Bahrî Çabuk
Felsefa ziwanî beşê ke felsefa newe ya. Tarîxa felsefe de beşa felsefa ziwanê miyanê ontolojî û epîstemolojî de ameya şuxulnayene. Wextê ko derg de ziwan hem fenomenê ko ontolojîk ke hem zî seke çimeyê ke epîstemolojîk ameyo etudkerkerdene. Sesera 17in de hetê John Locke ra manayê çekuyan, têkilîya fikr û komunîkasyonî ser o vinderto. Badê John Locke ra, John Mill Stuart mana û raykerdîtî (gönderge) ser o yew teorî awan kerd o. Seserra 19in de xebatê Ferdinand Saussure yê ziwannasî ser o de rayê ke newe a kerda. Xebatê ziwannasî raya felesefa ziwanî a kerd o. Serra 20in de xebatê Gottlob Frege û Bertrand Russll felsefa ziwanî de cayê ko muhîm girewto. Saul Kripke yî, fikrê Gottlob Frege û Bertrand Russllî rexne kerdê û yew quramê ke newe awan kerd o. Xebatê John Austin û Ludwig Wittgenstein zî cayê ko taybet gênê. Bi taybetîyê teorîya Ludwig Wittgenstein ya Kayê Ziwanî felsefa ziwanî de cayê ke taybet û balkêş gêno. Na teorî, teorîyê mana ra ciya ya.
Wextanê rojanan de felsefa ziwanî bi têkilîya epîtemolojî, ontolojî, felsefa zihnî, felsefa mentiqî û felsefa zanistî de dewam keno. Felsefa zihnî û felsefa ziwanî de tekîlîyê ke xosere esto. Felsefa zihnî beşê ke newe ya û fikir û mana ra eleqedar o[1]. Bi goreyê heme feylozofan awaniya mentiqê heme ziwanan têkilîya kerdoxe/suje û kardarî/yuklem ya.
Felsefa ziwanî zêdeyin mana çekuyan ser de nê, cimleyan ser o awan beno; cimle de term, kerdox û kardar, mana, têgeh, raykerdîtî, zeremana, tedayî, kontekst/pabest, erjê raştîye elemanê eslî yê. Pênase kerdiş yewbiyew zehmet o. Wexto ke yew ziwan de yew cimle yeno vatene, gereka awanîya cimle yî bi nê heme elemanan bêro etudkerdene. Eke hetê mentiqî ra pers giranê çi nê bo, felsefa ziwanî ameyo şuxulnayene.
Felsefa ziwanî de mana tegehê ke eslî û elemanê ko razber o. Wexto ke yew ziwan de yew çeku yeno vatene, çi yê ko mezgê însanî de virazyeno mana yo. La felsefa ziwanî de mana çekuyan reyde nê, cimleyan reyde virazyeno. Felsefa ziwanî heme quramî mana ra eleqedarê.
Heme fikrî, heme serkewtiş û munaqeşe yê îlahî, kulturî, edebî, estetîkî, zanistî û felsefî yî bi ziwan yenê kerdiş û neqilkerdiş. Ziwan estîyê ke însanî yo[2]. Felsefa ziwanî, yew ziwanê şarê ke ra nê, hemparîya heme ziwanan ser o pêroyîn etudkerdiş û cigêrayişanê xo têkilîya ziwan- fikir- dinya ser o dano şuxulnayene. Felsefa ziwanî şuxulnayîşê xo nê persan ser o înşa keno: Ziwan çi yo? Mana çi yo? Ziwan bi kamcin wasitayan komunîkasyonî dano viraştene? Ziwan bi kamcîn şert û mercan beno dezgayê komunîkasyonî? Rêzkerdişê çekuyan ra cimle ke senîhawa mana yeno viraştene? Şert û mercê manadariya cimleyan çi yê? Şert û mercê fikir dayiş û girewtişî senîhewa beno? Nê persî heme persê felsefa ziwanî yê. Merdim eşkeno nê heme persan bi hîrê binbeşanê felsefa ziwanî ra têkildar biker o: Sentaks, semantîk û pragmatîk. Nê hîrê beşî, binbeşê ziwannasî yê. Felsefa ziwanî zî, ziwannasî ra hetkarî gêno û nê hîrê beşan ra seke başanê felsefa ziwanî feydedar beno. Çunku felsefa ziwanî, awanî, manadarî û feydadarî ya ziwanan ser o xo awan keno.
Ziwan çi yo? Ziwan estîyê ke warê însanî yo. Na estîye seke heme estîyanê bînan hetê etudkerdoxan ra yeno etudkerdene û bi ciya-ciya zanistan ra beno estîya cigêrayişan. Ziwannasî; awanîya ziwanî, taybetê ziwanî, qaîdeyê ziwanî, têkilîya miyanê ziwanan, verênîya ziwanî, averşiyayîşê ziwanî ser o cigêrayîş keno. Felsefa ziwanî, ziwanî estîyê/ontolojî yê ke qebul keno û na estîye/ontolojîye bi têkilîya epîstemolojîya çerxê ziwan- fikir- dinya ser o şuxulyeno. Ziwan estîyê heme kerdeneyê însanî yo. Ziwan çi nê bo, însan zî çi nê beno[3].
Felsefa ziwanî seke şaxêke felsefa yeno qebul kerdene[4]. Felsefa ziwanî; ziwanî ser o reyna bi wasitayê ziwanî etudkerdiş û cigêrayiş o. Ziwan qasê tarîxê merdimîye kevnar o. Miyanê ganîyan de têkilîyî bi wasitaya ziwanî yenê kerdene. Însan bi ziwanî tevgêrayîşê xo, fikrê xo, waştîyanê xo, weşîyê xo, diayanê xo, derdê xo, dejê xo, hîşmendî xo, başî û nebaşîya xo ano ca. Heme tevgêrayîşê bi ziwan yeno îfadekerdene. Ziwan seba heme gandaran estîyê ke bingeyîn o[5]. Heme gandari goreyê xozaya xo ziwanê xo awan kenê û şuxulnenê.
Seke yeno zanayene û qebulkerdene ke însan estîyê ko komelkî yo û ziwan seba endamanê komelî wasitayêka komunîkasyonî ya muhîm a. Komel bi komunîkasyonê ke di hetî ye pay ra maneno; ciwîyayê xo bi ziwanê xo, ziwanê xo bi ciwîyayê xora girêdano. Ziwan nê komunîkasyonî di hetî ra xurt keno. Her kes bi ziwanê xo yeno dinya û cuya xo zî goreyê qeydeyanê ziwanê xo şuxulneno. Ziwan pergalêko ganî û sîstemê nirxnayîşî yo[6]. Însan bi nirxnayişê ziwanê xo, dinya fam keno û xo aver beno. Însan wexto ke yeno dinya bi ziwanê xo yê dayike cuya xo şinasneno. Heme çî yê însanî girêdayeyê ziwanê dayîke yo. Ziwanê dayîke tewr vernîye de nasname yo. Fikiryayîş û qiseykerdişê xo goreyê şuxulnayîşê ziwanê dayîke xo yo. Ziwan famê û mana yê dinya yo.
Şîroveyê Felsefa Ziwanî Yê Rojane Yî!
Ziwan estîyê ke însanî yo û însan bi ziwan dinya xo awan keno. Bi ziwan dinya manadar bena. Însan bi ziwanê xo fikiryeno û dinya de bi ziwanê xo cayê ke birumet gêno. Ziwan fam û manadarîya dinya yo. Kurdî zî bi ziwanê xo yenê dinya û cuya xo zî bi goreyê qeydeyanê ziwanê xo fikran şuxulnenê. Ziwan famê û mana yê dinya ya Kurdan o zî. Ziwanê Kurdî zî qasê tarîxê merdimîye kevnar o. Ma zî wazenê bi ziwanî xo, tevgêrayîşê xo, fikrê xo, waştîyanê xo, weşîyê xo, diayanê xo, derdê xo, dejê xo, hîşmendî xo, başî û nebaşîya xo bi are ca. Ma wazenê tevgêrayîşê xo, bi ziwanê xo îfadebikera. Ziwan seba ma Kurdan zî estîyê ke bingeyîn o. Kurdî zî wazenê ke goreyê xo, ziwanê xo awan bikere û cuya xo de bişuxulnenê. Kurdî wazenê nirxnayişê xo bi ziwanê xo, dinya xo fam bikerê û xo aver berê. Her Kurd zî wexto ke yeno dinya, wazeno ke bi ziwanê dayike xo, xo û cuya yê xo bişinasneno. Seke heme şaran heme Kurd îz girêdayeyê ziwanê dayîke xo yê. Ziwanê dayîke tewr vernîye de nasname yo. Fikiryayîş û giseykerdişê însanî bi goreyê şuxulnayîşê ziwanê xo yo. Ziwan famê xo û mana yê dinya yo.
Çarçewaya felsefa ziwanî kilm-derg bi taybetî seke nuşte yê ke cor de ameyo nuştene. Wexto ke mi dest bi na nuşte kerd, mezgê û zerre mi kewtê têmiyan. Nakokî yê ke xurte mezgê mi de hadire bî. Mi waşt kê qompîtur ra rawerzê. Engîştê mi klavye ra serdin biyê. Çi ra?
Eke ziwan qedexe bo, bê statu bo, perwerdeyî çinê bo se, gelo felsefa ziwanî no war de vano se? Mana yê qedexe kerdişê ziwanê ke çi yo? Kam, çi ra ziwanê ke qedexe keno? Ziwanê ke çi ra yeno qedexe kerdene? Ziwanê ke bêstatu senî cuyeno? Ziwanê ke de perwerdeyî çinê bo, wayirê ziwanî do xo, fikrê xo, waştîyanê xo, weşîyê xo, diayanê xo, derdê xo, dejê xo, hîşmendî xo, başî û nebaşîya xo senî biardayê ca? Qompîtur ser o nê persî û hezar persanê bînan sere mi de xişxişê kerdêne. Çend sietî wext derbas biye. Ez masa de vengane roniştî mend a. Na nakokî û venganî ra reyna fikrê felsefî ez xelesnaya.
Fikrê felsefî wayirê taybetanê muhîman o. Ma nê taybetî verê ra nuştî bi. Ganî ma ziwanê xo miraq bikerdayêne. Ganî ma felsefa ziwanê xo bizanyêne. Gani ma semedê qedexe yê ziwanê xo persayene. Ganî ma eqlê xo bidayêne ziwanê xo ser. Ganî ma bi ziwanê xo heme dinya ra nimûneyan nîşan bikerdayêne. Ganî ma ziwanê xo ser o cigêrayiş bikerdayêne. Ganî ma heme çimeyanê ziwanê xo pêser bikerdayêne. Ganî ma qedexe yê ziwanê xo bi rexneyanê zixman eşkera bikerdayêne.
Ganî ma xo, estîya ziwanê xo ser o awan bikere; hesê xo, hisê xo, heşê xo, hêrsê xo, eşqê xo, hewnê xo, xeyalê xo, weşîya xo, dejê xo, qencîya xo, xerabîya xo, zanayê, nezanayê xo bi ziwanê xo bikere. Ganî ma heme kerdeyanê xo bi ziwanê xo bi kere; bi ziwanê xo bi hewe, biberme, biwere, biqare, bi gire. Ganî ma her ca û her war de bi ziwanê xo qisê bikere; kêyan de, sikakan de, sûkan de, mekteban de, zanîngehan de, çayxanan de, kaykêyan de, wesayêtan de bi ziwanê xo qisê bikere. Ganî ma bawkalanê xo ra deyiran, kilaman, hîkaye, sanikan goştarî bikerê. Ganî ma dapîr û dadîyan ra diayan, zewtan, nengan, henekan, pêkenokan, kayvatan, lorîkan bimuse. Ganî ma heme weşananê ziwanê xo hayadar bi, bi girewtene û biwane. Ganî ma heme hacetanê teknolojîkan bide şuxulnayen û heme rayanê medya ya sosyalî de aqtif bî, hîşmendîya zirekî ra agadar bi. Ganî ma heme wendox û nuştoxê ziwanê xo bi. Ganî ma kokê xozaya ziwanê xo ra bawerî û xebatê standardizasyonî ra îstîfade bikerdayêne.
Ganî ma heme dîyalektanê Kurdî bişinasne û bimus e. Ganî ma paştî bidayene dîyalekta Zazakî. Ganî ma zafdîyalektîya Kurdî seke persgiranê yê ke nê, dewlemendîya Kurdî bihesabnayêne. Ganî ma xo bizane! Ganî ma ziwanê xo bizane! Ganî ma xo wayir bi! Ganî ma ziwanê xo wayir bi! Ganî ma ziwanê xo, bi ziwanê şarê xo, miyanê şarê xo de gandar bikere!
15ê Gulane Roşanê Ziwanê Kurdî, Kurdan û heme merdimîperweran rê pîroz bo!
15ê Gulanê Cejna Zimanê Kurdî, ji Kurdan û hemû mîrovperweran pîroz be!
15î Ayarî rojî zmanî kuwrdî, le kurd w hemû mîrovdostan pîroz bêt!
[1] İlhan İnan, Dil Felsefesi, Anadolu Üniversitesi, 2012, r.3.
[2] Takiyettin Mengüşoğlu, Felsefeye Giriş, Doğubatı, 2014, r.283.
[3] Takiyettin Mengüşoğlu, Felsefeye Giriş, Doğubatı, 2014, r.283.
[4] Akmet Kırkan, Fonolojiya Zazaki, Vate, 2024, r.21.
[5] Takiyettin Mengüşoğlu, Felsefeye Giriş, Doğubatı, 2014, r.285.
[6]Akmet Kirkan, Fonolojiya Zazaki, Vate, 2024, r.13.