Bahrî Çabuk
Bextîyarî û şahî hem rêbazê ke etîk yo bingehîn, hem zî erjê etîk yo. Ma do na nuşte tewrê rêbazê etîk ser o vindere. Seruvenê însanî,bi fikiranê zanistî, felsefe, ekonomî, edebîyati, komelnasî, îlahîyat ûêb de cîya-cîya ameyo pênaskerdene. Seba ke însan estbîyayîşê xo dewam bikero, wazeno yew heyato ke bextîyarî û şahî de biciwîyo. Wazeno xo rê yew dinya yê ke bextîyarî û şahî awan bikero. Seba ke însan estbîyayîşê xo dewam bikero, wazeno dejan ra biremo. Çunke însan yew estîye yo ke hîssanî xo de hewêneno. Însan wazenoke, xo xirabî ra muhafeze bikero û xo rê yew ciwîyayîşê ke bextîyarî û şahî awan bikero.
Persa ke etîk çiyo? ra yeno perskerdene û ciwabi na perse ke: Etîk, waştiş û micadele ya cuya yêke bextîyarî û şahîya kesan, kom û komelan yeno dayene.Rêbazê bextîyarî û şahînê ciwabî ser o ameyo înşakerdene. Estîya însanî ser o pênas û taybetmendîyê cîya-cîya ameyêkerdene û do hima zî bêrêkerdene. Çime û bawerîyê dînanê îlahîyan de zî derheqê seruvenê însanî de cîya-cîya pênaseyê ameyêkerdene.[1] Dînanê bêîlahî de zî derheqê seruvenê însanî de pênasê cîya-cîya ameyêkerdene. Seruvenê însanî fikiranê zanist, felsefa, ekonomî, edebîyat, kultur, komelnasî ûêb de zî cîya-cîya ameyo pênas kerdene. Helbet goreyê fikir û hizirîyayîşê însanî na dinya awan bena. Însan yew estîye ke etîkî yo ke wayîrê hizir û hîssî yo. Însan yew sîstemê hişmendî xo de hewêneno û yew estîya ke hîs û meylê bextîyarî yo. Bextîyarî û şahî taybetmendîyê însanî ê tewr muhîmê. Însan estbîyayîşê xo bibextîyarî û şahî reyde dewam keno.[2]
Biraştî mefhûmê bextîyarî û şahî mefhûmê zafmanayin, mefhûmê zelalî ni yê. Bi goreye kesan, kom û komalan vûrîyenê. La mefhûmê etîkî de yew raştîyê ke bîne zî esta. Na raştîye ra nê persê felsefa de ameyêyenê perskerdene. Hema zî nê persê ke yenê perskerdene nê yê: Însan çi yo? Serebûtê însanî (human nature question) çi yo? Nê persî, fikirê felsefa de û felsefa ya exlaqî (etîk) de persê hemparî yê. Nê pers hemparî yê; la ciwabê nê persan ser o hemparî yê ke çinî yo. Ciwabê nê persan goreyê fîlozofan, deman, metodan/rêbazan cîya-cîya ameyo dayene û hema zî yeno dayene. Tarîxê etîkî de cewabê persê serebûtê însanî, persanê qedîman ser o awan biyo. Nê perse qedîmî nê yê: Însan çi yo? Cuye çi ya? Bextîyarî çi ya? Şayî çi ya? Dej û xirabî çi yê? Nê persî ewro zî muteber ê. Na nuşte de cewabê nê persan goreyê rêbazê bextîyarî û şahî ameyê îfadekerdene. Serbûtê însanî[3] goreyê bawerîyanê dînî, zanistî, felsefî, bi goreyê fîlozofan, dewran,kom, komelan û şaran cîya-cîya ameyo pênaskerdene. Persê serebûtî yo, însanî çi yo? yew perso ke muhîm o. Çunke goreyê ciwabê nê persî estîya însanî yeno famkerdene. Felsefa, zanistanê xo estîye/ ontoya serbûtê însanî ser o awankeno.
Goreyê fikirê felsefa yî, însan yew estîyê ke ontolojîk, metafîzîk, epîstemolojîk, estetîk û etîkî yo.[4] Însan bi taybetmendîyanê fikirîyayîş, fonksîyonê aqilî reyde mefhûmê merdimîye de sey estîyeke ca gêno. Taybetmendîyê fikirê etîkî de fikirê tewr muhîm zî fikirê fikirîyayîşî ser o fikirîyayîş o. Fikrê ertîkî yew fikiro refleksîf o. Bi yew awiro ke pêroyî yê merdimîye de bi estbîyayîşê etîkî reyde pêreseno.[5] Manaya cuye ser o cigêrayîşê hişmendî yê însanî, dinya, feza, kozmos, ciwîyayîş, azadîye, bexîyarî, şahî û mergî ser o persan perseno û ciwaban gêno. Eynî wextî de manaya cuye ser o persan perseno, cewaban arê dano. Bi vateyê ke bînê zî etîk cigêrayîşê manakerdişê cuya rojane yo. Bi persanê, gelo merdim senî biciwîyo? Senî bimuso reyde seba manakerdişê na cuye yew zanistê qedîmî teşkîl keno. No zanisto qedîm kokê xo bi tecrubeyanê merdimîye yê hezar serrî reyde pêresneno û bezreyê xo felsefaya şarî ra gêno. Felsefaya şarî ristimanê xo zanistanê şarnasî ra gêno.
Însan yew estîya erjaye yê komelî yo.[6] Komel yew sîstemo winasî yo ke bi erjan reyde ameyo viraştene. Însan û erjî pêresenê, yew nîzamo erjaye û xoser awan kenê. Komel nîzam û qaydeyan ser o awan beno. Nîzam û qaydeyê komelî bi têkilîyanê însanan reyde virazîyenê û komel bi nê têkilîyan estbîyayîşê xo dewam keno. Nîzam û qaydeyanê komelî ra yew zî bextîyarî û şahî yo. Bextîyarî û şahî nîzamê şexsî û komelî de yew cayo muhîm gêno. Însan bi bextîyarî û şahî beno yew estîyê ke.
Felsefaya exlaqî yan zî etîk, yeno manaya xuy û qerekterê[7] kesan û bi çalakîya exlaqî reyde zî însan û ciwîyayîş de pêresnena.[8] Însan aqil, hîs, fikiran weçîneno bi çalakîyan reyde mîyanê ciwîyayîşî de ca gêno. Babeta etîkî, teorîya çalakîyanê raştî û xeletî, başî û xirabî ya kesan yan zî karakterê kesan o. Babeta exlaqî zî pratîkkerdîşê na teorî yo. Na babete mîyanê cuye de çalakîyanê raştî û xeletî, başî û xirabî yê kesan yan zî karakterê kesan nîşan dano.[9]
Însan wazeno ciwîyayîş, waştiş, hîs, hişmendîyanê xo bextîyarî û şahî ser o awan bikero. Cuye de armancê însanî yê tewr muhîm remayîşê xirabî û dejan reyde, tepîştişê bextîyarî û şahî yo. Seba resayîşê nê armancî zî persê sey: Gelo na bextîyarî çi ya? Gelo şahî çi ya? Gelo xirabî çi ya? Gelo dej çi yo? yenê perskerdene. Nê persî tarîxê etîkî de ameyê perskerdene û nê derheqî de cewabê cîya-cîya ameyêdayene. Seruvenê însanî de însanî timûtim waşto ke bextîyar bibo. Bextîyarîye zî yew mefhûm a ke bitaybetî weşîye de yena hîs kerdene; sewbîna ke însan wazeno cuye de mîyanê şahî de biciwîyo. Çunke însan şahîye de çiyanê başan hîskeno. Seke ameyo îfadekerdene armancê însanî cuye de bextîyarî û şayî ra hêzgirewtiş o û dej xirabî ra remayîş o. Çunke şayî û bextîyarî însanê rê beranê başîye, dej û xirabî beranê nebaşîyan akenê.
Dewrê entîkî ra nata, na babete bala fîlozofan zî anto. O semed ra yoke fîlozofî na babete ser ozî fikirîya yê. Seba resayîşê însanan ê yew cuya bextîyarî û başî fikir û metodî/rêbazî awan kerdê. Feylozofan na babete ser o sey resayîşê yew waştişî nêy, sey çarevînayîşê yew problemê felsefa xebatî kerdê. Feylozofan seba çarevînayîşê nê problemî persê; Gelo bextîyarî û şayî çi yê? persayê. Feylozofan na persî ser o mehsulê zanistî dayê û metodê/rêbazo bextîyarî û şayî awankerdê.
Tarîxê etîkî yê dinya û dewrê entîkî de cewabê persê seruvenê însanî di ekolanê/rêbazanê qedîman ser o awan biyo. Nê ekolî sey Ekolê rojawanî û Ekolê rojhelatî name bîyê. Ekolê rojawanî felsefaya yunanî ya kehen a biaqilîye ser o awan bîyo. Ekolê rojhelatî zî fikir û bawerîyanê Misir, Mezopotamya, Îran, Hind û Çînî ser o awan bîyo. Nê di ekolê qedîmî seba resayîşê ciwaban persê sey; Însan çî yo? Cuya çi ya? Bextîyarî çi ya? Şahî çi ya? Dej û xerabî çi yê? persayê û nê derheqî de resayê cewabanê cîya-cîyan.
Tarîxê etîkî yê ekolê rojhelatî de derheqê problemê bextîyarî û şayî bi fikiranê Sidarta Gotama reyde dest pêkerdo.[10] Zanyar û fîlozofo Hindîj Sidarta Gotma têkilîya çalakî û tepşanê raştî yê mabênê însanan ser o xebitîya yo. Nê derheqî de têkilîyanê însanan ser o cigêrayîşî kerdê. Feylozofo Çînij Kong Zi (Konfûyûs V.Î.551-?) zî fezîletê komelî û perwerdeyê îdarêkerdişî ser o xebitîya yo. Xebatê ey mefhûmê fezîletê komelî û perwerdeyê etîkî yew cayê ke muhîmî gênê. No hawa fikirîyayîşo cîya tesîrê xo fikirê felsefa kenê. O semed ra felsefa û etîkê dewrê mîyanênî de zî nê tesîrê felsefaya rojawan û felsefeya (hîkmet) rojhelatî de xo nîşan dano.
Tarîxê etîkî yê ekolê rojawanî de problemê bextîyarî û şahî bi fikiranê Demokrîtosî reyde dest pêkerdo. Demokrîtos têkilîya çalakî û tepşanê raştikînî yê mabênê însanan ser o xebitîya yo. Derheqê cuye û têkilîyanê însanan de cigêrayîşî kerdê. Nê cigêrayîşan de armancê Demokrîtosî bi tespîtkerdişê têkilîya çalakî û tepşanê rastikên ê mabênê însanan reyde akerdişê rayîrê mefhûmanê rehetîya zereyî, aramîya zerrî û weşîye yo. Goreyê ferasetê Demokrîtosî; Cuye de amancê însanî yê tewr muhîm xoresnayîşê bextîyarî yo û bextîyarî zî rayîrvînayîşê rehetîya zereyî (ataraksia), aramîya zerrî û weşî yo.
Goreyê Demokrîtosî bextîyarî (eudaîomonia) yew rîverîya manakerdişê şahî û xoweşhîskerdişî nîya. Bextîyarî (eudaiomonia) timûtim yew ruhê halweşî (euthymia) de mendiş o.Bi vateyo ke bîn bextîyarî pîyabîyayîşê rehetîya zereyî (ataraksia) û timûtim yew ruhê halweşî (euthymia) de mendişo. Yanî bextîyarî pîyabîyayîşê ataraksia û euthymiaya yo. Ataraksia û euthymia pêresenê, eudaiomonia teşkîl kenê. Goreyê fikirê Demokrîtosî însan ciwîyayîşê xo de ganî başî û raştî bikero, mîyanê zaf şahîyan de biciwîyo, dej û zehmetîyan ra biremo. Seba înan ganî zerrîzîzbîyayîşanê xo (pathe) aver bibero. Çunke zerrîzîzîye (pathe) yew dîyardeya ke teberî ra akerde ya û dîyardeyê teberî tesîrê ataraksia û euthymia keno. No tesîr eudaiomonia merdimî xeripneno. Eke însan biwazo û bireso eudaiomonia xo, ganî ataraksia û euthymia însanî de ters û qesawetî çinêbo. Seba resayîşê eudaiomonia merdimîye ra yew halo peymeyin û rehetîya zereyî lazim o. Eke însan biwazo bireso nê hemînan, ganî hetê hêz û qewetê aqilî ra hetê fikirîyayîşî ra xo xurt bikero. Çunke hêz û qewetê aqilî yê însanî fikirîyayîşê însanî yê xurtî eşkenê însanî zerrîzîzîyan ra (pathe) û taybetmendîyanê zerrîzîzîyan ra bixelisno.
Goreyê Demokrîtosî, mabênê bextîyarî û şahî de yew têkilîye esto. Goreyê Demokrîtosî însan eşkeno na têkilîye goreyê ciwîyayîşê xo sey başî û raştî biciwîyo. Însan eşkeno zaf şahîyan biciwîyo, dej û zehmetîyan ra zî biremo. Meqsedê Demokrîtosî yê zaf şahîyan de (hedonîzm)[11] ciwîyayîş, ciwîyayîşê şahîyanê hîsî nê, ciwîyayîşê şahîyanê fikirî îfade keno. Goreyê fikirê Demokrîtosî, hendê yew cuya başî û rindî; yew cuya tewr bextîyarîye zî (eudaiomonia) muhîm a. Seba ciwîyayîşê yew cuya bextîyarî (eudaiomonia) qaydeyî estê. Nê qaydeyî, seba halo peymeyin û rehetîya zereyî lazim ê. Seba awankerdişê na cuye ganî hêz û qewetê aqilî yê însanî û yew fikirîyayîşê xurtî yê însanî estbê. Çunke yew halo peymeyin bi yew aqil û hêzo qewetin reyde virazîyeno. Goreyê Demokrîtosî taybetmendîyê însanî tena wayîrê aqil û fikirbîyayîşî nîyê. Însan taybetmedîyanê zerrîzîzîye (pathe) û waştişan ra zî girêdaye yo.
Seke yeno vînayene Demokrîtos seruvenê însanî dualîte ser o awan keno. Seba estîya însanî hetê aqilî û fikirîyayîşî de termanê zerrîzîzî (pathe) û waştişan zî şuxulneno. Eke mabênê nê taybetmendîyan de yew peyme estbo, o wext yew cuya başî û rindî yanî yew cuya bextîyarî (eudaiomonia) zî esto. Goreyê fikirê Demokrîtosî nê taybetmendî, taybetmendîyê şexsî yê, komelî ni yê. Aqil yew taybetmendîya şexsî yo. Fikirîyayîş zî yew estîya şexsî yo. O semed ra yo ke yew cuya bextîyarîye (eudaiomonia) zî şexsî ya. Ma manaya mefhûmê ethosî sey xuy û karakterê kesan û manaya etîkê kesan de pênas kerdbi. Seke yeno vînayene Demokrîtos zî seruvenê însanî xuy û karakterê însanî ser o awan keno. Demokrîtos seba estîya însanî termanê aqil û fikirîyayîş, zerrîzîzî (pathe) û waştişan şuxulneno. Eke mabênê nê di taybetmendîyan yew peyme est bo sey yew xuy û karakterê başî û rindî; o wext yew cuya bextîyarîye (eudaiomonia) zî esto.Goreyê Demokrîtosî nê taybetmendî, taybetmendîyê şexsî yê, taybetmendîyê komelî nîyê. Aqil yew taybetmendîya şexsî yo, xuy û karakterî zî şexsî yê. Fikirîyayîş zî yew estîya şexsî ya, xuy û karakterî zî yew estîya şexsî yo. O semed ra yo ke yew cuya bextîyarîye (eudaiomonia) zî şexsî ya. Bikilmî ferasetê Demokrîtosî de metodê bextîyarî (eudaiomonia) û şahî (hedone) yew cayo muhîm gêno. Demokrîtos metodê/rêbazê xo, xuy û karakterê şexsan ê bibextîyarî (eudaiomonia) ûhalê ruhî yê weşî (euthymia) ser o awan keno. Nê halî zî sey aqilo biqewet, fikirîyayîşo biaqilin û peymeyin pênas keno. Demokrîtos seba eudaiomonia hîrê rayîran nîşan dano. Nê rayîrî sey fikirîyayîşo raşt, qala raşt û çalakîya raşte yenê îfade kerdene.[12] Însan eşkeno vajê rê ke Demokrîtosî bextîyarî û şahî ser o fikrê bingehînî awankerdê û nê fikrê ewro zî derbasdarê.
Ma do bextîyarî û şahî ser o dewam bikera.
[1] Arslan, Felsefeye Giriş, BB101 Yayınları, Ankara, 2017, r. 31.
[2] Arslan, Felsefeye Giriş, r. 30-35.
[3] BediaAkarsu, Ahlaki Öğretileri, Remzi Kitabevi, İstanbul, r. 15.
[4] Arslan, Felsefeye Giriş, r. 40.
[5] Arslan, Felsefeye Giriş, r. 28.
[6] Arslan Felsefeye Giriş, r. 30.
[7] Recep Kılıç, Ahlak Felsefesi(Etik), NobelYayınları, 2022,r. 1.
[8]Ahmet Cevizci, Etik- Aklak Felsefesi, Say Yayınları,İstanbul, 2024,r. 12-13.
[9] Cevizci, Etik- Aklak Felsefesi, r. 16.
[10]Şükrü Alpagut (Brıan Boone), Etik 101, Say Yayınları, İstanbul, 2024, r. 123.
[11] Badia Akarsu, Ahlak Öğretileri, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1982,r. 27.
[12] Akarsu, Ahlak Öğretileri, r. 29.