Bahrî Çabuk
Felsefe fikrê ko refleksîf o yanî fikran ser o fikiryayiş o. Refleksîfî yeno manayê fikiryayiş û fikiryayişê xorînîya mana yo. Refleksîfî tefekûr kerdiş o. Tefekûr kerdiş bi heme hîssan temaşa kerdişê kaînate yo. Kaînat ra têmîyan bîyene yî yo. Panç hîssan ra zêdeyîn bi hîsa şeşine rihê kaînate ra vila biyayiş o. Tefekûrî famkerdişê raştekînî ser o xorînî cigêrayişê manakerdişî yo. Bi kilmî refleksîfî, hûnerê zanayişê zanayî yo.
Mîsal şewê ke haminanî de, cayê ko berz de, temaşe kerdişê riyê asmênê kê pakî de însan dakeweno mîyanê hîsanê xerîban. Riyê asmênî de bimîlyaran estare yî û roşnayî yenê diyayene. Însan miheyîr maneno. Însan hemberê na menzeraya bêsînorî verde xo hendê ke qicik hîs keno. Wexto ke însan na qicikîya xo ser o bîfikirîyo, xo leteyê kê na bêsînorî yê zî hîs keno. Wexto kê însan nê di hîsê ciyayî tecrûbe kerd şahîûweşîyê ke rihê însanî ra vila bena. Belê însan hem qicikiya xo ser o hem zî bêsînorîya asmenî ser o fikiryeno. Asmên xo ser o fikiryeno nê fikiryeno ma nêzana. Asmên bifikirîyo zî nê fikranê xo nênuşneno. Însan fkiryeno û fikranê xo ser o zî fîkieyeno û fikranê xo binuşteyî pay keno. No tecrûbe tefekkûr o, refleksîf o.
Mîsal rocê ke wesarî yo. Vore helîya ya. Serd kêmî biyo. Derûdor kesk o. Her ca vildar biyo. Boya vilikan heme ganîyan rê şahîûweşî ard o. Dûrî ra viza-viza mêsa hingimênî yena. Însan wazeno viza-viza vengê mêsa hingimênî goştarî biker o. Goştariya vengê mêsa hingemênî însanî ra seka deyirê ke tilsmin yeno. No tilsim miraqê însanî zêdneno. Însan miraqê xebatanê mêsa hingimênî keno. Wexto miraq viraz ya, însan do mêsa hingimênî temaşe biker o. Wexto kê insan xebatanê na mêsa hingemînî temaşe biker o, însan heyran û heşmetkar maneno; na ganîya qicike hinde xebatê ke sîstematîk û werê ke weş viraznena. Wexto ke însan hem xo ser o hem zî mêsa hingemînî ser o fikir ya tefekûr, refleksîfî tecrûbe keno. Mîsalî zafê la seba nuşte nê mîsalî besê.
Felsefî, zanayişê zanyarî îfade keno.[1] No bi refleksîyonî yeno name kerdene. Yanî tefkûrî ser o tefekûr kerdiş o: hem estîya xo ser o hem zî xora teverî ser o fikiryayişê ke xorîn îfade keno. Fikro felsefî hem xo ser o hem zî xora ciya zanayişan ser o fikiran dima cigêrayiş keno. Zanayîşanê felsefî de persayîş cayê ko mihêm gêno. Persnayiş bi taybetê refleksîfî hem zanayişanê felsefe hem zî zanayişê bînan ser o de yeno şixulnayene. Taybetê fikrê felsefe yo herî mihîm fikirîyayîşî ser o fikirîyayîş o; fikro felsefî fikrê ko refleksîf o; awirê ko zafhetî bi taybetê refleksîfî virazîyeno.
Refleksîfî, înşaya zanayişê felsefe de zî ca gêno. Çimkî zanayişê felsefî analîtîk û sentetîk o[2]. Fikro felsefî fikrê ko analîtîk o. Çimkî xora verê û xora dima heme leteyê zanayişê ser o fikrêk newe yeno awan kerdiş. Fîkro felsefî fikrê ko sentetîk o. Çimkî zanayşê felsefî de insûrê kê awankerdoxî esto. Na awankerdoxî zanayişê felsefeyî keno zanayêşê bingehînî. Fîkrê felsefî awankerdişê zanayişê bînan ra beno binyat.
Bi gêreyê mi reflesîfî taybetê ko zaf mihîm o. Çimkî reflesîfî taybetê fikrê felsefî tena niyo. Refleksîfî taybetê kê însanî yo zî. Benokê heme ganiyî fikiryenê. La miyanê ganîyan de, o ganiyê ko bizanayî fikiryeno însan o. Însan fikiryeno û fikiryayişê xo ser o reyna fikiran awan keno. Mesela însan zanano ke merg esto û bawerî nê kero zî, raşte raşte zano kê do o bi xo zî bimir o. Fikrê û raştîya mergî esto; însan nê fikrî û raştîye zano û ser o zî fikiryeno. Na zî mevzû yê ke taybetê fikrê felsefe yî reflesîfî ya ke mihîm a. Ma do bi taybetî fikrê felsefe ya felsefe heskerdişê zanayişî yo yî ser o dewam bikera…
[1] Ahmet Arslan Felsefeye Giriş, BB101, Ankara, 2017, rp.28.
[2] Ahmet Arslan Felsefeye Giriş, BB101, Ankara, 2017, rp.29.