Erje manaya xo ya termî, felsefe de pêardiş û viraştiş, prensîp û qaydeyanê etîkî de yew cayo muhîm gena. Etîk teorîko. Teorî ser o yeno şuxulnayene. Teorîyê etîkî razbero. Razberî ya etîkî xo bi erjan ciwîyayîşê şexs û komelan de şênber keno. Çunku ciwîyayîşê heme şaxsî û komelan de erje sey yew rayberî nawitişî tesîr kena.[1] Teorîya erjan ser o xebatê hîrayî ameyê kerdene. Seba ke çarçewaya xebata ma de derheqê heme erjan de yew bi yew melumatî nêdana coka ma do derheqê erjan de melumatanê bidetay pêşkêş nêkerê. La ma do têkilîya mabênê erjan û etîkî yan zî erjanê etîkî îzah bikerê. Na xebate de tena taybetmendîya erjanê etîkî ameya etud kerdene.
Erje yew mefhûmêko zafmanaye yo û hema zî nê mefhûmê zafmanayinî ser o yew fikiro hempar çin o.[2] La derheqê nê mefhûmî de fikrê cîya-cîyayî, tewir bi tewir şiroveyî, cîya-cîyayî rexne û metodî estê. Eynî wextî de mefhûmê erje, yew mefhûmê felsefe, estetîk, etîk û exlaqî yo zî. Na nuşte de têkilîya mefhûmanê estetîk, exlaq, etîkî ya bi erje reyde muhîm a[3]. Yew têkilîye mabênê mefhûmanê erje, exlaq û etîkî de est a. Seba na têkilîye lazimo ke erje bikilmî bîyare pênas kerdene û taybetmendîya yê biyera îzah kerdene.
Erje tewir bi tewir yenê ciyakerdene: Erjê bawerîye. Erjê dînî. Erjê sosyalî. Erjê şexsî. Eje ekonmî, erjê exlakî, erjê etîkî ûnb. Babetê ma erjê etîk yo. Bi goreyê wextan, dem û dewranan, kom û komelan, kes û şexsan, kultur û ciwîyayîşan tewir bi tewir erjê etîkî estê. Erjê etîkî hetê namekerdişî ra, hetê mana û tedeyî ra zanayişê sabîteyî niyê. Erjê etîkî bi goreyê nameyan, bi goreyê tedeyî û mana ra her wext vurîyenê. Vurîyayişê erjanê etîkî taybetîyê ke muhîma. Yew taybetîyê ke muhîm zî; miyanê heme erjanê etîkî de ciyakerdişêko qetî çinyo, sînorkerdişêko nîşandayene çinyo. Heme erjê etîkî seka yew rêzela helqayêke yewbînî ra girêdayeyê. No girêdayîş hetê mana de, tedeyî de, hetê amancî de xo nîşan dano.
Eslîya xo de erje yew têgehê ke ekonomî yo û beşê aksîyolojî yê warê estetîkî, warê etîk û exlaqî ano têhet, kokê erjanê bingeyînan virazeno.[4] Etîk, exlaq û erjî yew hetêk ra zî estîyê ke metafîzîkî yê.
No nuşte de heme erjî yew bi yew nêyenê dest girewtene. Seba ke no nuşte, erjê etîkî tena yenê dest girewtene. Sey cor de amey iî nuştene; erje yew mefhûmêko zafmanayine û nê mefhûmê zafmanayî ser o yew fikiro hempar çin yo. La derheqê erjan de fikirê cîya-cîyayînî, rexne û metodî est ê. Mefhûmê erje eynî wextî de yew mefumê felsefe, etîk û exlaqî yo zî.[5] Seba na xebate têkilîya mabênê erje, exlaq û etîkî zaf muhîm a. Têkilîya ke mabênê nê mefhûmanê erje, exlaq û etîkî est a, yew têkilîya dicîhetî ya. Seba ke na têkilîya dicîhetî bîyera famkerdene, bikilmî sey mefhûmê felsefe ganî bîyerê pênas kerdene û nê taybetmendîyê ganî bîyerê îzah kerdene.
Erje esasê xo de yew mefhûmê ekonomî yo û qîymetê objeyanê ekonomî nîşan dano. La erje fikiro felsefe de waranê estetîk, etîk û exlaqî zî pêresnena. Erje kokê beşê felsefeya bingeyinî yê etîkî ser o yew tesîro muhîm virazena. Erje hem etîkî ser o tesîr keno hem zî etîkî ra tesîr gêna. Etîk, hem melumatenê xo erjan ra gêno hem zî malumatanê xo erjan ser o dano suxulnayene.
Erje, felsefeya exlaqî de têkilî û senînîya mîyanê obje û sujeyan/kerdoxan ra yena meydan. Suje/kerdoxe bi hukmê xo reyde senînîya objeyan ser o hîs, waştiş, eleqedarî, armanc, hewcedarî û çalakîyan kifş kena. Bi vatişêko bîn suje senînî û taybetmendîyanê xo objeyan ra bar keno, no tewir reyde hukmê erjan dano viraştene. Suje bi no hawa erjan reyde bena yew sujeya xoser. Yanî suje sabîte yê ke niya û seba sujeyanê bînan bena obje yê ke zî. Obje zî seba objeyanê bînan beno suje. Têkilîya mabênê obje û sujeyî yew têkilîya transformasyonî/ravurîyayîşî ya. Na têkilîya mabênê obje û sujeyî reyde seba felsefe û beşanê felseye zanayîş peyda beno. No zanayîş zî beno krîterê erje, etîk û exlaqî. Nê melumatanê pêroyî ra dima ma eşkenê erje pênas bikerê. Goreyê neqilkerdişê Roşan Lezgînî erje: (ing.value, tr.değer) Edebîyatî de seba yew hukmê senînîye ecibnayîşê pêardiş, sazkerdiş, têromûndiş, vawitişî bi karardişê ziwanî, form, muhteva, estetîk, edet, kultur ûsn. kifş keno; keno qîymet. Senînîya obje, biyeneyan zî sey yew dîyarde seba yew komelî, seba yew tebeqe yan zî seba yew şexsî ehemîyet îfade kena.[6]
Seba nuşteya ma, nê pênasî ra tena cumleya peyêne muhîm a; senînîya obje, biyeneyan zî sey yew dîyarde seba yew komelî, seba yew tebeqe yan zî seba yew şexsî ehemîyet îfade kena. Yanî erje, têkilîya mabênê obje û sujeyî nîşan dana.
Muhtewaya erje, seba suje/însan, komel, tebeqe, sexsan ehemîyet îfade kena û înan ra qîymet dana viraştene.[7] Bi na têkilî, suje/însan beno yew estîya qîymetine. Qîymet cewabê persanê qedîmî yo û nê persan xo de hewêneno: Suje çi yo? Însan sujeyêko senî no? Suje ya başî û xirab çi yo yan kam o? Başî çi ya û xirabî çi ya? Nê persî eynî wextî de persê qedîmî yê. Persê beşê felsefe yê etîkî yê. Felsefe, bi nêzdîbîyayîşê xo yê umûmî hîrê estunanê qedîman ser o awan bîyo û nê hîrê estunan ser o estbîyayişê xo dewam keno. Nê hîrê estunê merdimîye yê qedîmî; estîyê, zanist û erje yê.[8] Heme beşê felsefe nê hîrê estunan ser o malzemeyanê xo danê şuxulnayene. Erje zî yew estuna etîkî ya û yew estunê ke muhîm a. Etîk bêerje pênas nêbeno. Destpêkî ra hetanî nika erje felsefeya exlaq/ etîkî de yew cayo muhîm girewto. Lîteratur de erje etîkî yan zî etîkê erjan yeno şuxulnayene. Nê her di şuxulnayîşan de yew cîyabîyayîşo muhîm çin yo. Exlaq, erjan ra hêz gêno û çalakîyan de xo nîşan dano. Exlaq hetê mana ra mîyanê praksîsî ra yew pratîkerdişê erjan o.[9]
Goreyê dewr û çimeyan erje ser o yew fikiro hempar çinêbo zî; heme çimeyanê merdimîye de; felsefe de, dîn de, zanistî de, huner de, edebîyat de, ekonomî de însan sey yew estîye ke erjeyî ameyo pênas kerdene.[10] Însan bi erje reyde beno yew estîyêke. Kamcin ca de însan de estbo, kamcin ca de însan ciwîyeno se, weyra de erje zî est a, weyra de exlaq est o, weyra de etîk zî est o. Erje, estîya xo, kerdeneyê însanî de nîşan dano. Însan yew estîyêke erjayî ya komelî yo. Komel yew sîstemêko erjaye ra ameyo viraştene. Gama ke însan û erje pêresenê û yew nîzamê erjaye û xoser awan beno. Komel nîzam û qaydeyan ser o awan beno.[11] Komelî de nîzam û qaydeyî, bi têkilîyanê însanan reyde peyda benê û bi nê têkilîyan komel estîya xo erjan ser o dewam keno. Nîzam û qaydeyanê komelî ra yew zî erje yê. Erje sîstem û nîzamê komelî de yew cayo muhîm gênê. Erje yew estuna etîk yo. Têkilîya xo ya pratîke de bi exlaqî ra têkildar a. Erje, etîkî ser o zî xuy û karakterê mîyanê kom û komelan reyde exlaq û çalakîyanê însan û kesan reyde zî têkildar a. Etîk, exlak û erje; nê hîrê mefhûmî, bezreyê xo yew warî ra gênê û nê bezreyanê xo felsefe de danê şuxulnayene. Hetê mana ra nê hîrê mefhûmî yewbînan ra nêzdî yê. La hetê tedeyî ra mabênê înan de yew nuans ferq est o. Bi kilmî; Însan bi erje beno estîye û kamcin ca de însan est o, kamcin ca de însan ciwîyeno weyra de erje zî esta, weyra de exlaq est o, weyra de etîk est o, weyra de erje esta.
Seke nê melumatanê corênan ra zî yeno fam bîyene ke, goreyê fikrê felsefe etîk, exlaq û erje hetê mana ra wayîrê pênasanê cîya-cîyan bê zî taybetmend û malzemeyanê xo eynî çime ra gênê. No çime zî însan o. Etîk; xuy û karakterê însanî ser o persan dano pers kerdene û krîteranê zanistî ramojneno. Exlaq; pratîkê xuy û karakteranê însanî mîyanê çalakîyanê însanan de dano şuxulnayene. Erje; ehemîyet û qîymetê serebûtanê însanî ra krîteranê etîk û exlaqî nîşan dano.[12] Ma eşkenê vaje ke; etîk, teorîya exlaqî yo. Exlaq; praksîsê toerîya etîk yo. Erje zî, krîterê pratîkkerdişê etîk û exlaqî ya. Etîk krîteran virazeno exlaq nê krîteran açarneno çalakîyan ser, erje zî manakerdişê nê krîteran û çalakîyan manadar keno. Etîk, persan persneno û razber o. Exlaq cewabanê nê persan virazeno û şênber o. Erje, krîterê manaya nê pers û cewaban virazena û krîteranê şênberî û razberî raşt keno. Etîk epîsteme reyde têkildar o û zanistîyêko. Exlaq çalakî reyde têkildar o û fenomenêko. Erje metafîzî reyde têkildaro û welçekî û krîter o. Etîk, unîversal/cîhanşumûl o. Exlaq mehelî yo. Erje, krîterê cîhanşumûl û mehelî yo. Etîk dîsîplînêko, exlaq pratîkêko, erje manakerdişê ênan o. Etîk, yew viraşteyêko, exlaq yew çalakîyêko, erje zî pabesta yê nê viraştiş û çalakîyano.[13]
Bi goreyê mi, erje û etîkê erjan ser o hetê teorî ra nê malumatî besê. Badê na nuşte ra, ma do erjê merdimatîye yê bingehînan yê ke cuya şarê ma de yenê vînayene û manayê xo têkilîya vateyê verênan de nîşan danan ser o ceribnayişanê xo ra dewam bikera.
[1] Mustafa Hünkaroğlu, Etîk Kodlar, İhtîlaf Teorisi, KDY Yayınlari, İstanbul,2022, r. 69-70.
[2] Şafak Ural, Etik, Doğubatı Dergisi, 4. sayı, Doğubatı Yayınları, İstanbul, 1998, r. 46.
[3]Murat Omay, Çağdaş Etik Tartışmalar, Vakıfbank Kültür Yayınları, 2023, r. 19.
[4] Ural, Etik, Doğubatı Dergisi, 4. sayı, r. 43.
[5] Omay, Çağdaş Etik Tartışmalar, r. 19.
[6] Roşan Lezgin, Ferhengê Termanê Edebî, Roşna, Diyarbejkîr, 2022 r. 41.
[7] İoanna Kuçuradi, İnsan ve Değerleri, Türkiye Felsefe Kurumu Yayınları, Ankara, 2022, r. 22.
[8] Hünkaroğlu, Etîk Kodlar, İhtîlaf Teorisi, r. 27-28.
[9] Cevizci, Etik- Aklak Felsefesi, r. 11.
[10] Osman Elmalı, George Edward Moore’da Etik, Arı Sanat Yayınları, İstanbul, 2007, r. 9-16.
[11] Hünkaroğlu, Etîk Kodlar, İhtîlaf Teorisi, r. 25.
[12] Ural, Etik, Doğubatı Dergisi, 4. sayı, r. 47.
[13] Ural, Etik, Doğubatı Dergisi, 4. sayı, r. 47.