Bahrî Çabuk
Rêbazanê etîkî ra yew zî rêbazo feydedarî yo. Rêbazo feydedarî rexnekerdişê rêbazê bextîyarî û şahî ser o ameyo awankerdene. Derheqê dîskurê bextîyarî, şahî û feyededarî ser o şiroveyê neweyî ameyê peydakerdene. Rêbazo feydedarî taybetmendîyê pêserî yê verê xo reyde yew rêbazê ke newe ameyo awan kerdene.
Îzahatê etîkî yê ke sewbîna rêbazê bextîyarî û şahî derbasdar bî, rêbazê feydedarî reyde zî derbardar ê. Nê îzahatî bikilmî nêyê: Seba ke însan estbîyayîşê xo dewam bikero, wazeno yew heyato baş biciwîyo, wazeno yew dinyaya feydedarî ser o awan bikero. Seba ke însan estbîyayîşê xo dewam bikero, wazeno xirabî ra biremo. Çunke însan yew mewcûdîyeto meylê feydedarî ser o yo. Însan wazeno xo xirabî ra muhafeze bikero. Xirabîyan ra muhafeze kerdene tayê feydeyan reyde beno. Çunke însan yew estîyê ke meyildarê feydedarî yo.[1] Ciwîyayîşê însanî yê hişmandî yew taybetmendîya însanî ya muhîm a. O semed ra yo ke însan timûtim xo ra persayo: Ez kam o? Însan çi yo? Ça ra ameyo? Se ra şino? Însan do senî biciwîyo? Manaya cuye ya seba însanî çi ya? Feydedarbîyayîş ça ra yeno? Yew cuya feydedare senî awan bena? Seba însanî gelo feydeyê muhîmê bingehînî est ê yan ney?[2]
Merdimatîye timûtim nê persî xo ra dayê perskerdene. Feylozofan zî goreyê fikiranê xo nê persan ser o xebat û şiroveyî kerdê. Nê xebat û şiroveyê xo sey xebatanê nuştekî pêser kerdê, rêbazê neweyî awan kerdê. Rêbazanê etîkî ra yew zî rêbazo feydeyî yo. Ferasetê nê rêbazî de persê sey: Feyde çi yo? Ça ra yeno? Yew cuya feydedare senî bena? Gelo seba însanî feydetê muhîmî est ê yan ney? ameyê pers kerdene.
Biraştî termê feydeyî sey termanê, bextîyarî û şayî yew termo zafmanayin o û yew termo zelal nîyo. La termê feydeyî, bextîyarî û şayî bi yewbînî reyde mîyanê yew têkilîye de yê û nê termî yewbînî reyde eleqedar ê. Fikirê felsefe de yewna raştîye esta û na raştîye zî sey persê felsefe ameya pers kerdene û hema zî yena perskerdene. Nê persê ke verê ra ameyê perskerdene û hema zî yenê perskerdene. Nê persê; : Însan çi yo û seruvenê însanî (human nature question) çi yo?[3] Na perse, hem fikirê felsefe de hem zî felsefeya exlaqî (etîk) de yeno pers kerdene o semed ra yew perso hempar o. Çendin zî no pers yew perso hempar bo zî ciwabdayîşê nê persî de yew hemparîye çin yo. Ciwabê nê persî goreyê feylozofan, dewr û metodan cîya-cîya ameyê dayene û hema zî yeno dayene. Tarîxê etîkî de problemê seruvenê însanî bi persanê qedîman awan biyo. Nê persê qedîmî nê yê: Însan çî yo? Cuya çi ya? Feyde çi yo? Feyde ça ra yeno? Yew cuya feydedare senî awan beno? Gelo seba însanî feydeyê muhîmî est ê yan ney? Nê persî seba ewro zî vîyartbarê.
Seruvenê însanî goreyê sîstemanê komelî, bawerîyanê dînî, zanistan, felsefeyan, feylozofan, dewran, komelan û şaran cîya-cîya yeno pênaskerdene. Çunke goreyê ciwabê nê persan mefhûmê estîya însanî yeno fehm kerdene. Felsefe zanistanê xo yew estîye/ ontoyî ser o awan keno. Goreyê fikirê felsefe însan yew estîya ontolojîk û metafîzîk, epîstemolojîk, estetîk û etîkî yo. Nê estbîyayîşî de taybetmendîya fikirîyayîşî yê însanî yew fonksîyonê aqilî yê merdimîye yo. Fonsîyênê eqlî feydedarîye maqul vîneno.
Bi vateyê ke bîne mefhûmê feydedarî manakerdişê cuya rojane ser o cigêrayîşan keno. Seba nê manakerdişî persanê sey: Gelo welçekê feydedarî çio? Merdim bêfeydedarî senî biciwîyo? Felsefe ristimanê xo zanistanê şarnasî ra gêno. Şar ça de est o weyra de feydeyê şarî est o. Cayo ke feydeyê şarî weyra est bo de etîk û erjî zî est ê.
Însan yew estîyê ke feydeviraştişî ya komelî yo. Komelî pergalê xo mefhûmanê felsefe, zanist, dîn, siyaset, kultur û ekonomî reyde viraşto. Mefhûmê ekonemî termê feydeyî ser o ameyo şuxulnayene. O semed ra yo ke komelî de însan û feydeyê însanî pêresenê, yew nîzamê feydeyî yo xoser yeno awan kerdene. Nîzam û qaydeyê komelî bi têkilîyanê însanan reyde virazîyenê û estbîyayîşê xo zî mefhûmê feydeyî ser o danê domnayene.
Nîzam û qaydeyê şexsî û komelî ra yew zî îstifadekerdiş o. Îstifadekerdiş pergalê şexsî û komelî de yew cayo muhîm gêno. Kamcin war de însan esto, o war de însan ciwîyeno weyra de feyde, exlaq û etîk zî est ê. Felsefeya exlaqî yan zî etîkî; yena manaya xuy û karakterê kesan. Însan bi çalakîyanê xo yê aqil, feyde, hîs, fikir, weçînayîşî reyde mîyanê ciwîyayîşî de ca gêno. Babeta etîkî teorîya, çalakîyanê rastî û xeletî, başî û xirabî ya kesan yan zî ya karakterê kesan a. Babeta exlaqî zî pratîkkerdişê nê teorîyan a. Mîyanê ciwîyayîşî de çalakîya raştî û xeletî, başî û xirabî ya kesan yan zî feydeyê karakterî nîşan dana. Babet û problemê etîkî yê pêroyî yê etîkî: Serebût û kerdişê însanî yê. Nê babet û problemê etîkî destpêkî ra hetanî ewro, mefhûmanê raştî û xeletî, başî, xirabî, feydeyî, fezîlet û bêarî, berpirsîyarî û azadî ser o malzemeyanê xo danê şuxulnayene.
Tarîxê etîkî de cewabê persê seruvenê însanî persanê qedîman ser o awan bîyo. Nê persê qedîmî: Feydedarî çi yo? Ça ra yeno? Cuya de feydedarî senî bena? Seba însanî feydeyê muhîmî est ê yan ney? Însan ciwîyayîşê xo de bi nê persan reyde wazeno bi reso yew feyde, başî û weşî. Însan wazeno ciwîyayîş, waştiş, hîs û hişmendîya xo feydeyî ser o awan bikero. Cuye de armancê însanî yê tewr muhîm xirabî û dejan ra remayîş, feydeyî ra îstifadekerdiş o. O semed ra zî xo ra nê persan persayo: Gelo armancê muhîm ê feydeyî çi yo? Feyde çi yo? Nê persî tarîxê etîkî de ameyê pers kerdene û nê derheqî de cewabê cîya-cîyan ameyê dayene.
Însan sereuvenê xo de bitaybetî waşto ke feydedar bo, no mefhûm sey yew çiyo baş bêro hîs kerdene. Sewbîna nê zî însan ciwîyayîşê xo de wazeno cuya ra feydeyan bigîro. O semed ra zî mefhûmê feydeyî cuya însanî de sey yew mefhûmo baş yeno vînayene. Seba ke armancê însanî yê cuya mefhûmê feydeyî ra hêzgirewtiş dej û xirabî ra remayîş o. Bêfeydeyî cuye de xirabî û nebaşîyan virazenê. O sebeb ra nê problemî ser o fîlozofê dewrê entîkî fikirîyayê. Derheqê nê problemî de fîlozofan goreyê fikir û metodanê xo nê persî persayê: Seba însanan yew cuya feydedare senî awan bena? Reyna feylozofan nê problemî ser o sey yew waştişî ney, sey yew problemê felsefe xebatê xo kerdê. Feylozofan nê persî persayê: Gelo feyde çi yo? Perskerdişê nê persî destpêkerdişê rêbazê feydedarî dayo dest pêkerdene. Fîlozofan nê derheqî de mehsulê zanistî dayê û metodê feydeyî awan kerdo. Metodê feydeyî hetanî dewrê mîyanênî mîyanê xebatanê metodê bextîyarî û fezîletî de ca girewto.
Tarîxê etîkî de metodê feydeyî seserra 18ine de bîyo yew metodo xoser. Çunke dewrê entîkî ra hetanî seserra 18ine seruvenê însanî ser o yew hemparîya bênameyî ameya qebul kerdene. La seserra 18ine bitaybetî rojawan de hetê estîye, erje, seruvenê însanî, awankerdişê komelî, zanist, fikirê felsefe, kultur, ekonomî, bawerîyanê dînî û şexsî ra yew demo newe, yew paradîgmaya newe dest pêkerdo. Na paradîgmaya newe tarîx de sey dewrê roşnîbîyayîşî yan zî sey seserra felsefe ameya pênaskerdene.[4] Goreyê pêşnîyaza na paradîgma seruvenê însanî newe ra ameyo pênaskerdene. Komel goreyê na paradîgma newe ra ameyo awan kerdene. Merkezê na paradîgma de taybetmendîyê însanê yê biaqilbîyayîş û şexsîyetbîyayîş ca gênê. Felsefe zî goreyê ferasetê na paradîgma newe ra bîyo yew beşê ke xoser. Taybetmendîyê etîkî goreyê na paradîgma xo newekerdo. Hinî seruvenê însanî ser o fikir û cigêrayîşê neweyî dest pêkerdêne. Bikilmî ma eşkenê îfade bikerê ke meseleyê komelî neweyî yê sîyasî, ekonomî, kulturî, bawerî çalakîyanê însanî reyde mîyanê yew têkilî de ameyê diyayene. Nê meseleyî sey problemê etîkî ameyê qebulkerdene û mefhûmê feydedarî zî newe ra ameyo pênaskerdene.
Tarîxê etîkî de termê feydeyî, fezîletî, bextîyarî û şayî timûtim mîyanê yew têkilî de bîyê. La hetê tedeyî û metodî ra mabênê înan tayê ciyayî esto. Metodê feydeyî kokê xo dewrê entîkî ra girewto û mîyanê mefhûmanê bextîyarî, şayî, fezîletî de ameyo şuxulnayene. La metodê feydeyî yê xoserî no dewro newe de, newe ra ameyo şuxulnayene. Tarîxê etîkî de problemê feydeyî seserra 18ine fikiranê J.Bentham reyde dest pêkerdo û xebatanê J.Mill û John Stuart Mill reyde zî dewam kerdo.
Ferasetê metodê feydedarîye de persê sey: Seba yew cuya baş û feydeyî de krîterê çalakîya raste çi yo? Ganî krîterê feydedar çalakî yê ma kamcin şekl de bo? Kerdiş û çalakîyê însanî de krîter çi yo? Sînorê feydedarî, çalakî û kerdişanê însanî ça ra dest pêkeno, kamcin ca de qedîyeno? Nê persî, persê etîkî yê kehenî yê, dewrê entîkî de zî nê persî ameyê pers kerdene. Ciwabê nê persan hetê ekolanê bextîyarî û şayî ra, hetê ekolanê fezîletî ra ameyê dayene. La seserra 18ine de nê persî newe ra ameyê pers kerdene û ekolê feydeyî xo nê persan ser o awan kerdo.
Seserra 18ine de E.Hutchesonî û D. Humeyî metodê feydeyî ser o cigêrayîş kerdo. La metodê feydedarî xebatanê J.Bentham û J.S.Millî reyde bîyo yew metodo xoser[5], seserranê bînan de zî na xoserîya xo dewam kerdo. No metod seserra 19ine de bi goreyê şert û mercanê komelê endutrî de fikirê refahîye de ca girewto.[6]
[1] Bedîa Akarsu, Ahlak Öğretileri, Remzi Kitabevi,1982, İstanbul r. 96.
[2] Bedîa Akarsu, Ahlak Öğretileri, Remzi Kitabevi,1982, İstanbul r. 120-134
[3] Bedîa Akarsu, Ahlak Öğretileri, Remzi Kitabevi,1982, İstanbul r. 80.
[4] Alain Touraine,Modernliğin Eleştrisi, YKY,İstanbul, 2017, r. 25-48
[5] Mehmet Türkeri, Etik Kuramları, Lotos Yayınları, İstanbul, 2023, r.117-130
[6] Bedîa Akarsu, Ahlak Öğretileri, Remzi Kitabevi,1982, İstanbul r. 136.