakî de şîyaş û ameyîş zaf bi, merdiman persê halê yewbînan kerdêne la bi averşîyayişê teknolojî û ameyîşê medyaya dijîtalî ra o germînîye mîyanê civakî de nêmendo. Bi no qayde yê zî merdim civat û kulturê xwu rê dûr kewenê, merdim edet û famîleyê xwu rê dûr kewenê.

Roca ma ewroyîn de bizava medyaya dijîtalî zaf bi hêzo, coka merdim ekşeno bi nê rayîrê wextêko zaf kilm de veng, armanç, meqsed û waştişên xwu bi awayê nuştekî û awayêkî dîmenkî bi heme cîhanî ra vila bikerê. Yanê medyaya dijîtal semedê vilakerdişê rew a xeber û zanistîyan derfetêk zaf baş o. Seba aye zî êdî takekes/şexis, sazî, komele, partî û dezgeh heme kar û gureyê xwu nê platform ser o kenê. Merdim ekşeno bi pilatformên sey twîtter, Facebook, Instagram, Whatsapp, telegram û swb. rojeva cîhanî teqîb bikerê û bi nê pilatforman têkilî bi sewbînan merdiman ra ronê. Yanê ma eşkenê vajê ke medyaya dijîtalê sînor mîyanê cîhan û welatan de wedart.

*Gelo Ma Kurd Senî Eşkenê Medyaya Dijîtalî Ra Îstîfade Bikerê.*

Verê her çîyî ganî ma hêz û tesîra bizava medyaya dijîtalî ra agahdar bibê, dima zî ma eşkenê nê pilatformî seba şar û ziwanê xwu bikerê qadêko netewî. Ewro zafaneyî şarê ma pilatformên sey Twîtter, Facebook, Instagram, Whatsapp, Telegram xebitnenê, eke ma nê pilatforman de bi ziwanê xwu binusê, biwanê û qise bikerê, yanê eke ma nê pilatforman bi kurdî bikar bîyarê, o çax ma eşkenê vajê ke ma teknolojî ra havil û îstîfade kenê. Seba aye zî ganî ma Kurd pêro muhîmîya nê babetî fam bikerê û mesûliyetê xwu bizanê û goreyê aye hereket bikerê. Reyna ma eşkenê bi rayîrê nê pilatforman vengê xwu biresenê heme cîhanî û qandê coy şar, ziwanê, kultur û hûnerê xwu bi cîhanê bidê şinasnayîş. Bi kilmekî eke ma bieşkenê teknolojî û medyaya dijîtalî bikerê xizmeta şar û ziwanê xwu, o çax ma eşkenê vera polîtîkayên înkar û asîmîlasyonê de ziwanê xwu bipawê û aver biberê .

Dewr dewrê teknolojî û înternetî yo, ganî ma Kurd zî xwu nê nîhmetî ra mehrûm nêkerê/ veranêdê. Nê nuşteyê xwu de mi cehd da ke dehkereya giringîya medyaya dijîtalî şima rê îzeh bikera, ena ray hêvî û waştîşê mi o yo kesê ke biwanê tira havil û îstîfade bikerê.

20.02.2024 / Mêrdîn

E-maîl: mihemedkurd47@gmail.com