Bahrî ÇABUK
Felsefe fikrê ko rexneyî yo. Rexne raya cigêrayiş û zanayişê heqîqetî akeno. Felsefe heqîqetêko qetî dima niyo. Xora fikrê felsefe de heqîqetêko qetî çin yo. Felsefe raya cigêrayişê heqîqetî akeno. La felsefe heqîqetêko qetî dima nêkeweno. Rexne raya xo bitaybetê aqilî cigêrayiş keno. Taybetê fikrê felsefî yo rexneyî bi taybetanê aqilmendi ra girêdaye yo. Çimkî felsefe fikrê ko aqilmendî yo û bi çar qaîdeyê aqilî bi goreyê şixulnayişê mentiqî ser o hukmê felsefî yenê awan kerdene. Rexne, karê tehqîqkerdiş, tesnîfkerdiş, tehlîlkerdiş, muhakemekerdiş, krîtîkkerdiş û tenkîdkerdiş[1] o. Rexne mewzûyanê felsefî tehqîq, tesnîf, tehlîl, muhakeme, krîtîk û tenkît keno. Rexne tena taybetêkê fîkrê felsefî niyo. Rexne hem taybetê fikrê felsefî yo hem ekolê kê felsefî û hem zî metodolojî yê kê edebîyatî yo.
Rexne, bi amancê tesbîkerdişê hetanê ciyê raştan û xeletan tehqîqkerdişê eserêk, tewirê nuşteyan kê bi amancê dayiş famkerdişî eserêkê edebî-hunerî her hetan ra tede ameyo ercnayiş; krîtîk, tenkîd.[2] No îzahat seba felsefe zi derbasdar o. Çimkî rexneyo felsefî zî fikrê felsefî ser o tehqîq, tesnîf, tehlîl, muhakeme, krîtîk û tenkîtê fikranê raştan û xeletan keno. Çekuya rexne/krisis yunanî de yena manayê muhakemekerdişê kesêke, fikrêke yan zî eserêke bi baldarî etudkerdiş o.[3] Destpêke felsefe yê sîstamtîkî bi rexneyê fikrê mîtosî ra ameyo abirnayene û awan kerdene. Fikro felsefî, bi taybetê rexneyî û bi etudkerdişê qaîdeyê aqilmendîye kosmas ra derbasê logosî biyo. Awan kerdişê fikrê felsefî raya zanistî akerdo. Na raya bi malzemeyê taybetê rexneyî ameyo awan kerdene.
Rexne/krîtîkî de bi goreyê lete-pêroyî nirxnayîş yeno kerdene. Bi rexne ewela fikrêke yan zî eserêke ser o tehqiq yeno kerdene. Bi tehqîq mewzû yena zanayene. Wextoke mewzû ameya zanayeyene, tesnîfê mewzû asan beno. Wextoke mewzû asan biye tehlîlkerdişê û muhakemekerdişê mewzû bi hukmê felsefî yenê awan kerdene. Rexne vernî ra heme mewzûyê felsefi bi awirêko pêroyîn erjneno. No erjnayişo pêroyîn ra dima mewzû lete keno. Leteyî ser o zî bi tehqîqkerdiş, tesnîfkerdiş, tehlîlkerdiş, muhakemekerdiş, krîtîkkerdiş û tenkîdkerdiş yeno kerdene. Lete ra reyna pêroyînî virazneno. No çerx bi tehqîqkerdiş, tesnîfkerdiş, tehlîlkerdiş, muhakemekerdiş, krîtîkkerdiş û tenkîdkerdiş dewam keno.
Fikro felsefî, fikrêko rexneyî yo. Taybetê rexneyî bi di tewiran felsefe de yeno şixulnayeyene. Yew tewir mewzûyê felsefe ser o yeno kerdene. Yew tewir zî mewzûyê felsefe ra ciya de yeno şixulnayene.[4] Ewela renxneyo felsefi, fikrê felsefe ser o rexne dano kerdene. Badê cû zanayişê bînan ser o rexne yeno kerdene. Çimkî rexne raya zanayişê heqîqetî akeno û xora amancê heme çimeyê zanayîşan cigêrayişê heqîqetî yo. Benoke bêro pers kerdene; heqîqet çi yo? Erê: Persêka raşte la qasê raştî zî zaf zehmet e! Ma do na perse ser o badê cû vindere. Belê rexne taybetê ke felsefe yê mihîm o. Ekolê ke felsefeyê hemdemî û metodolojî yê kê edebîyatê modernî yo. Ma do bi taybetê felsefe managêrayiş û cigêrayişê heqîqetî yo ser o dewam bikere…
[1] Roşan Lezgîn, Ferhengê Termanê Edebî, Roşna, Diyarbekir, 2022, rp.95.
[2] Roşan Lezgîn, Ferhengê Termanê Edebî, Roşna, Diyarbekir, 2022, rp.95.
[3] Ahmet Cevizci, Felsefe Sözlüğü, Ekin Yayınları, Ankara,1996, rp.592.
[4] Ahmet Arslan, Felsefeye Giriş, BB101 Yayınları, Ankara, 2017, rp.25.