Ma nuşteya xo yo yew verên bi nê paragrafî qedêna bî: Seke yeno qebulkerdiş ke; felsefa exlaqî yanî etîk, rexneyê felsefa zanistî ser o yeno înşakerdene. Ma çi zanê? Ma gereka çi bizane? Ma do senî bizane? Ma do bi kamcin zanayîşan başî û xerabî yewbînî ra ciya biker a? Başîye çi ya û ça ra yena? Xerabî çi ya û ça ra yena? Welçekê başî û xerabî esto yan nê? Têkilîya başîye û xerabîye de tesîrê wijdanî esto yan nê? Wijdan çi yo? Têkilîya wijdanî û fezîletî çi yo? Fezîlet çi yo? Berpirsîyarî çi ya? Azadîye çi ya? Têkilîya azadîye û berpirsîyarî çi yo? Ma do bi nê persan û têgehan felsefa exlaqi/etîkî ser o bi hîrayî vinder a. Ma do termê etîkî ser o bi hîrayî cigêrayîşanê xo binusa. Ma do têkilîya etîk, erj, exlaq û moralî îzah bikere. Ma do rêbaz û quramê etîkî yê bingehîyan ser o vindere. Ma do erjanê etîkî ser o vindera. Ma do bi nê persanê etîkî rexne û şîroveyanê xo pay kere.

Ma yew nuşte yê ke xo ya verênî de taybetê felsefa hina nuşt bi; felsefe okyanûsê ko bêbînî û bêsînor o. Belê etîk zî sey felsefa yî okyanûsê ko bêsînor o la no okyanûsê ko bi bînî yo. Binê nê okyanûsî esto. Destpêkê nê okyanûsî hezar serran verê ra ameyo înşakerdene. Bingehê nê okyanûsî yew destûr rê ko qedim o. No destûr seka dêsê kela yê ke qewtîno: Xo bizane! Destûr rê xo zanayîş destpêkê etîk yo. Xo zanayîş; xo şinasnayîş o. Xo şinasnayîş hêz û qewtê xo ra haydariş o. Xo şinasnayîş; wayirê xuy û qarekteran, wayirê qayde û bawerî biyayîş o. Xo zanayîş, wayirê şexsîyet biyayîş û bingeha nasname kesayetî yo. Xo bizane; sînor û bêsînorîyanê xo ra haydar biyayîş o. Ma do no okyanûs o bibînî û bêsînor ra bi çelkeya famê û ceribnayêşê xo sobeberî bikera. Ma do na nuşte bi persa, etîk çi yo? taybetanê etîkî ser o şîrove û ceribnayişê xo binusa.

Etîk beşê ke felsefa ya derg û taybet a. Etîk beşê ke derg a. Çunku beşa etîkî destpêkê felsefa sîstematîkî de ca girewto. Etîk beşê ke taybet o. Çunku ti wextê ke na beşe ser o fikrê hemparî nêvirazya yo. Bi goreyê feylozofan, deman, kesan, koman û komalan ciya-ciya têgeh û qaîdeyê, ray û rêbazê, kuram û pênaseyê etîkî ameyê qebulkerdene. Nay ra ser ma do etîkî ser o derg û hîra vindera. Ma do bi terzê ke aqademîk nuşteyanê xo binuşe. Çunku beşa etîkî beşê ke hassasa û ma gereka no hassasîyetî bi pawe. Beno ke şima biqehirîyaya la ma encaq hina eşkenê no problem ra bixelesîya ye. Ma do termê etîk ra destpê bikera û mîyanê raywanîya tarîxa etîkî ra bêre etîko rojane ser. Na xebate, xebatê ke dokumanter a. Ma xebatê ke etîkî ser o ameyê kerdenan ra îstifa kerd o.

Etîk, yew termê zafmanayî, girewte yo û zelal nîyo.[1] Heqîqeten termê etîkî zafmanayî û zelal nîyo la etîkî de yew rastîye bîne est a. Na rastîye zî yew pers a ke timûtim felsefe ra ameya persene hema zî yena persene ya. Persê ke însan çi yo û seruvenê însanî (human nature question) çi yo? Na perse, fikirê felsefe de û felsefeya exlaqî (etîk) de yew persê ke hemparî yo. Yew persê hemparî yo la cewabê nê persê ser o hemparî çin o. Cewabê nê persî hetê fîlozofan ra mîyanê deman de, goreyê metodanê cîya-cîya ameyo dayene û hema zî yeno dayene. Tarîxê etîkî yew tarîxo zaf kehen û verên o. Goreyê fikirê ma etudkerdişê ke derheqê nê tarîxê kehen û verênî de ameyê kerdene seba cewabdayîşê seruvenê însanî vatişê qedîmî yo: Xo bizane! ser o awan biyo. No vatişê qedîmî yo xo zanayîş seba etîkî yew destpêk o û ewro zî vîyartbar o. Ewro etîk bi yew têkilîya newe reyde tewiranê felsefe yê neweyan ra, felsefeya însanî û felsefeya erjan ra zî eleqedar o. Na nuşte de do na eleqedarîye zî bîyera analîz kerdene.

Hîrê mefhûmî ke sey etîk, exlaq û moral yenê vatene û nê hîrê mefhûmî bezreyanê xo eynî warî ra gênê, felsefe de yenê şuxulnayene. Hetê mana ra nê her hîrê mefhûmî yewbînan ra nêzdî yê. La tedayî yê xo de hetê nuansî ra yewbînî ra cîya yê. Kokê çekuya etîkî hetê etîmolojî ra yew çekuya tewr kehen a, kokê xo çekuya yunanî ya kehene ethosî ra gêna. Kokê na çekuye de yewna çekuye ya bi name ethîka est a. Çekuyê ethos û ethîka bi yewbînan reyde mîyanê yew peywendî de yê. Peywendîya nê her di çekuyan de manaya zafhumarîye ya çekuya ethe de manaya babeta na çekuye virazîyena. Çekuya ethe yena manaya cayê mekanê ganîyan. Ganîyê ke nê mekanî de ca benê, no ca beno mekanê înan. No mekan zî yeno manaya şexsîyetî, yeno manaya mekanê viraştişê şexsîyetî. Çekuya ethosî zî yewhumarîya çekuya ethe ya û yena manaya xuy û karakterê kesan. Bikilmî kokê çekuya etîkî yê etîmolojîkî çekuya ethos ra yeno, manaya karakter û xuyî xo de hewênena. Manaya tewr kehene ya xuy û karakterî de pêresena. Xora mefhûmê xuy û karakter zî taybetmendîyanê kesan de pêresenê. Coka ra etîk yeno manaya xuy û karakterê kesan.

Kokê termê etîkî sey yew beşê felsefe hetanî verê di hezar û panc sey serran şino.[2] Etîk (ethics) yan zî felsefeya exlaqî (moral philosophy) ; exlaq yan zî problemê exlaqî û derheqê hukmanê exlaqî de yew etûdkerdişê felsefe yo.[3] Goreyê etîkî, merdim ganî senî biciwîyo, başî û xerabî, yew exlaqo rastikên, yew exlaqo xelet senî beno, bîyene û çalakîyê exlaqî û manaya ziwanê exlaqî ser o analîzan dano etud kerdene[4]. Erj yew termê ekonomî yo û bi aksîyolojî reyde warê estetîkî, etîk û exlakî ano têhet. Kokê beşê felsefe yê bingehinî yo etîkî dano awan kerdene.

Ahmet Cevizci etîkî, sey felsefeya exlaqî pênas keno û bikilmî zî hina vano: Çekuya etîkî, yew çekuya kifşe nîya, yew çekuya zafmanayine ya û yew çekuya nedîyare ya.[5] Çekuya ethosî di kokanê xo de yena manaya karakter û xuyê kesan. Xuy û karakterê kesan bi çekuya ethosî reyde yeno manaya etîkê kesan. Heto bîn ra zî zafhumarîya çekuya ethosî de çekuya ethe yena manaya urf û toreyê kesan. Nê kesan ra zî komî virazîyenî. Ethe yeno manayê şekilê ciwîyayîşê kom û komelan. Yanî ethos xuy û karakterê kesan û yeno manaya etîkê kesan. Ethe zî urf û toreyê kom û komelan beno exlaqê komelan. Mabênê çekuyanê ethos û ethe de yew têkilîya zixme esta. La seke yeno asayene mabênê nê çekuyan de yew ferqê nuansî est o. Nê ferqê nuansî termanê etîk û exlaqî yewbînan ra cîya keno. Na cîyayîye xo mîyanê teorî û pratîkî de nîşan dana. Yunanî de çekuya ethosî ziwanê latînî de bi çekuya morelîsî îfade bena. Na çekuye hem manaya tore gêna hem zî manaya karakterê kesan xo de hewênena. Cîyabîyayîşê mefhûmanê etîk û exlaqî yunanîya kehene de çekuyê ethos û ethe, latînî de çekuyê mores û moralîs, etîk û tore yan zî exlaqî ra yenê. No ferq ewro zî dewam keno. Goreyê nê melumatan kokê çekuya etîkî çend zî kokê yew kifşbîye nêbo zî, wayîrê zaf manayan û yew kokê nedîyar bibo zî destpêkî ra hetanî ewro yeno manaya xuy û karakterê kes û komelan.

Destpêkî de termê etîkî, ameyo manaya xuy û karakterê kes û komelan. Badê cû ziwananê rojawanî ra derbasê dîsîplînê felsefe bîyo, bîyo yew beşê felsefe. Destpêkê felsefe û etîkê sîstematîkî; dewrê entîkî ra dest pêkerdo. Goreyê paradîgmayanê cigêrayîşanê ewroyî; bi zanayî û bi yew şekilo sîstematîk, felsefe dewrê entîkî ra ameyo dest pê kerdene. Etîk zî binbeşanê felsefe yê muhîman ra yew o, dewrê entîkî de hawayo sîstematîk ameyo awan kerdene. Seke corî de zî ameyo îfade kerdene, heme fîlozofanê dewrê entîkî termê ethosî bi termê etîkî, termê moralîsî bi termê exlaqî îfade kerdê. Coka hetanî ewro mabênê etîk û exlaqî de na cîyaye ameya meydan. Gelo na cîyaye yew cîyayîya muhîme ya yan ney? Çunke vurîyayîşê nê termî de termê etîk û exlaqî eynî mana de nêameyê şuxulnayene. Hetê terman ra mabênê înan de yew cîyabîyayîşo zîyade çin o. Eke wina bo ma eşkenê, termê etîkî sey yew binbeşê felsefe pênas bikerê. Destê ma de manaya etîkî ya xuy û karakterî ya kes û komelan esta. Kes û komelî, xuy û karakterê xo bi kamcîn zanayeyan, kamcîn çimeyan ra gênê? Nê persî felsefa ra û binbeşê felsefeya etîkî ra têkildar ê û bi destûr xo bizane ser o awan biyê.

Goreyê vatiş û cigêrayîşanê ewro, vatişê xo bizane aîdê fîlozofê dewrê entîkî yê tewr muhîm Sokratesî yo. No destûr dest pê ke çimeyê zayiş û zanayişê etîk yo. Goreyê ferasetê Sokratesî çimeyê ciwîyayîşê kes û komelen zanistî ser o awan beno. Yew ciwîyayîşo bêzanist mumkun nîyo. Ciwîyayîşê bêzanistî ra ancax xirabî virazîyena. Muhîmîya vatişê xo bizane seba kes û komelan di tewiranê zanistî vejeno meydan. Tewîrê sey xozanayîş destpêk o û zanayîşê bînî zî nêzanayîşî ser o awan benê. Kesê/a ke xo bi xo benê wayîrê zanistê xo û xo şinasnenê. Xozanayîş, xo reyde yew têkilîye viraştiş o. Xo reyde têkilîviraştiş zî xo şinasnayîş o. Keso ke xo bişinasno, keso ke xo bizano, kesanê binan zî şinasneno û beno wayîrê zanistê merdimîye. Keso ke bi xo reyde dest bi zanayîşan bikero, xo ra, kesanê bînan ra, ciwîyayîşê xo ra û ciwîyayîşê komelî ra, dinya ra fehm keno. Sokrates bi vatişanê xo yê kilm û zixman qaydeyê etîkî yê qedîmî awan kerd o. Etîk bi xo zanayîş pênas kerd o.

Vatişê Sokratesî yê xo bizane de yeno manaya estbîyayîşê karakterê kesan. Beşê felsefe yê bingeyinî ontolojî karakterê însanî reyde eleqedar beno. Xo beno ez û ez beno kes, kes beno, şexsîyetê estbîyayîşê karakterê însanî û tayê persanê felsefe dano pers kerdene. Persê; Estbîyayîş çi yo? Gelo xozanayîş estbîyayîş o? Xo çi yo? Ez kam o? Ez ça ra yeno? Ez se ra şina? Gelo kesayetî çi ya? Manaya kesayetî çi ya? Ez çi ra xo bizan a? Nê persî heme xebatê etîkî de persê hempare yê û nê persan ra zî persê neweyinî yenê pers kerdene. Vatişê xo bizane de, zanayîş yeno manaya epîstemeyê karakterê kesan. Beşê felsefe yê bingeyinî epîstemolojî epîstemeyê karakterê însanî reyde elaqedar beno. Zanayîş beno melumatê xo yî û xo beno wayîrê zanistê kesayetîya estbîyayîşê karakterê însanî û tayê persanê felsefe dano pers kerdene. Persê; Xuy çi yo? Karakter çi yo? Cuye çi ya? Însan çi yo? Însan baş o yan xirab o? Başîye çi ya? Xirabî çi ya? Fezîlet çi yo? Kesayetî çi ya? Kesayetî ça ra yena? Çimeyê kesayetî çi yo? Çimeyê zanayîşê însanî ça ra yenê? Zanayîş xo û xozanayîş çi yo? Manaya zanayîşê însanî yê xozanayîş çi yo? Nê persî, yew hetî ra persê felsefîkî yê, heto bînî ra zî persê etîkî yê bi vatişê xo bizane reyde eleqedar ê.

Seka nê melumatanê corênan ra zî yeno fehm bîyayene ma eşkenê bikilmî vajê ke mefhûmê etîkî, bi warê zanistî/epîsteme reyde mîyanê yew peywendî de yo û sey felsefa exlaqî yeno pênas kerdene. Mefhûmê exlaqî praksîsê komelîye de senînîya xo zî tarîxîbîyayîşî ra gêno û sey yew estbîyayîşê fenomenî yeno vînayene û pênas kerdene.[6] Etîk, viraştiş û şirovekerdişê qaydeyanê kesan, exlaq zî mîyanê çalakîyanê kesanê yew komelî de caardişê qaydeyan o. Etîk, teorîya exlaqî, exlaq zî pratîk kerdişê etîk yo. Ma do etîk ser o nuşteyanê xo dewam bikera.

[1] Ahmet Cevizci, Etik- Aklak Felsefesi, r. 11.

[2] Mukades Güler, Soyal Bilimlerde Etik, Nobel Yayınları, Ankara, 2023, r. 2.

[3] Ahmet Cevizci, Etik- Aklak Felsefesi, Say Yayınları, İstanbul, 2024 r. 10.

[4] Murad Omay, Çağdaş Etîk Tartışmaları, Vakıfbank Kültür Yayınları, İstanbul, 2023 r. 13.

[5] Cevizci, Etik- Aklak Felsefesi, r. 11.

[6] Takiyettin Mengüşoğlu, Felsefeye Giriş, Doğubatı Yayınları, Ankara, 2014, r. 319-322.

No hewte ez şima rê qalê astengdarîye vînayîşî bikera. Hewteyanê verînan de qasê 2 hewteyî verî ma qalê astengdarîye fîzîkî kerdbi. No hewte zî ma qalê vînayîşî bikerê.

Astengdarîye vînayîşî: Yew kes eke verçimikî, emelîyat yan zî pêrûna te dawîyan bigîro la qismek yan zî bin ra nêvîno no kes astengdarê vînayîşî yo.

Astengdarîya vînayîşî tena yew rehend nîya. Mîyanê xo de 2 ca ya.

Yewin: Kêm vînayîş

Kêm vînayîş yew kes perûna tedawîyanê xo beno la tuj nêvîneno yan zî rind nêvîneno pê verçimikan yan zî tewirêna rayiran ra her çî pîl kerdiş ra heyate xo îdema keno.

Dîyîn: Kor

Kor, semedî ayî ke bin ra nêvîneno yeno şûxulnayiş. No kes çîk nêvîneno yan zî sey şewq verî çiman ra vêreno.

Çi wext vecîyena;

Na neweşî wehtîk gede hema nêbîyaye, hema ha pîzeyê daykê xo de yan zî badê ser mezgî sînîran de yew zerar vecîyo ayî gede semedî ayî zerarî vînayîşê xo vînî keno. Qismek genetîkî dayî ra yan zî babî ra dekewena gede zî. Tansîyon, şeker usn...neweşîyan ra zî merdim çimanê xo vînî keno bitaybetî şeker wextî peyînan da epey kesî kerdî kor.

Heqî înan ê komelkî

En verî de gere nê astengdarî yew raporê weşîye(%40) bigerî. Dima zî merkezîye cigerayîşe rêberîye de raporê xo bivecî badê zî pê no rapor eşkeno bêpere hewte de heyan 3 saet merkezî rehabîlîtasyonan de tedawîye vînayîşî bigerî.

Weşîye de bimanî.

Amnanî reyde, Dîyarbekir de hewa zaf beno germ û termometreyî bi 40-45 dereceyan ra zî vîyarenê. Na germîya zaf pîle, ne tena cuyê rojeyî kena çetin, belkî seba weşîya merdimî zî rîskanê cîddîyan ana pê. Bi taybetî rîskê tîjîrodayîşî, bêawîye (dehidrasyon) û pirsgirêkê zerrîye zêdîyenê.

Coka, ganî ma bala xo bidîme xo û dormeyê xo û bi tayê tedbîranê basîtan xo bipawe. Pisporê weşîye, seba ke ma nê rojanê german bi hawayêko weş û bêproblem bivîyarne, nê şîretan kenê:

1. Tewr muhîm: Bol wwe bişîmê!
Bedenê ma germ de zaf awe vîndî keno. Coka, ganî ma her roje tewr tay 2-3 lître awe bişime. Teberê awe de, şima eşkenê do, awa madenî yan zî şerbetanê bêşekeran ê ke keye de virazîyenê, înan bişimê. Xo çîyanê şekirinan, gazozan û zaf çay û qehwe ra dûrî bigêrê, çimkî ê bedeni hîna zî bêawe verdenê.

2. Saetanê krîtîkan de teber mevejîyêne
Saetanê ke tîje tewr pêt a, yanî mîyanê saete 11:00 û 16:00 de, eke şima mecbûr nîyê, teber mevejîyêne. Kar û gureyê xo yan serê sibayî rew, yan zî wextê şanî de bikerêne. Eke şima mecbûr mendî ke bivejîyê, cayanê ke versîya ya, înan tercîh bikerêne û zaf binê tîje de mevinderêne.

3. Kincanê sivikan û Reng-Roşnan bidêne xora
Kincanê sivikan, hîryaan û reng-roşnan (sey sipî, bej) bidêne xora. Kincanê ke pembeyî ra yê, hîna baş ê, çimkî ê îcaze danê ke bedenê şima nefes bigêro û serdin bimano. Şapqe û çimşûşeyê tîje zî seba pawitişê xo muhîm ê.

4. Werdê sivikan biwerê
Germ de, werdanê rûninan û giranan ra dûrî vinderêne. Cayê înan de, fêkîyanê bi-awinan (sey zebeş/bostan, xîyar), sebzeyan û salatayan biwerêne. No hem bedenê şima serdin tepîşeno, hem zî hewcedarîya awe ya bedenî temam keno.

5. Bala xo bidê komanê rîskî!
Domanî, kal û pîrî (îxtîyarî), û kesê ke nêweşîyê înan ê kronîkî estê (sey nêweşîya zerrîye, şekirî, tansîyonî) vera germî de hîna zaf hesas ê. Coka, bala xo bidêne nê kesanê ke dormeyê şima de yê û înan zafêr hişyar bikerêne.

Nê şîretî zaf basît asenê, la seba pawitişê weşîya ma û embazanê ma zaf muhîm ê. Amnanêko weş û serdin bivîyarêne! Weşîye de bimanê!

Ehemîyetê ey ê sîyasî û fikrî

Verê her çîyî, ganî bêro vatene ke Ziya Gökalp tena yew nuştox nêbi. O, mîyanê Îtîhad û Terakkî de yew figuro sereke bi; verî serekê şubeyê Dîyarbekirî, dima ra zî endamê Komîteya Merkeze bi. Tesîrê ey o derece pîl bi ke Mustafa Kemal Atatürkî derheqê ey de vatêne: "Babê hîssîyatê mi Namik Kemal o, babê fikrîyatê mi zî Ziya Gökalp o." No vate bi xo mocneno ke fikrê Gökalpî bîyê bingeyê fehmê netewe-dewleta Tirkîya.

Kokê ey: Keyeyê Pirinçcizadeyan û Dewa Alosî

Munaqeşeyo tewr pîl serê nasnameyê etnîkî yê Gökalpî de yo.

· Hetê dayîke ra: Dayîka Gökalpî, Zelîha Xanime, keyeyê Pirinçcizadeyan ê namdarî yê Dîyarbekirî ra ya. No keye, ke eslê xo qezaya Dîyarbekirî Lîce ra yo, yew keyeyêko kokîn û Kurd o. Nê keyeyî ra xeylê sîyasetmedarê muhîmî sey wezîranê verênan Feyzî Pirinççioglu û Vefîk Pirinççioglu, û şaîro pîl Cahit Sitki Taranci vejîyayê. Yanî, goreyê belgeyanê tarîxî, hetê dayîka Gökalpî de qet şuphe çinî yo ke o Kurd o.

· Hetê pî ra: Pîyê ey, Mehmet Tevfîk Efendî, Çermûgij o. No sebeb ra zaf rey vanê qey o Zaza yan zî Kurd o, çimkî Çermûge de zafane Zazakî û Kurmanckî qisey beno. La dewa pîyê Gökalpî, Alos, yew îstîsnaya balkêş a. Na dewe, herçiqas dormeyê aye de Zazakî û Kurmanckî qisey bibo zî, bi seyan serran o ke Tirkî qisey kena. Gökalp bi xo zî her fersend de vato ke o Tirk o û nasnameyo etnîkî ne, belkî "perwerde" û "kultur" bingeyê mîlîyetî qebul keno.

Belkî hetê nasnameyî yê Gökalpî yew munaqeşeyo akademîk bo,

Yew paradokso tarîxî

Peynî de, Ziya Gökalp yew şexsîyeto paradoksal o: yew het ra, bi fikranê xo bingeyê dewleta Tirkî ya moderne eşto, hetê bînî ra, bi kokê xo yê Zaza û bi emrê îdamî yo ke dayo, mîyanê yew kompleksa tarîxî de mendo. Munaqeşeyê derheqê ey de, tenya munaqeşeyêkê etnîkî nîyo, eynî wext de munaqeşeyê tarîxî yo. Ma eşkenê vaje, o Zaza nîyo û Tirk û Tirkperest o.

Verê, Amed de edeto winasî çînê bi. La nê serranê peyênan de, veşnayîşê ferêzan û vaşanê wişkan wextê amnanî de, hetê tayê nêmaqilan ra bîyo sey yew edeto xirab.

Vizêr ez verê yew dikanî ra vîyarta, mi dî ke wayîrê dikanî adir girewto û na ro tayê vaşanê wişkan. Tef û duman, boya xirabe pêro ca girewt. Merdim nêeşkeno nezdi ra şoro. Hem zaf germ o, hem zî nefesê merdimî birîyeno. Homa mekero, yew nêweş yan zî kal û pîr uca ra bivîyaro, o wext fetisîyeno û keweno war.

Belkî verî de merdim vano, "Yew çîqilê adirî ra çîyêk nêbeno." La o çîqilo qijkek kilî gêno û beno alaw, alaw beno pîl û beno şewato gird. Şewate, ganî û bêganî ra pers nêkeno. Mar û mişk, karm û kêz, heywan û însan, dar û ber... çi ke kewt verê ey, pêro veşneno. Însanê ma hem malê xo ra benê, hem zî ganê xo ra benê.

Çend serrî yo ke ma mîyanê şaristanî û dormeyê ey de nê şewatan vînenê û eşnawenê. Emser ma dî ke qeza û dewan ra zî xeberanê nê şewatan gênê. Roj bi roje na mesele hîna bena pîle, nêkemîyena.

Derheqê na mewzû de, ganî her kes destê xo bido binê na kerra (kemere) û na mesele reyde eleqedar bibo. Şaredarîyî, însîyatîfê sivîlî, selahîyetdarê resmî, camî û cemaetî... ganî pêro pîya dest bidê yewbînan û çareyêk bivînê. Nê ke wina şoro, hem însanê ma hem zî tebîetê ma do zerarêko pîl bivîno. Poşmanîya peyêne fayde nêkena. Eke nika ra verê ci nêgêrîyo, dima ra sererastkerdişê zerarî hem hîna çetin, hem zî hîna bi mesref beno.

Eke ma bi nê nuşteyê xo eşkenê raya pêroyî (raya umumî) hîna zî hesas bikerê, ma zî bi nê hawayî do paştîyêka pîle bide tebîet û weşîya xo û şarî.

Ewro, seba zafane gedeyan roja şayî û heyecanî ya, labelê seba tutanê Kurdan yew manaya xo çin a. Qarneyê ke bi Tirkî ameyê nuştiş, bîyê sembolê dûrîkewtişê înan ê ziwan û kulturê xo. Keyeyî îfade kenê ke ê hem seba serkewtişê tutanê xo şa benê, hem zî seba ke tutê înan ziwanê xo mekteban de nêeşkenê bi hawayêko azad bişuxulnê û bimûsê, xemgîn benê.

Goreyê sîstemê perwerdeyî yê Tirkîya, ziwanê perwerdeyî yo fermî tena Tirkî yo. Ziwanê dayîke yê Kurdan, Zazakî û Kurmanckî, sey ziwanê perwerdeyî qedexe yê. Her di ziwanî zî tena sey "dersa weçînitî" perwerde de ca genê. La çi heyf ke no heq zî bi awayêko sîstematîk yeno astengkerdiş. Nîşaneyo tewr eşkera yê nê çîyî zî no yo ke, emser seba Zazakî pêro Tirkîya de tena yew mamoste ame tayînkerdene. Na rewşe, nîşan dana ke dersa weçînitî zî bi awayêko cidî nêna caardiş.

Kurdî, çi Zaza çi Kurmanc, bi israr heqê perwerdeyî bi ziwanê dayîke wazenê. Goreyê înan, sîstemo ke gedeyan ziwanê înan ra dûrî fîneno û mecbûrê perwerdeyê bi yew ziwanê bînî keno, polîtîkayêka asîmîlasyonî ya. Rêxistinê heqanê merdiman û peymanê mîyanneteweyî asîmîlasyonî sey sûcê vera merdimatîye qebul kenê. Coka, ewro bi milyonan tutanê Kurdan bi qarneya xo reyde, eslê xo de yew serre ya perwerdeyê asîmîlasyonî temam kerd.

Peynî de, na roje reyêna mocneno ke meseleya perwerdeyî bi ziwanê dayîke, seba Kurdan meseleyêka bingeyîn a û heta ke na mesele çare nêbo, her qarne do sey belgeyêka na birîna komelkî (sosyal) bimano.

Ena nuşte kîtabê Remezan Alanî de yew qisimê nuşteyîya ke yê Xelîl Xeyalî ya û serrê 1913 de kovara Rojî Kurd de weşanîyaya. Xelîl Xeyalî seba ke o wext şarê bajaran hetê ziwanî ra sist dîyê û xo serê dewijan de dîyo ena nuşte înan ser o nuşta. Eke eyro weş bibayne gelo bivatêne se?

Xelîl Xeyalî, kurdanê Bidlîs ra yo û 1864 de Mutkî de dadîya xo ra bîyo. Bidlîs de medresa wenda û badê şîyo îstanbul. O wexto îstanbul de kurdanê zanayan û roşnvîran bîyo ke gelek xebatê ey zî est ê. Sey komelaya kürt Teavun Cemîyetî, kürd Neşrî Maarif Cemîyetî, Kürdistan Tealî Cemîyetî de rolê awankerdoxî û karê muhîmî kerdî. Kovaranê kurdan de sey yew serekê aqil û fikrî nuşteyî nuştî. 1946 de îstanbul de wefat kerdo. (Allah rehmê xo bi ey bikero)

“Gelê şarê bajarî, ma û şima di dewêke de mîyanê eşîrêke de birayê yewbînan bî. Şînê ma, şayîyê ma, hewar û gazîyê ma yew bî, ma têdir weriştêne û roniştêne. Ma yewbînan de de'wayê pîlîtî û qijîtî nêkerdêne. Qijê ma yewbînan de gawanî û şiwanî kerdêne. Keyna û cinîyê ma têdir şîyêne bêrî û hênîyan.

Dewr û zemanî şima ma ra qerefna, şima şîyê bajaran, ma mendî di dewan. Çimê şima bajare de abî, şima bî wayîrmal, ma feqîr û belengaz mendî. Gama ke şima ziwanê şarê bajarî musayî dewijî û kurdîtî ra açarîyayî. (...)

Ey şarê bajarî, şima weş bizanê ke şima bê ma nêeşkenî, eke ma nêbi şima bi çi bajarê xo, qesrê xo, malê xo weye kenî? Bi ziwanzanîyêke şima terka miletê xo kerd û şima te'dayîya cinsê xo rewa dî, eke di kîtabê muslumantî de ameyo nuştiş, nîşanê ma dewijan bidêne, ma zî pê bihesî, gerre û gazîyan verade. Ney şima neheqî kenî bi ma, emrê Homayî nêanî ca. Bêrêne Homayî ra bitersêne, ma biratîya xo ra meerzêne.

Şima zanî ke ma, şima û babî û bapîrê şima nas kenî, şima ça ra ameyî, çi kes î, "şarê bajarî erdan ra zergûn nêbîyê, asmênan ra nêameyî, elbet hetê dewe ra ameyî. Hetê dewe de xeyjê kurdan ma kesî nêvînenî.(...)

Şima bîyê zana, ma nezan mendî, destê şima ra her çî yeno, destê ma ra çîyêk nêyeno. Di rayîrê Homayî de ey şarê bajarî, esl û bestê xo vîndî mekêne. Di mîyanê aleme de xo û ma caris mekêne.”

Xelîl Xeyalî, Gilî û Gazîn, Rojî Kurd 1913.

(Keşkûl, Remezan Alan)

Kurmancî ra açarnayox: Resul Yildirim

Zemanê verênan zemanê paşa û siltanan bi. Hukimdarîye şaristan û bajaran de destê înan de bîye û selahîyetê înan zî zaf bî. Vanê rocêk, cinîya siltanekî cira vana: "Ez hînî nêeşkena bivejî teber."

Siltan vano: "Çira?"

Cinî vana: "Cinîyê şarî zî sey mi bîyê. Ez giştireyê zerdî kena engiştanê xo, ez ewnîyena ke cinîyê dewlemendan û bazirganan zî kerdê engiştanê xo. Ez bazinî kena destanê xo, kemerî xo ra dayena, la ez vînena ke yê înan zî est ê. Êdî şar mi û ê cinîyanê dewlemendan yewbînan ra cêra nêkeno. Na rey ez nê çîyan qebûl nêkena. Mîyanê cinîyan de qedr û qîmetê mi nêmend. Coka ganî ti nê derdî rê çareyêk bivînî."

Siltan zî hema bi lezabez veng dano merdimanê xo û înan rê vano: "Ferman bidê û bivajê ke nika ra dima şaristanê ma de qedexe yo ke cinî zerdî xo ra bikerê/bidê."

Merdimî fermana siltanî bi ca ardî û derheqê bira newî de şar agahdar kerdî. La her çi cinîya ke fermana siltanî eşnawite, nêrazîbîyayîşê xo mojna û vate: "Ma qebûl nêkenê! Na çi bira Siltanî dayê? Çi rey zerdî cinîyan rê qedexe benê?"

Cinîyan heme cayanê şaristanî de vera na bira Siltanî de vengê xo berz kenê.

Badê ke wezîran zî vengê cinîyan eşnawit, şîyê hetê Siltanî û cira vatî: "Ez xulamê to, çira to wina kerd? Armancê to çi yo? Ti çira ma ra nêpersena û nêvana ez do filan çîyî bivaja? O çax ma zî do to rê bivatêne xelet o yan zî rast o. To verê ma de armancê xo ma rê bivatêne, ma zî do bi awayêko bînî bivatêne to xelet vato."

Siltanî vat: "Senî yanê?"

Wezîrî vat: "Eke to bivatêne; nêbeno ke cinîyê rindekî zerdî xo ra bikerê/bidê, tenya cinîyê pîs eşkenê zerdî xo ra bikerê/bidê, o çax perse do nêvirazîyayêne û yewê zî vengê xo nêkerdêne."

Siltanî vat: "Mi na nêzanayêne."

Wezîrî vat: "Eke to nêzanayêne, çira to ma rê nêpersa û hema wina lezabez bire da?"

Siltanî vat: "Raşt o, ganî mi şima rê zî bivatêne, la çîyo ke şî dima mekewe, ma nika se bikerê?"

Wezîr vano: "Eke ti biwazî ez eşkena viraza."

Siltanî vat: "Hema ti serbestî, şo viraze, ti senî virazenî, viraze."

Na rey wezîrî veng da şarî û vat: "Cinîyê ma yê ercaye, Siltanî bira xo biney bedilna û vat ke: Nika ra dima cinîyê ke rindek nîyê eşkenê zerdan pa bikerê, la yê ke rindek ê xora rindek ê. Na rey do semedê çi zerdîan pa bikerê?"

Roca binê cinîyêka tenya zî giştireyêk nêkerda engiştê xo, çimkî cinîyêka tenya zî nêvana ez bêrûçika (pîs). Heme zî xo sey horîyanê behiştê vînenê û heme xo ra razî yê. Peynî de veng cinîyan ra birrîya û şaristanî de zerdî tenya cinîya Siltanî rê mendê.

Manaya nê meselaya na ya: Ganî merdim çi rey rew/lez bira/qerarê nêdê. Hertim wextê musaîdî bido, çimkî bira rew beno semedê poşîmanî û xeletîyan. Merdim çendêk zana bo wa bibo, reyna zî ey ra merdimê zanayêr estê. Aye semed ra verî ke merdim çîyêko bikero ganî bi merdimanê dorûverî reyde mişewre bikero û dima fikrê kamcînî weş bi, wa bi yê ci bikero. Yew vateyêka ma yê verênan est o, vano: "Dinya ra biperse, la bi yê xo bike."

Ez ge-ge xo bi xo tay çîyanê kilma nusena. Ez înanhesabanê xo yê medya sosyale de vila kena. Xora bi ziwanê ma çi bêro merdimî vîr merdim binuso baş o.

Ez zî wîna kena. Ez wazena înan şima dir pare bikî.

1-Ez çend serrî verî Îstanbul de bîya mêmanê çend şinasîyan. Keye de çend kesê bînî zî estbî. Karê înan dizdî bi. Yewî pers ker va, ti zî diz î? Mi va ney ez dizd nîya. Va, ti esrar roşenî? Mi va, ney ez nê çîyan nêkena. Va, çi îşê to esto tîya de? Mi va, haydê xatirê şima...

2-Ez ewnîyena derdorê xora ke her kes çîyêk weno. Seke bi serrano veyşan ê. Wenê labelê onca mird nêbenê. Ez vera înan şermîyena. Kena nêkena çîke mi qirike ra nêşino war. Ez pê înan şaş manena. Nê kesî çi ça ra ameyê? Ez çira nika mîyanê înan de ya?

3-Senî ke ez bufe ra kewta zerre ti uca de bîya. Xeyalê bi serran amebi ca. Çi gamêka tarîxî û şahane! La to xo kerd raşt û ti şîya. Ney... Gere mi o raştameyîşê ma qeyd bikerdêne. Mi yew colaya serdine şimit, tenekeyo veng ard keye. Nika ez wenîyena ci ra. Seke ewnîyena to ra

4-Belkî mi çend vateyê weşî bivatêne rîyê înan tay bihuyayêne. Raştîyê ke mi vatî weşê înan nêşibî xora. Xemê mi de nêbi tabî. Qêmetê tîza herî înan ra zaf a nika çimê mi de. Xora mi nêwaştêne wa mi ra hes bikerê û bi ê rîyê xo yê bêrûçikî mi rê bihuyê û qisey bikê.

5-Rîyê înan manenê rîyê xozan. Zerrîya înan bibî sey jehrê marî. Qiseyê înan sey vengê cinawiran bî. Ez se ra şîyêne rîyê înan... Rîyê înan o dirî, bêri mi çiman ver o bi tim.

6-Va, ez hamnanî ra hes nêkena Mi va, qey? Va, zimistan çekêtê mi estê. Heme zî bi qalîte yê. Ez eşkayêne pê înan fors bikera. La nika! Nika ma pêrûne ser o tîşortî estê. Pê tîşortan fors nêbeno. Mi va, ti zî çekêtanê xo xora bide onca. Naye ser ma êdî çîke nêvat..

7-Ma dewe de ronişte bî. Verê ma ra yew hero qer vîyart. Mi va, tay însanan ra bêzerar o no her Ey va, her her o, heta şan zireno, çereno, şimeno, fişqî keno... Mi va, sankî ti çîyêko bîn kenî!

8-Ewro ma veyveyan ser o qisey kerd Gelo veyve hamnan weş o yan zimistan? Ey va hamnan weş o mi va zimistan Va, hamnan serê hewzan de virazenê merdim pê honik beno Mi va zimistan salonan de virazenê merdim zere de germin beno Mi fehm kerd ke krîterê ma goreyê dereceyê hewayî yo

9-Ez zehf kuna merdimanê dinyanedîyan ver. Çimkî ez nêşkena înan ser o analîzêk bikî. Belkî ez eşkena derheqê her grûbe de çîkêk vajî la wexto ke mewzû bena merdimanê dinyanedîyan, fekê mi gêrîyeno. Ma qij bî pîlê ma tim ma rê vatêne, "îna meke, sey dinyanedîyan meke"

Ge-ge ez vana, werrekna ez zî ê kesanê biîntîzaman ra bibîyêne û mi wextê xo hîna baş bişuxulnayêne. Mesela mîyanê rojêk de merdim bieşko kar û baranê xo yê mecburîyan ca bîyaro; qet nêbo pancas rîpelî yew metnê edebîyî biwano; fîlmêk temaşe biko; belkî eke enstrumanêk museno tayê wextê xo bido ci; yan zî eke ziwanêko newe museno biney ê ziwanî bigoşdaro yan zî biwano; û helbet merdim bieşko her roj çîyêk nênuso zî a gama mabênê qeleme û kaxitî de pabeyê vate û cumleyanê xo bimano…

Beno ke no çî çîyêko zaf zehmet nîyo eke merdim bieşko xo rê biko sey edet û qayîdeyê heyatî, cayêk ra dima do bieşko nê sîstemî bikero mîyanê cuya xo. Labelê seba mi çîyêko zaf zehmet o, mi zaf reyan ceribna beno ke bêîmkan nîyo labelê zehmet bî. Ê wextan de badê çend rojan ez ferq kena ke ez çîyêk ra tehm nêgêna. Çike cuya mi de wexto ke ez bi kelecanêk dest bi çîyêk bika yan zî ez karêk bika, ez bi heme hêz, waştiş û konsantrasyonê xo wazena tena ê çîyî bika. Coka zaf reyan wexto ke ez dest bi xebatêka akademîke kena wextê wendişî de ez qet nêeşkena binusa çike seke ez dekewena mîyanê warêkê zaf hîrayî ke ez peyda kerdişê çimeyanê neweyan ra, wendişê înan ra mird nêbena û dima merhaleyê nuştişî de zî ez nêwazena çîyê cuya rojane zî bikewê mabênê min û a dinyaya mina nuştişî.

Wexto ke ez metnanê xo yê edebîyan nusena zî wina yo; ê wextan de (ke goreyê mi wextêko zaf taybet, hesas û nazenîn o) ez nêwazena şîîrêk zî, hîkayeyêk zî, rîpelêk çîyêk zî biwana; yan zî çîyêk temaşe bika; beno ke tena muzîkêko sivik zereyê keyeyê mi de veng dano. Serebûtê minê wendişê tekstanê edebîyan û temaşekerdişê sînema zî wina yo. Zaf reyan mîyanê hezar karan de (ke zafane karê mecburîyê ke tarîxê temamkerdişê înan zî dîyar û sînordar o) seba ke ez boya xo vera bida ez dest bi romanêk yan zî metnêkê edebîyî kena û dima ez hew vînena ke mi “ê karê esasî” xo vîr ra kerdê û dekewta dimayê serebût û dinyaya edebî ya nuştoxêk. Yan zî reyna seba ke ez boya xo vera bida mi dest bi fîlmêk kerdo û dima ez vînena ke ez xo mîyanê kullîyatê sinemaya bêsînore de vînena ke cuya mi tena bîya temaşekerdiş. Velhasil! Coka zaf reyan wextêko zaf dergî de ez qet nêeşkena çîyêk temaşe bika yan zî metnanê edebîyan biwana.

Wendoxê Zazakî Newsî yê ke ê nuşteyê ma yê sînema dîyê, vînenê ke demêk ez reyna dekewta mîyanê dinyaya sînema û mi çend nuşteyî zî nuştê û wendoxanê Zazakî Newsî reyde pare kerdî. O wext zî demêko zaf derg bî ke mi çîyêk temaşe nêkerdîbî û ê tersî ra mi nêwaştêne ez xo nêzdîyê dinyaya sînema bika. Labelê nêzdîyê merasîmê xelata Oscarî bî û zaf cayan de behsê fîlmanê ke sey namzed mojnîyabî ra bîyêne. Mi ê fîlman ra tena çend teneyî temaşe kerdîbî. Badê wextêkê zaf dergî kelecanê sînema amebî mi, salonanê sînemayan de, platformanê dîjîtalan de ez dekewta nê fîlman dima (û mabên de mi çend fîlmê bînî zî temaşe kerdî) û ê nuşteyî vejîyayê werte. Labelê ê nuşteyan de kategorîyêk kêm mend ke heta şewa xelate mi înan ra tayê temaşe kerdîbî û tayê zî mendîbî. A kategoriye, kategorîya fîlmo tewr baş yê mîyanneteweyî bîy. Nê kategorîyî de panc fîlmî sey namzed ameybî weçînayene:

Fîlmê “Sentimental Value” yê rejîsoro norveçij Joachim Trier yî:

Fîlmê “The Secret Agent” yê rejîsoro brezîlyayij Kleber Mendonça Filho yî:

Fîlmê “It Was Just an Accident” yê rejîsoro îranij Cafer Penahi yî.

Fîlmê “Sirāt” yê rejîsoro galîçyayij Óliver Laxe yî.

Fîlmê “The Voice of Hind Rajab” yê rejîsora tunusije Kaouther Ben Hania ye.

Nê fîlman ra fîlmê Cafer Penahiyî, nameyê Fransa ser o; yê Oliver Laxeyî zî nameyê Îspanya ser o sey namzed ameybî mojnayene. Şewa xelata Oscarê 2026î de nê fîlman ra “Sentimental Value” yê Trierî, nameyê Norveçî ser o xelata fîlmo tewr baş yê mîyanneteweyî girewt. Esasê xo de emser namzedê ke nê kategorîyî de mojnîyayê ra hema-hema pêro serkewte bî û coka verê xelate mi zafê rexnegiranê sînema ra eşnawit ke xelate şora kamcîn fîlmî rê zî qerarêko ca de yo. Mi nê fîlman ra tena fîlmê “The Voice of Hind Rajab” temaşe nêkerdo. Labelê fîlmê bînî rasta zî wayîrê veng û dinyayêka xususî yê.

Wexto ke mi nê fîlmî, derûdormeyê heman konseptî de temaşe kerdê, ez wina fikirîyaya ke seke nê fîlmî derheqê na dinya û seserra ke ma tede ciwîyenê de panoramayêka dinya bî. Seke “Sentimental Value” yew welatêko ewro ma sey utopyaya ke bîya rast pênase bikê do xelet nêbo yan zî yew welato ke standardê ci zaf berzî yê de vîyartêne û ma uca de zî dej, tengijîn û a dinyaya ruhanîya însanî ke her ca de, binê heme şertan de zî yew a dîyêne.

Reyna Cafer Penahiyî yew leteyê bînî yê dinya motêne ma. Na dinya û no welat zaf reyî polîtîkayê ke hemverê hemwelatîyanê xo de bikar ana, yena rexnekerdene. Ê rojan de, o şero bêmana û êrişo neheq yê Amerîka berdewam bî. Heme dinya waştêne a dinyaya girewteya ke heme hetan ra ameybî dorpêç kerdene bi heme veng û renganê ci yê cîyayan nas biko. Coka beno ke fîlmê Penahi seke ma a dinya hîna baş fehm bikê rayîrêk akerdêne. Penahiyî rasta zî fîlmê xo de berê fehmkerdişê a dinyaya Îranî ya ke mîyanê xo de girewtabî, şarê xo kerdêne çend leteyî û girewtêne binê hêz û serdestîya xo û fetisnayêne, ma ver o akerdêne. Îronî û trajedîya tewr girde zî seba nê fîlmî ceza bi rejîsorî ameybî birnayene û eke bişîyêne welatê xo do biameyêne tepiştene. Badê merasîmê xelate Penahi şî welatê xo û dewaya ey hema ra zî berdewam a.

Fîlmê “The Secret Agent” ma berdêne yew qitayê bînî yê dinya û serdestî; hukm û nêheqîyê ke hemverê şarî de ameyêne kerdene, kartelan ser ra eşkera motêne ra. Na reye ma şîyêne yew qitaya bîne ya dinya, serranê hewtayan yê Brezîlya û ma a rewşa bêhuquq û neheq eşkera dîyêne. Reyna sey îronîyêk wexto ke mi fîlm temaşe kerd, çend rojî ma bî şahide şerê kartelanê meksîkayijan ke merdim fikirîyayêne beno ke fîlmo ke serranê hewtayan yê Brezîlya motêne ra hema ra zî ganî bî.

Fîlmê “Sirat”î yew dinyaya mi rê dûrî motêne ra, muzîkanê elektroyan reyde ma berdêne dinyayêka partîyanê ‘rave’yan. Labelê yew ca ra pey mîyanê ê tengijînî de ma dîyêne ke pirdê sîratî ra vîyartiş hertim sey metaforê dinyaya bîne nîyo. Ma bi dej, tengijîn, waştiş, başî û nebaşîyanê xo eşkenê na dinya de zî xo hemverê ê pirdî de bivînê. Hem zî bi kesanê ke sey ciwîyayîş û fikir qet nêzdîtîya ma çinîba reyde ma xo ê pirdî ser o bivînê. Labelê o çîyo ke ma ano tê het bi ê hîsanê însanetî ser ra ma ê kesan reyde xo hemverê ê pirdê siratî de bivînê. Û bi heme endîşe, ters, ê çîyê ke ruhê ma û kesayetîya ma gênê binê hêz û serdestîya xo reyde mecbur bimanê ke ê pirdî ra bivîyarê. Belê beno ke, wexto ke ma heme çî ca verda û êdî çîyo ke ma vîndî bikê nêmano ma do bieşkê ê pirdî ra ravîyêrê hemver û xo “bixelesnê”. Labelê eke ruhê ma de şik, îxtîras, tengijîn, ters, waştişê hîna girdî bibê ma do nêeşkê ê pirdî ra vîyarê; ma do ê pirdî ser o vîndî bibê û şorê. Fîlmê “The Voice of Hind Rajab” zî yew dram û wehşetê însanetî yo ke bi serrano verê çimanê heme dinya de qewimîyeno, meseleya Fîlîstînî, motêne ra ke heyf ke ewro hema ra zî berdewam o.

Na kategorîye, problemê leteyanê cîya-cîyayan yê dinya motêne ra ke mûnite, meseleyê şexsîyî, karakterî, ziwanê miletanê cîyayan û sey problemanê sexsîyan yê ê welatan bibîyêne zî mîyanê na dinyaya ma ya global a ke her çî bi şekilêk girêdayeyê yewbînî yo de bîyêne heman meseleya ma pêrûne. Sey vatişê peyênî, belê heyat çîyanê nêmcetmendeyan ra hes nêkeno û ma zî no nuşteyo ke seke dewamê rêzêk bî û nêmcet mendîbî axirî temam kerd û pêşkêşê wendoxanê xo kenê.

30ê Adara 2018î de Îstanbul de şîyo heqîya xo ser. Cenazeyê ey Dîyarbekir de Goristanê Berê Mêrdînî de ameyo definkerdiş.

Zaza Şêxmus 70 serrîya xo de merdo. Deyîrbazanê namadaran ê sey Îbrahîm Tatlıses, Ahmet Kaya, Mahsun Kırmızıgül, Emrah rê qasetî kerdî hadre û namdarîya înan de tesîrê ey esto. En peynî Azer Bülbülî rê qasetî vetî o kerd namdar.

Semedo ke namdar bi Dîyarbekir de zaf keyeyê ke verî pêrodayîş kerdbî ê kerdî haşt zî.

No zî mojnano ke, Zaza Şêxmûs tena muzîk dir eleqedar nêbîyêne, zaf meseleyanê mîyanê şarî dir zî eleqedar bîyêne.

Serra 1990 de nameyê ey yew suîkato ke gazînoyêk de Îbrahîm Tatlisesî rê bibi de vîyart. Zaf rey kewto hepisxane rîyê nê bîyayîşan ra.

Îstanbul de serê gazînoyan de tesîrê ey estbi. Kesê ke Zaza bî xûsûsî wayîrê înan vejîyaynê la semede ziwanê Zazakî û nasnameyê Zazakî yew xebate û kedêka ey nêbîya.

Gore bi taynan, verî, mîyanê merdiman de goştwerdiş çin bîyo. Badê dest pê kerdo la key û senî; nêzanîyeno.

Seba tayn meyweyan û sewzeyan vacîyeno ke cenet ra ameyê. Seba goştî nêvacîyeno. Quran de wexto ke cenet teswîr beno, behsê awa zelale, şit, hingemîn, şerab û tewir bi tewir meyweyan beno. Behsê goştî nêbeno.

Merdiman key dest bi goştwerdişî kerdo nêzanîyeno la goştwerdiş çîyo rind o yan xirab o; minaqeşe bîyo.

Hetê Hindistanî de tayn komelî est ê ke goşt mîyanê înan de heram o. Goşt bikewo zerreyê qabêk, hindî ê qabî bikar nêanê, erzenê.

Vanê Zerdeşt peyxamberî goşt qedexe kerdo, vato ne biwerê ne zî teqdîmê Homayî bikerê. Vato heywanan sere mebirnê; kar û gureyê xo bi înan bikerê, şitê ci biwerê la goştê canê ci mewerê.

Rast a yan xelet a; delîl çin o.

Kitabo bimbarek yê zerdeştîyan Awesta ma dest ra çin o. Vanê no kitab çermeyê gayan ser ra nusîyaye bîyo. Behsê des û çend hezar çermeyan beno. Kitab tenya bi yew nusxe arşîvê dewleta Persan de bîyo. Îskenderê Makedonî ke şîyo ser û peynîye bi Persan arda, arşîv veşnayo; Awesta bin ra çin bîyo.

Çîyo ke aqilê merdimî nêşono ser…

Madem Zerdeşt peyxamberî serebirnayişê hewyanan qedexe kerdo, Awesta qey çermeyê gayan ser ra nusîyayo?

Des û çend hezar gayî senî çerme bîyê?

Awesta ke bin ra çin bîyo, ruhwanê zerdeştîyan ameyê pêser, no kitab newe ra nuşto. Nê kesî hefiz bîyê, kitab ezber kerdo.

Ruhwanan no kitab çiqas rast, tam û temam nuşto, nêzanîyeno la çîyo ke înan nuşto, demê Sasanîyan de hetê misilmanan ra îmha bîyo. Ci ra çend pelan xelisnenê, benê Hindistan de wedarenê. Demê kolonyalîstîya dewletanê Ewrupa de, ê çend pelan benê Ewrupa de neşir kenê. Ewro bi nameyê Awesta ma dest ra tenya ê çend pelî est ê.

Ê çend pelan de behsê goştwerdiş û serebirnayişê heywanan beno. Cayêk de vacîyeno ke keso goştwer, kesê goşt-newerî ra dahîna pêt û saxlem o.

Naye ra fehm beno ke no mesele o wext ra minaqeşe bîyo.

Tewrat de zîyade ra behsê qurbankerdişê heywanan beno. Heywanî zîyade ra sere birnîyenê. Reb Yexowa, heywanê ke seba ci ganî qurban bibê, xususîyetanê înan yew bi yew vano. Wexto ke heywanî sere birnîyayî û goşt teqdîmê Reb Yexowayî bî; o wext rîyê asmênî ra kila peyda bena, ziwan fînena pira, heme goştî bi esteyan ra, bin ra lîsena.

Tewrat de goşt risqo helal o. Goştê çi heywanî werîyeno û yê çi heywanî nêwerîyeno; hurdî-hurdî vacîyayo. Goşt helal o la gonî heram a. Vacîyeno ke çi rey gonî mewerê.

Hendeyê Tewratî mebo zî Quran de behsê qurbankerdişê heywanan û goştwerdişî beno. Goşt risqo helal o, serebirnayişê heywanan xeyr o. Vacîyeno ke êyê ke hal û wextê xo rind o, wa qurbanan sere bibirnê, feqîr û fiqareyan ra pare bikerê.

Încîl de behsê goştwerdişî beno la behsê qurbankerdişê heywanan nêbeno. Bîlhesa behsê goştê maseyan beno. Êyê ke seydwanîya maseyan kenê, est ê. Şêligo ke qey weezê Îsa peyxamberî ameyo pêser; nan û goştê maseyan dîyeno ci.

Xirîstîyanîye mîyanê cihudan ra vecîyaya, mîyanê komelanê Anatolîya û Mezopotamya ra vila bîya. Yanî mîyanê semîtîkan ra vecîyaya, mîyanê Aryenan ra vila bîya.

Ma yew domanî bîyarê verê çiman…

No doman Nasira de yeno dinya, Anatolîya û Mezopotamya de beno pîl, adet û toreyanê înan gêno.

Xirîstîyanîya ke verî Anatolîya û Mezopotamya de bîya dînê komelan, vîyarta bi Ewrupa ser, uca de bîya dînê dewletan.

Anatolîya û Mezopotamya de verî ra goşt werîyeno, heywanî qurban benê la ancîna zî no çî bi zerrîasanîye nêbeno. Duştê kiştiş û serebirnayişê heywanan de zerrî çîkaya.

Ez çira naye vana?

Verî ra Anatolîya de nameyê xo exî (bi tirkkî “ahi”) teşkilatê meslegdaran est bîyo. Meslegdarê ke cîya-cîya karan kenê, no teşkilat de yenê pêser, paştî danê yewbînan. Exîyan her mesleg ra merdimî girewtê xo mîyan la qesab û seydwanî nêgirewtê. Qesabî û sewdwanîye mesleg ra nêhesibnaya^[1].

Keso ke tewr zêde qey xirîstîyanîye cehd û xeyret kerdo, ezîz Pawlus o.

Ezîz Pawlus Tarsus ra yew cihud bîyo. Kulturê Anatolîya girewto. Verî ra nameyê xo Saul bîyo. Duştê xirîstîyayan de zêdera xedar bîyo. Dime ra bîyo xirîstîyan, Yeruşalîm (Qudus) ra hetanî Îspanya mîyanê milletan ro gêrayo, xirîstîyanîye teblîx kerda. Înanê ke o wext xirîstîyanîye teblîx kerda, înan dest ra şimşêr û tebereyî çin bîyê. Weniştê paştîya heran ser, tenya bi sereyê xo, dîyar bi dîyar gêrayê. Bi zerrîweşîye ra vato ha vato…

Zaf felaketî ameyê ezîz Pawlusî ser de. Zaf teda dîyo, zaf kuwîyayo. Erzîyayo zîndanan, erzîyayo heywananê wehşîyan ver. La ey peyser game nêeşta. Tim aştî û weşîye vata, rindîye weez kerda. Çi caran zerrîya xo de ca nêdayo kîn û nefretî, behsê heyfgirewtişî nêkerdo. Vano; duştê dişmenî de zerrîya xo sist meke; rindîye ra şaş mebe, dişmenî bi rindîye bîya raya raste ser.

Încîl de qisimê “Karê Resulan (bi tirkkî “Resullerin İşleri)” de hîrûhîra behsê ey û nesîhetanê ey beno. No qisim ra pey ca dîyeno çend mektubanê ey. O, nê mektuban de raya raste vano. Bingeyê felsefeyê xirîstîyanîye qal û nesîhetê ezîz Pawlusî yê.

Ezîz Pawlus, êyê ke wazenê Roma de xirîstîyanîye teblîx bikerê, înan rê yew mektube nuşta. O pîlê înan o. Ezîz Pawlus mektuba xo de sey şert û ferzî ney, sey nesîhetkerdişî vano goştwerdiş baş nîyo^[2].

[1] İsmet Zeki Eyuboğlu; Anadolu Uygarlığı, Der yay., 3. Baskı, İstanbul 1997, r. 55

[2] İncilî Şerif (Qisimê “Romalılar”, bab:14:21)

Mi no rîpelêk romanê James Joyce’î Ulîsesî ra gîrewt. Tîya de yew profesero îrlandayij qalê zîwanê îngîlîzkî keno, eslê xo de kare ci zî musnayîşê îngîlîzkî yo. La no profesor bi zordarî îngîlîzkî museno, îngîlîzkî ra ne bawerîya ci est a ne zî hurmetê ci. Zîwanê metînî (sey heme metînê joyce’î) binê zehmet o, xo zor dano famkerdiş la profesor û hevalê ci vanê ke şarê Îrlanda îngîlîzkî bi zordarî musayî û çekuya îngîlîzkî dinyaya îrlandayijan de çîyêk îfade nêkena. Ne derdê înan rê bena derman, ne hîsê înan eşkena tercume bîkera û ne zî çîyêk. Coka ê vanê hetane ke ma îngîlîz û îngîlîzkîyê serkewte ra teslîm benê medenîyetêko bîyo vîndî şîyo ma o medenîyet ra û a dewaya bêhevî ra sadiq manenê. Tabîî naye zî ez vaja şarê îrlanda, wexto ke no metîn ame nuştiş (1900-1910) her tim vîndî kerdêne û Îrlanda giredayeyê Îngîlîstan bî la nîka Îrlanda bîya azad, ez a Îrlanda rê silam kena û dore dana Joyce’î.

Dewayêka Bêhevîye/ULÎSES

Ma hertim dewayanê bêhevîyan rê sadiq mendî, va Profesor. Goreyê ma muwafaqîyet, hem kiştoxê îdraqî yo hem zî yê muhayelî yo. Çirey sadaqatê ma qezenckerdoxan rê, serkewteyan rê nêbî. Bele ma înan rê xîzmet kenê, ez bi xo zîwanê înan ê bêruh û bêmanayî musnena. La ez zanena ke a netewîya ke ez ziwanê înan musnena , eke zîhnîyetê înan serdest bibo, ê tena qîymet danî madîyatî. Zîhnîyetê înan yanî bi kilmî tehaqumê madîyatî. Goreyê înan wext zî pere yo. Homayê mi! Spîrîtualîzm rê se bî? Hazretî Îsa ho ça de yo? Lord Salîsbury? Na dînya de hendê yew kanepe cayê înan çîn o. La yunanî wîna yî?

Mîyanê verçimikê xo yê sîyayî de çimê ci beriqîyayêne, ey lewê xo yê dergî bineyna derg kerdî.

–Yunanî! Va newe ra. Kyrîos! Na çekuye beriqîyena. Neteweyê samî û saksonî nê vengan nêzanenê. Kyrîe! Roştîya zîhnî. Werrekna mi yunankî bimusnayne, ziwanê îdraqî. Kyrîe elesîon! Ê wa şêrî tuwalet virazî wa çala laximî bidî viraştiş, hedê înan nîyo ke ê efendîyê ruhê ma bibo. Ê împaratorê sprîtuelê ke Atîna de bi fîloyanê xo bîyê vindî şîyê ma rayîrê înan ser a şinê. Ê bîyî vindî. Pyrros yew kehanet ver a xapîya û seba ke qederê Yunanîstanî bibedîlno teşebuso peyên kerd. O zî dewayêka bêhevîye rê sadîq bî.

–Qet şerî ra nêremayî, va Mr. O’Madden Burke bi vengêkê xizî la tim vindî kerd.

Malmisanij, kitabê xo yê “Mi Şêx Seîd Dî” de ca dano yew roportajêke. Malmisanij, no roportajî de mêrikêko armenî der qisey kerdo û vatişanê mêrikî kitabe xo de weşanayo. No roportaj zaf bala mi ante. Roportaj de behsê yew cinîya armenî beno. Ez nê nuşteyê xo de nîyet kena ke behsê yew cinîya armenîye bikerê.

No nuşte roportajê Malmîsanîjî ra yew anektod o. Malmîsanij, serra 2007î de bi yew armenîyê Motkîyij der roportaj kerdo. Nameyê nê armenîyî Karmen o, la mîyanê şerî de bi nameyê Fermanî ameyo şinasnayene. Karmen û keyeyê/aîleyê ey dewa Kerxoyî ya girêdayeyê Motkî de cuyayê. Prosesê serewedaritişê Şêx Seîdî de mintiqaya Sason û Motkî de qasê 38 dewan de serewedaritiş dewam kerdo. Dîma esker erzeno serê nê 38 dewan û dewijî hetê dewlete ra yenê surgunkerdiş. Keyeyê Karmenî surgunê dewêka Çorumî benê. Nameyê na dewe Kiziltepe ya û girêdayeya qezaya Osmancikî ya. Ma û pîyê Karmenî seba ke Motkî de cuyayî ziwanê armenîkî verde kirmanckî zî zanê. Goreyê vatişanê Karmenî, wextanê surgunî de ma û pîyê ey yewbînan reyde kirmanckî qalî kerdêne. Uca de pîyê Karmenî şono eskerî û çar serrî eskerî keno. Di birayê Karmenî veyşanî verde mirenê. Karmen, dewa Kiziltepeyî de şiwantîye keno.

Karmen, karê şiwantîye ra pere qezenc nêkeno tena dewijî qasê rojekî werd danê ey. Keyeyê Karmenî serra 1938î ra heta 1948î des serrî surgun de manenê, dima efû vecêna. La efû seba 36 dewan vecêna. Seba dewa Karmenî; Kerxo û Silîndî rê efû nêvecêna. Çunke, wextê şerê Şêx Seîdî de hetê nê dewan ra xeylê eskerê hukmatî kişîyenê. No semed ra Karmen û keyeyê înan mecbur manenê keyeyê xo benê qezaya Sêrtî, Qurtelan.

Mîyanê na penaberîye de zaf zor û zehmetî vînenê. Karmen na zehmetîya ke anta heta peynîya roportajî ano ziwan. Keyeyê Karmenî bêkeye, bêwar û bêwareyî qezaya Qurtelan de bi çend tef-talê xo binê yew dara tuyêre de ca benê. “Kel-melê ma hende tay bi ke, ma şîyaynî heme çîyê xo wegîrîy (bierzîy piştîya xo). Ma şeş tenî yê labelê kel-melê ma lihêfêk, tencereyêk, şeş koçikî yê. Koçika ma her yewî esta labelê nalmikîya (tebaxa) her yewî çin a.” Karmen, bi nê vatişan rewşa ke tede bîyê ano ziwan. Karmen û keyeyê Karmenî seba ke file bîyê hem hetê dewlete ra hem zî hetê şarê mintiqayî ra zaf teda vînenê. Peynîye de Karmen deyax nêkeno, maye û pîyê xo Qurtelan de ca verdeno, remeno şono şaristanê Stenbol. Ûca de zî zaf zor û zehmetî vîneno; înşatan de xebitîyeno, badê beno westayê dêsî.

Badê dîyês serrî, keyeyê Karmenî dewa Koytîbê Xirab de ca benê. Dewlete se donim erazî dana înan. Ma û pîyê Karmenî na dewe de manenê. La peynî de rîyê tada û zordarîya filebîyayîşî na dewe ra zî bar kenê. Nameyê maya Karmenî Kayane bena la Çorumijî aye ra vanê Kehnî û peynî de nameyê aye sey Kehnî maneno. Di gedeyê aye veyşanîye verde merdê. Yê bînî surgun de şaristanê Çorumî de bi sayê tuyan xo xelisnenê. Goreyê vatişanê Karmenî maya ey her tim wina vatinî “Ban de cila mi, erd de herra mi çin a”. Eke ma bêrî zewtê na cinîya armenî ser; wextêk mi na zewte wende, ez zaf pê dejaya. Karmen vano wextêk maya mi rê kesêk yew teda û zilm bikerdênê, bidayne aye ro maya mi vatinî “Boka (mela) ti zî biba sey mi”. Hende zewtê giranî estbî la na cinîya armenî senî wina yew çî vana.

Na zewte eslê xo de yew dejo xidar û zerveşateyî nîşan dana. Raştîye de mîyanê na zewte de zaf zewtî estê. Surgunbîyayîş, tehda û heqeret vînayîş, mal û milkê xo vindîkerdiş, bê erd û war û wareyî mendiş, merdimê xo bêrê kiştiş, vernîya çiman de seba veyşanî ra gedeyê xo vindîkerdiş, bêkesî, veyşanî, ezîyetî, rezaletî, bêkesayetî, bêînsanîyetî, bêedeletî û bêrûmetî vînayîşî pêro xo de hewênenê. Coka na cinîya armenî wina yew zewte vana: Mela ti zî biba sey mi…

[*] Malmîsanij, Mi Şêx Seîd Dî, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2024.

Wextê ke nêzdîye de seba yew pirojeyê ke raya mi kewte paytextê Çekya Prag. Ma hewte yê ke Prag de mendê. Koma ma de heşt kesî û di şêwirmendî estbî. Şêwirmendan ma rê hetkarî û rayberîye kerdêne. Şêwirmendan lezbilezê ma cayan ra çarnêne. Ma leze ra berdêne û ardêne. Badê di rojan ra tepîya mi waştê kê, şêwirmendan ra ciya, hêdî-hêdî, tena kuçeyanê Prag de bigeyraya. Kome waşteyê mi qebul nêkerd. Mi zî waştişê xo bi şewe arde ca. Ez biroj kome dirê, bişewe tena, bi goreyê zerrîya xo, bi goreyê hîsanê xo, bi goreyê kefê xo kuçeyanê Prag de geyraya. Mi kuçeyê Prag de panç şewî tena gerokî kerd.

Ewilî ez Prag ra xerîb, Prag mi ra xerîb ewnîyêne. Kuçeyê Prag mi rê xerîbî ameyêne. Xerîbî însanî heşyar kena. Însan xerîbî de xo tena hîs keno. Tenayî dordor rayana neweyan akena. Wexto ke însan xerîbî de tena maneno, welat yeno vîrê însanî. Vîr xo hişmendî de gandar keno. Eke nasnameyê şaristananê tarîxî tesîrê hîssan nê kerdayêne do xerîbî zerrîya însanî biwerdêne. Prag şaristanê ke tarîxî û însanî ser o tesîrdar bi. Ez hêdî-hêdî musaya kuçanê Prag e. Êdî kuçeyê Prag e mi rê xerîbî nêameyêne.

Wexto ke însan şino yew şaristano ke tarîxî, goşê însananê miraqdaran de vize-vize veng dano, însan vano qey no şaristan veng dano û vano ke, bêre mi bişinasnêne. Nê vengan ra heme goşê miraqdarî a kerdeyê. Însan Prag de wazeno hem goşanê xo hem zî çimanê xo weş akero. Şaristanê tarîxî zafziwanîye. Heme kesê miraqdarî zafziwanî yê nê şaristanan ra fam kenê. Çunku wextî, nasnameyê xo dêsê awanîyê nê şaristanan ra kendo û badêcû zî xo çinî kerdo. Wextê verê ziwanê xo dêsanê şaristanî ra çinî kerdo û vateyê wextê verê dêsanê awanîyan ra nexş biyê. Wextî bi xo zî çinî kerd o û heme demî têmiyan biyê. Zafziwanîye heme deman, demo nikayin de xo eşkera kerd o. Kuçe û dêsê Prag e nasnameyê heme wextan sipitêye xo û wextê ko tilsimin awan kerd o.

Eke însan verê ra derheqê nê şaristanan de wayirê malûmatan bo, na hîssî zêdeyîn xo dana qirqilnayene. Heme şaristanê tarîxî hina yê. Şaristanê tarîxî sey kesanê û şexsîyetê ênan esto. Nê şaristanê tarîxî wayirê nasname yê ke xosere yê. Wexto ke însan şino nê şaristanan, nê şaristanî wazenê ke hetê gerokanê xo ra bêrê şinasnayene. Prag zî nê şaristanan ra yew a.

Prag serra 1918in ra hetanî serra 1993ine paytextê Çekoslovakya yo. Çekya û Slovakya serra1993in de bi vateya Veradîyayîşo Qedîfe yî bi referandumê ke demoqratîkî yewbînî ra abiryaya yê. Prag, wayirê taye vateyanê namdaran a. Prag, serra 1968in de bi vateya Wesarê Prag e name biya. Serra 1989in de Praga bi Şoreşa Qedîfe ameya namekerdene. Prag mezgê mi de bi nameyê Franz Kafka ca girewt bi. Prag kêyê Franz Kafka yo. Kafka yî romanê xo yê Dewa, Şato, Bedilîyayîş, Milena rê Namayî, Notê Rojane yî Prag de nuşt bî. Nuşteyê Kafka yî de Prag şaristanê ko tilsimîn û lêl amey bi nuştene. Belê, Prag nika zî şaristanê ko tilsimîn bi; tilsimê hîrê deman yew nasname de xo nimitena bi û dordor xo awanîyanê tarîxîyan de xo eşkera kerdêne. La Prag şaristanê ke lêl nê bi; şewe Prage rojê Prag ra zêdeyîn roşnîye bî. Çirûskê Çemê Vîltava çimê merdimî roşnî ra dayêne girewtene. Çirûskê esteranê riyê asmênî û çirûskê Çemê Vîltava têmiyan biyêne, zerrîya merdîmî de kelacanê ke tilsiminî viraştêne. Prag çirûskê şaristanan a.

Prag şaristanê ko tarîxî û paytextê Çekya yo. Tarîxa sazgehî ya Prag e hetanî hezar û di sey serrî verê ra şino. Heşt sey serrî yo Prag ameya awan kerdene. Heşt sey serrî ra hetanî ewro zaf awanî, banî û bînayî estê. Sazgehî û nasname yê şaristanan de tesêrê tayê estîyanê xozayî esto. Nê estîyî şexsîyet û nasnameyê şaristanan ser o tesîrdar benê. Şexsîyet û nasnameyê Prag ser o Çemê Vîltava (Vltava nusyeno) tesîrdar biyo. Çemê Vîltava şaristanê Prage başûr ra ver bi vakur kerdo di leteyî. Vîltava başûr ra ver bi vakur herekyeno û rojhilat ra ver bi rojawan ageyrano. Badî ra Germanya da bi nameyê Çemê Elbe rijiyeno Deryayê Cemedê Vakurî. Çemê Vîltava rihê Çekya, zerrîya Prag o. Çemê Vîltava Çekya gandar, Prage şewqdar keno.

Çemê Vîltava sexsîyetê şaristanê Prage kifşkerdo. Vîltava zerrîya Prag a. Prag zî icûda Vîltava ya. Eke Dêrsim bê Mûnzûr, Amed bê Dijle nê beno se, Prag zî bê Vîltava nê bena. Wexto ke însan tenzîmkerdişê Çemê Vîltava ra ewnîyeno, bêwayirîya Çemê Mûnzurî û Çemê Dîjle jan dana zerrîya însanî. Çi ra? Nê wirdê çemê pîrozî şexsîyetê şaristananê xo ra durî mendê. Şaristan bi goreyê nê wirdê çeman nê, çemî bi goreyê şaristanan ameyê tanzîm kerdene. Mûzur ameyo vetasnayene. Dîjle zî şexsîyetê xo ra ameya durî kewtene.

Çemê Vîltava ser o bi nameyê Pirdê Charlesî yew pirdê ke tarîxî û namdar esto. No pird 516 metro yo û tena seba peyeyano. Heme dêsê pirdî bi heykelê xebatkaranê tarîxa xaçparêzan xemelnaya yo. Nêzdi ya heştay heykelan ca girewto. Pirdê Charlesî şewe zaf sixlet beno. Çunku roşniyê pirdî û dorûverê pirdî awa Çemê Vîltava ser o beriqîyêne, çimî kesan de çirisîyêne, riyê waştîyan ra şewqvirazneno û dorûverê xo ra şewle vila keno.

Şewa. Ez peya rayşîyayîş deya. Ez kuçeyanê Prag de êware-êware geyreno. Her ca roşnî yo. Rojhelat ra ver bi rojawan şino. Ez nika Pirdê Charlesî ser o ya. Pirdî ser o zaf sixletî esto. Bi hezaran însanî şinê û yenê. Telofonê destan yê mi nişka ra ceneno. Ez ewnîyeno ekranê telefonî ra. Welat ra yew embaz o. Ez xo ver bi goşeyê pirdî anceno, vindena û cenayişê telefonî akeno. Ma bi Zazakî destpêkerdişê qalan kenê. Wexto ke ez û no embaz teleefon de qal kenê, seka miyanê ma de pêameyîşê ke esto; ma her wext Zazakî ra ciya ziwan nêşuxulnenê. Ez telefon akeno û ma bi Zazakî galgale kenê. Çekya ra qal beno. Ez Prag ra qal keno. Pirdê Pirdê Charlesî ra qal beno. Franz Kafka ra qal beno. Galgala ma zî derg beno.

Wexto ke mi telefon de qal kerdêne yew kesê ke kîşta mi de vindert bi. Seke paveyê mi bi. Merdimê ko nêzdîya şêştî serre bi. Kesê ko kej bi. Porê yê sipî-kej bi. Erdîşê kilm bi. Çim kesk bi. Rî nerm bi. Şibyêne çekijan. No kes mi ra ewnîyêno, beşerîyayeno, heweno û mi goştaritnêno. Seka kesê ke şinasnaye ewnîyeno. Mi ge-ge telefon da qalîkerdişê xo ra dewam kerdêne, ge-ge zî çimê mi kesê ko ez goştaritnên de bî. Wexto ke qalîkerdişê mi qedya, nêkesî nişka ra destê xo derg kerd û vatêne;

-Dedza merheba. Ti Zaza yê? To Zazakî qisêkerdêne.

Mi zî leze ra destê xo derg kerd û;

-Merheba deza. Belê, ez Zaza ya. Kûrdo Zaza ya.

Wexto ke vate Kûrdo Zaza fekê mi ra vejîya bi; beşerîyayişê Xal Mihmedî vurîya bi, la destê xo dest mi ra vera nêda yê û zerrî ra destê mi destê xo de şedêna bi û nameyê xo vate:

-Dedza, namê mi Mihemed o.

Mi zî xo dayêne şinasnayene û name yê xo vate. La ez bikelecan biya. Mi çi ra vateyê xo bi Kûrdo Zaza dewam kerd bi? Wexto ke vateya diyine fekê mi ra vejîya bi, beşerîyayişê Xal Mihmedî vurîya bi. Mi rê zî vateya Kûrdo Zaza zî ecayîb amey bi. Gelo çi ra? Mi nêzanê ke no hesasîyet ça ra û çi ra ame vatene? Xal Mihemedî dewam kerd û vatêne:

-Qisûrê mi efo ke. Mi goş da qiseyê to dedza. Dedza to Zazakî yê weşe qisêkerdêne. Weşa mi şiye. Mi waşt kê to bişinasnaya dedza. To kam reyde qisê kerdêne dedza?

-Qisûr çinyo deza. To baş kerd. Ez kefweş biya. Mi welat ra embazê xo dir qisêkerdêne.

-Dedza embazê to çendin serrî yo?

Wexto ke Xal Mihemedî vatêne, to kam reyde qisê kerdêne dedza? û dedza embazê to çendin serrî yo? Mi nê persan ra xuy kerd û ez vinderto. Xal Mihemedî xuy kerdişê mi ra fam kerd bi û leze ra dewam kerd:

-Dedza mi şaş fam meke. Ez embazanê xo reyde Zazakî qisê nê kena. Embazê mi Zazakî zanê la Zazakî qisê nê kenê. Dadîya mi welat deya, dewe de cuyena. Ez tena dadîya xo reyde Zazakî qisê kena. Mi no semed ra ra persa. Bi raştî paytextê Çekya Prag de, Çemê Vîltava de, Pirdê Charlesî ser o qisêkerdişê Zazakî weşa mi şiye.

Paytextê Çekya Prag de, Çemê Vîltava Pirdê Charlesî ser o naskerdişê ma di Zazayan bi şik û xuy despêkerd. La weş dewam kerd. Xal Mihemedî vatêne:

-Dedza, ti wazeno ma cayê ke ronişê. Ti meymanê biyê. Sey ke ti Prag de newe û xerîbê.

-Beno Xal Mihemed. Raşto, ez Prag de neweya û xerîba.

-Dedza hîris û di serrî yo ez Prag deya. Ez serra 1994 de ameya Çekya. Ez hemwelatîyê Çekya yo. Eke ti wazenê ma şêrê cayê karê mi. Kargehê mi esto. Nêzdî yo. Panç deqîqe yî durî yo. Karê mi çîyê werdî û şimitişî se ro yo. Ez westayê kebabano. Kargeh qiciko la mi rê bes o.

Ma kuçeyê Prag de biyê di Zazayî û ver bi kargehê Xal Mihemedî peyayî kewtê raya ser. Ma hem şinê hem zî qisê kenê. Mi semedê ameyîyayişê Çekya Prag e, kar û gureyê xo, şaristanê xo, dewe û kêyê xo ser o malumatî dayêne. Xal Mihemdî zî dewa xo ra, wendişê xo ser o, ameyêyişê xoyê Çekya, zewacê xo ser o, hemwelatîya xoya Çekya ser o qisê kerdêne. Wexto ke ma xo ser o bi teferuat malumatî dayêne yewbînî, şik û xuyê zerre û mezgê ma vila biyê. Mîyanê ma de hêdî-hêdî sey di şinasnayeyê serran ra ver têkilîyê ke virazyêne. Mi hina hîs kerdêne. Ez û Xal Mihemed yew mintiqay ra bi. Beno ke ma aqreba bivejîyene. La ma zaf aver nêşî. Wexto ke ma resayê kargêhê Xal Mihemdî, Xal Mihemdî verê kêyberê kargehê xo de fetelya mi ser o û bi wirdê destan, zerrî ra ez vera re kerd a. Vatêne:

-Dedza Behrî ti bixeyr ameyê. Ti sere û çimanê mi ser ameyê. Ez bi şinasnayîşê to zaf keyfweş biya.

Mi zî weşiyê xo vatê. Xerîbî kesan leze ra nêzdîya yewbînî kena. Xal Mihemed şiye zereyê kargehî. Kargeh ra di lajekê keji, yew keyna qicika keje û yew cinîye ke pîle vejiyayê tever. Xal Mihemdî biziwanê Çekya înan ra çiyê ke vatêne. Nameyê mi ameyêne vatene. Fam biyêne ke Xal Mihemed mi dano şinasnayene. Her çarine yewbiyew nameyê xo vatêne û bi riyê ke beşerîyayene destê mi girewtêne. Badî ra yew kuncêkê kargehê vindetîye de masayê ke hadre biye. Malbata Xal Mihemedî masa bi wer û şimite xemelna. Ez û Xal Mihemed masa de roniştî. Wexto ke ma masa de roniştî şan bi, zergê şodirî ra ver ma masa ra rawuştê. Ma heme xoşeberî û galagalê xo bi Zazakî kerd bî. Reyna Xal Mihemdi vatêne dedza Behrî, mi zî vatêne deza Mihemed.

Xal Mihemdî şeştî û di serre yo xo, mi zî pancas û çar serrîyê xo masa ra herekna û veraday bî. Ma zaf çiyan ser o xoşeberî kerd bi. Ma heme hedîseyan ser o galagale kerd bi. Ez zaf keyfweş biyê bi ya. Xal Mihemed zî zaf bextîyar biye bî. Nîşaneyê zerqê tîjî ra, mi verê xo daybi otêla xo. Xal Mihemdî zî gereka kargeh de dest bî hadrekerdişê kebaban bi kerdayêne.

Ez senî ameya otêle nêzano. Sey mi fir day bi. Ez hem şenik biyo, hem bextîyar biyo û hem zî giranîya pancas û di serrîya mezgê xo ra veng biyê biya. Ez lez ra hewn ra şiya û diwês sietî hewn de menda. Wext çi ano însan nêzano. Mekan çi ano însan qet nêzano. Xerîbî çiya belo ni yo. Tenayî kengê tenayî ya belo ni yo. Kuçeyê Prag de yew Zaza mîyanê xerîbî ra, bi qisêkerdişê Zazakî ra biyêne di Zaza yê keyfweşî û bextîyarî. Prag reyna tilsimê xo şuxulna bi. Wexto ke ez ameya otêle xo, mi xobixo xo ra persêne; Xal Mihemed raşt bi ya xeyal bi? La toreyê destê mi her çi eşkera kerdêne. Tore de xelate Xal Mihemedî: Camî ser o nameyê kargehê û nameyê Xal Mihemedî nuşteyî estbî… Xoşebere yê Xal Mihemdî û şewa Prag e na nuşte heqkerdêne la na nuşte wendiş heqkerdêne yan nê kerdêne? Ez, a ye nêzano! Şima wendoxî zanê!

Verê cû Amed de, bi taybetî demanê ke televîzyon û malzemeyê teknolojîkî ê bînî çin bî, şar şewanê xo pê dîwan û qiseykerdişanê dergan vîyarnaynê. Cîranî, merdimê nêzdîyî ameynê têhet, bi saetan qisey kerdênê, derdê xo vatênê, meseleyî vatênê. Ê serran de rayîrê têkilîya merdiman nê qiseykerdan ser o bîyêne û zemanêko weş bi.

La ewro bi telefon û înternetî heme çî bedilîya. Êdî merdimî zafane wextê xo ekranan ver yan zî telefon ser o vîyarnenê. Zaf kesî bi nê teknolojîyan kar kenê, pere qezenç kenê. Bi tesîrê şaristanîye, kulturê mehelleyanê verênan zaf kêmî bi. Merdimê nêzdîyî û grûbê şinasan yewbînan ra dûrî kewtî; her kes şi cayêkê bîn ê bajarî.

Bi nê vurîyayîşî reyde, kulturê meymandarîye zî bi wextî reyde vurîya. Bi taybetî ewro, merdimî yewbînan dir zafêr teber de, kafeyan de yan zî loqantan de yenê têhet. Zîyaretê keyeyan kêm bi. Keyeyê ke tutê înan estê, semedê înan şîyayîş û qebulkerdişê meymanan hîna zor bi.

Eslê xo de nê warî de sebebê sosyolojîkî, ekonomîkî û heta polîtîkî estê û ser o ma eşkenê zaf çîyan vaje. Bedilyayîşê komelî, şertê ekonomîkî û xuyê ciwîyayîşî kulturê meymandarîye ser o raşteraşt tesîr kenê.

La mi waşt ewro qalê yew vatişê zazakî ke vizêr mi goşdarit û rîyê mi de yew huyayîş viraşt, bikî.

Vizêr mi yew vatişê zazakî eşnawit:

"Saet des hînî bes."

No vate, meymanê ke zaf nuşenê ro, nêwazenê werzê, înan rê bi nazîkî la bi mizahî mesaj dano.

Beno ke wextê xo de zazayê ma, seba ke meymanê ke nêwazenê werzê, raşteraşt "êdî şo" vatiş ayb bîyo, înan winasî yew formulo aqilane dîyo. Raşta zî zaf aqilane û bi nezaketêka kulturî yew nêzdîbîyayîş o.

Eke rojêk şima zî wazenê mesajêk bidê meymanê ke nêwazenê werzê, şima eşkenê bi hewayêko şîrin û bi tebessûmêk vajê "saet des hînî bes".

Serekê veren ê Uruguayî José "Pepe" Mujica roja Sêşeme 13ê Gulane de 89 serrîya xo de şi heqîya xo ser.

Mujica de nêweşîya rîşa merdimwere estbî û paytextê Uruguayî Montevideo de merd. Mujicayî eşkera kerdbi ke semedê weşbîyayîşî do tedawî nêbo û tedawîya qansêrî red kerdbi.

Gerîlayê Tupamarosî bi

Gerîlayê Tupamarosî vera dîktatorî de micadele kerdêne. Mujica zî wextê xo de yew gerîlayê Tupamarosî bi. Mujica gerîlatîya bajarî kerdêne û 14 serrî hepisxane de mendbi.

Badê ke dîktatorî serra 1985 de rijîya, Mujica verî hukmat de sey Wezîrê Zîretî xebitîya û badê cû serra 2010 ra heta 2015 sey Serekomar wezîfe kerd.

Mujica wextê serekîya xo de reformê pîlî kerdbî.

Pepe eşkera kerd ke o do serranê xo yê peyênan cinîya xo reyde keyeyê xo yê Montevideo de bivîyarno. Mujica meaşê xo feqîran rê verda û wesîyet kerd ke wexto ke o merd ey kîşta kutikê xo de defin bikerê.

Senî ke problemî miletê ma zaf û giran î o tewir problemî ziwanî ma zî zaf û giran î. Ziwanî ma zî sey miletê ma û sey welatî ma yew ziwano parçebîyaye yo. Problemî ziwanî ma problemî aleznaye yî.

Kurdkî yew ziwano kehen û zengîn o. Labelê miletê kurdî, sebebanî tarîxî û sîyasî ra heta ewro nieşka biba wayîrî yew ziwanîyo muşterek û standardî. Yew ziwano muşterek pê pêroyî kurdan yewbînan ra fehm bikerî, bieşkî pê yew ziwan biwanî û binusî, bêzehmetî yewbînan ra fehm bikerî.

Ez no xeberdayîşî xo de problemanî kurdkî ra tena yew problemî ser o vindena. No problem zî standardîzekerdişî ziwanî yo. Goreyê fikrî mi no problem bi heme lehçeyanî xo ya problemanî bingeyînan ê ziwanî ma ra yew problem o. La ez tîya de esasen lehçeyê kirdkî (zazakî) de meselê standardîzasyonî ser o vindena.

Ziwan de standardîzasyon hesas û nazîk yew mesele ya. Heta mi ra bîyero ez do yew çerçewa genel de na mesele ser o vinderî.

Her komel (cemat) hetî ekonomî, sîyasî û kulturî de aver şino. Ziwan zî no averşîyayîş ra nasîbî xo geno. Tarîxê her milet de ziwan yew prosesa (pêvajoya) dînamîk a. Komel çend aver şîyero ziwan zî na proses de newe ra form geno. La na proses her welat de û goreyê her ziwanî eynî nîya.

Tarîxê her ziwanî de cîya-cîya qonaxî (merheleyî) estî. Ziwan sere (destpêk) de ziwanî qalîkerdişî yo. Badî nuştişî ya her ziwan de yewna merhele dest pêkena. Yanî destpêkerdişî nuştişî ya pey yew prosesa newey yena. Çunku her çiqas ke binge û qaydey eynî bî zî ziwanî xeberdayîş û nuştişî yew nîyo. Ziwan de bi destpêkerdişî nuştişî prosesê standardîzasyonî zî dest pêkena.

Ziwan de standardîzasyon muhîm yew mesele ya. Xebatê standardîzekerdişî ziwanî keyfî yew xebat nîya. Yanî her kes nieşkeno goreyê fikr û waştê xo no kar bikero. No kar mesulîyet wazeno. Xebata ke no war de bena ganî goreyê metodanî îlmî û goreyê şert û mercanî mileta ke bi no ziwanî qisê kena bîyero kerdiş. Serkewtişî ney karî zî encax na xebat mîyanî şarî de amey qebul kerdiş û tatbîq kerdiş munkun o. Ney ra prosesê standardîzasyonî ziwanî hem yew prosesa îlmî hem zî yew prosesa pratîk (emelî) a.

No war de heta nika kurdan mîyan de yew xebata îlmî û akademîka ke çiman verd de bieyso niameya kerdiş. Nê serranî peyenan de hêdî- hêdî mesele yena fehm kerdiş û tayê cigêrayoxan (lêkolîneran) dest bi xebata winayin kerdo. La na xebat hema yew destpêk o. Heta muhîmey mesele hol (baş) fehm nêbo, heta no war de yew xebata derg nêbo, heta nuştox, wendox û milet mesele ciddî nêgirî, xebata ke standardîzekerdişî ziwan û lehçeyanî kurdkî ser o bena nêresena yew netîceyo pozîtîf.

No war de tecrubê ma kurdan çin o. Kurdan hema muhîmê standardîzasyonî ziwanî hol fehm zî nêkerda. Miletanî bînan se kerdo, problemî ziwanî xo senî çareser kerdî, standîzekerdişî ziwanî xo de çi metodî xebetnayî? Ma ganî (gey) nê miletan ra zî tecrube bigerî.

Goreyê fikrî mi kurdkî de lazim o merdim meselê standardîzasyonî di merhelan de bigero xo dest.

1) Kurdkî de standardîzasyon. Yanî kurdkî de xebata pîyeranizdîkerdişî lehçeyan

2) Her lehçe de standardîzasyon.

KURDKÎ DE STANDARDÎZASYON

Kurdkî de standardîzasyon (yanî beyntarê lehçeyanî kurdkî de nêzdîbîyayîş) yew demo derg û xebata pîle (girde) wazeno. Semedê ney zî ganî mîyanî kurdan de yew sîyaseto muşterek bibo. Tena yew sîyaseto muşterek zî bes nîyo, semedo ke no sîyaset serkewo, ganî dezge û sazgeyên netewî (milî) bibî, yan zî virazî.

No war de verî verînan merdim ganî muşterek yew alfabe ra dest pê bikero. Kurdî ewro wayîrî muşterek (ortax) yew alfabe nîy. Qayde û îmla de zî sey yewbînan nênusenî. Kurdkî de standardîzasyon ra ganî merdim “lehçeyanî (dîyalektanî) kurdkî ra yew ziwan viraştiş” fehm nêkero.

Yanî kurdan rê verê verênan yew alfabeya ortax lazim a. Na alfabe zî goreyê şert û mercanî miletê ma û goreyî halî dinya lazim o ke alfabeya latînkî ba. Wina nêbo mîyanî lehçeyanî kurdkî de nêzdîbîyayîş û tayê ortax qaydey ronayîş mumkun nîyo. Tersî ci çend wext şîyero ferqê ke mîyanî lehçeyanî kurdkî de estî do hîna zêde bibî. Miletê ma û welatî ma xora parçekerde yî. Mîyanî parçeyanî Kurdîstanî de û mîyanî miletê ma de xora hetî sîyasî, ekonomî, komelkî (cematkî), ziwan, kultur, orf û edetan de ferqê muhîm virazîyey. Nê ferqî do (ke) hîna bibî gird. Ortax alfabe îmkan û firsat dana ke her çar parçe ra kurdî zaf ra taynî bieşkî kitab, kovar, rojname û çi çîko çap beno biwanî û tera îstîfade bikerî. Hêdî-hêdî ke yewbînan ra fehm bikerî, ziwan û kultur de yewbînan ra bibî nêzdî. La şertanî ewro de sebebo ke kurdî Tirkîya nieşkenî nê çîyan bi alfabeya erebkî biwanî û kurdî parçeyanî bînan zî nieşkenî bi alfabeya latînkî biwanî, ziwan û kultur de nêzdîbîyayîş nivirazîyeno. Ney ra ez vana ke (goreyê fikrê mi) ewro faktora en pîle a ke prosesê pîyeranêzdîbîyayîşî lehçeyanî kurdkî ser o tesîr bikero muşterek yew alfabe ya. Yanî kurdkî de standardîzasyon verê verênan muşterek alfabe ra dest pê keno. Û goreyê fikrê mi tewrî kêmasîyanî xo zî alfabeya ke Mîr Celadet Bedirxanî bingeyî ci eşto eşkena kurdkî û pêro lehçeyanî kurdkî rê bibo yew binge.

Tayê merdiman meselê standardîzasyonî fehm nikerda yan zî nêwazenî fehm bikerî. Verocû ra heta ewro kurdan mîyan de meselê ziwanî de tayê fikr û sîyasetî xeletî estî. Ewro zî no war de mîyanî kurdan de hîrê fikrî estî:

1) Ê ke vanî wa lehçeyanî kurdkî ra yew lehçe bibo ziwano resmî/ ziwanî perwerdeyî.

2) Ê ke vanî lazim o ma ke çar lehçeyanî kurdkî ra yew ziwano muştereko milî virazî.

3) Ê ke vanî her çar lehçeyî kurdkî zî heqî xo esto ke xo aver berî, xo standard bikerî, mintiqa ke tede bi giranê yenî qalîkerdiş a mintiqa de wa bibî lehçeyê perwerdeyî, îdarî ûsn.

Zaf merdimî ewro zî wazenî lehçeyanî kurdkî ra yew lehçeyî bikerî ziwano netewî (milî). Goreyê tayênan kam lehçeya ke zaf averşîya wa a lehçe kurdan rê bibo yew ziwano muşterek. Goreyê tayênan zî kam lehçeya ke mîyanî kurdan de hîna zaf yena qalîkerdiş wa a lehçe biba ziwano muşterek. Yew demo derg, heta ca-ca ewro zî, zaf ziwanzanan û sîyasetmedaran vatên: “Lazim o ma çar lehçeyan ra yew ziwano muşterek û milî virazî.” Nê merdimî û no sîyaset xo rê prosesê miletbîyayîşî şaranî Ewropaya rojawanî yan zî tayê dewletanî Rojhelatî Mîyanênî nimûne genî. Goreyê înan yew welat/yew dewlet de yew ziwano milî/ yew ziwano resmî esto. Madem ke milet yew (tek) a ganî ziwan zî yew (tek) bo. Nêbeno yew milet xo mîyan de çend ziwanan yan zî çend lehçeyan bikero ziwananî îdareyî, perwerdekerdiş û edebîyatî. Alma- nya de Otto von Bismarckî, Îtalya de Makyawelî û sewbîna welatan de tayê îdarekerdoxan wina kerdo.

No yew fikr û sîyaseto xelet o. Ewro meselê ziwanî bi qeraranî sîyasî û bi zor (cebrî) hal nibena. Merdim mieşkeno bi qanûn û bi qeraran mesele hal bikero. Bêguman elaqê sîyaset û ziwanî yewbînan de esta. La meselê ziwanî bi xo bingeyî xo de yew mesela sîyasî nîya. Wayîrî ziwanî xo vejîyayîş û heqî averberdiş û xebetnayîşî ziwanî yew heqo însanî û tabîî yo. Merdim nieşkeno bi qanûn û qeraran nê yewna ziwan tercîh bikero nê zî ziwanî xo ca verdo. Çike wexto merdim mardê (daykê) xo ra beno wayîrî yew ziwanî yo.

Ziwano hol û ziwano xirab, ziwano biqîmet û ziwano bêqîymet, ziwano raşt û ziwano neraşt çin o. Qîymetî heme ziwanan seycîye yo. Her kesî rê ziwanî ey şîrin û qîmetin o. La ziwano averşîyaye û ziwano peymende, ziwano serdest û ziwano bindest, ziwano mîyannetewî û ziwano mehalî esto. Merdim ganî peyme û krîteranî tercîhkerdişî ziwanî hol bizano. Beno ke yew prosesa tabîî û demokratîk de yew cemat bi waşte û rizayê xo yewna ziwanî qebul bikero. La bi zor, şîddet û sîyaseto cebrî kes nieşkeno yew ziwano xerîb bido yew milet qebulkerdiş. No war de kurdî yew mîsala ke ha ma çiman verd de ya. Tirkan, ereban û eceman çend sed serrî yo ke bi zulm û zordarê xo nieşkey ziwanî miletê ma vîndî bikerî.

Se ke mi cor de zî vato, kurdî yew mileta bindest a, welatî kurdan yew welato kolonî (mustemleke) yo. Tarîxê miletê ma de şertanî zerî û teberî rîyar û îmkan nêdo ke kurdî sey miletanî bînan bibî wayîrî yew ziwano muşterek, standard û milî. Ewro zî miletê kurdî bi çend lehçeyan xo îfade kena. Na seat ra pey ma nieşkenî bi darê zorî nê lehçeyan ra yew lehçe miletê kurdî rê bikerî yew ziwano muşterek. Her lehçe ganî xo mîyan de xo standardîze bikero. No zî heqê her lehçeyî yo.

HER LEHÇE DE STANDARDÎZASYON

Kurdkî de çend lehçe (dîyalektî) û her lehçe de zì çend fekî (şîweyî) estî. Kurdîstanî Rojhilatî (Îran) de sorankî, kurmanckî û hewramkî; Kurdîstanî Başûrî (Irak) de kurmanckî, sorankî û hewramkî; Kurdîstanî Rojawanî (Sûrîye) de kurmanckî û Kurdîstanî Vakurî (Tirkîya) de kurmanckî û zazakî (kirmanckî) yenî xeberdayîş.

Goreyê prosesa ke miletê kurdî tede ya nê lehçeyan ra yew lehçe xoser o kurdan rê nêbîya yew ziwano muşterek. Ewro nê her çar lehçeyanî kurdkî de zî prosesê nuştişî û xo mîyan de prosesê standardîzebîyayîşî dest pêkerda. Her lehçe goreyê şert û îmkanan aver şino. Na yew rewşa (halo) defakto ya. Heqî her lehçeyî esto ke îlmî, edebî, îdarî, sîyasî, komelkî û her het a xo aver bero û xo standardîze bikero. Na yew prosesa milî û demokratîk a. Hetta mumkun o ganî kurdî ziwanî yewbînan (lehçeyanî kurdkî) bimusî (bander bibî), yewbînan ra feyde biveynî, ziwanî xo nêzdîyê yewbînan bikerî. Ma ganî firsat nêdî ke yew lehçe ser o neheqey û serdestê bîyora kerdiş, ma ganî ferq nêfinî mîyanî lehçeyanî kurdkî, ma ganî tu ziwan û lehçe bêqîymet nêvînî. Eksê ci ma ganî bîyayê nê lehçeyan kurdkî rê yew zengîney qebul bikerî. Kam lehçeya ke pey menda ma ganî dest bierzî ci û aya lehçe aver berî.

Zazakî (kirdkî) goreyê lehçeyanî bînan hîna erey dest bi nuştişî kerdo û no war de pey mendo. Ney ra zî xebata ke zazakî ser o bena muhîm a. Coka ez wazen xebata grûba Vate ya semedê standardîzekerdişî zazakî bidî sinasnayîş.

GRÛBA XEBATE YA VATEYÎ Û STANDARDÎZEKERDIŞÎ ZAZAKÎ

Xebatê “Grûba Xebate ya Vateyî” 1996 de dest pêkerd. Bi pêşnîyaz (teklîf) û însîyatîfî çend embazan çend welatanî Ewropa Rojawan ra ma davîst merdiman qerar da ke zazakî ser o dest bi yew xebata muşterek (ortax) bikerî. No semed a ma kombîyayîşo (civîna) verên 2- 4ê tebaxe 1996 de Stokholm de viraşt. Ma no kombîyayîş de rewş û prosesa ke zazakî tede yo û problemanî zazakî ser o derg û dila vindertî. Ma rasey yew netîce ke zazakî ewro yew dema tarîxî û nazîk de yo. Ê ke zazakî nusenî zafey ci bêmesulîyet hereket kenî û xebata ke bena bêserûber a. Manzara tam anarşîk yew manzara ya. Verê verênan ganî ma muşterek yew rîyar veynî, yew mutebaqat (konsensus) virazî, sere de ortax alfabe ra dest pêbikerî û hêdî-hêdî verba standardîzasyonî şîyerî. Semedê ney gureyî îhtîyacê ma vetişî yew kovar esto.

Xebatê ma û kovara Vate bi no hawa dest pêkerd. Vero ke kovara Vateyî vejîya ma di broşurî çap kerdî. Hûmara kovara Vateyî ya verên hamnan 1997 de vejîyay. Amanca sereke ya Grûba Xebate ya Vateyî û kovarê ma standardîzekerdişî lehçeyê ma zazakî (kirdkî) yo. Ma hûmara verên ya Vate de, sernuştê kovar de, standardîzekerdişî zazakî ser o wina nuştibi:

“Bêguman ma wazenê ke ziwanê xo standardîze bikerê labelê no kar rojê de yan zî aşmê (mengê) û serrê de nêbeno. No kar, him wexto derg him zî xebata zanaya û zafe wazeno. No semed ra eke ewro nuştoxê ma tena şîweya xo bizanê yan zî ebi şîweya xo binusê zî, ma ganî verra verra giranîyê bidî hetanê muşterekan, formanê raştan û rastnuştena (îmlaya) muştereke ser ke ma bişîyî (bieşkê) lehçeya xo standardîze bikerê. Semedê nê karê rê, ganî nuştoxî –hetta wendoxî zî- şîweyanê bînan zî bimusênê (bander bibênê). Ganî ma xo vîrê nêkerì ke kirmanckî kirmanckîya dewa ma û şaristanî ma tena nîya, dew û şaristanê bînî zî estê. Ganî ma winî binusî ke tena dewijê yan zî şaristanijê ma nê, kirmancê bînî zî bişîyî (bieşkê) nuşteyanê ma biwanê û fam bikê. Nuştena nuşteyanê inasarênan ewro asan nîya. Xora karê nuştoxî bi xo zî karêdo asan nîyo, kayê gedan nîyo.”

Belê, standardîzekerdişî kirdkî (zazakî) karêko rehet (asan) nîyo, no kar hem wextêko derg û dila, hem xebatêka zaf û giran, hem zî zanayeko hera û îlmî wazeno.

A roje ra heta ewro ma karî xo çend hetî ya dewam kerdo. Her serr yew yan zî di kombîyayîşî (civînî) viraştî. Heta nika ma 13 kombîyayîşî viraştî. Nê kombîyayîşî ma heta ewro teber de, welatanî Ewropa de, amey viraştiş. Na reya verên a ke ma no konferansî xo erdo azad de, yanî Kurdîstanî Başûrî de, virazenî.

Merdim eşkeno vajo ke karo ke ma nê kombîyayîşan de kerdo ekserîyet standardîzekerdişî ziwanî ser o yo. Ez wazena tîya de bi kilmkî xebata ke ma kerda (yanî karî standardîzasyonî ser o) bineyna hîra agadarî (malumat) bidî.

NAMEYÊ LEHÇEYÊ (DÎYALEKTÊ) MA

Seke mi cor de zî vato, zazakî mîyanî lehçeyanî kurdkî de hetî nuştiş û standardbîyayîşî de lehçeyo en peymende yo. Heta namê lehçeyê ma dahî yew nîyo. Şarî ma o ke zazakî qise keno ca û mintiqayan gore xo ra vano “kirmanc”, “kird”, “zaza”, “dimilî” û ziwanî xo ra zî vano “kirmanckî”, “kirdkî”, “zazakî”, “dimilkî”. Mavajî ke Dêrsim, Gimgim, Gêxi de şarî ma xo ra vano “kirmanc” û ziwanî xo ra vano “kirmanckî”. Çewlîg, Pali, Pîran de xo ra vanî “kird” û ziwanî xo ra vanî “kirdkî”. Şankuş, Çêrmûg, Sêwregi û sewbîna cayande zî xo ra vanî “dimilî”/ “dimlî” û ziwanî xo ra vanî “dimilî”/“dimlî”. Tayê cayan de zî xo ra vanî “zaza” û ziwanî xo ra vanî “zazakî”.

Tirkî û ecnebî (xerîbî) ma ra vanî “zaza” û ziwanî ma ra vanî “zazakî”. Senî ke ma tîya de zî vanî heta nika semedê şar û ziwanî ma ya hema yew nameyo muşterek bîle nêameyo tesbîtkerdiş. Heta merdim yew ziwan (yan zî lehçe) û şaro ke bi no ziwanî xo îfade keno name nikero, zehmet o ke merdim no ziwan de dest bi xebatê standardîzasyonî bikero. Coka ma kombîyayîşî xo yo 28-31ê adare 1997 de namê lehçeyê xo ser o no meyl tesbît kerd:

“Kurdê ke bi lehçeya ma qisey kenê ca ra ca xo ra vanê ‘kirmanc’, ‘kird’, ‘zaza’ yan zî ‘dimilî’/’dimlî’; lehçeya xo ra vanê ‘kirmanckî’, ‘kirdkî’, ‘zazakî’ yan zî ‘dimilkî’/‘dimilî’/‘dimlî’. Meylê kombîyayîşî nê çekuyan (kelîmeyan) ra ‘kirmanc’ û ‘kirmanckî’ ser o yo.”

Gelo çira şarî ma, yanî kurdê ke bi lehçeyê ma qisey kenî, ca ra ca xo ra vanî “kirmanc”, “kird”, “zaza” yan zî “dimilî”/“dimlî” û lehçeyê xo ra vanî “kirmanckî”, “kirdkî”, “zazakî” yan zî “dimilkî”? Ney ser o ganî merdim vindero, no war de cigêrayîş virazo (lêkolîn bikero).

MUŞTEREK (ORTAK) ALFABE

Ziwanî nuştişî de lazim o ke merdim standard yew form bixebetno. Wina nêbo ziwan nêbeno yew ziwano muşterek (standard). La çi heyf ke xebata ke heta ewro ameya kerdiş yew rayîro muşterek de nêbîya, goreyê yew ziwanîyo standardî gam nêama eştiş. Merdim eşkeno vajo ke mîyanî na xebata ke zazakî ser o ameya kerdiş de tena xebata Grûba Vateyî standard yew forme taqîb kerda. Nê bînan her kesî goreyî xo yew rîyar girewto, her kes yewna tewir nuseno, hema-hema her kes goreyê mintiqa xo –hetta goreyê fekî dewê xo- nuseno. Tam yew rewşa (halo) anarşîk hakîm a.

Bêguman bi no rîyar ra ziwan nêbeno yew ziwano standard. Ney ra xebata Grûba Vateyî yew gama tarîxî ya û wayîrî yew mîsyonî ya. Ma bawer kenî ke zazakî encax bi no metodo ke Grûba Vateyî taqîb kena eşkeno bibo yew ziwano standard. Bi no metodî encax pêroyê zazayan eşkeno yewbîn ra fehm bikero. Neslo ke ma dima yeno eşkeno bi yew alfabe, bi yew îmla, bi yew gramer, bi yew şeklî nuştişî çekuyan (kelîman) binuso û biwano. Bê ney sewbîna rîyar çin o.

Heta nika ma di çîyan de standardîzasyonî ser o xebitîyey.

1)Çekuyan û termînolojî de standardîzasyon

2)Rastnuştiş û gramer de standardîzasyon.

Sey nimûne nê babetan de tayê çîyê ke ma heta nika kerdî standard nê yî:

*Tesbîtkerdişî çekuyanî (kelîmanî) standardan û termînolojîyo newe,

*Kilmnuşteyî, bedelnayîşî vengan, sufîksî zafey,

*Nameyê hûmaran, rojan, aşman (mengan), mewsîman, hetan (cîhetan), behran, royan,

*Nameyê şaristanan (bajaran) û qezayanê Kurdîstanî,

*Nameyê qiteyan (kontînentan), welatan, dewletan û paytextê nînan, nameyê miletan û mensubanê miletan, nameyê ziwanan û lehçeyan, nameyê dînan, mezheban û terîqetan, nameyê taybetî yê şexsanî xerîban,

*Name, zemîr, sifet, îzafe, edat, bestox, kar (fîîl), tayê suffîksî, rengî, hûmarî ûsn.

ÇEKUYAN (KELÎMAN) Û TERMÎNOLOJÎ DE STANDARDÎZASYON

Ma heta nika hîrês kombîyayîşî viraştî. Nê kombîyayîşan de ma hem qaydeyanî rastnuştişî (îmla) hem her babet çekuyan (kelîman) û hem zî termînoljîyo modernî ser o xebitîyayî. No war de ma heta nika tayê gamî muhîmî eştî.

Grûba Xebate ya Vateyî de, bê çend cayan merdim eşkeno vajo ke heme mintiqayê ke tede kirmanckî (zazakî) yeno qalîkerdiş ra merdimî estî. Nê merdimî her yew bi serran o ke ziwanî ser o xebitênî. Her yew çend ziwanan zano. Heta nika hîrês kombîyayîşan de nê mintiqayanî cêrênan ra nê kesan ca girewto:

“Şukrî Atîk (Gimgim) (1), Saît Aydogmuş (Pîran) (1), Osman Aytar (Sêwregi) (2), Yildiray Beyazgul (Gimgim) (6), Aydin Bîngol (Gimgim) (7), Mûnzûr Çem (Dêrsim) (13), Hûmanê Çîyan (Depe) (2), Memo Darrêz (Bongilan) (3), Haydar Diljen (Sêwregi) (12), Nîhat Elî (Sêwregi) (3), J. Îhsan Espar (Pîran) (12), Nevzat Gedîk (Gimgim) (1), Huseyîn Girmit (Erzingan) (1), Cemîl Gundogan (Dêrsim) (3), Jerzan Jandîl (Gimgim) (6), Wisif Kaymak (Pîran) (8), Elîf Kiliç (Dêrsim) (2), Çeko Kocadag (Gimgim) 8), Huseyîn Kulu (Dêrsim) (5), Seyîdxan Kurij (Çewlîg) (9), M. Malmîsanij (Pîran) (13), Selîm Mûrat (Pali) (13), Hamdî Ozyurt (Gimgim) (4), Robîn Rewşen (Licê) (3), Kamer Soylemez (Dêrsim) (4), Mehmet Taş (Dêrsim) (8), Kazim Temurlenk (Dêrsim) (2), Harun Tur- gut (Pali) (3), Şukrî Urgun (Hêni) (9), Orhan Zoxpayij (Çewlîg) (1)

Seke aseno kesê ke kombîyayîşan de amade bîy nê qeza û bajaranê cîya-cîyayan ra yê: Bongilan, Çewlîg, Depe, Dêrsim, Erzingan, Gimgim, Hêni, Licê, Pali, Pîran, Sêwregi.” (Rastnuştişê Kirmanckî (Zazakî), r. 16-17)

Merdim eşkeno vajo ke heme mintiqayanê ke zazayî tede ciwîyênî ra merdimî mîyanî na xebat de ca genî. Yanî keda zaf kesan na xebate de esta. La bê nê kesanê ke ez tîya name ken û kewtî nê kombîyayîşan sewbîna zaf embazanî delalan zî na xebat de cayê xo girewto û ked daya. Ewro welat ra çend embazê ke no konferans de hazir î înan zî na xebat de zaf kedê xo esta. (…)

Ez wazen tîya de çend embazê ke kedê (emegê) înan na xebat de zaf a la nieşkey bîyorî no kombîyayîş înan zî tîya de name bikerî. (…)

Gelo her keso ke biwazo eşkeno (bese keno) bikewo nê kombîyayîşan? Ney, her kes nieşkeno. No war de tayê peymeyî (krîterî) ma estî. Bi kilmkî nê peymeyî nê yî:

*Grûba Xebate ya Vateyî wayîrî yew çarçewa genelî ya. Merdimo ke biwazo na xebat de ca bigero lazim o na çarçewa qebul bikero. Mavajî ke ortax alfabe, standardîzekerdişî ziwanî, qebulkerdiş û tetbîqkerdişî meylanî ortaxan û sewbîna çîyê bînî.

*Kirmanckî (zazakî) ser o zaf ra tayn ganî xebat bikero, yan zî bi yew rîyar ra na xebat rê ardim bikero,

*Na xebat de aktîf amade bibo, bi îstîqrar bîyero kombîyayîşan, kar û barî Grûba Xebate ya Vateyî de ca bigero,

*Ganî maddî û manevî fedakarê bikero. Çunku xebata Grûba Vateyî sere ra heta ewro yew xebata îdeal (voluntarily) a. Yanî waştiş, fedekarê û ziwanîxoraheskerdiş û xizmetkerdişî ser o ameya awankerdiş. Ma bi îmkananî xo yê şexsî û bi ardimî merdimanê ke zerra weş ra ma rê ardim kerdo dest bi na xebat kerdo û heta ewro ameyì.

Grûba Xebate ya Vateyî senî xebitîyena? Ez wazen no war de zî Grûba Vateyî bidî sinasnayîş. Grûba Xebate ya Vateyî wayîrî yew metodî xebate ya. No metod (usul) wina yo:

Ma her kombîyayîş de rojevê (gundemê) kombîyayîşo ke yeno tesbît kenî. Çend babetê ke ma wazenî ser o bixebitî ma kenî rêz. Her embaz yew babet geno. Her kes verê kombîyayîşî babeta ke ser o xebitîyo embazanî bînan rê şaweno (rusneno). Ma lîsteyî nê çekuyan (yan zî termînolojî, babet) embazê ke nînî/nieşkenî bîyerî kombîyayîş la xebata Grûba Vateyî de ca genî û hetta sewbîna embazan rê şawenî. Her kes goreyê îmkan û qewetî xo na babet ser o xo hazir keno yan zî pêşnîyazanî xo nuştekî resneno ma. Eke babet çekuyan (kelîmeyan) ser o bo (mavajî ke namê heywanan yan zî organanî merdiman) her kes lîstê çekuyan de formê mintiqa xo nuseno û embazanî bînan rê şaweno. No tewir (hawa) her kes verê kombîyayîşî formanî (vatişî) mintiqayanî bînan ra zî agahdar beno. Kombîyayîş de goreyê rêz ma yew bi yew nê çekuyan ser o fikrî xo vanî û pêro rêz kenî. Nê forman ra yew form sey forma standard danî vengdayîş û weçînenî. La formanî bînan zî ma nusenî.

Heta nika ma bi no metod a nêzdîyê çar hezarî çekuyê standardî tesbît kerdî. Ma nê çekuyî sey ferhengî di rey Îstanbul de çap kerdî. Kirmanckî (zazakî) de no ferheng sahayê xo de ferhengo verên o. No ferheng çekuyanî standardîzekerdeyan ra virazîyo. La versîyonî vatişî çekuyan ê heme mintiqayan zî tede esto. Yanî yew çekuye (kelîme) kam mintiqa de senî vajîyena heme şeklê vatiş û telafuzê na kelîme ameyê nuştiş. Sey numûne ma çekuyê “morcela” (yanî “morî”, yanî bi tirkî “karınca”) bigeri. Mîyanî şarî de nê formê çekuyê morcela estî:

Morcela, miclewri, mijlewri, mijloli, miclor, miclol, mijlor, mijlori, mijlowri, mijmewli, mîyercila, mocla, mojla, muejla, mojle, molcela, molcila, morcila, muercela, muerceli, mercueli, merjueli, morzela; mijlewreki, mijloki, milorçike, miloçike, muloçike, muleçike.

Semedo ke vîndî nêbî ma pêroyî nê forman ferheng de nuştî. La ma nînan ra yew form (morcela) sey yew çekuya standard girewta.

Ez çendna nimûnan bidî:

Çekuyê “yew” (yek): Na çekuye goreyê şîweyanî zazakî û goreyê mintiqayan mîyanî şarî ma de wina yena vatiş: “yew”, “yow”, “yo”, “jew”, “ju”, “jû”, “zu”, “zû”. Ma nê forman ra formê “yew”î sey forma standard girewta.

Çekuyê “çar”î (çar) zaf cayan de wina yena vatiş: “çar”, “çehar”, “çihar”, “çeher”, “çîyer”, “çer”, “çor”. Ma nê forman ra formê “çar”î sey forma standard girewta.

Çekuyê “hamnan”î mîyanî şarî ma de wina yena vatiş: “aminan”, “amna”, “amnan”, “emnû”, “emnûn”, “imnan”, “omno”, “omnon”, “ûmnû”, “ûmnûn”. Ma nê forman ra formê “hamnan”î sey forma standard girewta.

Eke semedê yew çî eynî mana de çend çekuyî (kelîmeyî) estî ma nê çekuyî pêro sey forma standard girewtî. Mavajî mana “pirnike” de sewbîna kok ra “vinî”, “zincî” û “kepuge” zî estî. Ma nê çekuyî zî sey çekuyî standardî girewtî.

(Şima biewnî “Ferhengê Tirkî-Kirmanckî (Zazakî)” ra şima ke metodî (usulî) karkerdişî ma hîna hol veynî. Ey ra ez nêwazen tîya de zaf nimûnanî bînan bidî.)

Ma viraştişî termînolojî de zî bi no metodî kar kenî. Bêguman viraştişî termînoljî hîna zehmet o. Çike zazakî de termînoljîyo modern zaf qels o. Ma yew bi yew çekuye ser o munaqeşe kenî. Her kes fikrî xo vano. Eke kirmanckî (kirdkî, zazakî, dimilkî) de bibo ma ey genî û kenî stan- dard. Eke ma zazakî de orîjînal yew çekuye niweynî o wext ma hêverê ewnîyenî lehçeyanî kurdkî yê bînan (kurmanckî, sorankî, hewramkî) û nê lehçeyan ra genî. Heta mumkun bo ma lehçeyanî kurdkî ra genî. Ney ra pey ma ewnîyenî fariskî û ziwananî eqreban û uca ra genî. Ey ra pey zî ma ewnîyenî ziwananî bînan.

Wexto ma yew çekuye, yew term yan zî yew qaydeyî ser o meylî kombîyayîşî tesbît kenî ma nê krîteran (peymeyan) ra hereket kenî:

*Çekuye kurdkî ya, yan zî ziwananî xerîban (erebkî, fariskî, tirkî ûsn) ra yena,

*Kokê (eslê) na çekuye ça ra yeno û senîn o,

*Çekuye deforme bîya yan nêbîya,

*Lehçeyanî bînan de na çekuye esta yan çin a, eke esta senî vacêna,

*Mîyanî şarî de çekuye hîna zaf (ekserîyet) senî vacêna, yanî kam forme hîna zaf yena xebitnayîş,

*Eke ma yew çekuya newê yan zî termo newe virazî mîyanî şarî de do bîyero qebul kerdiş?

Ma bi xo û kesê ke xebatê Grûba Vateyî referans qebul kenî bi nê formanî standardan nusenî û ma wazenî ewro ra pey her keso ke kirmanckî (zazakî) nuseno bi no hawa bi çekuyanî standardan binuso.

RASTNUŞTIŞ (ÎMLA) DE STANDARDÎZASYON

Heta nika ma hîna zaf çekuyan (kelîman) de standardîzasyon viraşto. Çekuyan de standardîzasyon nîsbeten rehet yew kar o. La rastnuştiş (îmla) û gramer de standardîzasyon hem yew karo zehmet o hem zî yew wexto derg wazeno. La tewrê zehmetîyê xo zî no war de, yanî rastnuştiş (îmla) de, ma epey xebat kerda. Xebata ke no war de ma kerda, yanî rastnuştiş (îmla) de standardîzasyon, ma sey yew kitabî 2005 de Îstanbul de daya çapkerdiş.

Ma heta nika rastnuştişî ser o zaf babetan de standardîzasyon viraşto. Ez nêwazen derg û dila behsê na xebat bikerî. Xora şima no kitabî (Rastuştişê Kirmanckî (Zazakî), Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2005) biwanî, şima do bi xo biweynî. Ez wazen tena di grûbanî zemîrê kesî (zemîrê şexsî) sey nimûne binusî.

Grûba Yewine

Forma standard………………. Formê bînî

ez………………………………. e

ti………………………………. to, tû, tu

o……………………………….. ew, aw, we, wi, ay, yo, yû, wo, û

a……………………………….. ya

ma………………………….. .. –

şima…………………………… sima

ê……………………………….. yê, yî, î

Grûba Dîyine

Forma standard………………. Formê bînî

mi……………………………… min

to………………………………. tû, tu

ey……………………………… yi, yê, hî, jey, ê, êy, êyî, ay

aye…………………………….. yê, ya, yay, aya, ay, a, ja

ma…………………………….. man

şima…………………………… şiman, sima

înan…………………………… yîn, yînî, yîne, jînî, îna, îne, înê, înû, aynan, eyna, ayno

Hem ferheng (ferhengî çekuyanî standardan) û hem no kitab (Rastnuştişê Kirmanckî (Zazakî)) hem karî nuştoxan hem zî wendoxan asan (rehet) keno. Çike heta nika nuştişî zazakî de qet yew rehbero winayin çin be.

STANDARDÎZEKERDIŞÎ K‹RMANCKÎ (ZAZAKÎ) DE ROLÊ KOVARA VATE

Kovara Vateyî heta nika 26 hûmarî vejîyaya. Hûmara verên hamnan 1997 de Stokholm de vejîyey. Hûmara yewin ra heta hûmarê vîstin hem Stokholm hem zî Îstanbul de çap bîn. Hûmara vîstin ra pey tena Îstanbul de çap bena. Vate, her hûmar hezar heb çap beno û hem Kurdîstan, hem zaf bajaranî Tirkîye ê ke zazayî tede estî û hem zî Ewropa de vila beno.

Kovara Vateyî, prosesa (pêvajoya) standardîzekerdişî zazakî de yew rolî xoyo gird esto. Grûba Xebate ya Vateyî û kovara Vateyî hem welat û hem teberî welatî de semedê wendoxan û nuştoxanî kirmanckî (zazakî) rê bîya yew rehber û referans û sey otorîte yena qebulkerdiş. Zafê kesan ê ke zazakî nusenî goreyê Grûba Xebate ya Vateyî nusenî. No zî semedê (qandê) Grûba Xebate ya Vateyî serkewtiş û serfîrazê ya. Xebata Grûba Vateyî hêdî-hêdî mîyanî kirmancan (zazan) de cayî xo gena. Ez bawer kena ke ewro ra pey na xebat ke semedê nuştiş û wendişî zazakî bibo yew binge. Xora kirmancî (zazayî) û kurdê ke ziwanî ser o xebitênî bi no çim a ewnîyenî na xebat ra.

Tîya de lazim o ez yew nuqta zelal bikerî. Ê kesano ke xeta Grûba Xebate ya Vateyî de dest pêkerdo nusenî standart yew form de nusenî. La Vateyî de tekstî folklorîkî, belgeyê tarîxî, eserî kehenî (sey mewlidan ûsn), roportajî, deyrî folklorîkî, sanikî û sey nê çîyan bi orîjînal formê (goreyê eslê) xo yenî çapkerdiş. Ma nê çîyanî winasîyan nêbedilnenî. Yanî nuşteyî winasî sey eslê xo vejîyenî.

Mîyanî wendox û nuştoxanî kovara Vateyî de welat û teberî welatî ra her kesîm ra û her emr de merdimî estî. Ciwanî û kokimî (emrinî), cinî û camêrdî, wende û nêwendeyî, dewij û bajarijî, mela û telebeyî, malim û esnafî ûsn.

Çend hûmaranî verênan de hema-hema pêroyê nuştan teberî welatî ra bi. Merdimano ke însîyatîfî Grûba Xebate ya Vateyî de ca girewtibi ê merdiman nuştên. Ma zaf waştên ke welat ra merdimî ma rê binusî. Ma pê çila geyrên nuşte û nuştoxanî welatî. O dem welat de rewşa (wazîyeto) sîyasî xirab bî. Ma zî hema xo nêresnabi wendox û nuştoxanî welatî. Kovara Vateyî de reng û boyê welatî kêmî bî. La hêvî û bawerîyê ma bî ke rojêk xebat û kovarê ma welat de binge bigero û şax bido. Ewro xebatê ma Kurdîstan de şax dayo û kovara Vateyî rê hepisxaneyan ra bigêr heta dewan ma rê zaf nuşteyî erjayeyî yenî. Semedo ke ma ca bidî nuşteyanî welatî ma zaf rey (gilangî) kovar de nuşteyanî xo nêvejenî (neşr nêkenî).

Ma sere de bi alfabeya ortax (muşterek) la her kesî bi şîweyê mintiqa xo nuştên. Ewro bê tekstanî folklorîk, eseranî kehenan, belgeyan, rop- ortajan ûsn heme nuşteyî Vateyî bi standard yew forme nusîyênî. Nuştoxî ma ê ke newe nusenî zî zor danî xo ke bi forma standard binusî. Kêmasîya ke bibo zî redaksîyonê Vateyî redakte keno. No war de beyntarê ma û nuştoxan de nika ra yew mutabeqet (konsensus) virazîyo. Bi kilmî xebatê ma û kovara Vateyî welat de zazakî rê bîy yew referans û platform.

Weşanxaneyî Vateyî 2003 de abi û heta serra 2006î şîyês kitabî kirmanckî (zazakî) vetî. Weşanxaneyî Vateyî, Îstanbul de yew cayo merkezî de (Taksîm de) buroyê xo esto.

PROSESA STANDARDÎZASYONÎ DE TAYÊ PROBLEM Û TEHLUKEYÎ

Bêguman xebata standardîzasyonî ziwanî de tayê problemî, zehmetî û rîskî (tehlukeyî) zî estî. Merdim ganî nînan veyno û aye gore xebat bikero. Merdim ganî prosesê standadîzekerdişî ziwanî de zaf bi îhtîyat bo û zaf dîqet bikero. Yew ziwan wexto ke prosesê qalîkerdişî ra kewno prosesê nuştişî o ziwan de standardîzasyon zî dest pêkeno. Eke merdim biwazo ziwan bibo yew ziwano muşterek (standard) ganî na proses ra vîyero. Wina nêbo, senî ke mi cor de zî bi mîsalan îzeh kerd, her kes fekî xo gore nuseno û yew dem ra pey herinda yew ziwanî de belkî çend ziwanî virazênî. Ney ra çend zehmet û rîskin beno wa bibo merdim mecbur o ke ziwan de standardîzasyon virazo.

Senî ke mi cor de vatibi ziwanî qalîkerdiş û nuştişî yewbîn ra zaf ferq kenî. Coka prosesê standardîzasyonî de ziwan zaf bedilîyeno. Zaf çîyan keno vîndî û zaf çîyanî neweyan geno. Ziwanî nuştişî de zaf formî kehenî ê mehellî wedarênî. Herinda nînan formî standardî neweyî genî. Eke yew ziwanî wextî xo de (tarîx de) firset û îmkan nêdîyo bibo ziwano nuşte (standard) şertanî ewroyîn de zaf zehmetîyê xo estî. To ke dest bi standardîzasyonî kerd seke ziwan bin ra bedilîyeno. Bi prosesê standardîzasyonî seke merdim newe ra yew ziwanî virazo. No tena kirmanckî (zazakî) de wina nîyo, her ziwan de wina yo. Coka prosesê standardîzasyonî yew prosesa hesas, nazik, tehlukeyin a.

Tayê merdimî na proses fehm nêkenî. Ney ra eciz benî, tersenî û zaf gilangî reaksîyon ramojnenî. Înan rê seke ziwanî xo vîndî bikerî o tewir yeno. Ma sey Grûba Xebate ya Vateyî, bi taybetî (xasseten) zî sey endamanê Redaksîyonê Kovara Vateyî, no reaksîyonî rê zaf benî muxatab. Zaf merdimî vanî “Lîya şima no ziwanî mayo weş û delal bin ra xerepnayo. No çi ziwano şima nusenî!” Kombîyayîşî dîyin de, yew embazî ma yarî (henek) kerd, va “Lîya çowres serrî yo ez vona ‘monga’, şima na ’monga’y ma yew qelem de kardi ‘manga’ ”. Raşt a, zaf çîy prosesê standardîzasyonî de bedilîyênî.

Xebatê ma yew xebata îdîal (voluntarily), şexsî yan zî grûbî ya. Û ser de zî teberî welatî de dest pêkerdo û hema tam nêresa mîyanî şarî ma. Îmkanî ma, dezgeh û sazgehî ma çin î. Nê binge, nê mekteb, nê kitabî, nê radyo, nê televîzyon, nê rojname esto. Ziwanî ma hema ra zî qedexe (yasax) yo. Resmîyet de yew ca de nîno qebulkerdiş. Muqabilî ney dişmen zaf xidar o, zulm û teda zaf a. Dişmenî şarî ma ziwanî xo rê kerdo xerîb. Mektebo verên ra heta unîversîte her çî bi tirkî yo. Bi tirkî radyo, televîzyon, rojname kewtî heta dewan. Dewijano ke rîy mektebî nêdîyo ê zî fîlman, xeberan, heme çî kanalanî tirkan de bi tirkî seyr û goşdarî kenî.

Gelo yew rewşa winasî de bi na xebata hududkerdê ma eşkenî prosesê standardîzasyonî bidî qebul kerdiş û bidî roniştiş? Ma ganî ney ser o hol bifikirî û zaf bi dîqet hereket bikerî.

No semed ra rojevê ma de zaf babetî muhîmî estî la ma vanî hema wext niamo û binge nivirazîyo ke me dest pê bikeri. Mavajî kar (fîîl) nê babetan ra yew babet a. Seke mi cor de zî va kirmanckî (zazakî) de çend şîweyî estî û mîyanî nê şîweyan de ferqî muhîmî estî. Ma nêwazenî zor bidî ziwanî, bêwext û bêbinge gamanî winasîyan bierzî. Çîyo ke ewro mumkun o û yeno qebulkerdiş ma nê çîyan ra dest pêkerdo. Ma bawer kenî ke no metod hîna hol û emnîyetin o. Standardîzasyonî ziwanî sey awankerdişî yew bîna nîyo ke merdim goreyê yew plan û projeyî na bîna virazeno. Standardîzasyonî ziwanî yew prosesa dînamîk a ke tarîxî, sîyasî, cografî, komelkî zaf faktorî na proses ser o tesîr kenî û merdim ganî hesabî nê faktoran bikero.

Ez hem hêvî ken û hem zî bawer ken ke Grûba Xebate ya Vateyî yew karo tarîxî kerdo û kena. Û no kar do bi no hawa (tewir) dewam bikero. Îhtîyacê ma bi ardim û piştgîrîyê şarî ma esta. Grûba Xebate ya Vateyî, 1996 ra nat seba nê hedefan ziwanê ma ser o xebitîyêna, wazena ewro ra pey zî goreyê îmkananê xo bixebitîyo.

Semedo ke no firsat dayo ma, di parçeyanî Kurdîstanî ra roşnvîran, ma û embazî ma yê hewramî, ma yewbînan dî û pîya no konferans viraşto, ez wazen Hukmatî Kurdîstanî yê Herêmî rê û bi taybetî Wezîrî Kulturî (Wezîrî Roşinbîrî) birêz Felekeddîn Kakayî rê û heme dezge û şexsîyetano ke ma rê ardim û piştgîrê kerda, no wesîle ya huzurî şima de pêrune rê sipasîyê xo îfade bikerî.

Çimeyê nuşteyî: Vate

1) Saete çend a?

Saete 1 a.

Saete yew a. (Saat bir.)

Saete 4 a.

Saete çar a. (Saat dört.)

Saete 7 a.

Saete hewt a. (Saat yedi.)

Saete 10 a.

Saete des a. (Saat on.)

Saete 12 a.

Saete diwês a. (Saat on iki.)

2) Saete çend a?

Saete 1.30 a.

Saete yew û nêm a. (Saat bir buçuk.)

Saete 4.30 a.

Saete çar û nêm a. (Saat dört buçuk.)

Saete 7.30 a.

Saete hewt û nêm a. (Saat yedi buçuk.)

Saete 10.30 a.

Saete des û nêm a. (Saat on buçuk.)

Saete 12.30 a.

Saete diwês û nêm a. (Saat on iki buçuk.)

3) Saete çend a?

Saete 1.15 a.

Saete yew û çarek a. (Saat biri çeyrek geçiyor.)

Saete yewî çarekêk vîyarena. (Saat biri çeyrek geçiyor.)

Saete 4.15 a.

Saete çar û çarek a. (Saat dörtü çeyrek geçiyor.)

Saete çarî çarekêk vîyarena. (Saat dörtü çeyrek geçiyor.)

Saete 7.15 a.

Saete hewt û çarek a. (Saat yediyi çeyrek geçiyor.)

Saete hewtî çarekêk vîyarena. (Saat yediyi çeyrek geçiyor.)

Saete 10.15 a.

Saete des û çarek a. (Saat onu çeyrek geçiyor.)

Saete desî çarekêk vîyarena. (Saat onu çeyrek geçiyor.)

Saete 12.15 a.

Saete diwês û çarek a. (Saat on ikiyi çeyrek geçiyor.)

Saete diwêsî çarekêk vîyarena. (Saat on ikiyi çeyrek geçiyor.)

4) Saete çend a?

Saete 9.20 a.

Saete newî vîst deqa vîyarena. (Saat dokuzu yirmi geçiyor.)

Saete new û vîst a. (Saat dokuz yirmi.)

Saete 6.16 a.

Saete şeşî şîyês deqa vîyarena. (Saat altıyı on altı dakika geçiyor.)

Saete şeş û şîyês a. (Saat altı on altı.)

Saete 11.40 a.

Saete yewendesî çewres deqa vîyarena. (Saat on biri kırk dakika geçiyor.)

Saete yewendes û çewres a. (Saat on bir kırk.)

Saete 12.10 a.

Saete diwêsî des deqa vîyarena. (Saat on ikiyi on dakika geçiyor.)

Saete diwês û des a. (Saat on iki on.)

Saete 10.12 a.

Saete desî diwês deqa vîyarena. (Saat onu on iki dakika geçiyor.)

Saete des û diwês a. (Saat on on iki.)

5) Saete çend a?

Saete 9.55 a.

Saete desî ra panc deqa menda. (Saat ona beş dakika var.)

Saete desî rê panc deqa wazena. (Saat ona beş dakika var.)

Saete desî ra panc deqa esta. (Saat ona beş dakika var.)

Saete 5.50 a.

Saete şeşî ra des deqa menda. (Saat altıya on dakika var.)

Saete şeşî rê des deqa wazena. (Saat altıya on dakika var.)

Saete şeşî ra des deqa esta. (Saat altıya on dakika var.)

Saete 1.45 a.

Saete dîyî ra pancês deqa menda. (Saat ikiye on beş dakika var.)

Saete dîyî ra çarek menda. (Saat ikiye çeyrek var.)

Saete dîyî rê pancês deqa wazena. (Saat ikiye on beş dakika var.)

Saete dîyî rê çarek wazena. (Saat ikiye çeyrek var.)

Saete dîyî ra pancês deqa esta. (Saat ikiye on beş dakika var.)

Saete 8.52 a.

Saete newî ra heşt deqa menda. (Saat dokuz sekiz dakika var.)

Saete newî rê heşt deqa wazena. (Saat dokuz sekiz dakika var.)

Saete newî ra heşt deqa esta. (Saat dokuz sekiz dakika var.)

Saete 7.42 a.

Saete heştî ra heştês deqa menda. (Saat sekize on sekiz dakika var.)

Saete heştî rê heştês deqa wazena. (Saat sekize on sekiz dakika var.)

Saete heştî ra heştês deqa esta. (Saat sekize on sekiz dakika var.)

saat: saete(m) / geçmek: vîyartene / kalmak: mendene / kaç: çend / yarım: nêm(n),nême(n) / tam: tam,-e / çeyrek: çarek

Peynîya Hewteyî / Hafta sonu:

şeme (n) / cumartesi

yewşeme (n) / pazar

Mîyanê Hewteyî / Hafta içi:

dişeme (n) / pazartesi

sêşeme (n) / salı

çarşeme (n) / çarşamba

panşeme (n) / perşembe

yene (n) / cuma

roje (m) / gün

hewte (n) / hafta

menge (m), aşme (m), ma (m) / ay (30 gün)

serre (m) / sene

Ez roja şeme/paşêne/sift şina dewe. (Ben cumartesi köye gidiyorum.)

Ma her îne/cume şinê sînema. (Biz her cuma sinemaya gideriz.)

Welat roja yewşeme/kîrye/bazar yeno. (Velat pazar günü geliyor.)

Ê peynîya hewteyî nêşinê gure. (Onlar hafta sonu işe gitmiyor.)

Gule, roja sêşeme nêşina kursa zazakî. (Gül, salı günü Zazaca kursuna gitmiyor.)

Ez roja yewşeme erey werzena. (Ben pazar günü geç kalkarım.)

yarın: meşte (n), siba (n)

bugün: ewro

dün: vizêr (n)

Siba, roja panşeme yo. (Yarın perşembedir.)

Ewro roja çarşeme yo. (Bugün çarşambadır.)

Ez vizêr şîya Semsûr. (Dün Adıyamana gittim.)

Mengî / Aylar

çele (n) / ocak

sibate (m), gucige (m) / şubat

adare (m) / mart

nîsane (m) / nisan

gulane (m) / mayıs

hezîrane (m) / haziran

temmuze (m) / temmuz

tebaxe (m) / ağustos

êlule (m) / eylül

teşrîna verêne (m) / ekim

teşrîna peyêne (m) / kasım

kanûne (m) / aralık