Bahrî ÇABUK
Heme ganîyî wayirê hîssanê. Hîssê ganîyan wayirê ciya-ciya taybetîyanê xo yê. Însan zî wayirê taybetîyanê hîssanê xo yo. Hîsê ke însanî ya nazike esta. Na hîssa nazike hesî ya. Hesî, hîsse ke rafîneya. Çimkî hîssa hesî hem meylê wayirê xo kena hem meylê xo ra tever obja û sûje kena. Hem şênber a hem zî razber a. Hes û heskerdişê însanî ciya-ciya yê. Beno ke Însan xo ra, bejn û bala xo ra, porê xo ra, çimanê xo ra hes bikero. Beno ke însan wer ra, şimitiş ra, kaye ra, gêrayiş ra hes biker o. Beno ke însan homayî ra, pêxemberî ra, însanê ke ra, waştî ra hes biker o. Beno ke însan boyê ke ra, vilike ke ra, darê ke ra, kerrayê ke ra, koyê ke ra, welatê ke ra hes bikero. Beno ke însan xebatê ke ra, meslekê ke ra, zanistîyê ke ra, nuştoxê ke ra, şaîrê ke ra hes biker o. Ne heme heskerdişan de, hesî xo yew çimeyî ser o xurte û rafîna bena: kede û kedkarî... Kede wext û enerji ra teşkîl bena. Heskerdişi ra kedkarî û rencberî lazim a. Eke hesî ser o seka kedkarê ke û rênçberê ke qebate nêbo hesî û heskerdiş serkewtî nêbana. Hesî û heskerdiş bê ked û kedkarî zixme nêbena.
Psikanalist Erich Frommî ra hesî ser o yew kîtabo popûler esto: Hûnerê Hesî. Fromm çarçeweyê hesî seka hûnerê ke xosere xêze keno. Senî hûnerê ke wayirê qaîde, xebat, ekol, çimeyê, tema, metod, babetê yo se, hesî û heskerdiş zî hina ya û seka hûnerî ye ke xoserî ya. Hûnerê hesî û heskerdişî de çi yo tewr zaf mihîm ked û kedkarî ya. Însan hem wazeno bêro heskerdene hem zî wazeno hes biker o. Hes, hîssê ke nazelîna. Heme hîssan ra germ, giran û berza. Hesê dadîyan heskerdişê ko bêmenfeetperestî yo û hesîyê ke xas a!
Felsefe okyanûsê ko bêbînî û bê sînor o. Qewmê ma felsefe ra hes nêker o zî; ma do no okyanûs o bêbînî û bêsînor ra bi çelkeya famê û ceribnayêşê xo sobeberî bikera. Ma bi persa, Felsefe Çi Yo? taybetê fikrê felsefe ser o şîrove û ceribnayişê xo nuştê. Na nuşte de ma hinî eşkenê felsefeyî pênase bikere û okyanûs o bêbînî û bê sînorî de çelkaya xo name bikera. Pênaseyê felsefe ser o fikrê ko hempar çin yo. Çimkî pênaseye yê ko felsefe yî, pisporan bigêro hetenî wendoxan îqna kerde mûmkin niyo. Feylozofan felsefe pênase kerdo. La pênase yê her yew fîlozofî bi goreyê xo, bi goreyê ewnîyayişê xo, leteyê kê felsefe yî pênase kerdo.
Ma do ca bidere pênaseyê feylozofan û felsefevanan. Ma nê pênaseyê felsefeyî ya yewbîyew çimeyê feylozofan û felsefevanan ra yan zî açarnayişê neqlî ra îstîfade kerd. Bi goreyê Sokratesî felsefe; zanayişî û nêzanayişanê xo ra zanayî vetiş o. Socratesî felsefe bizanayî û nêzanî eleqedarî kerdo. Felsefe wayîriya yewîtîya armancanê zanyarî û zanayişî yo (Platon). Platonî zî felsefe yewtîya zanyarî û zanayişî ser o înşa kerdo. Socratesî û Platonî beşa felsefeyê epîstemolojî merkezîya felsefeyî diyo. Qaîdeyê estîye û semedê înan ser o cigêrayişê ko sîstematîk o (Aristoteles). Aristo yê estîye/ontolojî û metefîzîkîye ser o vindert o.
Pênasekerdişê felsefe ser o bi goreyê feylozofan dewam bikerîm. Hêzê welçekîya însanî de zanayişê heqîqetê estî yo (El-Kindî). El-Kindî yî felsefayê xo welçekî û heqîqetî ser o awan kerdo. Zanayişê estîyanê kê hetê xo ra bi estî yenê zanayene yo (Farabî). Farabî yî estîye/ontolojî û zanayiş/epîsteme ser o vindert o. Dîsiplînê ko zanayişê hêzê însanî yê ke bi welçekîye xo de heme çi yê ke amancê heqîqetanê dima ye yo (Îbni Sina). Îbnî Sina yî felsefeya yê xo; zanayiş, welçekî û heqîqet ewnîyayîşî ser o awan kerdo. Caardişê manakerdişê bawerîyan o (Anselmus). Anselmusî mana û bawerîyî vetê vernî. Sîstemê bingeyî yê kê heme zanayişanê akerde û qetîyan ser o viratişê fikran o (R.Descartes). Descartes felsefe bi zanayîyê qetî û akerdeyî pênase kerdo. Xo piştîwanê eqlî ra, bi meşrîyetî semedan ra yan zî xo heqdar vetene ra tesîrdarîyê ke zihnî yo (I.Kant). Kantî felsefe biaqilmendî, bimeşrîyî û biheqdarîyê zîhnî pênase kerdo. Felsefe; objeyê kê bi fenomenê fikran yenê diyayiş o (G.W.F. Hegel). Hegelî obje û fikîryayiş ser o vinderto. Rayir kewtiş bîyene yo (Karl Jaspers). Karl Jaspers metodê felsefeyî mihîm diyo. Fikrê ko derheqê estîye de yo û fikiryayişê derheqê nê fikrî yo[1]. Hilmi Ziya Ülken felsefe estîye/ontolojî û fîkiryayiş ser o awan kerdo. Feslefe heme zanayişan xo de ano pêser û heskerdişê îlimdarî yo.[2] Felsefe çepernayîş û xo resînayişê îlimdarîye û îfade kerdişê hesreta heqîqtî anteneyiş yo.[3] Takiyettîn Mengüşoğlu yî felsefe çepernayiş, îlîmdarîye û heqîqetî dima hestret antişî pênase kerdo. Felsefe cigêrayişê heqîqetî yo.[4] Nermi Uygurî felsefe cigêrayişê heqîqetî di yo.
Yeno vînayiş kê, pênaseyê felsefe yî, taybetê fikrê felsefe ra ciya niyo. Ma taybetê fikre felsefe bi kilmî hina nuştî bî: Felsefe miraq kerdiş o. Felsefe persan persnayiş o. Felsefe fikrê ko aqilmendî yo. Felsefe fikrê ko ewrensel o. Felsefe managêrayiş o. Felsefe fikrê ko kûmûlatîf o. Felsefe fikrê ko rexneyî yo. Felsefe fikrê ko refleksîf o yanî fikran ser o fikiryayiş o. Nuşteyê ma yê verênan de nê taybetê bi goreyê ceribnayaişan ameyê nuştene.
Bi gore mi felsefe heskerdişê zanyari yo. Hesî û heskerdiş kede û kedkarîye wazeno. Felsefe heskerdişê zanayişî yo û heme hesî yew çimeyî ser o xurte û rafîna benê. No çimeyo rafîne kede û kedkarî yê. Kede wextê xo dayene û enerjî ya sexsî ra teşkîl bena. Heskerdişê zanyarî zî ra kedkarî û rencberî lazim a. Eke heskerdişê zanayarî ye ser o seka kedakarê ke û rênçberê ke qebate nêbo zanayiş û zanyarî serkewtî nêbanê. No pênaseyê felsefe yî mi îqna keno, gelo şima zî îqna keno yan nê? La gereka na raşt bêro zanayene ke ti hesî û heskerdiş bê ked û kedkarîye nêbena.
Ma taybet, pênase û fikrê felsefe ser o ceribnayiş û şîroveyê xo qedêna yê. Ma do tradîsyonanê felsefe yê dinya ser o, têkiliya felsefe û edebîyatî ser o, ziwan û felsefe ser o, beşanê felsefe yê bingehîyan ser o nuştişê ceribnayiş û şîroveyanê xo ra dewam biker a… Bimanê miyane hesî de…
[1] Komisyon, 10.sınıf Felsefe Ders Kitabı, Tuna, Ankara, 2025, 16-17.
[2] Takiyettîn Mengüşoğlu, Felsefeye Giriş, Doğubatı, Ankara, 2014, rp.17.
[3] Ahmet Arslan, Felsefeye Giriş, BB101, Ankara, 2017, rp.37.
[4] Nermi Uygur, Kültür Kuramı, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1984, rp.123