Nameyê dewa ma Kelxasi ya. Dewa ma girêdayîya bajarê Xarpetî ya. Tarixê na dewe kehan o. Peyê dewa ma de koyê Faqîr Kitan est o. Nîçika/lewe nê koyî ra hewt hebî bajarî yenê vînayîş. Dormeyê nê koyî de gelek hênîyî est ê. Dormeyê nê koyî de çar hebî dewe û yew zî qaza est ê. Nameyê nê dewan girdî ra ber bi qijî nê hewa yo: Dewa Kelxasi, Dewa Xulamo, Dewa Nêrgeg û Dewa Pazwerî. Nê çar hebî dewe zî tarîxî yê. La tewr girda nê dewan Kelxasî ya.

Seke şima zî zanê; her dewe, her qeza û her bajar de semedê raywanîya şîyayîş û ameyîşî yew ca est o ke sey nîşanî yeno qebulkerdiş. Bajaranê girdan de nê cayan ra vanê "otoqar", qezayan de vanê "termînal". La dewan de nameyê nê cayan cîya-cîya yo. Ez behsê dewa xo bika:

Wesaîtê dewa ma tîya de raywananê xo gênê û tîya ra şonê cayanê cîya-cîyayan. Wendekarê ma tîya ra şonê bajaranê girdan û benê doxtor, mamosta, muhendîs û sewbîna çîyî. Şîyayîşê înan ra pey, tîya de çimanê dayîk û bavan hêsîrî yenê war û benê kelebermî. Veyvekê ma tîya ra keyeyê xo caverdanê. Ez zaf derg nêbikera, la semedê cîyabîyayîşî nê, semedê pêvînayîşî zî tîya muhim o. Xort û gencê ma tîya de yenê pêser û teraq kenê. Roj yeno tîya de govendê yenê girewtiş, veyve beno. Leyîrî uca de top kay kenê, rexçuwe kay kenê. Velhasil, tîya qelbê dewa ma yo. Çoka ez tîya ra zaf hes kena.

Nameyê uca ra vanê "Qotver". "Qot" bi tirkî de vanê "küçük tepe", "ver" zî vanê "ön". Na mıntıqa de raşta zî yew qot est o. Tîya ra ma vanê "Qothell" û verê nê qotî de "Qotver" est o. Ma Qotverî ra zaf hes kenî. Uca de hîvîyê ma benê berz. Uca de ma mayan, bavan û pîrikanê xo vînenî.

DEWA ŞIMA DE ÇI NAMEYÎ EST Ê?

Peskoyî/Pezkovî malê koyî yo. Seba ke cayanê asêyan de sitar benê, tayn cayan de ci rê malê kemerî vacîyeno. Goreyê vatene; çimikê înan sey vilenceyî yê, dusîyenê kemer ra û ê piro war nêyenê.

Peskoyîyî heywanê nazenîn ê û bimbarek qebul benê. Bi goreyê bawerîya zazayan, peskoyîyî malê Xizirî yo. Ewlîyayanê zazayan berzanê koyan ra peskoyîyî çerenayê.

Winî aseno ke na bawerîye zaf kehan a, heme erdê Aryenan ser ra est a. Cayê peskoyîyan medenîyetê Xîtîtan/Hîtîtan de mihîm o. Heykel û rolyefê peskoyîyan taştê, xo rê kerdê sembol.

Bi bawerîya zazayan -bîlhesa zazayê Raya Heqî- kiştişê peskoyîyan suco giran o, kam ke bikişo belayêko pîl yeno ser de.

Na bawerîye -winî aseno ke- mîyanê cîya-cîya kulturan de vila bîya.

Ordîyê Akhayan seba cengê Troya (ÎV. seserra 12. yan zî 13.) yeno pêser la va nêyeno ke gemîyî bivisîyê operrê Anatolîya. Şamanî ra persenê ke qey va nêyeno. O vano; fermandarê ordîyî Agemennonî wextêk ra yew peskoyîye kişta, Îlahe Artemîse na kerdena ey ra hêrs bîya, o rîwal ra va nêyeno; lazim o Agemennon, keynaya xo Îphîgeneîa, Artemîse rê qurban bikero. Wexto ke keyneke qurban bikerê, Artemîse ci rê decena, herinda keyneke de yew peskoyî nana fekê kardî ver ra. (La qey peskoyî naya fekê kardî ver ra; tam cayê xo nêvîneno.)

Edebîyato klasik de meselaya Îbrahîm Edhemî est a. O, seydwanêko xedar bîyo. Zaf peskoyî kiştê. Ancî rocêk kewto bi peskoyîyêk dime ra. A game xeyb ra veng ameyo: Ey Îbrahîm, ma, ti seba nê çîyî afernayê! O, naye ser ra seydê peskoyîyan tobe keno.

Hîkayetê Sîyabend Û Xece de zî behsê peskoyîyan beno. Sîyabend kesêko serehuşk o. Tim rika huşke keno. Xece remneno; pîya şonê koyê Xelatî. Neqerde (bîlasebeb) keweno dime ra ke yew peskoyî bikişo. Nano pira, kelçeyêk (kelce) dirbetin keno. Şono ser ke sere bido piro. Kelçe bi halê xo yo dirbetin estrî kuweno qineste ra, ey teraş ro erzeno war. Cayo asê ra yew sincêre bena. Sîyabend cor de gineno ser ra, pira maneno. Xece kena-nêkena, nêeşkena ey bixelisna. O kefaretê xo dano û mireno.

Vacîyeno ke mella Mistefa Barzanî kiştişê peskoyîyan qedexe kerdo.

Hewle a ya ke kiştişê heme heywanan qedexe bo.

Merdim eşkeno vajo ke ziwan qasê tarîxê merdimîye kahan o. Bênateyê merdiman de têkilîyî bi wasitaya ziwanî yenê kerdene. Merdim bi ziwanî tevgêrayîşê xo, fikir û ramanê xo ano ca. Tevgêrayîşê xo yê fîzîkî ra tepîşê heta ê hîsî, her çî bi ziwan yeno îfadekerdene. Helbet kê nêeşkeno vajo ke ziwan tena bênateyê kesan de yeno xebitnayene. Ziwan semedê heme gandaran unsurêko bingeyîn o. Coka nê tena bênateyê kesan de, ajalan ra tepîşê heta nebatan her tewirî, goreyê xo ziwanê xo awan kenê û şuxulnenê. Heta heta goreyê nêzdîbîyayîşê kuantumî, yanî bi fikiryayîşê kuantumîkî, her çî eslê xo de ganî yo. Goreyê nê fikrî eke her çî ganî bo, o wext beno ke ziwanê yew masa, defter, bardaxe… ûsn her objeyî zî est bo. Yanî merdim eşkeno vajo ke ça de gandarî bibo uca de ziwan est o.

Seke şima zî zanê merdim xora ganêko komelkî yo coka ziwan semedê merdiman wasitayêka muhîm a. Herkes bi ziwanê xo yeno dinya û cuya xo zî goreyê qeydeyanê ziwanê xo şuxulneno û domneno. Ziwan pergalêko ganî yo. Yeno dinya xo aver beno û goreyê şuxulîyayîşê xo zî ge-ge mîyanê demî de qedêno vindî beno. Merdim wexto ke yeno dinya bi ziwanê xo yê dayike cuya xo nas keno. Nasname, kesayet, hişmendî, xo her hetî ra averberdiş, cuye de ca dayîşê xo ûsn… Her çî girêdayeyê ziwanê dayîke yo. Ziwan, tewr muhîm zî ziwanê dayîke, tena semedê tekîlî nîyo helbet. Peynîya ci de tarîx, kultur, vîyarte, ameyox yanî hişêko gird est o. Yanî wexto ke ziwanêk vindî beno eslê xo de tarîx, kultur û bi esasî şarê ê ziwanî zî vindî beno.

Ziwanê dayîke tewr vernîye de nasname yo. Kiriştişê tarîx, kultur, vîyarteyê xo û awankerdişê ameyoxê xo yo. Wexto ke tutêk yeno dinya çi ke vîneno, yan zî tira çi ke aseno, bi ziwanê xo yê dayîke înan sembolîze keno û mana dano ci. Fikiryayîş û giseykerdişê xo goreyê şuxulnayîşê ziwanê xo yo.

Seke yeno zanayene, ronîyayîşê komare ra pey Tirkîya de hetê îqtîdarî ra xêncê ziwanê tirkî her ziwan ame qedexekerdene, şarê ke Tirkîya de ciwîyenê zî heme sey şarê tirkî ameyî pênaskerdene. Se serrî ra nat Tirkîya de kam ke bî îqtîdar, her hetî ra û bêmabêne kurdan û şaranê bînan ser o her tewir polîtîkayê asîmîlasyonî ramitî.

Îqtîdaran hewl da ke ziwanê kurdî komelî ra, şarî ra dûrî bifînê. Semedê nê zî hem ziwanê kurdî hem zî nasnameyê kurdî ser o her tewir polîtîkayê nêhesibnayîşî ameyî kerdene. Ziwanê kurdî sey ziwanêko nizm, sey ziwanêko bêerj, ziwanêko eyb ame vînayîş. Înan waşt ke bi şarî zî wina bidê qebulkerdene. Hende ke netîceyê nê polîtîkayan de êdî şarê kurdî zî wina nêzdîyê eslê xo û ziwanê xo bî.

Kitabê Waştî yê Murat Canşadî de hîkayeya “Ben Bu Gece Bir…” de zî bi esasî nê problemî ser o yeno vindertiş. Bi polîtîkayanê asîmîlasyonî, red û înkarkerdene şar ziwanê xo ra dûrî keweno, ziwanê xo ra şermayeno. No hetê komelkî û psîkolojîkî ra problemanê kompleksan zî vejeno orte helbet. Seke tirkî qiseykerdişê înan, înan keno “modern” yan zî “entelektuel”. Hîkaye de zî xora na babete ser o yeno vindertiş. Merdimêk hertim wexto ke embazanê xo reyde yeno têhet dest bi tirkî keno. Mesela çi beno wa bibo hema wazeno ke tirkî qisey biko û ca de ziwanê xo yê dayîke açarneno tirkî ser o. Nika ma nê paragrafanê hîkaye ser o çend erjnayîşan bikerê. “Wexto ke dest bi tirkî kerdêne, vengê xo kerdêne berz, çimî înan ser ra fetilnayêne, hukmê xo ronayêne. Tewir bi tewir çekuyê xerîbî têdima rêz kerdêne ke înan ci ra teba fehm nêkerdêne. Yew çekuye fehm bikerê çar çekuyan fehm nêkenê. Çimê xo fekê ey ra mendêne, sere kerdêne xo ver ra. Xora ey zî waştêne bi tirkîya xo ferq bifîno mabenê ey û înan. Coka roje bi roje ziwanê xo dahîna zêde kerdêne ‘giran’. Çekuyê henênî kerdêne mîyanê qiseyanê xo ra ke des luxatan ronê, manaya ci doz nêbena.’’

"Mesela çi beno wa bibo, dest bi tirkî kerdêne. Bi nezerê ey çîyo tewr muhîm tirkî qiseykerdişê ey bî. Qet goş nêdayêne hal mesela ra; qaşikê pîyazî ser o bo veng wedaritêne. Êyê dormeyî tirkî zanenê nêzanenê xemê ey nêbî."

Nê paragrafî ma rê nawnenê ke mîyanê komelê ma de bi qiseykerdişê ziwanê serdestan, yanî seke bi ziwanê tirkî qiseykerdiş statuyê înan berz keno. Na rewşe zî ma rê nişan dana ke ziwanê xo yê dayîke nizm vînayîş merdimî keno bindestê kompleksan. Yewna zî karakter bi tevgêrayîşê xo yê winasî hetêkî ra zî wazeno ke êyê ke derûdorê ci de yê înan ser o hukmê xo rono. Merdim eke bi zanistî bifikirîyo, bingeyê nê probleman de seke tirkî de yeno vatiş “sömürge psikolojisi” est o. No ma rê nawneno ke nê problemî kesayetê merdiman de problemêkê kompleksî zî vejenê orte.

Nuştox reyna bale anceno ke bi polîtîkayanê asîmîlasyonî şar êdî xo bi xo asîmîle keno. Yanî êdî rasterast hewceyê dewlete nêkeno ke şar bêro asîmîlekerdene. Hîkaye de zî dewlete nêeşkena nê merdimî mecbur bika ke tirkî qisey biko, çunke êdî o/a xo bi xo ziwanê xo red keno/a û wazeno/a ke ziwanê tirkî qisey biko.

Hîkaye de karakter rojêk reyna embazanê xo reyde yeno têhet û dest bi tirkî keno ke vajo "Ben bu gece bir rüya gördüm" la vano "Ben bu gece …” û çekuye fekê ci de manena û nêeşkeno peynîya cumleya xo bîyaro. Çunke kirmanckî (zazakî) de zafane semedê çekuyanê “rüya” û “uyku” hewn yeno şuxulnayîş. La seba ke tirkî de nê çekuyî sewbîna mana de yê, karakter didilîye de maneno ke kamcin çekuye bişuxulno. Tewr peynî de cumleya xo bi no hewa “Ben bu gece bir uyku gördüm.” qedêneno û hîkaye zî tîya de qedêna.

Nuştox bi na hîkaye tewr peynî de wendoxan rê wina yew mesaj zî dano ke, merdim ziwanê xo yê dayîke ra dima kamcîn ziwanî çend bimuso zî reyna bingeyê fikiryayîşê xo sey ziwanê xo yê dayîke şuxulyeno. Reyna nuştox ma rê nawneno ke bi asîmîlasyonanê dewlete şar ziwanê xo ra şermayeno, ziwanê xo sey ziwano nizm vîneno. Ziwanê xo redkerdiş, ziwanê xo ra şermkerdiş problemanê sosyal, psîkolojîk tewr vernîye de zî problemanê kesayetî yê girdan vejeno orte. Na rewşe zî kesan keno bindestê kompleksan. Ziwan erjê kesî yo, erjê şarî yo ke ganî merdim her tim wayîrê ziwanê xo bivejîyo.

Siba 1ê Gulane roşanê karkeran a. Roşanê Karkeran ê Dinya pêroyê dinya de sey roja yewitîya karkeran yena pîrozkerdiş. Na roje, têkoşîna karkeran de yew sembola gird a û zaf welatan de sey yew roşanê resmî qebul bîya. Roja 1ê Gulane dinya de semedê karkeran cayêko xisusî ya û na roje de karkerî pêroyê dinya de rayşîyayîşan virazenê, hêvî û waştişê xo îlan kenê, û têkoşîna xo ser o vindenê.

Tarîxê 1ê Gulane

Bingeyê 1ê Gulane, serranê 1800ine de Dewletê Yewbîyayê Amerîka de hetê hereketanê karkeran ra seba heqê xebatkerdişê 8 saetî yo. Na roje bîya sembole seba ke 1 Gulane 1886ine de karkeranê Şîkagoyî bi pêroyî dest bi grevêkê pîlî kerd. Meqsedê înan no bi ke "8 saetî kar bikê, 8 saetî zî keye de îsrehet bikê". Roja 4ê Gulane de, meydanê Haymarketî de yew bomba teqîya û panc karkerî, yew polîs û çend kesê bînî merdî. Dima terefdarê "Anarşîstanê Haymarketî" amey tepiştiş û înan ra çar kesî amey dardekerdiş. Badê naye, semedê nê hedîseyî, Serra 1889ine de seba ke na roje vîrê ma ra mevecîyo, 1ê Gulane sey "Roja Karkeran" îlan bî.

Cuwa ver, hereketa karkeran serra 1890ine de dest bi pîrozkerdişê 1ê Gulane kerd. Dewletê ê wextî binê tesîrê komunîstî de bî, na roje kerdbî roşanêko resmî. Ewro zaf dewletî na roje sey "Roja Kar" yan zî "Roja Karkeran" qebûl kenê.

Pîrozkerdişê 1ê Gulane

1ê Gulane, pêroyê dinya de bi protestoyan yena pîrozkerdiş. Rayşîyayîşê 1ê Gulane hêvî û waştişê înan nîşan dana. Sendikayanê karkeran, partîyanê polîtîkan û organizasyonanê komelkî nê rayşîyayîşan tertîb kenê. Protestoyan de, sloganî vajîyenê, bandrol (afiş) yenê aliqnayîş, sembolê ke têkoşîna karkeran temsîl kenê yenê mojnayîş. Rayşîyayîşan de, muzîk û deyirê ke kar û xebata karkeran rind vînenê/hesibnenê, heqanê karkeran û yewinîya înan ser o vindenê, yenê vatiş.

Zaf welatan de, şewanê 1ê Gulane de fîlmê derheqê têkoşîna karkeran de temaşe bene, derheqê cuye û têkoşîna karkeran de şîîrî yene wendiş, yan zî programê taybetî, konseran yan zî aktîvîteyan ê kulturîl virazîyenê. Pêroyê nê aktîvîteyî mabênê karkeran de têkoşîn, piştgirî, yewitî û hêvî xorîn kenê.

1ê Gulane, ne tenê yew rojeya tekoşîna karkerî ya. Na roje, yew fersend a ke merdim pêroyê dozan bîyaro vîrê xo, yew fersend a ke ma cuya ke ma de karkerê pêroyê dinya raverê benê, înan pêroyî rê sipas bikerê. 1ê Gulane gêreka roje ya ke merdim fikrê xo sey "Bi kamcîn hawayî êdî baştir yew dinya virazîyeno, dinya yo ke heqê pêroyan pawîyeno û qebul keno?" ser o bido. Tewrê cîyabîyayîşê kultur, sîyaset, dîn û fikran, erjê karkeran û xebata înan dewlete ra dewlete vurîyeno. La maqsedo peyên seypê yo: Bi hawayêko erjdar ciwîyayîş, bi hawayêko erjdar heqanê karî û cuye bidestviştene.

1ê Gulane, karkeranê pêroyê dinya muzakere (qiseykerdişî) rê fersend dana ke ê bizanê ke êdî baştir yew dinya mumkun o, yew dinya yo ke tede heqê yewbînan yenê pawitene, pêroyê kesî eşkenê wayîrê heqanê adîlan ê xebatkerdişî bibê.

1ê Gulane pîroz bo!

Verênan vato ke “Wext, dermano tewr pîl o.” Her çiqas vatişê verênan ser o çend hezar serrî û çaxî derbaz bîyê zî la ancî cayê xo gênê. Ma zî nê çaxî de pêro vatişanê kal û pîranê xo kenê tecrube û cuya xo rê dewam kenê.

Gelo kal û pîranê ma çira wina vato? Înan seba dejê eşqî, dejê nêweşî, yan dejê mergêk... Gelo dejê hêvîyêke ra? Her çî sebeb ra vato la rastîyê xo de zî merdim nê çî ciwîyeno û vîneno. Wextî dir vîneno ke o baro giran ke kûrayîyê çiqas zêde bo zî sey awa ke herikyena, sey pelê dare ke vayî de pereno, wina şenik vîyarneno. Ti ewnîyena ke o baro ke paşta to çewt kerdibî, sereyê to dejnabî, bi wextî dir tesîrê xo vînî kerdo. Belkî zî “mana” bixo ê barî hende giran kena. Wexto ke a mana vînî bibo û wext zî merdimî dir hemraytî bikero, tu giranî êdî nêmaneno. Yanî beno ke sirrê “wextî” vindîbîyayîşê “mana” yo. Çike merdim xo rê îmgeyêk awan keno û her wext ê îmgeyî de çîyêko newe kifş keno. Yanî goreyê zerrî û hişê xo fesilneno. La wexto o fesilnayîş çewt şî, yan zî manaya ke to bar kerdibî, sey ci nêvejîya, pêro efsûnîyê xo şino. Helbet no hende lez nêbeno. Çewtbîyayîşê ci senî ke wextî dir xo dano teber, dejê xo zî wextî dir vînî keno.

Nê ser o dermanbîyayîşê wextî zî her merdimî de cîya yo. Tayê xo belkî rojêke de rastê dermanê xo yenê, tayê xo bi aşman û tayê xo zî belkî serran ancax rast yenê. La çîyêk qetî est o ke merdim ver bi başî şino. Na babete de darî û însanî zaf şibyenê sey yewbînan. Darî zî prosesê wextî ra derbaz benê û însanî zî. Darî ver bi payîzî pelanê xo rijnenê, zimistanî benê wuşk û ver bi wisarî ancî newe ra yenê dinya, şax danê, pêro heybetê xo mojnenê ra. Însanî zî wina yê. Vayêk xurtî dir pêro pelê înan rijinê, badê benê wuşk, xo bêderman û bêhevî hîs kenê la wextî dir vînenê ke tîje vejîyaya û şewqê tîje dir ancî wuştê pay. Hem zî verî ra hîna hêzdar.

Belê, wext derman o. Dermano ke êdî to sey verê nêverdeno yo. Serê a birîne padano la êdî ti a verêne nêbena. Ti biwazê zî êdî sey verê nêbena. Ti her tim mîyanê pawitişî de bena û birîna xo rê bena qalxan ke zirarêk bîn nêvîna. Çike eke to wextî ra dersa xo nêgirewta, ancî a birîne abena û beno ke êdî qet nêra padayîş. Ganî însan wextê xo dir rast û dûrist bo û tira dersê pîlan bigîro û merdim êdî mîyanê vîyarte de asnawe nêkero, timî biewno vernîya xo ra. Sey Sîmone de Beauvoîr zî vato: "Şima nêeşkenê wext bivurnê la wext şima vurneno.” Wext ma rê beno derman û wext ma vurneno!..

Zazakî de zamîrî wayîrê rolêko muhîm ê. Nê zamîrî ma eşkenê çend grûban de kom bikerî:

1. Zamîrê Kesî:

• Ez (1. kes, tekil)
• Ti (2. kes, tekil)
• O/A (3. kes, tekil)
• Ma (1. kes, zafhûmar)
• Şima (2. kes, zafhûmar)
• Ê/Î (3. kes, zafhûmar)

2. Zamîrê Îşaretî:

• No/Na (nêzdî)
• Eno/Ena (nêzdî)
• O/A (dûrî)
• Ewo/Ewa (dûrî)
• Nî/Nê (zafhûmar, nêzdî)
• Ê/Î (zafhûmar, dûrî)

3. Zamîrê Wayîrîye:

• Min (yê mi)
• To (yê to)
• Ey/Aye (yê ey/aye)
• Ma (yê ma)
• Şima (yê şima)
• Înan (yê înan)

4. Zamîrê Persî:

• Kam (kam?)
• Çi (çi?)
• Kamcî (kamcîn?)
• Çend (çend?)

5. Zamîrê Bestoxî:

• Ke (ke)
• Yo ke/Ya ke (o ke/a ke)
• Yê ke (ê ke)

Nê zamîrî zazakî de goreyê cînsîyet, hûmar û halî yenê bedilnayîş. Mesela:

• "Ez şoina." (cinî)
• "Ez şino." (camêrd)
• "O ame." (camêrd)
• "A ameye." (cinî)

Her zamîr goreyê halî bedilîyeno:

• Ez (halê sade)
• Mi (halê oblîk)
• Min ra (halê çekuyî)

Zazakî de zamîrî manaya cumle de rolêko muhîm kay kenê û coka ganî rind bêrê şuxulnayîş. Eke şaş bêrê şuxulnayîş, cumle eşkena manaya xo vurno yan bikewo şaşîye.

Zamîrê Zazakî: Tafsilat û Nimûneyî

1. Zamîrê Kesanî bi Nimûneyan:

Halê Sade:

• Ez (mi kitab wend)
• Ti (ti şonî kar)
• O/A (o/a ameyo/ameya)
• Ma (ma şonî suke)
• Şima (şima çi kenê?)
• Ê/Î (ê şonê kar)

Halê Oblîk:

• Mi (mi nan werd)
• To (to çay şimit)
• Ey/Aye (ey/aye qisey kerd)
• Ma (ma kar kerd)
• Şima (şima çi kerd?)
• Înan (înan ma dî)

2. Zamîrê Îşaretî û Şuxulnayîşê Înan:

Nêzdî:

• No/Na kaxite (na kitabe)
• No dar (no ban)
• Nê darî (nê banî)
• Nê kitabî (nê çekuyî)

Dûrî:

• O/A kaxite (a kitabe)
• O dar (o ban)
• Ê darî (ê banî)
• Ê kitabî (ê çekuyî)

3. Zamîrê Wayîrîye û Şuxulnayîşê Înan:

Tekil:

• Kitabê mi (kitabê min)
• Kitabê to (kitabê to)
• Kitabê ey/aye (kitabê ey/aye)

Zafhûmar:

• Kitabê ma (kitabê ma)
• Kitabê şima (kitabê şima)
• Kitabê înan (kitabê înan)

4. Halî û Bedilîyayîşê Zamîran:

Halê Raveberî:

• Min ra (mi ra)
• To ra (to ra)
• Ey/Aye ra (ey/aye ra)
• Ma ra (ma ra)
• Şima ra (şima ra)
• Înan ra (înan ra)

Halê Wayîrîye:

• Yê mi (malê mi)
• Yê to (malê to)
• Yê ey/aye (malê ey/aye)
• Yê ma (malê ma)
• Yê şima (malê şima)
• Yê înan (malê înan)

5. Zamîrê Persî û Şuxulnayîşê Înan:

Kesî:

• Kam o? (no kam o?)
• Kama? (na kama?)
• Kamê? (nê kamê yê?)

Çî:

• No çi yo?
• Na çi ya?
• Nê çi yê?

6. Zamîrê Bestoxî û Nimûneyî:

• O ke ame... (camêrdo ke ame)
• A ke şîye... (cênîya ke şîye)
• Ê ke ameyî... (kesê ke ameyî)
• Ya ke mi dîye... (a ke mi dîye)

7. Zamîrê Wextî:

• Key? (çi wext?)
• Kengê? (çi wext?)
• Çi wext? (çi zeman?)

8. Zamîrê Cayî:

• Ça? (kotî?)
• Kotî? (kamca?)
• Kamca? (ça?)

Murad Canşad

Destana Gilgamêşî; Xızır û Felek

https://www.zazakinews.com/destana-gilgamesi-xizir-u-felek

Mihemed Kurdî

Şerî De Nê, Ma Sîyasetî De Vîndî Kenê

https://www.zazakinews.com/seri-de-ne-ma-siyaseti-de-vindi-kene

Bahrî ÇABUK

Felsefayê Zanayîşî/Epîstemolojî -3

https://www.zazakinews.com/felsefaye-zanayisiepistemoloji-3

Enwer Yılmaz

Filmê The Banshees Of Inisherin ser o

https://www.zazakinews.com/filme-the-banshees-of-inisherin-ser-o-2

Mehmet Ay

Wendegehan de hêrişkarî-2

https://www.zazakinews.com/wendegehan-de-heriskari-2

Destana Gilgamêşî yê sumeran a, demê înan de vacîyaya. Çi wext vacîyaya nêzanîyeno la ÎV. 2500-3000 de bi sumerkî nusîyaya. ÎV. 2000 ra pey na destane zaf bîya namdar û bi cîya-cîya ziwanan û varyantan ra nusîyaya. Bi akadkî, asurkî, xurrîkî/hurrîkî, xîtîtkî/hîtîtkî^[1]… Tabletê nê nusxeyan cîya-cîya cayan de ameyê dîyene la çi nusxe tam û temam nîyo. Pêro nêmcet ê, hem zî ewro her lete cayêk de yeno girewtene. Mesela nusxeyo ke Îraq de ameyo dîyene, nêmeyê xo Amerîka de nêmeyê xo Tirkîya de… Demê Usmanîyan de dîyayê, Usmanîyan û Amerîka xo mîyan de pare kerdê.

Destan de Gilgamêş qiralê Urukî (bacar-dewleta Sumeran) yo. Ey ser ra agît çin o. Şarê koyî ra Enkîdu est o, o zî agîto temam o. Pawîyeno ke her di agîtî bibê reqîb û biyêrê têver la ê benê dost û bira, pîya şonê welatê koyan ra pawitoxê birran Humbabayî kişenê. Dime ra Enkîdu mereno; Gilgamêş keweno dime ra ke mergî rê çare bivîno. Dostê ey o tewr sadiq merdo şîyo, o zaf keweno ey ver.

Varyantanê destane de giranîye dîyena cîya-cîya çîyan ser. Varyantê Sumeran û Akadan de agîtîya Gilgamêşî vecîyena vernîye, yê Xurrîyan û Xîtîtan de cayê welatê koyan û Humbabayî (Huvava -xîtîtkî-) hîna zêde yo.

Destane de, varyantê Sumeran de Zîusudra, înanê bînan de Utnapîştîm est o ke tayê hetan ra manenê Xizirî.

Zîusudra yeno manaya cu-dî, cuyan-dî. Cuye/cuyan fariskî de zîndeg, kirdaskî de jiyan; cuyayene zî zîsten û jiyîn…

Gilgamêş xeberdar beno ke Utnapîştîm çareyê mergî zaneno. Ey rê oyê cayê durî vacîyeno. O, verî, merdim bîyo la qatê homayan de ca girewto û merdene ra azade bîyo. Gilgamêş do ey bivîno.

Gilgamêş keweno raye ser; çolan, koyan û deryayî xo dime ra verdano, vecîyeno huzbarê Utnapîştîmî, ci rê wina vano:

“Mi vatêne ez do yewerê cengawerî bivîna la ti winî nîyê. Ti tîya de kîştî kenê û çi çî nêkenê. Rastîye bivace, se bî ke to qatê homayan de ca girewt û merdene ra azade bîyê?”

Utnapîştîm vano:

“Ez do sirrê homayan to rê bivaca.”

Û ey rê behsê tofanî keno:

Verê royê Feratî ra bacarê Şurrupakî est bî. O bacar bî bacaro kehan, homayê ci zî bîyî kokim. Nifisê merdiman zêdîya; rîyê erdî bî pirr û peya, ci ra sey gayî orrîye şîye. Homayî qîrr-wîrrê merdiman ra bêzar bîyî, qala xo kerde yew ke înan ra bixelisîyê. Homa Ea, bi goreyê sozê verênî, ame hewnê mi û ez xeberdar kerda: Dest ban û keye ra biverde, xo rê gemîyêk biviraze, heme candaran ra taxim bigîre verê xo.

Ez serê şewderî ra werişta, mi hewt rocan de gemîye temam kerde. Mi keyeyê xo, merdimê xo, kesê zeneatkarî, heywanê kedî û koyîyî girewtî zerreyê gemîye. Şewe şilîye dest pê kerd. Şeş rocî û şeş şewî tofan ronîya, hetê dengizî ra firtine ame, heme ca bî lay û laser.

Roca hewtine firtineyê hetê cêrî (başur) vindert, dengiz bî xayîs, variş agina. Her ca de bêvengîye ronîyabî û merdimî cimê çamure bîbî. Erdo sîya çin bî. Dur ra yew ko asa. Gemîye anişte serê ê koyî ra. Koyê Nîsîrî bî. Gemîye cayê xo ra nêleqaye. Bi o tore hewt rocî mende. Roca hewtine serê şewdirî ra mi yew borane raverdaye; cayê aniştene nêdî û peyser ameye. Dime ra yew hechecike raverdaye; a zî peyser ameye. Dime ra yew qerpelase raverdaye; aye erdo sîya dî, kewte çîyê werdene dime ra, qirre-qirr kerd û peyser ameye. Mi hewt qazanî ronayî, nîyaz û qurban vila kerd. Homayan boya şîrinîye girewte, sey vizikan xar kerd bi ser. (Derê, tîya de bi “şîrinîye” behsê aşureyî beno? MC)

Senî ke çim gina gemîye, homa Enlîl ke ey tofan ronabî, hêrs bî ke yew merdimo yê merdene senî xelisîyayo, kamî o xeberdar kerdo. Vecîya meydan ke kerdena Ea’yî ya. Ea’yî vat ke mi xeberdar nêkerdo, ey hewnê xo de tofan dîyo. Naye ser Enlîlî ez û xanima mi, ma berdî zerreyê gemîye, ma dayî çokan ser, dest na sereyê ma ser û wina vat: Utnapîştîm, verî, yê merdene bî, naye ra pey o û xanima xo do fekê çeman de bicuyê. No rîwal ra homayan ez girewta no cayo dur de, fekê çeman de ca kerda…

No hîkaye de tayê çîyê Zîusudra/Utnapîştîm û Xizirî manenê yewbînan:

-Utnapîştîm merdene ra azade bîyo. Gilgamêş seba ke merdene rê çare bivîno, şono leweyê ey. Eynî çî seba Xizirî zî vacîyeno. Xizirî yew awe (awa Xizirî, abê heyat) ra şimito, merdene ra azade bîyo. Îskender kewto dime ra ke na awe bivîno la nêdîya.

-Utnapîştîm fekê çeman de ca bîyo. Xizir zî fekê dereyan de, hênîyan ser ra yeno vînayene.

-Utnapîştîmî yew gemîye viraşta, tofan ra millet xelisnayo. Şarê ma yê Raya Heqî (elewî) wexto ke veng danê Xizirî vanê: Ya Xizirê serê kelek û gemîyan!

-Zîusudrayê Sumeran yeno manaya Cu-dî/Cuyan-dîyê zazakî. Keso ke cuye/cuyan dîya/dîyo… O verî ra merdene ra azade nêbîyo, dime ra millet xelisnayo, merdene ra azade bîyo. Goreyê tayê varyantan, gemîya ke millet xelisnayo, anişta bi serê Cu-dî ser. Bi sumerkî koyê Zîusudra ser…Winî aseno ke ey sey Duzgin Baba û Munzur Bababyî nameyê xo dayo koyî. La nameyê koyî bi sumerkî ney, bi zazakî hetanî ewro ameyo: Cudî…

Hîkaye wina dewam keno:

Utnapîştîm Gilgamêşî rê vano; ti gêrenê ke merdene rê çare bivînê la ganî homayî semedê to ra biyerê pêser û qerar bigîrê. O semed ra ganî ti şeş rocî û hewt şewî hewn ra meşorê.

Gilgamêş xo nêgêno, hewn ra şono, nêreseno meqamê bêmergîye.

Zazakî de hewnî şibênenê merdene û vanê:

Hewn xeflet o.

Hewn birayê mergî yo.

Hewn merg o…

Utnapîştî vano; Gilgamêş hende raye ameyo, perîşan kewto, bêmergîye zî dest nêfînaya, qet ke nêbo na perîşanîya ey tezmîn biba. Aye ra yew sirr, sirrê genc-mendene ci rê vano: Binê awe de filan vaş est o, eger ti bieşkê ey biqerifnê; o vaş gencîya merdimî peyser ano. Gilgamêş cimê awe beno, vaşî qerifneno. Vano; ez bena dana kokimanê Urukî, wa bibê genc. La mar vaşî ci ra tiraweno weno, ca de pirên/vala erzeno. Sirrê genc-mendene zî Gilgamêşî dest ra şono.

Gilgamêş agêreno welatê xo, peynîye de gineno mîyanê cilan ro. Namtar yeno û canê ey gêno.

Namtar, taliho kor û qedero sîya yo. Şeytanê binê erdî yo, bêyomî ya. Canê merdimî o gêno. Namtar çepixîyeno ser û canê Gilgamêşî gêno.

Bi nê karekterê xo Namtar maneno Felekî. Felek zî taliho kor, qedero sîya yo. Bêbextî ya, kêmfirsendî ya. Dek û dubara ya. Canê medimî o gêno. Çepixîyeno bi ser, dest keno bi qirrike.

[1] Na destane verî bi sumerkî axme-daxme vacîyaya. ÎV. 2000 de bi akadkî biserûber nusîyaya. ÎV. 1600 de newe ra tenzîm bîya. ÎV. 1200 de hozanê urukicî Sîn-lekke-unnînnî bi weznê eruzî newe ra nuşta. 12 tabletî yenê meydan. 10-12 kopyayan hazir kenê, rusnenê cîya-cîya bacaran û welatan ke her ca de wa nusxeyêk bibo. Ur, Uruk, Babîl, Nîppur, Kîş, Asur, Nînowa, Sultantepe (Dîyarbekir), Emar (Heleb), Xattuşaş û Megîddo (Fîlîstîn) nusxeyê ci dîyayê. Nesxeyo tewr saxlem Nînowa de, 1842 de, dîyayo. Ewro çimeyê destane no nusxe yo.

Şaxa şeşine ya felsefayê zanayîşî fenomenolojî yo. Termê fenomenî yunanî yo û yeno manayê asaye/dîmenî ye. Fenomenolojî zî yeno maneyê cigêrayişê heqîqetê nê estîye/dîmenî ye. Fenomenolojî tena şaxê ke felsefayê zanayîşî ca nê gêno. Destpêk de fenomenolojî seke yew şaxê ke zanayîşî ameyo awan kerdene. La badê cû şaxe hîra biya û seke beşa felsefa yo bingehîne û metodê cigêrayişê zanista komelkî ameya qebul kerdene. Termê fenomenî felsefe de, zanistî de, medya ya komelkî de ciya-ciya mana ra yeno şuxulnayene.

Persê fenomenolojî yê herî muhîme inê yê; eke estîyê ke/dîmenê ke yeno asayene, yeno diyayene, yeno vinayene gelo nê hme raştê/heqîqetê yan nê? La nê heme xeyalê ke yan hewnê ke nê bê? Gelo ewnîyayiş vînayiş o? Gelo vînayiş tena, zanayîşê ke qetî ra bes o? Fenomenolojî ne persan ser o yew metodo ke sereke, yew quramê ko xosere awan kerdiş o.

Fenomenolojî verê ra ameya şuxulnayene. La seke terzêko newe Edmund Husserlî daya şuxulnaye. E. Husserl, fenomenlojî xo mentiq û matematikî ser o awan kerdo. Bi goreyê E. Husserlî felsefe zanistê ko. Hem zanistê ko pratîk û hem zî raya fenomenolojî a keno. Fenomenolojî ser o E.Husserlî ra dima xebatê muhîm û zaf hîrayî ameyê kerdene.

Bi goreyê feylozofanê/ terefdaranê na şaxe çimeyê zanayîşê heqîqetî têkilîya fenomen û numena na. Suje/kirdeyê zanayîşî însanî yo. Çimkî suje çimeyê heme zanayîşan ser o tesîrdar o û heqîqetî manîpule keno. Pozîvîtîzm û empîrîzm çimeyê zanayîşî panç hîssanê eslî qebul keno. Nê quraman de, eke çi yê bi panç hîssan yenê zanayene, encax zanayîşî qetî û raştî anê meydan. Fenomenolojî inan qebul nê keno û seba heqîqetê ke qetî bes vêvîneno.

Fenomenoljî, pozîvîtîzmî û empîrîzmî rexne keno. Etîk, ontolojî û epîstemolojî yî yewbînî ra tekildar û tesîrdar vîneno. Eke zanayîşê ko qetî, eyan beyan û eşkera est bo, encax bi ewnîyayişê ko fenomenolojîk beno. Fenomenolojî tena şaxê ke felsefayê zanayîşî ni yo. Beno ke badû cû na mewzû ser o hîra bêro vindertene. Bi goreyê mi, ewro felsefe de mewzû herî muhîme fenomenolojî ya. Çimkî etudkerdişê etîk, ontolojî û epîstemolojî seba famkerdişê xozaya komelî çime yê ko bingehîno. Etîk, ontolojî û epîstemolojî zanayê qatbiqatê. Nê qatî bo goreyê deman û mekanan ciya mana viraznenê. Famê nê zanayan ra kendişê ke/ arekolojîyê ke lazim a. Na kendene/ arekolojî ye metodê fenomenolojî de esto.

Ma problemanê epîstemolojî ser o dewam bikerim. Problemê felsefayê zanayîşo hîreyin qirîterê raştîya zanayîşî yo; gelo qirîterê raştîya zanayîşî estê yan nê? qirîterê raştî zanayîşî de yew teorî esta. Na teorî feydadarî/pragmatizm o. Eke qirîterê raştîya zanayîşî feydadarî ser o awan nêbo, welçekîya qirîteran ra lazimî çin ya. C. Perce û W.James temsîlkerdoxê nê quramî yê. Pragmatîzm hem quramê zanayşî yo hem zî welçekîya krîterê raştîya zanayîşî de tesîrdar o. Bi goreyê feylozofanê/ terefdaranê nê quramî çime û qirîterê raştîya zanayîşî feydadarî/pragmatizm o. Eke zanayîşê ke feydadar nêbo estîya na zanayîşî ra gerek çin yo. Çimkî heme zanayîşî seba feydayê însanî yê. Eke zanayîşî ke feyda nê do însanî, no zanayîşî nî yo. Qirîterî raştîya nê zanayîşî estê. Eke qirîterî raştîya zanayîşî estê se, nê qirîterî kamcin ê? Bi goreyê nê quramî, na mewzû de çar qirîterê bingehînî ameyê qebul kerdene: Munasibîye, bênakokîye, hempareyî û Ffeydedarîye. Nê qirîteran ser o hemparî yê ke çinyo, eqsê rexne esto. Ma na mewzû ser o derg qal nêkenê.

Şîroveyê Felsefayê Zanayîşî Yo Rojane Yî!

Felsefayê zanayîşî de, demo entîk ra nata cigêrayîşê zanayîşî ser o xebatî ameyê kerdene û zaf merhelan ra derbas bîyo ameyo demo ewroyîn. Ewro têgehê şoreşê dîjîtalî yeno şuxulnayene. Dîjîtalîzm malzemeyê xo yo xam epîstemolojî ra gêno.

Ewro estîyê/heqîqetê maxsîmalîstan/gîrdan ser o persgiranîyî nêmendê. Persgiranî estîyê/heqîqetê mînîmalîstan ser o ya. Ewro zî cigêrayîşê estîyê heqîqetî ser o xebatî dewam kenê. Cigêrayîşê heqîqetî xurtbîyayîş û averşîyayîşê zanistîyan ra hetkarî kerd o. Hişmendîya merdimatî ser o tesîrê ke pozîtîf kerdo, hoka ewnîyayîşê ke însanî hira kerd o. Seka însan xo û dorûver xo bişinasno hetkarî kerd o. Nay ra ser felsefayê estî de; xo zanayişê şexsî û komelî cayê ko muhîm gêno.

Wexto rojane yan zî rihêwextî de mefhûm û mewzûya zanayîşî dîjîtalîzmî ser o ya. Çimkî averşiyayişê dîjîtalîzmî, mewzûya zîrekîya viraşteyî/zekaya viraşta heme waran de têmîyanek û alozîyê ke viraşta û heme zanayîş û heqîqet serobin kerd o. Seka heme têgehan û mefhûman, mefhûmê zanayîşî û heqîqet zî heloşya yo. Êdî yew zanayîşê heqîqetî çin yo. Zanayîşî/heqîqetî estê: Heqîqetê tesewurîye, heqîqeto zêdenayene, heqîqeto têmîyanekerde, heqîqeto hîrakerdîye estê. Dinya de çend însanî estê hendê ke hawa heqîqet yenê empozekerdene. No hukmo empozekerdiş ra xelesnayiş bi hoka ewnîyayîşê ke felsefî mumkûn o.

Beno ke bêro vatene; no demo ke hukmê dîjîtalîzmî û zîrekîya viraşteyî de hewcadarî û hukmê felsefeyê zanayîşî nê mendo. Bi goreyê mi eqsê nê fikrî derbasdar o; eke raşteraşt famkerdişê hukmê dîjîtalîzmî de û zîrekîya viraşteyî lazim bo; zêdeyîn hewcadarîya felsefeyê zaanayîşî esto. Eke ma felsefayê zanayîşî ser o fikrê ko rafîne înşa nê kere, zanayiş, zanistî û zanyari ser o zî fikrê ko rafîne înşa nê beno. Çimkî heme zanayiş, zanistî û zanyari yê ma senînîyê/kalîteyê û çendîye/ kantîte fikrê zanayîşî ra yenê.

Seke yeno qebulkerdiş ke; felsefayê zanistî felsefayê epîstemolojî ser o yeno înşakerdene. Ma do felsefayê zanistî ser o dewam bikera.

Yew hewte verê ma qalê wendegehan de hêrişkarîye kerdbi. No hewte zî ma nuşteye xo rê dewam bike. Lewra no mevzû hema zî rojev de yo. Hewteyo verîn ma qale pergal û perwerde kerd ma va ke eke pergal û perwerde de xeletî bibo ti se bikî zî ti nêeşkenî wendekaran ser de tesir bikerî yan zî wendekaran bibedelnî.

No hewte zî ez wazena ke qalê wendekaranê nê wextî bikerî û çi hawa nê wendekaran rind yan zî deki qamil.

* En verî gere ma perwerdeyî xususî bîyarî ca. Çi hawa?

Eke ti senî mîlcik ra vacî esnaw bikerî yan zê ti mase ra vacî bifir nêbeno ti nêeşkenî perî wendekaran ra vacî wa perwerde seypey vînî xetayî ma serî wendekaran ra ya verîn enaya. Her wendekar her çî nêmusenî ma zî yew perwerdeyî xerîb girawto awrupa ra ma vanî gere bibo, gere her wendekar perî çî bimusî peynî de şima zî dî sebî ....meraş û sewreg de ma dî sebi.

*Perwerdeyî zorkarî gere hewa bikero lewra xeta ma yî dîyın enaya.No cumle ez şimarî ser yew numune qal bikerî;

Etya ra cend ser verî yew wendekar mi bi û nameyî Aziz bi, Aziz zaf bêsoley kerdî ma yî ser ameybî elaman,ez şiya bi keye yîn ú bawki yî dîr xebar da bawki yî ra mi va ke azîz ma ardî elaman ma seke mi ra viley azîz nêwaneno ma sekî mi zî va azîz bi de yew gure va xo rê kar bimuso mi ra mamoste temam eke yo mekteb nêbiwano ez yî dekî yew kar va xo rê gure bimuso.Bide ez ayî mekteb ra tayîn biya ú panç seri felan kewti ser mi rajêk ez datkapî de bîya ez dekowte zerrî yew dikan mi hendîk dî yew merdîm destî xo eşti qifte mî va hocè ti seninî ez wonaya eke pî aziz o, neyse ke ma hermon persay mi va aziz senîno va hocê homa to ra razî bo û devam ke va mî aziz mekteb ra veti mi ke gure aziz gure de zaf bi weş aziz pacan virazeno û zaf serkewtin o.Heyan nika mi rê 2 hab keyeyî girawt ez yî ra zaf memnun a.Badî ez uca ra abiryaya.No mesele de zî şima famkerdi ke mase nêeşkeno bifir o.Ma perwerdeyî zorkarî de vanî ke mase bifir,peyîn sebeno mase aw ra senî vecîno ú mireno.

* Wendekaran raşt verêdayiş no mesele zî rexne ya.Eke ma wextî dî- sey azîz- wendekran biverêde wendekar hem benî wayîr gure û hem zî benî keyfweş ney ma no tewr nêke o wextî sey hedîseyî sewreg ú meraş ma hema zaf vinenî homa reyna nênawno ma.La xo vîra mekî gere na mesela goşî ma rê bibo goşare.

Weşîye de bimanî.

Ma Kurdî hetê şerî de şarêko cengawer û jêhatî yê labelê hetê sîyasî û dîplomasî de zî zaf zeîf ê. Heta nika ma Kurdan hetê leşkerî ra vera duşmenan de serkewtişê zaf pîl bi dest vistê la çi heyfo çîyê ke ma şerî de bi gonîya şehîdanê xo dest fînenê ma nêeşkenê mase ser o bipawê û bikerê statûya mende.

Eno rewşê tehl yanê "şerî de serkewtiş, sîyasetî de têkşîyayiş/vîndîkerdişê" raştîyêka ma ya tarîxî ya û hema nika zî dewam keno. Eke ma biewnî des seranê peyênan ma do bi awayêko zelal ena raştîya xo ya tehl (şerî de serkewtiş, sîyasetî de têkşîyayiş/vîndîkerdişê) bivînê. Seke dinya pêro zanenê hêzê sereke yê ke vera Daîşî de bi qehremanî şer kerdê û ê têk berdê hêzê ma yê Kurdî bî. Bi arizî zî Rojawan û Başûrê Kurdistanî de hêzê Kurdan semedê pawitişê şar û welatê xo şerê vera Daîşî de şehîd û bedêlên zaf giran dayê. La çi heyfo ke peynî de ancî sîyasetê ma hard û şaristanê ke şervanê ma bi gonîya xo pawitê teslîmê hikumetê Sûrîye kerd û Kurdî bê statû veradayê.

Reyna sîyasetê ma, şaristanê Kerkûkî ke hêzên Kurdan galeyê Daîşê ra pawitê vernî de serra 2017î de teslimê hêzanê Heşda Şehbî kerdê û tewr peynî de zî hewteyê binî walîtîyê Kerkûkî ke teslimê tirkmenan kerd. Yanê Başûr de zî seke Rocawanî deskewteyê ke ma bi gonîya şehîdanê xo bi dest vistê bîyê qurbanîyê sîyasetî, eno zî mojneno ke hetê sîyasî de aqilêkê ma yo stratejîk çino.

Gelo Doza Şima Çiyo, Şarê Ma Çirê Hendê Şehîd Dayê?

Ewro ê Kobanî û Rocawayê ke hunermendanê ma ser o bi seyan lawik û deyîr vatê û wendê, nuştoxanê ma ser o bi seyan kitabî, roman, hîkaye, estanikî nuştê û şaîranê ma ser o bi seyan helbest riştê bê statû û binê destê duşmenan de nalayenê. Ancî o Kerkûkê ke zerrîya Kurdîstanî ya û Mam Celalî zî verê cû cira vatibi "heta ke yew Kurd bimano/a Kerkûk şaristanê Kurdîstanî yo" ewro binê kontrolê hêzê Heşda Şehbî û walîyê turkmen de yo. Ena ray gelo semedê çi şarê ma hende şehîdî dayê? Helbet şarê ma zî û ê şervanê ke nê rayîrê ser o şehîd û gazî bîyê zî semedo ke şima îrade û deskewteyên ma teslimê duşmenan bikerê hende bedêlê giranî nêdayê, înan tenya semedê ziwan, hard û azadîya welatê xo hende bedêlê giran dayê. Bêguman enê raverşîyayişên ke Rocawan û Başûrê Kurdistanî de qewimîyayê bîyo semedê bêzarî û bêhêvîbîyayişê şarê ma. Êdî sîyaseto xelet ver bawerîya şarî bi partîyanê sîyasî zaf kemî bîyo, heta nika ma Kurdan zaf zehmetî û tengayî dîyê û ciwiyayî la çi rey ez nêbîya şahid ke şar seke nika bêhêvî mendibî.

Semedê Têkşîyayişê, Bêtifaqîye Yo

Bêguman eke sîyasetî de aqil û polîtîkayêkê ma yê stratejîk bibîyêne ma do vera duşmenan de bihêzêr bibîyêne û rewşê ma zî do yê nikayîn rê zaf başêr bibîyêne. Partîyanê ma yê sîyasî bi çimê neteweyî nêewnîyenê meseleyan ra, no semed ra şinê her kes û hetî reyde tifaqa xo virazenê la yewbînan reyde, yanê birayê xo yê ke gonîya ey/aye ra yê nêvirazenê. Sey nimûne, Kerkûk bi serran o ke meseleyêke ma yê neteweyî yo, ena rey eke PDK û YNK yê pîya bikerdêne Kerkûk do ewro destê Kurdan de bimendêne û vera duşmenan de destê hetê Kurdan do xurt bibîyêne. La semedo ke her di hetî (PDK û YNK) zî sîyasetê xo duşmenîya yewbînan ser o awan kenê şinê Ereb û tirkmenan reyde tifaqê xo virazenê.

Reyna 2014î de gama ke Daîşê galeyê ci kerd, Kobanî semedê ma bîyo meseleyêke neteweyîye. Dima hêzê Pêşmergeyî ameyê hetkarîya hêzê YPG û her di birayan pîya Daîş Kobanî de têk berd. Ena ray eke azadkerdişê Kobanî ra dima hêzê YPG û pêşmergeyê Roj binê alaya rengîn de armanc, doz, soz û hêzê xo bikerdêne yew do ewro statûyê Rocawanî Kurdistanî zî mende bimendêne û şarê ma zî hende zulm nêvînayêne. La partîyanê ma yê Rocawanî (PYD û ENKS) zî sey ê Başûrî sîyasetê xo duşmenîya yewbînan ser o awan keno, coka ra wirdî zî şinê Esadî, Oso û Qolonîyî reyde tifaqê virazenê. Seke nê numûneyan de zî aseno duşmenîya partîyên sîyasî yê vera yewbînan de bîyo semedê têkşîyayişê ked û têkoşîna şar û welatê ma.

No semed ra ganî her kes baş bizano çi havilê nê sîyasetê vengî, Kurdî û Kurdistanî rê çin o, eke înan (partîyên ma) sîyasetê xeletî de israr bikerê û xo serreraşt nêkerê do paştîya ke şarî rê ginê bi temamî vîndî bikerê.

Eke partî û sîyasetkarê ma wazenê welatê ma azad bikerê, o çax gani fek duşmenîya yewbînan ra veradê û meseleyên neteweyî de tifaqê xo virazê. Xo vîra mekerê eke ma duşmenê xo ra zanayêr nêbê, yanê eke mezgê ma yê sîyasetê yê duşmenan rê başêr nêbê ma do her tim vîndî bikerê.

Derhêner: Martin Mcdonagh

Kaykerdoxî : Colin Farrell, Brendan Gleeson, Kerry Condon, Barry Koeghan.

Mi par fîlmê The Banshees of Inisherin temaşe kerdbi. Semedo ke mi afîşê fîlmî de Colin Farrell û Brendan Gleeson dîbî zaf bala mi antbi fîlm. Wexto ke mi fîlm qedîna çend rojî mi vîrî de mend.

Hem babete hem performansê kaykerdoxan û hem tebîetê Îrlanda... To dî tay fîlmî estê wexto ke merdim temaşe keno vano "Ney loo" hende zî nêbeno. No fîlm ê fîlman ra nîyo xora. Mîyanê cuye ra bi hîkayeyêka zaf sade û normal ameyo antiş. Hende normal o mi gore bê pereyê ke kaykerdoxî girewtê qet pereyê şîrketê fîlmî nêşîyo. Fîlman de eke babete xurt ba mesref îcab nêkeno xora. No fîlm ispat kerdo.

Filmê The Banshees of Inisherin serra 202î de Îrlanda de yew dewa ke nêzdîyê dengizîya de ameyo antiş. Fîlm de di hevalê nêzdîyî Colm û Padraic estê. Colm qerar dano ke Padraic dir hevaltîya xo biqedîno.

Colmî nê qerarî dayo la xebera Padraicî tira çîn a. Colm rojêk veyneno Padraic û vano bê ma tay qisey bike. Clm Padraicî ra vano Ti êdî weşê mi nêşinî. Ez to dir hevaltîya xo qedînena. Nika ra tepîya ez û ti ma heval nîyê. Padraic mat maneno vano "La vizêr ez weşê to şîyêne." Colm vano "Ti ewro weşê mi nêşînî. Ayra nika ra tepîya mey verê mi."

Xora dinya de tena 2 hevalê Padraicî estê Yew Colm yew zî herê ey o qer.

Bi dayîşê nê qerarê Colmî cuyayîşê înan têmîyan beno. Padraic hende musayo Colm, yan zî hende musayo hevaltîya bi hey seke peynîya dinya ameya. keno nêkeno nêeşkeno xo. Cara beno gêj. Û aqilê ey nêgêno. Do se biko senî biko?

Hetê ra zî Îrlanda şerê xomîyanî esto û vengê bombeyan yeno heta zereyê dewe. Karektê Padraicî xêv, zerrîpak û nazik o. Her roj bi nîzamî şino Colm zîyaret keno, derdê xo ey ra vano û pîya sohbet keno ey dir. La rojêk... Rojêk Colm vano "Ti êdî hevalê mi nîyî. Ti sey verî weşê mi nêşinî û peynîya hevaltîya înan ano. Labelê Padraic qebûl nêkeno. Çend rey şino keyeyê ey keno nêkeno Colm ey dir qisê nêkeno.

Semedo ke wa Colm sey verî ey dir qisê biko çi destê ey ra yeno keno. La ney... Colm xo rê hevalanê neweyan vîneno. Padraic nêeşkeno cuyayîşî rê adapte bibo. Û fek hevaltîya ey ra veranêdano.

Colm ewnîyeno nêbeno, rojêk yew gişta xo tira keno beno erzeno verê keyeyê Padraicî. Tira vano "Eke ti hevaltî rê israr bikî, ti hêna-hêna mi aciz bikî ez do her hewe yew gişta xo bibirnî. Ney... Padraic ar nêkeno û reyna şino keyeyê Colmî. Colm yewna kişta xo yewna gişta xo tira keno.

Rojêk yeno herê Padraicî kişeno ke wa fek ey ra verado. Hero qer sey hevalê Padraicî yo. Padraic zî hêrs beno şino keyeyê Colmî vêşneno.

Film de kaykerdişê kaykerdoxan û babete zaf weş a. Ez şima rê tavsîye kena.

Senî ke problemî miletê ma zaf û giran î o tewir problemî ziwanî ma zî zaf û giran î. Ziwanî ma zî sey miletê ma û sey welatî ma yew ziwano parçebîyaye yo. Problemî ziwanî ma problemî aleznaye yî.

Kurdkî yew ziwano kehen û zengîn o. Labelê miletê kurdî, sebebanî tarîxî û sîyasî ra heta ewro nieşka biba wayîrî yew ziwanîyo muşterek û standardî. Yew ziwano muşterek pê pêroyî kurdan yewbînan ra fehm bikerî, bieşkî pê yew ziwan biwanî û binusî, bêzehmetî yewbînan ra fehm bikerî.

Ez no xeberdayîşî xo de problemanî kurdkî ra tena yew problemî ser o vindena. No problem zî standardîzekerdişî ziwanî yo. Goreyê fikrî mi no problem bi heme lehçeyanî xo ya problemanî bingeyînan ê ziwanî ma ra yew problem o. La ez tîya de esasen lehçeyê kirdkî (zazakî) de meselê standardîzasyonî ser o vindena.

Ziwan de standardîzasyon hesas û nazîk yew mesele ya. Heta mi ra bîyero ez do yew çerçewa genel de na mesele ser o vinderî.

Her komel (cemat) hetî ekonomî, sîyasî û kulturî de aver şino. Ziwan zî no averşîyayîş ra nasîbî xo geno. Tarîxê her milet de ziwan yew prosesa (pêvajoya) dînamîk a. Komel çend aver şîyero ziwan zî na proses de newe ra form geno. La na proses her welat de û goreyê her ziwanî eynî nîya.

Tarîxê her ziwanî de cîya-cîya qonaxî (merheleyî) estî. Ziwan sere (destpêk) de ziwanî qalîkerdişî yo. Badî nuştişî ya her ziwan de yewna merhele dest pêkena. Yanî destpêkerdişî nuştişî ya pey yew prosesa newey yena. Çunku her çiqas ke binge û qaydey eynî bî zî ziwanî xeberdayîş û nuştişî yew nîyo. Ziwan de bi destpêkerdişî nuştişî prosesê standardîzasyonî zî dest pêkena.

Ziwan de standardîzasyon muhîm yew mesele ya. Xebatê standardîzekerdişî ziwanî keyfî yew xebat nîya. Yanî her kes nieşkeno goreyê fikr û waştê xo no kar bikero. No kar mesulîyet wazeno. Xebata ke no war de bena ganî goreyê metodanî îlmî û goreyê şert û mercanî mileta ke bi no ziwanî qisê kena bîyero kerdiş. Serkewtişî ney karî zî encax na xebat mîyanî şarî de amey qebul kerdiş û tatbîq kerdiş munkun o. Ney ra prosesê standardîzasyonî ziwanî hem yew prosesa îlmî hem zî yew prosesa pratîk (emelî) a.

No war de heta nika kurdan mîyan de yew xebata îlmî û akademîka ke çiman verd de bieyso niameya kerdiş. Nê serranî peyenan de hêdî- hêdî mesele yena fehm kerdiş û tayê cigêrayoxan (lêkolîneran) dest bi xebata winayin kerdo. La na xebat hema yew destpêk o. Heta muhîmey mesele hol (baş) fehm nêbo, heta no war de yew xebata derg nêbo, heta nuştox, wendox û milet mesele ciddî nêgirî, xebata ke standardîzekerdişî ziwan û lehçeyanî kurdkî ser o bena nêresena yew netîceyo pozîtîf.

No war de tecrubê ma kurdan çin o. Kurdan hema muhîmê standardîzasyonî ziwanî hol fehm zî nêkerda. Miletanî bînan se kerdo, problemî ziwanî xo senî çareser kerdî, standîzekerdişî ziwanî xo de çi metodî xebetnayî? Ma ganî (gey) nê miletan ra zî tecrube bigerî.

Goreyê fikrî mi kurdkî de lazim o merdim meselê standardîzasyonî di merhelan de bigero xo dest.

1) Kurdkî de standardîzasyon. Yanî kurdkî de xebata pîyeranizdîkerdişî lehçeyan

2) Her lehçe de standardîzasyon.

KURDKÎ DE STANDARDÎZASYON

Kurdkî de standardîzasyon (yanî beyntarê lehçeyanî kurdkî de nêzdîbîyayîş) yew demo derg û xebata pîle (girde) wazeno. Semedê ney zî ganî mîyanî kurdan de yew sîyaseto muşterek bibo. Tena yew sîyaseto muşterek zî bes nîyo, semedo ke no sîyaset serkewo, ganî dezge û sazgeyên netewî (milî) bibî, yan zî virazî.

No war de verî verînan merdim ganî muşterek yew alfabe ra dest pê bikero. Kurdî ewro wayîrî muşterek (ortax) yew alfabe nîy. Qayde û îmla de zî sey yewbînan nênusenî. Kurdkî de standardîzasyon ra ganî merdim “lehçeyanî (dîyalektanî) kurdkî ra yew ziwan viraştiş” fehm nêkero.

Yanî kurdan rê verê verênan yew alfabeya ortax lazim a. Na alfabe zî goreyê şert û mercanî miletê ma û goreyî halî dinya lazim o ke alfabeya latînkî ba. Wina nêbo mîyanî lehçeyanî kurdkî de nêzdîbîyayîş û tayê ortax qaydey ronayîş mumkun nîyo. Tersî ci çend wext şîyero ferqê ke mîyanî lehçeyanî kurdkî de estî do hîna zêde bibî. Miletê ma û welatî ma xora parçekerde yî. Mîyanî parçeyanî Kurdîstanî de û mîyanî miletê ma de xora hetî sîyasî, ekonomî, komelkî (cematkî), ziwan, kultur, orf û edetan de ferqê muhîm virazîyey. Nê ferqî do (ke) hîna bibî gird. Ortax alfabe îmkan û firsat dana ke her çar parçe ra kurdî zaf ra taynî bieşkî kitab, kovar, rojname û çi çîko çap beno biwanî û tera îstîfade bikerî. Hêdî-hêdî ke yewbînan ra fehm bikerî, ziwan û kultur de yewbînan ra bibî nêzdî. La şertanî ewro de sebebo ke kurdî Tirkîya nieşkenî nê çîyan bi alfabeya erebkî biwanî û kurdî parçeyanî bînan zî nieşkenî bi alfabeya latînkî biwanî, ziwan û kultur de nêzdîbîyayîş nivirazîyeno. Ney ra ez vana ke (goreyê fikrê mi) ewro faktora en pîle a ke prosesê pîyeranêzdîbîyayîşî lehçeyanî kurdkî ser o tesîr bikero muşterek yew alfabe ya. Yanî kurdkî de standardîzasyon verê verênan muşterek alfabe ra dest pê keno. Û goreyê fikrê mi tewrî kêmasîyanî xo zî alfabeya ke Mîr Celadet Bedirxanî bingeyî ci eşto eşkena kurdkî û pêro lehçeyanî kurdkî rê bibo yew binge.

Tayê merdiman meselê standardîzasyonî fehm nikerda yan zî nêwazenî fehm bikerî. Verocû ra heta ewro kurdan mîyan de meselê ziwanî de tayê fikr û sîyasetî xeletî estî. Ewro zî no war de mîyanî kurdan de hîrê fikrî estî:

1) Ê ke vanî wa lehçeyanî kurdkî ra yew lehçe bibo ziwano resmî/ ziwanî perwerdeyî.

2) Ê ke vanî lazim o ma ke çar lehçeyanî kurdkî ra yew ziwano muştereko milî virazî.

3) Ê ke vanî her çar lehçeyî kurdkî zî heqî xo esto ke xo aver berî, xo standard bikerî, mintiqa ke tede bi giranê yenî qalîkerdiş a mintiqa de wa bibî lehçeyê perwerdeyî, îdarî ûsn.

Zaf merdimî ewro zî wazenî lehçeyanî kurdkî ra yew lehçeyî bikerî ziwano netewî (milî). Goreyê tayênan kam lehçeya ke zaf averşîya wa a lehçe kurdan rê bibo yew ziwano muşterek. Goreyê tayênan zî kam lehçeya ke mîyanî kurdan de hîna zaf yena qalîkerdiş wa a lehçe biba ziwano muşterek. Yew demo derg, heta ca-ca ewro zî, zaf ziwanzanan û sîyasetmedaran vatên: “Lazim o ma çar lehçeyan ra yew ziwano muşterek û milî virazî.” Nê merdimî û no sîyaset xo rê prosesê miletbîyayîşî şaranî Ewropaya rojawanî yan zî tayê dewletanî Rojhelatî Mîyanênî nimûne genî. Goreyê înan yew welat/yew dewlet de yew ziwano milî/ yew ziwano resmî esto. Madem ke milet yew (tek) a ganî ziwan zî yew (tek) bo. Nêbeno yew milet xo mîyan de çend ziwanan yan zî çend lehçeyan bikero ziwananî îdareyî, perwerdekerdiş û edebîyatî. Alma- nya de Otto von Bismarckî, Îtalya de Makyawelî û sewbîna welatan de tayê îdarekerdoxan wina kerdo.

No yew fikr û sîyaseto xelet o. Ewro meselê ziwanî bi qeraranî sîyasî û bi zor (cebrî) hal nibena. Merdim mieşkeno bi qanûn û bi qeraran mesele hal bikero. Bêguman elaqê sîyaset û ziwanî yewbînan de esta. La meselê ziwanî bi xo bingeyî xo de yew mesela sîyasî nîya. Wayîrî ziwanî xo vejîyayîş û heqî averberdiş û xebetnayîşî ziwanî yew heqo însanî û tabîî yo. Merdim nieşkeno bi qanûn û qeraran nê yewna ziwan tercîh bikero nê zî ziwanî xo ca verdo. Çike wexto merdim mardê (daykê) xo ra beno wayîrî yew ziwanî yo.

Ziwano hol û ziwano xirab, ziwano biqîmet û ziwano bêqîymet, ziwano raşt û ziwano neraşt çin o. Qîymetî heme ziwanan seycîye yo. Her kesî rê ziwanî ey şîrin û qîmetin o. La ziwano averşîyaye û ziwano peymende, ziwano serdest û ziwano bindest, ziwano mîyannetewî û ziwano mehalî esto. Merdim ganî peyme û krîteranî tercîhkerdişî ziwanî hol bizano. Beno ke yew prosesa tabîî û demokratîk de yew cemat bi waşte û rizayê xo yewna ziwanî qebul bikero. La bi zor, şîddet û sîyaseto cebrî kes nieşkeno yew ziwano xerîb bido yew milet qebulkerdiş. No war de kurdî yew mîsala ke ha ma çiman verd de ya. Tirkan, ereban û eceman çend sed serrî yo ke bi zulm û zordarê xo nieşkey ziwanî miletê ma vîndî bikerî.

Se ke mi cor de zî vato, kurdî yew mileta bindest a, welatî kurdan yew welato kolonî (mustemleke) yo. Tarîxê miletê ma de şertanî zerî û teberî rîyar û îmkan nêdo ke kurdî sey miletanî bînan bibî wayîrî yew ziwano muşterek, standard û milî. Ewro zî miletê kurdî bi çend lehçeyan xo îfade kena. Na seat ra pey ma nieşkenî bi darê zorî nê lehçeyan ra yew lehçe miletê kurdî rê bikerî yew ziwano muşterek. Her lehçe ganî xo mîyan de xo standardîze bikero. No zî heqê her lehçeyî yo.

HER LEHÇE DE STANDARDÎZASYON

Kurdkî de çend lehçe (dîyalektî) û her lehçe de zì çend fekî (şîweyî) estî. Kurdîstanî Rojhilatî (Îran) de sorankî, kurmanckî û hewramkî; Kurdîstanî Başûrî (Irak) de kurmanckî, sorankî û hewramkî; Kurdîstanî Rojawanî (Sûrîye) de kurmanckî û Kurdîstanî Vakurî (Tirkîya) de kurmanckî û zazakî (kirmanckî) yenî xeberdayîş.

Goreyê prosesa ke miletê kurdî tede ya nê lehçeyan ra yew lehçe xoser o kurdan rê nêbîya yew ziwano muşterek. Ewro nê her çar lehçeyanî kurdkî de zî prosesê nuştişî û xo mîyan de prosesê standardîzebîyayîşî dest pêkerda. Her lehçe goreyê şert û îmkanan aver şino. Na yew rewşa (halo) defakto ya. Heqî her lehçeyî esto ke îlmî, edebî, îdarî, sîyasî, komelkî û her het a xo aver bero û xo standardîze bikero. Na yew prosesa milî û demokratîk a. Hetta mumkun o ganî kurdî ziwanî yewbînan (lehçeyanî kurdkî) bimusî (bander bibî), yewbînan ra feyde biveynî, ziwanî xo nêzdîyê yewbînan bikerî. Ma ganî firsat nêdî ke yew lehçe ser o neheqey û serdestê bîyora kerdiş, ma ganî ferq nêfinî mîyanî lehçeyanî kurdkî, ma ganî tu ziwan û lehçe bêqîymet nêvînî. Eksê ci ma ganî bîyayê nê lehçeyan kurdkî rê yew zengîney qebul bikerî. Kam lehçeya ke pey menda ma ganî dest bierzî ci û aya lehçe aver berî.

Zazakî (kirdkî) goreyê lehçeyanî bînan hîna erey dest bi nuştişî kerdo û no war de pey mendo. Ney ra zî xebata ke zazakî ser o bena muhîm a. Coka ez wazen xebata grûba Vate ya semedê standardîzekerdişî zazakî bidî sinasnayîş.

GRÛBA XEBATE YA VATEYÎ Û STANDARDÎZEKERDIŞÎ ZAZAKÎ

Xebatê “Grûba Xebate ya Vateyî” 1996 de dest pêkerd. Bi pêşnîyaz (teklîf) û însîyatîfî çend embazan çend welatanî Ewropa Rojawan ra ma davîst merdiman qerar da ke zazakî ser o dest bi yew xebata muşterek (ortax) bikerî. No semed a ma kombîyayîşo (civîna) verên 2- 4ê tebaxe 1996 de Stokholm de viraşt. Ma no kombîyayîş de rewş û prosesa ke zazakî tede yo û problemanî zazakî ser o derg û dila vindertî. Ma rasey yew netîce ke zazakî ewro yew dema tarîxî û nazîk de yo. Ê ke zazakî nusenî zafey ci bêmesulîyet hereket kenî û xebata ke bena bêserûber a. Manzara tam anarşîk yew manzara ya. Verê verênan ganî ma muşterek yew rîyar veynî, yew mutebaqat (konsensus) virazî, sere de ortax alfabe ra dest pêbikerî û hêdî-hêdî verba standardîzasyonî şîyerî. Semedê ney gureyî îhtîyacê ma vetişî yew kovar esto.

Xebatê ma û kovara Vate bi no hawa dest pêkerd. Vero ke kovara Vateyî vejîya ma di broşurî çap kerdî. Hûmara kovara Vateyî ya verên hamnan 1997 de vejîyay. Amanca sereke ya Grûba Xebate ya Vateyî û kovarê ma standardîzekerdişî lehçeyê ma zazakî (kirdkî) yo. Ma hûmara verên ya Vate de, sernuştê kovar de, standardîzekerdişî zazakî ser o wina nuştibi:

“Bêguman ma wazenê ke ziwanê xo standardîze bikerê labelê no kar rojê de yan zî aşmê (mengê) û serrê de nêbeno. No kar, him wexto derg him zî xebata zanaya û zafe wazeno. No semed ra eke ewro nuştoxê ma tena şîweya xo bizanê yan zî ebi şîweya xo binusê zî, ma ganî verra verra giranîyê bidî hetanê muşterekan, formanê raştan û rastnuştena (îmlaya) muştereke ser ke ma bişîyî (bieşkê) lehçeya xo standardîze bikerê. Semedê nê karê rê, ganî nuştoxî –hetta wendoxî zî- şîweyanê bînan zî bimusênê (bander bibênê). Ganî ma xo vîrê nêkerì ke kirmanckî kirmanckîya dewa ma û şaristanî ma tena nîya, dew û şaristanê bînî zî estê. Ganî ma winî binusî ke tena dewijê yan zî şaristanijê ma nê, kirmancê bînî zî bişîyî (bieşkê) nuşteyanê ma biwanê û fam bikê. Nuştena nuşteyanê inasarênan ewro asan nîya. Xora karê nuştoxî bi xo zî karêdo asan nîyo, kayê gedan nîyo.”

Belê, standardîzekerdişî kirdkî (zazakî) karêko rehet (asan) nîyo, no kar hem wextêko derg û dila, hem xebatêka zaf û giran, hem zî zanayeko hera û îlmî wazeno.

A roje ra heta ewro ma karî xo çend hetî ya dewam kerdo. Her serr yew yan zî di kombîyayîşî (civînî) viraştî. Heta nika ma 13 kombîyayîşî viraştî. Nê kombîyayîşî ma heta ewro teber de, welatanî Ewropa de, amey viraştiş. Na reya verên a ke ma no konferansî xo erdo azad de, yanî Kurdîstanî Başûrî de, virazenî.

Merdim eşkeno vajo ke karo ke ma nê kombîyayîşan de kerdo ekserîyet standardîzekerdişî ziwanî ser o yo. Ez wazena tîya de bi kilmkî xebata ke ma kerda (yanî karî standardîzasyonî ser o) bineyna hîra agadarî (malumat) bidî.

NAMEYÊ LEHÇEYÊ (DÎYALEKTÊ) MA

Seke mi cor de zî vato, zazakî mîyanî lehçeyanî kurdkî de hetî nuştiş û standardbîyayîşî de lehçeyo en peymende yo. Heta namê lehçeyê ma dahî yew nîyo. Şarî ma o ke zazakî qise keno ca û mintiqayan gore xo ra vano “kirmanc”, “kird”, “zaza”, “dimilî” û ziwanî xo ra zî vano “kirmanckî”, “kirdkî”, “zazakî”, “dimilkî”. Mavajî ke Dêrsim, Gimgim, Gêxi de şarî ma xo ra vano “kirmanc” û ziwanî xo ra vano “kirmanckî”. Çewlîg, Pali, Pîran de xo ra vanî “kird” û ziwanî xo ra vanî “kirdkî”. Şankuş, Çêrmûg, Sêwregi û sewbîna cayande zî xo ra vanî “dimilî”/ “dimlî” û ziwanî xo ra vanî “dimilî”/“dimlî”. Tayê cayan de zî xo ra vanî “zaza” û ziwanî xo ra vanî “zazakî”.

Tirkî û ecnebî (xerîbî) ma ra vanî “zaza” û ziwanî ma ra vanî “zazakî”. Senî ke ma tîya de zî vanî heta nika semedê şar û ziwanî ma ya hema yew nameyo muşterek bîle nêameyo tesbîtkerdiş. Heta merdim yew ziwan (yan zî lehçe) û şaro ke bi no ziwanî xo îfade keno name nikero, zehmet o ke merdim no ziwan de dest bi xebatê standardîzasyonî bikero. Coka ma kombîyayîşî xo yo 28-31ê adare 1997 de namê lehçeyê xo ser o no meyl tesbît kerd:

“Kurdê ke bi lehçeya ma qisey kenê ca ra ca xo ra vanê ‘kirmanc’, ‘kird’, ‘zaza’ yan zî ‘dimilî’/’dimlî’; lehçeya xo ra vanê ‘kirmanckî’, ‘kirdkî’, ‘zazakî’ yan zî ‘dimilkî’/‘dimilî’/‘dimlî’. Meylê kombîyayîşî nê çekuyan (kelîmeyan) ra ‘kirmanc’ û ‘kirmanckî’ ser o yo.”

Gelo çira şarî ma, yanî kurdê ke bi lehçeyê ma qisey kenî, ca ra ca xo ra vanî “kirmanc”, “kird”, “zaza” yan zî “dimilî”/“dimlî” û lehçeyê xo ra vanî “kirmanckî”, “kirdkî”, “zazakî” yan zî “dimilkî”? Ney ser o ganî merdim vindero, no war de cigêrayîş virazo (lêkolîn bikero).

MUŞTEREK (ORTAK) ALFABE

Ziwanî nuştişî de lazim o ke merdim standard yew form bixebetno. Wina nêbo ziwan nêbeno yew ziwano muşterek (standard). La çi heyf ke xebata ke heta ewro ameya kerdiş yew rayîro muşterek de nêbîya, goreyê yew ziwanîyo standardî gam nêama eştiş. Merdim eşkeno vajo ke mîyanî na xebata ke zazakî ser o ameya kerdiş de tena xebata Grûba Vateyî standard yew forme taqîb kerda. Nê bînan her kesî goreyî xo yew rîyar girewto, her kes yewna tewir nuseno, hema-hema her kes goreyê mintiqa xo –hetta goreyê fekî dewê xo- nuseno. Tam yew rewşa (halo) anarşîk hakîm a.

Bêguman bi no rîyar ra ziwan nêbeno yew ziwano standard. Ney ra xebata Grûba Vateyî yew gama tarîxî ya û wayîrî yew mîsyonî ya. Ma bawer kenî ke zazakî encax bi no metodo ke Grûba Vateyî taqîb kena eşkeno bibo yew ziwano standard. Bi no metodî encax pêroyê zazayan eşkeno yewbîn ra fehm bikero. Neslo ke ma dima yeno eşkeno bi yew alfabe, bi yew îmla, bi yew gramer, bi yew şeklî nuştişî çekuyan (kelîman) binuso û biwano. Bê ney sewbîna rîyar çin o.

Heta nika ma di çîyan de standardîzasyonî ser o xebitîyey.

1)Çekuyan û termînolojî de standardîzasyon

2)Rastnuştiş û gramer de standardîzasyon.

Sey nimûne nê babetan de tayê çîyê ke ma heta nika kerdî standard nê yî:

*Tesbîtkerdişî çekuyanî (kelîmanî) standardan û termînolojîyo newe,

*Kilmnuşteyî, bedelnayîşî vengan, sufîksî zafey,

*Nameyê hûmaran, rojan, aşman (mengan), mewsîman, hetan (cîhetan), behran, royan,

*Nameyê şaristanan (bajaran) û qezayanê Kurdîstanî,

*Nameyê qiteyan (kontînentan), welatan, dewletan û paytextê nînan, nameyê miletan û mensubanê miletan, nameyê ziwanan û lehçeyan, nameyê dînan, mezheban û terîqetan, nameyê taybetî yê şexsanî xerîban,

*Name, zemîr, sifet, îzafe, edat, bestox, kar (fîîl), tayê suffîksî, rengî, hûmarî ûsn.

ÇEKUYAN (KELÎMAN) Û TERMÎNOLOJÎ DE STANDARDÎZASYON

Ma heta nika hîrês kombîyayîşî viraştî. Nê kombîyayîşan de ma hem qaydeyanî rastnuştişî (îmla) hem her babet çekuyan (kelîman) û hem zî termînoljîyo modernî ser o xebitîyayî. No war de ma heta nika tayê gamî muhîmî eştî.

Grûba Xebate ya Vateyî de, bê çend cayan merdim eşkeno vajo ke heme mintiqayê ke tede kirmanckî (zazakî) yeno qalîkerdiş ra merdimî estî. Nê merdimî her yew bi serran o ke ziwanî ser o xebitênî. Her yew çend ziwanan zano. Heta nika hîrês kombîyayîşan de nê mintiqayanî cêrênan ra nê kesan ca girewto:

“Şukrî Atîk (Gimgim) (1), Saît Aydogmuş (Pîran) (1), Osman Aytar (Sêwregi) (2), Yildiray Beyazgul (Gimgim) (6), Aydin Bîngol (Gimgim) (7), Mûnzûr Çem (Dêrsim) (13), Hûmanê Çîyan (Depe) (2), Memo Darrêz (Bongilan) (3), Haydar Diljen (Sêwregi) (12), Nîhat Elî (Sêwregi) (3), J. Îhsan Espar (Pîran) (12), Nevzat Gedîk (Gimgim) (1), Huseyîn Girmit (Erzingan) (1), Cemîl Gundogan (Dêrsim) (3), Jerzan Jandîl (Gimgim) (6), Wisif Kaymak (Pîran) (8), Elîf Kiliç (Dêrsim) (2), Çeko Kocadag (Gimgim) 8), Huseyîn Kulu (Dêrsim) (5), Seyîdxan Kurij (Çewlîg) (9), M. Malmîsanij (Pîran) (13), Selîm Mûrat (Pali) (13), Hamdî Ozyurt (Gimgim) (4), Robîn Rewşen (Licê) (3), Kamer Soylemez (Dêrsim) (4), Mehmet Taş (Dêrsim) (8), Kazim Temurlenk (Dêrsim) (2), Harun Tur- gut (Pali) (3), Şukrî Urgun (Hêni) (9), Orhan Zoxpayij (Çewlîg) (1)

Seke aseno kesê ke kombîyayîşan de amade bîy nê qeza û bajaranê cîya-cîyayan ra yê: Bongilan, Çewlîg, Depe, Dêrsim, Erzingan, Gimgim, Hêni, Licê, Pali, Pîran, Sêwregi.” (Rastnuştişê Kirmanckî (Zazakî), r. 16-17)

Merdim eşkeno vajo ke heme mintiqayanê ke zazayî tede ciwîyênî ra merdimî mîyanî na xebat de ca genî. Yanî keda zaf kesan na xebate de esta. La bê nê kesanê ke ez tîya name ken û kewtî nê kombîyayîşan sewbîna zaf embazanî delalan zî na xebat de cayê xo girewto û ked daya. Ewro welat ra çend embazê ke no konferans de hazir î înan zî na xebat de zaf kedê xo esta. (…)

Ez wazen tîya de çend embazê ke kedê (emegê) înan na xebat de zaf a la nieşkey bîyorî no kombîyayîş înan zî tîya de name bikerî. (…)

Gelo her keso ke biwazo eşkeno (bese keno) bikewo nê kombîyayîşan? Ney, her kes nieşkeno. No war de tayê peymeyî (krîterî) ma estî. Bi kilmkî nê peymeyî nê yî:

*Grûba Xebate ya Vateyî wayîrî yew çarçewa genelî ya. Merdimo ke biwazo na xebat de ca bigero lazim o na çarçewa qebul bikero. Mavajî ke ortax alfabe, standardîzekerdişî ziwanî, qebulkerdiş û tetbîqkerdişî meylanî ortaxan û sewbîna çîyê bînî.

*Kirmanckî (zazakî) ser o zaf ra tayn ganî xebat bikero, yan zî bi yew rîyar ra na xebat rê ardim bikero,

*Na xebat de aktîf amade bibo, bi îstîqrar bîyero kombîyayîşan, kar û barî Grûba Xebate ya Vateyî de ca bigero,

*Ganî maddî û manevî fedakarê bikero. Çunku xebata Grûba Vateyî sere ra heta ewro yew xebata îdeal (voluntarily) a. Yanî waştiş, fedekarê û ziwanîxoraheskerdiş û xizmetkerdişî ser o ameya awankerdiş. Ma bi îmkananî xo yê şexsî û bi ardimî merdimanê ke zerra weş ra ma rê ardim kerdo dest bi na xebat kerdo û heta ewro ameyì.

Grûba Xebate ya Vateyî senî xebitîyena? Ez wazen no war de zî Grûba Vateyî bidî sinasnayîş. Grûba Xebate ya Vateyî wayîrî yew metodî xebate ya. No metod (usul) wina yo:

Ma her kombîyayîş de rojevê (gundemê) kombîyayîşo ke yeno tesbît kenî. Çend babetê ke ma wazenî ser o bixebitî ma kenî rêz. Her embaz yew babet geno. Her kes verê kombîyayîşî babeta ke ser o xebitîyo embazanî bînan rê şaweno (rusneno). Ma lîsteyî nê çekuyan (yan zî termînolojî, babet) embazê ke nînî/nieşkenî bîyerî kombîyayîş la xebata Grûba Vateyî de ca genî û hetta sewbîna embazan rê şawenî. Her kes goreyê îmkan û qewetî xo na babet ser o xo hazir keno yan zî pêşnîyazanî xo nuştekî resneno ma. Eke babet çekuyan (kelîmeyan) ser o bo (mavajî ke namê heywanan yan zî organanî merdiman) her kes lîstê çekuyan de formê mintiqa xo nuseno û embazanî bînan rê şaweno. No tewir (hawa) her kes verê kombîyayîşî formanî (vatişî) mintiqayanî bînan ra zî agahdar beno. Kombîyayîş de goreyê rêz ma yew bi yew nê çekuyan ser o fikrî xo vanî û pêro rêz kenî. Nê forman ra yew form sey forma standard danî vengdayîş û weçînenî. La formanî bînan zî ma nusenî.

Heta nika ma bi no metod a nêzdîyê çar hezarî çekuyê standardî tesbît kerdî. Ma nê çekuyî sey ferhengî di rey Îstanbul de çap kerdî. Kirmanckî (zazakî) de no ferheng sahayê xo de ferhengo verên o. No ferheng çekuyanî standardîzekerdeyan ra virazîyo. La versîyonî vatişî çekuyan ê heme mintiqayan zî tede esto. Yanî yew çekuye (kelîme) kam mintiqa de senî vajîyena heme şeklê vatiş û telafuzê na kelîme ameyê nuştiş. Sey numûne ma çekuyê “morcela” (yanî “morî”, yanî bi tirkî “karınca”) bigeri. Mîyanî şarî de nê formê çekuyê morcela estî:

Morcela, miclewri, mijlewri, mijloli, miclor, miclol, mijlor, mijlori, mijlowri, mijmewli, mîyercila, mocla, mojla, muejla, mojle, molcela, molcila, morcila, muercela, muerceli, mercueli, merjueli, morzela; mijlewreki, mijloki, milorçike, miloçike, muloçike, muleçike.

Semedo ke vîndî nêbî ma pêroyî nê forman ferheng de nuştî. La ma nînan ra yew form (morcela) sey yew çekuya standard girewta.

Ez çendna nimûnan bidî:

Çekuyê “yew” (yek): Na çekuye goreyê şîweyanî zazakî û goreyê mintiqayan mîyanî şarî ma de wina yena vatiş: “yew”, “yow”, “yo”, “jew”, “ju”, “jû”, “zu”, “zû”. Ma nê forman ra formê “yew”î sey forma standard girewta.

Çekuyê “çar”î (çar) zaf cayan de wina yena vatiş: “çar”, “çehar”, “çihar”, “çeher”, “çîyer”, “çer”, “çor”. Ma nê forman ra formê “çar”î sey forma standard girewta.

Çekuyê “hamnan”î mîyanî şarî ma de wina yena vatiş: “aminan”, “amna”, “amnan”, “emnû”, “emnûn”, “imnan”, “omno”, “omnon”, “ûmnû”, “ûmnûn”. Ma nê forman ra formê “hamnan”î sey forma standard girewta.

Eke semedê yew çî eynî mana de çend çekuyî (kelîmeyî) estî ma nê çekuyî pêro sey forma standard girewtî. Mavajî mana “pirnike” de sewbîna kok ra “vinî”, “zincî” û “kepuge” zî estî. Ma nê çekuyî zî sey çekuyî standardî girewtî.

(Şima biewnî “Ferhengê Tirkî-Kirmanckî (Zazakî)” ra şima ke metodî (usulî) karkerdişî ma hîna hol veynî. Ey ra ez nêwazen tîya de zaf nimûnanî bînan bidî.)

Ma viraştişî termînolojî de zî bi no metodî kar kenî. Bêguman viraştişî termînoljî hîna zehmet o. Çike zazakî de termînoljîyo modern zaf qels o. Ma yew bi yew çekuye ser o munaqeşe kenî. Her kes fikrî xo vano. Eke kirmanckî (kirdkî, zazakî, dimilkî) de bibo ma ey genî û kenî stan- dard. Eke ma zazakî de orîjînal yew çekuye niweynî o wext ma hêverê ewnîyenî lehçeyanî kurdkî yê bînan (kurmanckî, sorankî, hewramkî) û nê lehçeyan ra genî. Heta mumkun bo ma lehçeyanî kurdkî ra genî. Ney ra pey ma ewnîyenî fariskî û ziwananî eqreban û uca ra genî. Ey ra pey zî ma ewnîyenî ziwananî bînan.

Wexto ma yew çekuye, yew term yan zî yew qaydeyî ser o meylî kombîyayîşî tesbît kenî ma nê krîteran (peymeyan) ra hereket kenî:

*Çekuye kurdkî ya, yan zî ziwananî xerîban (erebkî, fariskî, tirkî ûsn) ra yena,

*Kokê (eslê) na çekuye ça ra yeno û senîn o,

*Çekuye deforme bîya yan nêbîya,

*Lehçeyanî bînan de na çekuye esta yan çin a, eke esta senî vacêna,

*Mîyanî şarî de çekuye hîna zaf (ekserîyet) senî vacêna, yanî kam forme hîna zaf yena xebitnayîş,

*Eke ma yew çekuya newê yan zî termo newe virazî mîyanî şarî de do bîyero qebul kerdiş?

Ma bi xo û kesê ke xebatê Grûba Vateyî referans qebul kenî bi nê formanî standardan nusenî û ma wazenî ewro ra pey her keso ke kirmanckî (zazakî) nuseno bi no hawa bi çekuyanî standardan binuso.

RASTNUŞTIŞ (ÎMLA) DE STANDARDÎZASYON

Heta nika ma hîna zaf çekuyan (kelîman) de standardîzasyon viraşto. Çekuyan de standardîzasyon nîsbeten rehet yew kar o. La rastnuştiş (îmla) û gramer de standardîzasyon hem yew karo zehmet o hem zî yew wexto derg wazeno. La tewrê zehmetîyê xo zî no war de, yanî rastnuştiş (îmla) de, ma epey xebat kerda. Xebata ke no war de ma kerda, yanî rastnuştiş (îmla) de standardîzasyon, ma sey yew kitabî 2005 de Îstanbul de daya çapkerdiş.

Ma heta nika rastnuştişî ser o zaf babetan de standardîzasyon viraşto. Ez nêwazen derg û dila behsê na xebat bikerî. Xora şima no kitabî (Rastuştişê Kirmanckî (Zazakî), Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2005) biwanî, şima do bi xo biweynî. Ez wazen tena di grûbanî zemîrê kesî (zemîrê şexsî) sey nimûne binusî.

Grûba Yewine

Forma standard………………. Formê bînî

ez………………………………. e

ti………………………………. to, tû, tu

o……………………………….. ew, aw, we, wi, ay, yo, yû, wo, û

a……………………………….. ya

ma………………………….. .. –

şima…………………………… sima

ê……………………………….. yê, yî, î

Grûba Dîyine

Forma standard………………. Formê bînî

mi……………………………… min

to………………………………. tû, tu

ey……………………………… yi, yê, hî, jey, ê, êy, êyî, ay

aye…………………………….. yê, ya, yay, aya, ay, a, ja

ma…………………………….. man

şima…………………………… şiman, sima

înan…………………………… yîn, yînî, yîne, jînî, îna, îne, înê, înû, aynan, eyna, ayno

Hem ferheng (ferhengî çekuyanî standardan) û hem no kitab (Rastnuştişê Kirmanckî (Zazakî)) hem karî nuştoxan hem zî wendoxan asan (rehet) keno. Çike heta nika nuştişî zazakî de qet yew rehbero winayin çin be.

STANDARDÎZEKERDIŞÎ K‹RMANCKÎ (ZAZAKÎ) DE ROLÊ KOVARA VATE

Kovara Vateyî heta nika 26 hûmarî vejîyaya. Hûmara verên hamnan 1997 de Stokholm de vejîyey. Hûmara yewin ra heta hûmarê vîstin hem Stokholm hem zî Îstanbul de çap bîn. Hûmara vîstin ra pey tena Îstanbul de çap bena. Vate, her hûmar hezar heb çap beno û hem Kurdîstan, hem zaf bajaranî Tirkîye ê ke zazayî tede estî û hem zî Ewropa de vila beno.

Kovara Vateyî, prosesa (pêvajoya) standardîzekerdişî zazakî de yew rolî xoyo gird esto. Grûba Xebate ya Vateyî û kovara Vateyî hem welat û hem teberî welatî de semedê wendoxan û nuştoxanî kirmanckî (zazakî) rê bîya yew rehber û referans û sey otorîte yena qebulkerdiş. Zafê kesan ê ke zazakî nusenî goreyê Grûba Xebate ya Vateyî nusenî. No zî semedê (qandê) Grûba Xebate ya Vateyî serkewtiş û serfîrazê ya. Xebata Grûba Vateyî hêdî-hêdî mîyanî kirmancan (zazan) de cayî xo gena. Ez bawer kena ke ewro ra pey na xebat ke semedê nuştiş û wendişî zazakî bibo yew binge. Xora kirmancî (zazayî) û kurdê ke ziwanî ser o xebitênî bi no çim a ewnîyenî na xebat ra.

Tîya de lazim o ez yew nuqta zelal bikerî. Ê kesano ke xeta Grûba Xebate ya Vateyî de dest pêkerdo nusenî standart yew form de nusenî. La Vateyî de tekstî folklorîkî, belgeyê tarîxî, eserî kehenî (sey mewlidan ûsn), roportajî, deyrî folklorîkî, sanikî û sey nê çîyan bi orîjînal formê (goreyê eslê) xo yenî çapkerdiş. Ma nê çîyanî winasîyan nêbedilnenî. Yanî nuşteyî winasî sey eslê xo vejîyenî.

Mîyanî wendox û nuştoxanî kovara Vateyî de welat û teberî welatî ra her kesîm ra û her emr de merdimî estî. Ciwanî û kokimî (emrinî), cinî û camêrdî, wende û nêwendeyî, dewij û bajarijî, mela û telebeyî, malim û esnafî ûsn.

Çend hûmaranî verênan de hema-hema pêroyê nuştan teberî welatî ra bi. Merdimano ke însîyatîfî Grûba Xebate ya Vateyî de ca girewtibi ê merdiman nuştên. Ma zaf waştên ke welat ra merdimî ma rê binusî. Ma pê çila geyrên nuşte û nuştoxanî welatî. O dem welat de rewşa (wazîyeto) sîyasî xirab bî. Ma zî hema xo nêresnabi wendox û nuştoxanî welatî. Kovara Vateyî de reng û boyê welatî kêmî bî. La hêvî û bawerîyê ma bî ke rojêk xebat û kovarê ma welat de binge bigero û şax bido. Ewro xebatê ma Kurdîstan de şax dayo û kovara Vateyî rê hepisxaneyan ra bigêr heta dewan ma rê zaf nuşteyî erjayeyî yenî. Semedo ke ma ca bidî nuşteyanî welatî ma zaf rey (gilangî) kovar de nuşteyanî xo nêvejenî (neşr nêkenî).

Ma sere de bi alfabeya ortax (muşterek) la her kesî bi şîweyê mintiqa xo nuştên. Ewro bê tekstanî folklorîk, eseranî kehenan, belgeyan, rop- ortajan ûsn heme nuşteyî Vateyî bi standard yew forme nusîyênî. Nuştoxî ma ê ke newe nusenî zî zor danî xo ke bi forma standard binusî. Kêmasîya ke bibo zî redaksîyonê Vateyî redakte keno. No war de beyntarê ma û nuştoxan de nika ra yew mutabeqet (konsensus) virazîyo. Bi kilmî xebatê ma û kovara Vateyî welat de zazakî rê bîy yew referans û platform.

Weşanxaneyî Vateyî 2003 de abi û heta serra 2006î şîyês kitabî kirmanckî (zazakî) vetî. Weşanxaneyî Vateyî, Îstanbul de yew cayo merkezî de (Taksîm de) buroyê xo esto.

PROSESA STANDARDÎZASYONÎ DE TAYÊ PROBLEM Û TEHLUKEYÎ

Bêguman xebata standardîzasyonî ziwanî de tayê problemî, zehmetî û rîskî (tehlukeyî) zî estî. Merdim ganî nînan veyno û aye gore xebat bikero. Merdim ganî prosesê standadîzekerdişî ziwanî de zaf bi îhtîyat bo û zaf dîqet bikero. Yew ziwan wexto ke prosesê qalîkerdişî ra kewno prosesê nuştişî o ziwan de standardîzasyon zî dest pêkeno. Eke merdim biwazo ziwan bibo yew ziwano muşterek (standard) ganî na proses ra vîyero. Wina nêbo, senî ke mi cor de zî bi mîsalan îzeh kerd, her kes fekî xo gore nuseno û yew dem ra pey herinda yew ziwanî de belkî çend ziwanî virazênî. Ney ra çend zehmet û rîskin beno wa bibo merdim mecbur o ke ziwan de standardîzasyon virazo.

Senî ke mi cor de vatibi ziwanî qalîkerdiş û nuştişî yewbîn ra zaf ferq kenî. Coka prosesê standardîzasyonî de ziwan zaf bedilîyeno. Zaf çîyan keno vîndî û zaf çîyanî neweyan geno. Ziwanî nuştişî de zaf formî kehenî ê mehellî wedarênî. Herinda nînan formî standardî neweyî genî. Eke yew ziwanî wextî xo de (tarîx de) firset û îmkan nêdîyo bibo ziwano nuşte (standard) şertanî ewroyîn de zaf zehmetîyê xo estî. To ke dest bi standardîzasyonî kerd seke ziwan bin ra bedilîyeno. Bi prosesê standardîzasyonî seke merdim newe ra yew ziwanî virazo. No tena kirmanckî (zazakî) de wina nîyo, her ziwan de wina yo. Coka prosesê standardîzasyonî yew prosesa hesas, nazik, tehlukeyin a.

Tayê merdimî na proses fehm nêkenî. Ney ra eciz benî, tersenî û zaf gilangî reaksîyon ramojnenî. Înan rê seke ziwanî xo vîndî bikerî o tewir yeno. Ma sey Grûba Xebate ya Vateyî, bi taybetî (xasseten) zî sey endamanê Redaksîyonê Kovara Vateyî, no reaksîyonî rê zaf benî muxatab. Zaf merdimî vanî “Lîya şima no ziwanî mayo weş û delal bin ra xerepnayo. No çi ziwano şima nusenî!” Kombîyayîşî dîyin de, yew embazî ma yarî (henek) kerd, va “Lîya çowres serrî yo ez vona ‘monga’, şima na ’monga’y ma yew qelem de kardi ‘manga’ ”. Raşt a, zaf çîy prosesê standardîzasyonî de bedilîyênî.

Xebatê ma yew xebata îdîal (voluntarily), şexsî yan zî grûbî ya. Û ser de zî teberî welatî de dest pêkerdo û hema tam nêresa mîyanî şarî ma. Îmkanî ma, dezgeh û sazgehî ma çin î. Nê binge, nê mekteb, nê kitabî, nê radyo, nê televîzyon, nê rojname esto. Ziwanî ma hema ra zî qedexe (yasax) yo. Resmîyet de yew ca de nîno qebulkerdiş. Muqabilî ney dişmen zaf xidar o, zulm û teda zaf a. Dişmenî şarî ma ziwanî xo rê kerdo xerîb. Mektebo verên ra heta unîversîte her çî bi tirkî yo. Bi tirkî radyo, televîzyon, rojname kewtî heta dewan. Dewijano ke rîy mektebî nêdîyo ê zî fîlman, xeberan, heme çî kanalanî tirkan de bi tirkî seyr û goşdarî kenî.

Gelo yew rewşa winasî de bi na xebata hududkerdê ma eşkenî prosesê standardîzasyonî bidî qebul kerdiş û bidî roniştiş? Ma ganî ney ser o hol bifikirî û zaf bi dîqet hereket bikerî.

No semed ra rojevê ma de zaf babetî muhîmî estî la ma vanî hema wext niamo û binge nivirazîyo ke me dest pê bikeri. Mavajî kar (fîîl) nê babetan ra yew babet a. Seke mi cor de zî va kirmanckî (zazakî) de çend şîweyî estî û mîyanî nê şîweyan de ferqî muhîmî estî. Ma nêwazenî zor bidî ziwanî, bêwext û bêbinge gamanî winasîyan bierzî. Çîyo ke ewro mumkun o û yeno qebulkerdiş ma nê çîyan ra dest pêkerdo. Ma bawer kenî ke no metod hîna hol û emnîyetin o. Standardîzasyonî ziwanî sey awankerdişî yew bîna nîyo ke merdim goreyê yew plan û projeyî na bîna virazeno. Standardîzasyonî ziwanî yew prosesa dînamîk a ke tarîxî, sîyasî, cografî, komelkî zaf faktorî na proses ser o tesîr kenî û merdim ganî hesabî nê faktoran bikero.

Ez hem hêvî ken û hem zî bawer ken ke Grûba Xebate ya Vateyî yew karo tarîxî kerdo û kena. Û no kar do bi no hawa (tewir) dewam bikero. Îhtîyacê ma bi ardim û piştgîrîyê şarî ma esta. Grûba Xebate ya Vateyî, 1996 ra nat seba nê hedefan ziwanê ma ser o xebitîyêna, wazena ewro ra pey zî goreyê îmkananê xo bixebitîyo.

Semedo ke no firsat dayo ma, di parçeyanî Kurdîstanî ra roşnvîran, ma û embazî ma yê hewramî, ma yewbînan dî û pîya no konferans viraşto, ez wazen Hukmatî Kurdîstanî yê Herêmî rê û bi taybetî Wezîrî Kulturî (Wezîrî Roşinbîrî) birêz Felekeddîn Kakayî rê û heme dezge û şexsîyetano ke ma rê ardim û piştgîrê kerda, no wesîle ya huzurî şima de pêrune rê sipasîyê xo îfade bikerî.

Wa weş bo kurd û Kurdîstan!

Hewlêr 20.11.2006

Na çekuye winî aseno ke pehlewkî ra yena. Pehlewkî de gav vanê û di manayê xo est ê:

1) Manga

2) Malo gayin, mal û gayî.

Fariskî de gayî rê gavê ner, manga rê gavê made vanê.

Winî aseno ke na çekuye vîyarta ziwananê ewropayican ser zî û îngilizkî de bîya cow (kow).

Ga tîmsalê zaf çîyan o.

-Seba ke pê cite bena û cuwen yeno çarnayene, tîmsalê emegdarîye yo.

-Bi seregiranîye yeno zanayene. Merdimo ke seregiran o, bi halê xo yo û pêşkarê kesî nêbeno; ci rê vanê; sey gayê binê erdî yo.

-Yeno manaya eqmeqîye, kêmaqilîye.

-Tîmsalê xurtîye, hêrs û xezebî yo zî. Quwet û qudretî îfade keno. Wexto ke xezeb ame piro, çi kes nêeşkeno vernîye bigîro...

Gayî, bi hêz û qudretê xo mîtolojîyan de ca girewto.

Goreyê bawerîya verênan, gayê binê erdî est o, dinya estrîyanê ey ser ro vindena.

Gayê asmênî zî est o. Safî hêrs û xezeb o. Destana Gilgamêşî de behs bena; Gilgamêşî gayê asmênî de dayo pêro û zor berdo ey.

Gilgamêş qiralê bacarê Urukî yê demê Sumeran bîyo. Hîrê seyî serrî qiralîye kerda. Zîyade ra quwetin û zorbaz bîyo. Bacar de kam bizewecîyo, şewa verêne o şîyo hetê veyveke. Bacaricî gerreyê ey homayê bacarî Anu’yî rê kenê, vanê Gilgamêşo ke to afernayo, sey gamêşêkê harî yo (Xora nameyê ey ga ra yeno. Ga-mêş cinsêkê gayan o).

Goreyê mîtolojîyê Xîtîtan/Hîtîtan, wexto ke înan ver bi cêrî (cenub) sefer kerdo, nêeşkayê sîlsîlaya koyan ra bivîyarê. A game yew ga/boxe peyda bîyo, koyî eştê estrîyan ver, gedug û gavanan tey de adayê. Bi no hawa ordî xo resnayo Halpa (Heleb) û dengizî (Dengizo Sipî). Helenan/Grekan nê koyan rê Toros vato ke yeno manaya ga û boxeyî. Tirkî nê koyan rê Bin-boğa vanê. Winî aseno ke nê koyî demê Xîtîtan de bi nameyê gayî name bîyê, helenan û tirkan zî o usul dewamnayo.

No zagon mîyanê milletan de vila bîyo. Ewro xeylê şarî ga û boxeyî sey tîmsalê hêz û quwetî qebul kenê.

Sera-serê dinya de yew şimitek (çîyê şimitene) est o. Ci rê vanê şimitekê enerjî. Hêz û quwet dano merdimî. Nameyê xo yo tîcarî Red Bul o. Yeno manaya Gayo Sur.

Taximêkê basketbolî yê Dewletanê Yewbîyayeyan (Amerîka) est o: Şîkago Buls. Yanî, ga û boxeyê Şîkagoyî(!) Nê taximî ga û boxe xo rê sey totemî weçînayo.

Wextêk ra Tirkîya de futbolbazêk est bî: Hakan Şükür. Merdekî weş kay kerdêne. Azerbaycan de yew rocnameyî ca dabî xurtî û hêginîya ey, serê xebere de wina nuştbî: Bosphoros Öküzü. (Bosphoros boxazê Îstanbulî yo, Hakan Şükürî o wext taximêkê Îstanbulî de kay kerdêne)

Mîyanê zazayan de gayo sîya yeno manaya xurtî û çustîye. Vateyê goynayişî/pesn-dayişî yo. Tayê kilamanê dêrsimican de, înanê ke ceng de weş dayo pêro, seba ci gayê min o sîya! vacîyeno.

Eno roman serra 2023 de hetê Weşanxaneyê Avesta ra çap biyo. 198 rîpelî yo. Roman semedo ke biyaneyê ke heyatê Muradî û dapîra ci de qewmîyayê de behs beno, ma eşkenê vacê ke eno roman yew romano bîyografîk o. Roman de sanikî ke miyanê şarî de yenê zanayiş zî estê. Wexto ke zimistan de domanî keyeyê dapîra Muradî Seyrê de yenê pêser, dapîre înan rê sanike Pîre û Pisînge û sanika Pepûke vana. Enê her di sanikî sewbîna reng danê roman î.

Roman dewa Çewlîg Madîya, Hamburg, Berlîn, Schwerin, Diyarbekir, Dara Hênî de vîyareno. Nuştox wexto ke behsê enê cayan keno, bi yew hawayo serkewte enê cayan teswîr keno.

Roman de destpêk de behsê hewnê dapîra Muradî Seyrê beno. Seyrê hewnê xwu de hevale xwu Martê vînena. Martê miyanê awe lêle de veng dana Seyrê. “Seyrêê hevalê ez ha mirena, ti çira vindena Seyrêêê!” Seyrê miyanê dewa Madîya de yew cînîya zanaya, mequl û wayîrê hurmetî ya. Her kes aye rê hurmet keno. Naberdê aye zî yew merdimî ra teber her kesî dir baş o. O merdim zî Meh Key Ebasî yo. Çimkî bi goreyê aye Meh Key Ebasî bibi sebebê tornê aye Muradî û tayê merdimanê bêguneyan.

Kitab de Murad derheqê ena mesela de wina vano “ O wexto ke koyan de, dewan de pêkewtişî zaf bîyêne û awe tewr lêl bîye ez dek û dolaban ra bêhay nişka sey yew maseyî kewîyabîya serê olta û girewîyabîya nezaret. Nê çîy heme semedê bêbextîya Meh Key Ebasî ra bîy ke, derdê ey mêrdeyê ema mi bî. Ey o xo rê dişmen dîyêne. Çira wina kerdêne? Çunke ey û embazanê xo esrar romitêne û waştêne ke mêrdeyê ema mi Weşcayiş xal Feyzî hêgayê xo bido înan, la ey no qebul nêkerdêne. Heto bîn ra ez zî pê hesîyabîya. Weşcayijan reyde ma vera înan vindertî û ma gerrêyî înan kerdbî. Aye ra wina ma rê xayîntî kerdêne.” Murad dima zî Egîd Efendî û embazê ey Abdî reyde lej keno. Behdo zî ewnîyeno ke edî tirkîya de huzurê ey nêmendo dano piro şino Alamanya. Alamanya de Haym de, keyeyê penaberan de behsê heyatê xwu keno. Behsê kekê Dapîra Muradî Dengbêj Filîtî kenê. Dengbêj Filît yew merdimo bêveng û zerrîtenik o. Qet nêzewecîyabi. Haweyo ke yeno zanayiş, Dewleta Osmanî o seba Herbê Yewinî bena eskerîye. Ageyrayiş de xwu dana îlim û îrfanî ser. Wexto ke kilamanê xwu vano, merdim zano ke yew dejo giran anceno.

Roman de yewna karekter zî Dilşa ya. Dilşa waştîya yê Muradî ya. A û Muradî Alamanya da yewbînan nas kerdbi.Hurdî zî welatê xwu ra dûrî bi. La nika xerîbeyî de yewbînan rê bî waştî. Dilşa şarê Palu ra ya. A û Murad rojike Schwerin de şinê yew restorant de ronişenê. Murad aye rê her tim behsa dapîra xwu, çemê Muradî keno. Wexto ke menu yeno çimê Dilşa gineno menu ra murizê aye tirş beno. Murad sebebê ci pers keno. Dilşa zî ey rê behsê dapîra xwu kena. Dapîra Dilşa yew şewe keyeyê înan de serê sofrayî de masîyan vînena. Dapîre nişa ra hêrs bena çîyêk nêwena û ageyrena şina odaya xwu. Dilşa nêeşkena yew mehna bida enê dirumî. Pîyê xwu ra sebebê heredyayişê dapîre pers kena. Kitab de Pîyê Dilşa cewabê enê persî wina dano “ Ax cana m’ ez se vajî? Pîrika to hema new serre bî, pêro keyeyê aye kişîyayê. Aye zî pa înan a gênî serê yew zinarî ra erzenê royê Muradî.” Dewam keno vano “ Pîyorê keyeyê aye; babîyê, dadîya aye û wakila aye mirenê. A tena birîndar monena û badê cû bi destê apê min o kalikî Tucar Kerimî yena xelisnayiş.” Dilşa wexto ke sebebê enê zilmo ke bi keyeyê dapîra aye biyo pîyê xwu ra pers kena, pîyê aye vano ke “Çimkî keyeyê pîrîka to Armenî bî.”

Dilşa dewamê qiseykerdişê xwu de pîyê Dilşa derheqê pîrîka Dilşa de çîyê ke Dilşa ra vatîbî Muradî rê behs kena, Murad mat maneno. Çimkî eynî çîyê Dapîra Muradî zî Muradî ra vatîbî. Murad qiseykerdişê Dilşa ra veceno ke Pîrîka Dilşa Martê hevale Pîrîka Muradî Seyre bi xwu ya.

Murad bedê des serran ageyreno welat. Xwura dapîra ey her tim rayîrê Muradî pawêtêne. Murad wexto ke ageyreno welat teyare ci Diyarbekir de royeno. Roja bîn zî şino Dara Hênî û uca ra zî şino dewa xwu Madîya. Wexto ke dewe de benê o û dapîra ey têdir şinê serê Tuyêra Zîyare. Xwura zaf bîrîya dewa xwu kerdêbî. Wexto ketêdir şinê seyrangeh, dapîre Muradî ra persê Dilşa kena. Vana kam a, kamca ra ya? Murad zî vano “ Uca ra ya.” Belê Dilşa eslê xwu uca ra Torna Tîgranijon a. Keynayê qijkekyê Sarkîsî ya. Enê vateyî bibî sebebê matbiyayişê dapîra Muradî. Dapîra Muradî her çikas tewr vernî bawerîya xwu bi enê qalanê Muradî nêkero zî wexto ke Murad bi teferûat behsê keyeyê Sarkîsî û ê Armenî bîn ke ameyê kiştiş kerd, aye zî o tasdîk kerd.

Dapîra Muradî va “ Felek ti sarêy xwi biwerî. Himm, aye ra timûtim dekewtêne hewnonê mi. Ax Martê min a zerenca birîndare, leteyê cigera mi! Destê xwi mîyonê royî ra derg kerdêne, vatêne hewarê mi Seyrê! Nomeya ci Derdî bîy, oy ez bimrî!”, “Gurêy Allayî, pîlê pîlon o. Muradê mi tîra girewt berdî tornê Martêya mi het. Mi zî vatêne qey Marta mi merda, ti nêvonî çim keskê aya, Muradê min o dûrî mendîyê mi rê kerda waştî û emrê min o axirî de mi rê kerda yow dîyarî, Henzar bar tu rê şikir ya Homay.”

Dapîra Muradî Seyre uca de yewna sir Muradî dir bare kena. Dengbêj Filît wexto ke hema keyeyê Sarkîsî nêmeybî kiştiş, o û waya Martê Yeraz yewbînan ra hes kerdêne. Hema newe yeno zanayiş ke Dengbêj Filît wexto ke herb de yo waştîya ey semedo ke ameya kiştiş cokêna o zî edî dekewto halo tenatîye. Fek dinya ra veradayo û heta peynîya emrê xwu zî nêzewecîyeno.

No hewte ez şima re qale wendegehan de hêrîşkarîye bikerî. Na mewzu nika rojev de ya. Nê rojan de epey ma çîk dî, zerrî ma bî teng û ma zaf bî qehirîyay. Venî sewreg de badî meraş de di wendegeh de hêrîş bi.Zafî wendekar û mamoste merdî û bîyî birîndar. Herişkaran hurdî zî wendekar bî û ayî wendegeh de wendeyî.

Nika ma wina bifikrîye.

Çi semed? ....Qey?

Xeta ha qam da? Çi semed no tewir bi.Ma gedan xo erşawenî wendegeh ma vanî va bivanî, însanan ra bibe feydelî,va dareverî xo rê bibe sey çilay û biberiqî.

Çi heyfo ke no tewr nebeno lewra çi ko xelet esto.Pergalî ma de yew kemîtey esta.Wendegehan ma de yew problem estê.Problem zafî ez kam vacî kam nêvacî.Ti destî xo berzî ça destî to de maneno.

En venî ma va pergalî awrupa raşto ma etya dî xeta kerd lewra bi nizdi se serrî ma pergalî awrupa teqlit kenî.Ez tima tim vana ma sey şarî awrupa nîye gere ma yew pergalî newe virazi.No pergalî nêbedelîyo ma hema zafî probleman vînenî.Wendegeh ma de yew gede xo nêvineno wendegeh ma de yew gede nêbeno pîl,perwerde nêvineno çimkî xeta pergal da.

* En venî gere no pergal bibedelyo yew pergalî newe elzemo dima gere mamosteyî sey no pergalî perwerde vînî badî zî wendekarî bibedelî.

* Mamoste nêeşkeno wendekaran ra vacî ney çimkî terseno ke gerre yî beno.Ti wextîk dest mamoste giredî gede zî her çî keno û vano qey raşta.

* Perwerde de tima tim serrî ferdîyetey de vindeno ma gere eno bibedelnî ma serrî cematkî dir vinderî û gere herûnde ez ma bişuxulne.

* Perwerde de ma ca bide kaykerdiş ewro zafî wendegeh de cayî kaykerdiş çînyo zerrî bexçeyî wendegehan de yewna wendegeh virazyayî no xetaya mi zaf ca de zî vato la nêbedelyay.Zanyar sigmund fruyd vato ke "ti cuyeyî gede de kaykerdiş vecî peynîde çîk nêmaneno" ayî semed ra keykerdîş zaf muhîmo.

Ez kilmkî vacî probleman ma zafî ma heyan destî ma rê bero ma ke binuse.

Weşîye de bimanî.

ZAZAKÎ NEWS - Cemal Sureya, (1931 Erzîngan - 9ê Çeleyê 1990î Îstanbul), şaîr, nuştox û açarnoxê (çarnoxê) edebîyatê Tirkî yo. Şîîra Tirkî de têgêrayîşêko modernîst o ke sey Dîyînê Neweyî (İkinci Yeni) name beno, Sureya rayberîya ci kerdo. Ey ceribnayîşanê xo yê şîîre yê verênan mektebo mîyanên de kerd la xebatê ey yê şîîre yê esasî serranê unîversîte de dest pêkerdî.

Teberê kitabanê ey yê şîîre yê bi nameyanê Üvercinka (1958), Göçebe (1965), Beni Öp Sonra Doğur Beni (1973), Uçurumda Açan (1984), Sıcak Nal (1988), Güz Bitigi (1988) û Sevda Sözleri (1990) de; ey tewiranê (tür) ceribnayîş (deneme), rexne (eleştiri), rojane (günlük) û antolojîyî de zî eserî nuştî. Eseranê xo de temayê ke tewr zêde giranîye daya ser, eşq (heskerdiş), cinîye, tenyayîye, rexneyê sosyalo-sîyasîyî, merg, fikrê homayî, portreyî û poetîkaya manzûma yê. Aya bîne, ey Fransizkî ra çewresî (40) ra nêzdî kitabî açarnayî (çarnayî) Tirkî. Kitabê ey Onüç Günün Mektupları (1990) ra teber qet yew nuşte yan zî şîîra ey bê ke kovar û rojnameyan de weşanîyo, nêbîya kitab. Sureyayo ke wayîrê vînayîşêkê dunya yê sosyalîstî bî, kovara Papirüsî veta û teberê eşkerakerdişê vînayîşanê xo yê edebîyan de na kovare sey yew roşnvîrî semedê mojnayîşê fikranê xo sey yew hacet xebitnaya.

Keyeyê ci û cûyê) ey

Sureya mîyanê keyeyêkê Kurd-Zazayî yê Elewîyî de ame dinya. Keyeyê ey rîyê Serewedaritişê Dêrsimî ra mecbûr mendo ke Erzîngan ra koçê Bîlecîkî bikero. Sureyayî memurîya dewlete zî kerda. Sureyayo ke çar rey zewicîyayo, nînan ra teber "Üvercinka" û Tomris Uyare zî tede xeylêk kesan dir têkilîya xo viraşto. Heyatê xo yê hunerî de xeylêk mexlesî xebitnayî. Wexto ke ey nameyê "Cemal Süreyya"yo ke domanîya xo de dabi xo xebitnayêne, kewt yew îdîa û peynîya na îdîa de herfanê xo yê "y"yî ra yew eşt (vet). 9ê Çeleyê 1990î de rîyê komaya şekirî ra wefat kerd. Cenazeya ey 11ê Çeleyî de Camiya Şîşlîyî de nimajê perojî ra dima Goristanê Kulaksizî de ameye definkerdene.

Xelatê ke girewtê

Bi kitabanê ke nuştê, 1959 de Xelata Şîîre ya Yeditepeyî (Üvercinka), 1966 de Xelata Şîîre ya Sazgehê Ziwanê Tirkî (Göçebe) û 1988 de Xelata Şîîre ya Necatigilî (Sıcak Nal û Güz Bitigi) qezenc kerdî. Kovara Kitap-lıkî semedê serrgêra 75ine ya awanbîyayîşê Tirkîya 1998 de "Lîsteya 75 Serran de 75 Kitabî" amade kerde û Sureya bi di kitabanê xo (Üvercinka û Sevda Sözleri) na lîste de ca girewt. Aya bîne, eserê ey Aritmetik İyi Kuşlar Pekiyi yo ke domanan (tutî) rê nusîyayo û dima bîyo kitab, lîsteya 100 eserê bingeyênî ya Wezaretê Perwerdeyîya Mîllî yê Komara Tirkîya de rêza 30ine de ca girewt. 1991 ra nata hetê Komeleya Kultur û Hunerî ya Cemal Sureyayî ra Xelata Şîîre ya Cemal Sureyayî yena dayene.

Camîya Pîle

Cadeyê Gazî de weverê Xanê Hesen Paşayî de ca gêna. Anatolîya de camîya ewline ya, Elemê Îslamî de sey pancin Harem-i Şerîf yena qebûlkerdiş.

Ewilî dewrê Paganan de yew mabet bîya, dima ra bi nameyê Mar Toma sey Dêre ameya xebitnayîş. Wexto ke serranê 639î de kewena destê Mislimanan û bena camî, nameyê aye beno Cami-i Kebir.

Camîya Pîle her dem de muhîmîya xo pawite. Nika zî Amed de camîya en muhîmin a sey zîyare yena vînayîş. Semedo ke camî de çend rey şewatî vejîyayî û nê şewatan de zerar vînaya zaf rey restore bîya. Restoreyo en pîl serranê 1091î de demê Selçukîyan de bîyo. Dima ra hetê Sultanê Selçukîyan Giyaseddin Keyhusrev, Sultanê Artuklîyan Melik Salih, Sultanê Akkoyunîyan Uzun Hasan, Padîşahê Osmanîyan IV. Mehmed ra serranê 1975-1977î de ameya restorekerdiş. Kullîyeya Camî de rêça her demî esta.

Çar hetê camî semedê çar mehzebê Îslamî ameyê cîyakerdiş. Roja ma ya ewroyîne de Hanefî û Şeîfî cîya-cîya mekanan de îbadet kenê. Cayo ke nika tede Henifî îbate kenê esasê xo de verê cû sey Dêre ameyo xebitnayîş û Dêre ra açarîyayo camî. Camîya pîle hetê mîmarî ra manena Camîya Emeviye ke Şam de ya. Orteyê camî de mîyanê demiran de yew saeta tîje esta. Na saete goreyê rîvayetan ra hetê zanayoxê kurdan El Cezerî ra aneya viraştiş. tay çimeyî zî vanê dewrê Romayan de ameya viraştiş..

Camîya Palo

Cadeyê Melîk Ahmetî ser o kuçeyê Kara de ca gêna. Camîya Palo seserra 15ine de hetê Hukumdarê Akkoyunîyan Uzun Hasanî ra ameya viraştiş.

Minare, hetê Vakurûrojhilatî de ca gêna. Kiştêka kaîdeyê Minare bi kerrayanê sîya yê bazaltan û kiştêka ci zî bi rengê zerd-sipî ameya piştiş.

Qaso ke yeno avtiş demê viraştişê Minare de semedo ke dorûverê Amedî ra vilikê boyinî bi qantiran ardîyayê, camî ra tira vanê camîya “Miskline” zî. Naye ra minare ê wextan de mîyanê qilifêk de ameya muhafezekerdiş û tenya roja îne no qilif yeno akerdiş û boyêka weşe vilayê dorûverî bena. Corê kaîdeyî de yew kitabe ser o nuşte esto. Kitabe ra heta sereyê minare bi şeritan susê geometrikî estê.

Minareya Çarlinge, Camîya Şêx Mutahharî

Serranê 1500î de hetê Sultanê Akkoyunîyan Kasım Beyî ra dîyaya viraştiş. Semedo ke na camî mezelê Şêx Mutahharî ser o ameya viraştiş tira vanê Camîya Şêx Matarî.

Camîya Şêx Mutahharî de çîyo en muhîm mirane ra. Mînareya Çarlinge çar lingan ser o vinderna û Anatolîya de yew nimuneyê aye çin o. Çar lingê aye çar mehzebê Îslamîyetî temsîl kena. Mînareya ke çarlingan ser o ya zî Dînê Îslamî temsîl kena. Minare, hetê vakurûrojhilatê camî nde ca gêna û mîyanê rayîrî de ya. Mînareya ke semmtê Balikçilarbaşi de ya hetê her kesî ra yena zanayîş.

Camîya Qerşunine – Camîya Mehmet Paşayo zimbêlin

Hem sey Medrese hem zî sey hemam a. Demê Osmanîyan de hetê Walîyo en ewilin Mehmet Paşayo zimbêlinî ra serranê 1516-1520î de Dêra Surp Theodora yê Ermenîyan (Surp Toros) ra açarîyaya camî.

Mîyanê Kuçeyanê Fatihpaşa, tay wetê Camîya Nasuhpaşayî de ca gêna. Xususîyetê Camî yo en pîl qubeyê aye qerşunan ra ameya viraştiş. Semedo ke qubeya ci qerşunan ra ameya viraştiş mîyanê şarî de tira vanê Camîya Qerşunine.

Semedo ke Mehmet Paşayo zimbêlinî wîlayetê Amedî û xeylê cayê bînî bi ardimê Îdrîs-î Bedlîsî destê Safevwîyan ra girewto unvanê "Fatihpaşa" girewto. Camîya ke daya viraştiş rê zî vato camîya Fatih Paşa. Minareya camî hetê vakurûrojhilatî de ya û dusyayeyê camî ya. Ber vejîyeno hewş û minare silindirik bir yapıya sahip olan minare, sarımsı taşlarla örülü.

Camîya Melek Ahmed Paşayî

Camîya Melek Ahmed Paşayî ke eserê Mîmar Sinanî ya dekewtişê Berê Riha de çepê Cadeyê Camîya Melek Ahmedî de ca gêna; Yew embar ser o merdim şono mîyanê camî. Cami, mabênê serranê 1587-1591î de hetê Amedij Melek Ahmed Paşayî ra ameya viraştiş.

Semedo ke hetê rojawanî ra berê xo tonozu yo û hetê rojhilatî ra berê xo sey tac a camîyanê bînan yê bajarî ra cîya ya. Yew pacaya ci ewnîyena Vakur yew pacaya ci zî ewnîyena rojhilat. Binê qubeyan de çar hetê camî bi pacayan ameyo piştiş. Xususîyetê camî yo bîn zî bi çînîyanê kehenan ameya piştiş. Nê çînî zaf weş ê û eleqeyê her kesî ancenê.

Camîya Behram paşayî

Camîya Behram paşayî ke demê çiraxtîya Mîmar Sînanî de, seranê 1564 -1572 de virazîyaya, hetê Walîyê Amedî Behram Paşayî r dîyaya viraştiş..

Taxa Zîya Gokalpî, kişta Banê Dengbêjan de ca gêna. Na camî zî dewrê Osmanîyan de ameya viraştiş û zaf namdar a. taybetî dekewtişê mukarnasin, çilehaneyê ci û awanayîya direvakine eleqa ancenê. Camî yew qubbe ya, dorê aye bi nişlanê kemerinan ameya piştiş. Mîyanê her nişleyan de yew paca esta. Pacayî zî bi asinan ameyê piştiş.

Mîhrabê camî û minberê ci mermerin ê, mîhrap zî tede dêsê camî bi çînîyanê kewe ameyê xemilnayîş.

Camîya Îskenderpaşayî

Na camî zî dewrê Mîmar Sînanî ra menda. Taxa Îskenderpaşayî, kuçeyê Telgrafhane de ca gêna. Îskender Paşayo ke serranê 1551 de Amed de 14 serrî wezîfe kerdo hetê ey rê ameya viraştiş.

Merdim eşkeno beranê Vaşurûrojawanî û berê Rojawanî ra bikewo mîyanê camî. Tem orteyê camî de yew çinarêre esta. Bajurûrojhilatê Camîya Îskenderpaşayî de, zîyara torinê Îskender Paşayî esta. Na zîyare yew qubbeyîn a û çar goşeyê ci sey kemeran ê. Cayê cematî bi panc kemeran serê çar sutunan ameyo înşakerdiş.

Camîya Alîpaşayî û Medreseya ci

Camî, Cadeyê Turistîkî, taxa Alîpaşa de ca gêna û mabênê serranê 1534-1537 de hetê Walîyê Amedî Hadim Alî Paşayî ra ameya viraştiş.Na camî zî hetê Mîmar Sînanî ra ameya viraştiş. Cayê Şeîfîyan zî dima ra serranê 1769-1770 de ameyo viraştiş. Heto bîn ra kullîye de Medreseya Alîpaşayî, zikirxane, hemam û orteyê hewşî de yew şadirwane esta. Minareya Camî bi kerrayanê sipîyan ameya piştiş. Cdêsê camî bi kerrayanê bazaltî ameyê viraştiş.

Medreseya ke Rojawanê Camî de ca gêna, yewqat a û çargoşe ya. Raşt û çepê hewşî de vernîya înan de eywanî tem panc ode estê. Vakurê hewşî de mescîta heştgoşe ca gêna. Zemanêk verê cû tîya de derse ameya dayîş. Medreseya ke yew dem sey banê veradayeyan ameya xebitnayîş, ewro dîyaya Qeymeqemtîya Sûrî.

Camîya Hz. Suleymanî

Camîya ke semtê Îçkale de kişta Sûran de ameya awankerdiş mîyanê şarî de tira ‘Camîya Hz. Suleymanîû Camîya Nasirîye’ yena vatiş.

Wexto ke bajarê Amedî hetê mislimanan ra ame girewtiş 27 sahabeyî tîya de ameyê definkerdiş. Dima ra tîya sey cayê îbadetxaneyî ame xebitnayîş. Goreyê kitabeyo ke corê camî de yo ra, na camî mabênê serranê 1156-1179 de dewrê Nisanogullarî de hetê Ebul Qasimî ra ameya viraştiş. onca goreyê rîvayetan ra ba camî hetê hukumdarê Merwanîyan Nasruddevleyî ra ameya viraştiş û aye ra tay kesî tira vanê Camîya Nasirîye. Na meqbere de 2 berê tarîxî ke vejîyenê hewşê camî estê. kişta camî de mezelê sahabeyan esto. Semedo ke mîyanê şarî de uca sey cayê sahebeyan yeno zanayîş roja panşeme û îne camî hetê şarî ra yena zîyaretkerdiş.

Camîya Nebî

Cadeyê Gazî ser o ya û kişta Meydanê Şêz Saîdî de ca gêna. Canî kerrayanê sipî û sîya ameya viraştiş serê ci de sey piramit yew qubbeyo pîl ameya girewtiş.

Semedo ke Minareya ci ser o kitabeyê ke, Hz. Muhammed ra behsê "Kaal-en Nebiy" beno tira vanê Camîya Pêxamberî. Dewrê Akkoyunan de seserra 16ine de ameya viraştiş. yeno fehmkerdiş ke, serranê 1530 de hetê qesabo Amedij Haci Huseyinî ra sey xeyrat ameya viraştiş. Dorûverê Camî bi kerrayanê sîyayan ameyo piştiş. Hewşê ci hîra yo û bi bazaltê sîyayan ameya viraştiş. mînareya camî serra 1960 de cayê ci ra ameya vetiş û newe ra ameya viraştiş. Minare bi planlê çargoşe, yew şerefeyin a.

Afsaneyê 27 Sahabeyan

Demê Murtaza Paşayî de meqberdarê sahebayanê şehîdan Şêx Muhyiddin Efendî bîyo. Meqberdar her şewa panşemeyî şino mehzenê cenazeyanê şehîdan. Wexto ke şino vernîya şehîdan bi destê xo gonîya înan bi peme keno pak.

Şêx Muhyiddin Efendî rojêk mîyanê suke de bi xemgînî şino û yeno. Demêk badê cû yew rîsipî vejîyeno ey vernî û pere dano ey. Meqberdar bi ê pereyan peme gêno û keno ke gonîya şehîdan bikero pak. Serê Şehîdan de ortîya ke hetê Murtaza Paşayî ra ameya newekerdiş esta.

Meqberdaro ke heta a roje serê cenazeyan anêkerdo meraq keno û ortî hewanano. La vîneno ke rîsipîyo ke suke de pere dayo ci mîyanê mezelî de yo. Meqberdar terseno û beno sey ker û lal. Wexto ke na hedîse yena eşnawitiş hinî gonîya şehîdan zî nêna rişnayîş. Demêk badê cu bero ke vejîyeno mahzenî bi dêsan yeno padayîş.

Nika bero ke vejîyo no mehzenî çin o û kes nêzano ke bero kehen kam ca de yo. Nameyê nê şehîdan demê Murtaza Paşayî de kitabeyan ser o ameyo nuştiş û wina yo:

Reis-i cumledir Sultan Suleyman

Birayê Ridvanî Mesud ey can

Beşîr û Hazma, Amr û Şabe, Sabî

Di Zeyd, di Halid, yew Numan

Di Muhammed, Abdullah uçdur

Di Hasan nam, yew Kabî Zişan

Fudayl u Malîk û Fabr û EbulHamd

EbîNasr û Magirê eyle izan.

Avaşîn Yılmaz

1. DESTPÊK

Vateyê verênan, wextê verênan ra heta ewro ciwîyayişê komelî ra nesilîyenê û virazîyenê. Inê tewirê edebîyatê şarî, ciwîyayişê komelî ra, şeklê ciwîyayişê komelî ra dûr nînê krîtîk kerdiş. Vateyê verênan tecrubeyê çand seyî serran xo mîyane de îhtîva kenî. Ê, hîs, fikir, bawerî û kultirê yew komelî eşkera kenî. Semedo ke vatoxê înan belî nîyo, anonîm ê. Qerekterê yew komelî zî vateyê verênan de belî beno. Xulasa semedê yew komelî şinasnayişî ra vateyê verênan, wasitayêk muhîm ê. Yew komel eke cotkarî keno, zafê vateyê verênanê inê komelî zî cotkarîye sero benê. Eke yew komel kişta deryayî de roşeno û tîcaretê maseyan keno, vateyê verênanê ay komelî termanî deryayî îhtîva kenî.

2. PÎRANÎ DE VATEYÊ VERÊNAN

Ma cêr de goreyê babetanê ci vateyê verênan hîrê tesnîf kerdî. Labelê kê şinê inê tesnîfan bizêdnî. Vateyê verênan ke cêr de mi sey nimûne dayî ra tayêne mi arî kerdi, tayêne zî mi kitaba Malmîsanijî ''Folklorê Ma Ra Çand Numûney'' î ra girewtî. Ê ke mi arî kerdî kişta înan de perantezi mîyanê de MAK(Mi arî kerdî) nuşte yo.

A. Tesnîfo Ewilîn

Pîranî de semedo ke komel zafanê cotkarîye û heywantîye keno, zafê vateyê verênan wîna motîfan îhtîva kenî: Dare, hêga, sindor, cite, cuwen, paletîye, vaş, bize, manga, ga, golik ûsn. Cêr de ma ino îzahatê xo rê wareyê pîranî ra tayê nimûneyan danî û inê vateyê verênan hetê mehna ra krîtîk kenî:

a. Margirewte herinda resnî(kendîl) ra terseno. (MAK)

Keso ke mar ey dano edî herinda resnî ra zî terseno. Çimkî herinda resnî zî mar manena.

Bitirkî: Sûtten agzi yanan yogurdu ûfleyerek yer.

b. Kîbareyi gayê citî rê nêmanena. (MAK)

Ê ke wesfeyê xo nêanê ca miheqqeq heqê ci danî.

c. Oyo ke elbon virazeno, qulpan(çelman) zî pakeno. (MAK)

Keso ke aqilê xo de projeyêk virazeno, goreyê ay proje hedrayîya xo zî keno.

Bitirkî: Mînareyî çalan kilifini hazirlar.

ç. Mi cita xo kerda, nêreyê xo leqnayo. (MAK)

Mi wesfeyê xo ardo ca. Oyo ke bara mi kewto mi kerdo. Ez rehet a.

d. Ma herê xo sermitnayo, boçe de verdayo. (MAK)

Ma qismê mûhîm yê karê xo qedenayo, qismêko sivik de vindertî.

Bitirkî: Yûzdûk yûzdûk kuyruguna geldîk.

e. Pê estorê şarî kê espar nêbenî.

Pê malî şarî kê yew ca nêresenî.

ê. Qurreyeyi gayê citî rê zî nêmanena.

O yo ke qurretî keno kam gam bibo ko heqê a qurretîye bido.

f. Biza ke biza heta ke cayê xo dûz nêko nêrakuwena.

Her kes gerek goreyê layiqê xo têwbigeyro.

Kê şinê wîna nimûneyan xeylek bizêdnî. Tene wareyê pîranî de ney, pêro wareyanê kirdan de semedo ke debara înan pê cotkarîye û heywantîye beno, vateyê verênanî înan tewr zaf inê wirdî babetan ra motîf û terman îhtîva kenî.

B. Tesnîfo Diyin

Kirdan mîyanê de semedê cinîkan ra zî xeylêk vateyê verênan estî. Înan ra zafê cinîkan kêm aqil û kemanê danê şinasnayiş. Her çande qebul kerdiş zehmet bibo zî komelê kirdan mîyanê de cinîkê yew game camêrdanî ra tapa menda ya.

Wîna zafê vateyê varênanî de cinîkê wîna îzah bîyê: Zaf qal kenî, aqil sivikî, nêzanî debara keyî bikerî. Tayê nimûneyî:

a. Cinî bî kuarî, kelle berd da Eyşê Farî. (MAK)

Cinî wayirêk meqamî bîya, karê nêbeye û nebaşî kerdî.

b. Aqilê cinîyan keşa înan de yo, wexto ke wardenî rişeno. (MAK)

Cinîkê bêaqil ê. Riyê ino ra kê gerek zaf ehemîyet ndî vaetyanê înan.

c. Cinî kê ezîz zî kena rezîl zî kena.

Ina vateyê verînan tirkî de zî eyn şekil de est a. Her çande tîya de cinîke, hem baş hem zî nebaş hetanî ra tesvîr bibo zî peynî peyen de mehnayêka nebaşi fehm bena.

ç. Cinî zî nême bena, mal nême nêbeno/ Wa cinîya kê ortax biba wa malê kê orta nêbo.

Her çande tîya de çîyo ke qest beno nebaşeya ortaxîyeya zî, cinîke sey çîyê ke bêmûhîm ameya tesvîr kerdiş. Binê inê vateyê verênan de mantiko nebaş û tapamende esto.

d.Cinî çande raşt biba zî sey vaştirî çewt a.

Çandê kêm bibê zî tayê vateyê verînan de cinîkan rê mehnayêka pozîtîf wenîya ya. Nimûne:

Cinîya dewe, dest û polê camêrdê xo ya: Her çande pozîtîf biasa zî ina vatêyê verênan de zî cinî sey parçêyê camêrdî hesibîya ya.

C. Tesnîfo Hîreyin

Ino tesnîf de ma vateyê verênanî pîranî de armenîyan sero vindenî. Seke ma pêro zanî jenosîdê 1915î ra ver wareyê pîranî de xeylêk armenîyê ciwîyaynî. Hem merkezê pîranî de hem zî dewanê pîranî de. Kirdî û armenîyê çand sey sere pîya ciwîyayî. Ino zî sey sewbina zafê çîyan, tesîrê vateyê verênanê kirdan zî kerdo. Wexto ke ma inê vatêyê verînan ra ewnîyenî, armenîyê xebatkar, cîhat û dewlemend ameyê tesvîr kerdiş. Ino tesadûf nîyo helbet. Cîhatî û xebatkarîye armenîyan malumê ma hemîn a.

a. Armenî va, kê çand roj betal bîyê, kê ande roj zî veyşan benî.

b. Armenî va, lingî pize çarnenî.

Seke şima inê wirdî nimûneyan de zî veynenî tîya de vatoxê vateyê verênan, vatişê armenîyêk neql keno. Yanî wayirê vateyê verînan esil bi xo armenîyêk o.

c. Bixebetî sey armenî, biweri sey mîrî.

Tîya de hewna xebatkarîye armenîyan tesvîr bîya.

d. Armenî va wa aqilê peyen yê kurdî mi de bibo, wa çîyêkê mi çinê bo. (MAK)

Semedo ke aqilê kurdî, tewr peynî de wexto ke heme çî qewmîya yeno sereyê ci ser ina vateyê verênan vacîye ya. Cîranê kurdan armenîyan ino ferq kerdo û ina qale vata.

Çimeyê Nuşteyî: https://koyohewtin.blogspot.com/

Teber de şewêka wisarî, şewêka honik a. Vilî akerdî, boya înan ver merdim pê keyfweş beno.

Sey her şewe emşo zî ez saeta xo de ameya cayo ke ez tede xebitîyena. Gama ke ez yena xora zaf kes çîn o zere de. Kesê ke şan de pastaxane de xebitîyayê karê xo qedînayê û şîyê. Înan ra yewêk paweyê mi vindeno, ez ke ameya çilayanê zêdeyan padano, hesab teslîmê mi keno û şino. Nobeta mi şewe saete 12.00 de dest pêkena û saete 06.00 de qedîyena. Şewe 5-6 muşterî estê yan çin ê. Xora roniştiş çin yo. Tena eke zerra înan şoro şîranî yenê, ez înan rê kena pakêt, dana ci û şinê. Mîyanê înan de nêmeyê xo xora serxoş ê. Xora a saete de çi karê kesêkê normalî esto teber de!

Tabî derdê serxoşan nêancîyeno. Zaf lez hêrs benê. Ayra ez înan rê weş muamele kena. Senî ke yenê ez vana “Ka ez to rê yew şîranî îkram bikî.” Ez bi çatala plastîke yew piran beqlawa dana ci, awêk zî ser o dana ci. Şikir hetanî nika mabênê mi û serxoşan de minaqeşeyêk yan pêrodayîşêk nêvejîyayo. Mi ra ver keso ke cayê mi de nöbete girewtêne tim înan dir pêrodayîş kerdêne.

Tena a roje yewêk destê ey de şûşeyê bîra ame zere ke bîra destê ey ra gina waro şûşe şikîya. Mi va “Ti qet xem meke, bê piranêk beqlawa biwer.” Medimî qebûl nêkerd va, “Ez gere tîya bikerî pak.” Mi yew kincê vîleda da ci kewt mîyan. Guya kerdêne pak la her ca kerd lêşin!

Gama ke şefeq dîyeno ez çend tepsî pogaça, çoreg û pîzza erzena firne û pewjena. Gama ke ê firine de yê ez da 30-40 heb sandivîçan zî virazena. Mabênê saete 04.00 û 06.00 personelê ma Sezgîn yeno. Karê pewtişî êdî ayîdê Sezgînî yo. Personelê bînî saete 06.00 de yenê. Semedo ke ez çend saetî pastaxane de tena manena ez wazena Sezgînî dir tay qisey bikî. La o qisey nêkeno. Sey kerra yo cara. Mi verî vatêne qey mi dir tena qisey nêkeno la gama ke personelê bînî zî yenê înan dir zî qisey nêkeno. Muşterîyê ke yenê înan dir zî qisey nêkeno. Xora eke muşterî bêrê ma vanê, şima xeyr ameyî, gama ke şinê ma vanê, efîyet bo, oxir bo. La Sezgîn çîke nêvano.

Çorekanê xo erzeno mîyanê kaxidê keseyan, badê erzeno poşêt, pereyan gêno. Hendê… Yew vateyê verênan “Kerkince ra vajîyayo ti ha sera şina? Vata “ez hendê zana” Sezgîn zî hende zano galîba.

Labele ez qisey kena. Heyîya mi nêna çunke. O qisey nêkero zî ez ge sîyaset ser o, ge ekonomî ge zî edebîyatî ser o qisey kena.

Mesela şewa bîne; Televîzyon akerde bi. Îranî pê dronan û fuzeyanê balîstîkan eştbi dewleta Îsraîlî ser. Çimê pêro dinya nê şerî ser o bi. Pêro televîzyonî weşano zindî de bî. Îran 40 serrîyo ke Îsraîlî tehdîd keno. Reya verêne Îranî dayêne Îsraîlî ro. Xora Îsraîlî tim welatanê bînan de dayêne hêzanê Îranî ro. Şaro misilman mîyanê kelecanî de bi. Vatêne qey Îran dano Îsraîlî ro û heyfê Fîlîstînîyan gêno. La wîna nêbi. Îsraîlî pêro drone û fuzeyê Îranî daybî waro. Îranî bîlasebeb hendê mesref kerdbi hendê zehmetî antibi.

Mi waştêne ez na mesela Sezgînî dir qisey bikî. Çunke sewbîna kes çîn bi. Tena bê ma teber de çend kutikê beredayî estbî.

Mi va;

Sengîn ti vînenî Îranî çendêk fuzeyî û dronî dayî firnayîş.?

Qey se bîyo, çira hendê fuzeyî ameyê eştene?

Herb dest ci kerdo herb… Herbê dinya yo hîrêyîn dest ci kerdo.

(Şikir qisey kerdbi)

Mabênê kamcî dewletan de dest ci kerdo herb keko?

Îranî dayo Amerîka ro.

Baş o wa bidî Amerîka ro.

Îran do bido Tirkîya ro zî Sezgîn.

Willa se kenî wa bikî ez eleqedar nêbena.

Eke bidî Dîyarbekirî ro ti senî Sezgîn?

Nêzana, se kenî wa bikî. Ez fehm nêkena nê çîyan ra.

Ez ewnîya tira derga derg. Mi xo bi xo va; Ya Rebbî sûcê mi çi yo. Ti çira pê nê merdiman mi îmtîhan kenî. To qey tayêk mezg zî nêda nê Sezgînî.”

Raşta ci dinya biveyşo xemê tayinan nîyo. Beno ke ma seypê nefikrîyê. La yew fikrê merdimî beno qet nêbo..

Saeta mi bîy de ez vejîyaya teber. Kutikê ke şewe heta serê sibayî lawaybî serê peyarayîrî de xo kerdbî derg û kewtbî ra. Mi silamêk da înan. Çimê xo akerdî, ewnîyay mi ra û reyna çimê xo pêrcay. Peyarayîr ser o tay kesî şîyêne gure tay merdimî gure ra şîyêne keye. To nêzanêne kam şino keye kam şino gure. Rîyê înan de eynî îfade, pêro sereyê înan çewt sey zombîyan rayra şîyêne. Ez şîya durax, resaya keye. Hewnê mi nêame. Mi televîzyon akerd, gişte na kanalanê ajansan ser ke ez biewnî Rojhilatê Mîyanênî de se beno.

Labelê Sezgîn cayêkê mezgê mi de mi meşgul kerdêne. Gelo wexto ke qij bîyo çîke ginayo sereyê ey, yan derbêk girewto! Ney, ez nêeşkaya terîfê bêvengîya ey bikî…

14.04.2024