Bahrî ÇABUK
Çendin serre yo dinya de lîteratorê zanistê komelkî de, komel û wext/devr zanayîşî reyde yenê pênaskerdene û name kerdene; komelê zanayîşî, dewrê zanayîşî û teknolojîk yeno name kerdene. Zanayîş seke elemanê ke ekonomî yo şênber yeno şuxulnayene. Zanayîş û zanyarî heyata merdimatîye de heme wextan û waran de cayê ko muhîm girewto. Heme wextan û waran de payê yê ke pîle û ehemîyetdar dayeyo zanayîş û zanyarî ra. Wexto ke muşahade yê ke bêro kerdene; prosesê tarîxê merdimîye de wareameyîşê heme medenîyetan de unsûro bingehîn pêserîya zanayîşî yeno vînayene. Seba cuya û ciwîyayîşê heme ganîyan û heme kesan, koman û komelan zanayîş cayêko muhîm gêno. Belê, zanayîş heme dewran de muhîm bi, la tarixa merdimîye de, disey serrê peynînan de cayêko taybet girewto. Na taybetî tesîrê zanayîşî ra, averşiyayîşê zanistî û teknolojî ser o zêdeyîn xo nîşan dayo. Zanayîş yew taybetmendîyanê însanî ra yo.[1] Însan wazeno ke bimuso; xo bişinas o… Derûdorê xo bimus o… Hawirdorê xo bimus o… Zanayîş hîssan û fikranê asanî, azadî, aborîdarî dano viraştene. Însan zanayêşê xo warê ko asanî, azadî û aborîdarî de zêdneno.
Felsefayê zanayîşî etudkerdişê zanayişî yo[2] û bi epîstemoljî yena name kerdene. Binbeşa epîstemoljî dest pê kê felsefeyê sîstematîkî de ca girewto. Têgehê epîsteme hetê Platonî ra ameya şuxulnayene û bi manayê heqîqetê zanayîşî têkildar kerde yo. Platonî zanayîş bi epîsteme û doqsa ciya kerdê. Bi goreyê Platonî epîsteme zanayişê heqîqetî, doqsa zî zanayişê vatene qeyî yo. Platonî epîsteme bi roşnayî, doqsa zî versiya na roşnayi name kerdê û alagorîya şikeftî de daya temsîlkerdene. No temsîl Platonî ra dima felsefayê zanayîşî û heme feylozofan ser o tesîr kerd o.
Tebîetê însanî ra yew zî hewcedarîya waştişê meylê zanayîşî yo.[3] Aristoteles epîstema ya xo na vate ser o awan kerd a. Zanayîş taybetê ke tebîetê însanî ra diyo. Seserra 17inde F.Bacon vato ke zanayiş bi xo hêzê ko.[4] Bi goreyê Bacon psîkolojiya însanî hêz û zanayiş wazen a. Eke hêz û zanayiş hindî muhîmê: Zanayiş çiyo? Hêzê zanayîşî çiyo?
Warê felsefe de zî mefhûmê zanayîşî cayêko taybet û bingehîn girewto û hima zî gêno. Ma yew nuşteya xo yê verênan de felsefe bi heskerdişê zanayîş û zanyarî pênase kerd bi. Zanayîş û zanyarî beşa felsefayî bi epîstemolojî yeno name kerdene. Beşa felsefayo sîstematîkî ya diyine felsefayê zanayîşî/epîstemolojî yeno qebul kerdenê. Heme beşê felsefe de taybetê fikrê felsefayê sîstematîkî reyde têkildar ê. Fikrê felsefayê sîstematîkî bi pers perskerdiş dest pê keno. Persê epîstemolojî ya mihîme û ewlînî nê yê: Zanayîş çi yo? Zanayîş esto ya çin yo? Nê zanayîşê ke însan bi tesîrê panç hîssanê xo ceribneno raştê yan nê? Ma ciwabê nê persan ser o yewbiyew malûmat nêdanê. Çimkî ciwabê nê persan bi goreyê her yew kesî û feylozofan vurîyenê. Ma do bi goreyê felsefeyê zanayîşî malûmat bidere. Zanayîş çi yo? Zanayîş yew o ya zaf o? Eke yew zanayîş esto çi ra hendê ciya pênaseyê estê? Zanayîş yew çime ra yo yan nê? Eke yew zanayiş esto se, bingehîyê/arke ya zanayişî çi yo? Eke zanayîş esto se mahîyetê û sînore nê zanayîşî çi yo? Zanayîş de amancê ke esto yan nê? Eke zanayiş de armancê ke esto se wayirê nê armancî kam o? Zanayîş bisînor o û bêpeynî yo? Heme zanayîşî yew çime ra yan zaf çimeyan ra yenê? Seke yeno vînayene ke nê persî, heme persê felsefî yê. Nê persî heme persê felsefayê zanayişî yê. Ne persî dest pêk ra ameyê persene û ewro hima zî derbasdar ê.
Fikrê felsefa yê sîstematîkî bi persanê estî ra dima persê zanayîşî ameyê perskerdene. Eke estî est bo, çendî û senînîyê nê estî zî esto. Çendî û senînîyê estî bingehê zanayîşî yo. Eke ma yew deqa heme zanayîşanê xo ser o bifikirî û bi perse; gelo nê zanayîş ça re yenê? Ma do muşahade bikere ke, bi ewnayişê ko sade heme zanayîşê ma çendî û senînîya objeyanê dorûverê ma ra yenê. Belê zanayîş yewbiyew sadeye ya nê çendî û senînî ra tena niyo. Zanayîş mefhûmê ko komplex û têmîyanek o.
Zanayîş; mehsulê yewbînîserotesîrkerdişê dihetinî ya obje û sûje yo.[5] Nimune; nika na nuşte wendiş de, wendox sûje yo, nuştox zî obja ya. Wendox wazeno ke nuştoxî fam bikero. Eke nuştox biwazo wendoxî fam bikero; nuştox beno obje, wendox beno sûje. Obje çiyo ke yeno musnayene, sûje kes/a ke museyene. Benoke na objeyê ke ontolojîk bo yan zî metafîzîk bo. Felsefayê zanayîşî/epîstemolojî, çimeyê zanayîşî felsefayê ontolojî/metafîzîkî ser o yeno înşakerdene. Beno ke na suje ke ontolojîk bo ya zî metafîzîk bo. Dordor obje bena sûje, dordor zî sûje bena obje. Ma eşkenê bikilmî û bisadeyê zanayîşî hina formalîze biker a;
Zanayîş:Obje Suje=Mehsul, berhem
No formûl seba heme zanistîyan derbasdar o. La seba felsefe derbasdar niyo. Çimkî felsefe zanist niyo. Felsefe metodê aktîvîte yê fikiryayîş û zanayîşî yo û manayê mefhûmê zanayîşî ra zêdeyîn eleqedar o. Zanayîş hem mefhûmê ko zanistî hem zî mefhûmê ko felsefî yo. Zanistî tekilîya senînî û çendînîyê objeyan ser o ya. Felsefe persanê çiyo û çira dima kewto yo. No çerx bêsere û bêpeynî dewam keno. Na bêsere û bê peynîye yew taybetê zanayîşî ya muhîm a. Çimkî mefhûme zanayîşî bêsere û bê peynî yo. Na têkilî ra zanisto psîkolojî û binbeşê zanistê psîkolojî zî elaqedar o. Zanayîş nişka ra awan nêbeno. Zanayîş prosesê ke de awan beno. No proses bi merheleyan o. Nê merheheleyî hetê zanistan û pisporan ra hina ameyo qebul kerdene; done/data, malûmat/enformasyon, zanayîş/knowlege, zanayarî/wisdom yê. Na merhela de amancê zanistî zanayîş o, yê felsefeyî zanayarî yo.
Zanayîş, karkerdê (fonqsîyonê) ke estî yo.[6] Têgeha zanayişî heme zanistîyan de û felsefe de mefhûmê ke hempar a. Labelê na hemparî mefhûmê zanayişî felsefe û zanistî de yew mana ser o nê yeno şuxulyeno. Zanistî zanayîşî ciya, felsefe zanayîşî ciya mana ser o şuxulneno. Ma do bi problemanê felsefayê zanayîşî ser o dewam bikera…
[1] Ahmet Arslan, Felsefeye Giriş, BB101 Yayınları, Ankara, 2017, r.39.
[2] Ahmet Arslan, Felsefeye Giriş,BB101 Yayınları, Ankara, 2017, r.40.
[3] Aristoteles, Metafizik, Pinhan Yayıncılık, İstanbul, 20215, r.13.
[4] Ahmet Cevizci Felsefe Sözlüğü, Ekin Yayıncılık, Anakara, 1994, r. 62.
[5] Takiyettin Mengüşoğlu, Felsefeye Giriş, Doğubatı Yayınları, Ankara, r.55.
[6] Aldous Huxley, Kadim Felsefe, İthaki Yayınları, İstanbul, 2014, r. 2.