Mihemed Kurdî
Edebiyatê domanan, gama ke tûtî hema qijî bi estanikanê fekî ra dest pêkeno. Domanî bi estanikanê rastîn, cîya ke beyntarê raştî û xeyalî de yê bander benê, eno hewa reyna bi rayîrê estanikan banderê cuye, perwerde û zanistî zî benê. Coka ma eşkenê vajê ke Edebiyatê domanan verî ke tûtî dest bi wendegehî bikerê dest pêkeno.
Enê serranê peyênan de edebîyatê domanan sînorê xo hîra keno, yanê eserê ke semedê domanan nusîyayê vêşî benê. Tenya kitabî ney bi averşîyayişê teknolojî reyde zaf bernameyê dîjîtalî yên musnayiş û perwerdeyî zî semedê domanan ameyê hedrekerdiş. Ancî zaf keyepelî û kitabê bi veng ê balkêşî zî semedê domanan çap bîyê.
Averşîyayîşê domanan de rolê edebîyatî zaf muhîm o, bi arizî zî hetê ziwan, zîhn û hişî de. Domanî bi rayîrê eseranê sey estanik û şiîran hem ferhengê xo yê çekûyan vêşî kenê û hem zî banderê cûye û ziwanê xo yê dayîke benê. Reyna bi rayîrê estanikan tûtî banderê ercanê exlaqî û yê neteweyî zî benê. Ancî bi rayîrê qehramananê estanikan hêzê afirnayişî yê tûtan zî gandar bene. Yanê edebiyat hetê tûtan keno ke xeyalê înan dewlemend bibê û hîsê înan aver şinê. Bêguman tûtan ser o zaf tesîrê binî yê edebiyatî estê, bi kilmekî tûtî eşkenê arizîyê edebîyatê ra îstîfade bikerê û bi rayîrê ci, dormeyê xo bişinasnê û xo hîna başêr îfede bikerê, reyna cûyêka serkewte awan bikerê û îstîqbal de şar û welatê xo rê bibê ferdêko/a baş û serkewte.
Arizîyên Edebîyatê Domanan
Edebiyatê domanan eseranê tûtan ra arê yeno, aye semed ra zî edebîyatê domanan zaf hetan ra edebiyatê ûmûmî ra cîya yo. Ê cîyayîyan ra yo tewr pîl û avzêl wendoxî yê. Emrê wendoxan edebiyatê domanan binê 15 serrî de yo. Semedo ke armancê ci musnayiş û averberdişê tutan o, eseranê ê edebîyatî zî xîtabê mezgê tûtan kenê. Seke ma pêro zî zanenê hiş, zanayiş û famkerdişê tûtan û yê merdimê kamilan eynî nîyê. Aye semed ra zî ziwan, uslub, babet û dergîya eseranê domanan yê bînan ra zaf cîya yê. Bi arizî zî niqteyo tewr avzêl o ke eseranê domanan, eseranê binan ra cîya keno zî ziwan o, qandê ke cira fam bikerê eseranê domanan bi ziwanêko fesîh, zelal, şenik û sade nusîyeno. Semedo ke ci ra bêzar nêbî eserê domanan bi risteyanê kilmek û bi vatişanê balkêş û muhtewayên pedagojîk nusîyenê. Yanê eseranê domanan de serebûtî bi çim û mantiq tûtan yenê mûnitene û ancî qehremanî zî goreyê mezgê domanan weçînayenê.
Eserê domanan hîna zaf babetanê hurmetdayiş, embazîye û heskerdişê xozayê ser ro nusîyenê. Ge-ge eke kitaban de qalê şer û pêrodayîşê bibo zî peynî de nuştox eserê xo bi netîceyêka baş qedîneno. Nuştoxê edebîyatê domanan eseranê xo de seba ke lez biwanê tûtan miyanê meraqî veradenê û tûtî zî bi kelecan heta peynîyê wanenê. Reyna eseranê domanan de niqteyêko bin yo muhîm zî dîyayîş o. Bi arizî zî fotoğrafê balkêş û renginî tûtanê qijan ser o zaf tesîr virazeno. Eno hewa dizaynê rîpelan, reng û pîlbîyayişê nuşteyan zî semedo ke bala tûtan biancê zaf muhîm ê.
Edebiyatê Ma Yê Tûtan û Avzêlîya Ci
Edebiyatê ma yê tûtan zî sey ê şaranê bînan bi estanikanê pîlan dest pêkerdo. Pî û mayan, bawkal û pîrikan doman û tornanê xo rê sanikî vatêne û enê estatanikî zî bi seyan serran azêkî/nesîlêkî ra derbazî azêkî bin bîyê.
Semedo ke edebiyatê ma yê domanan zî sey edebîyatê ma yê nuştekî erey dest pêkerdo la ancî zî enê serranê peyênan de edebîyatê ma yê tûtan vera-vera aver şino. Her serre eserê tûtan yê neweyî hetê nuştox û weşanxaneyan ra weşanîyenê.
La her çendêk eserê neweyî neşr benê zî astengî, qedexe û bê îmkanîyan ver edebîyatê ma yê tûtan goreyê şaranê serdestan zaf apey mendo. Ganî ma ney zî vajê, çi heyfo ke eseranê ke bi zaravaya ma yê nazenîn (Zazakî/Kirmanckî) neşr bîyê goreyê zaravayanê binan ê ziwanê ma zaf kemî yê. Zaravaya ma (Kirmanckî/Zazakî) hetê edebîyatê domanan de zaf dewlemend o la semedo ke kemî nusîyayê roce bi roce materyalê ci zî vîndî benê. Heta nika, sayeyê çend sazî, nuştox û weşanxaneyanê ma bineyne estanik, kay/pîyesî materyalê edebîyatê domanan yê Zazakî weşînayê û vîndîbîyayîşê ra xelas bîyê. Seke ma pêro zî zanenê vate perrena şino la nuşte maneno, yanê çîyê ke bi awayêko nuştekî qeyd nêbê meşte nêmanenê, aye semed ra zî ganî ma semedê tûtanê xo hîna zaf binusê. Ma zî eşkenê eseranê tûtan yê şaranê bînan biaçarnî ziwanê xo ser û edebiyatê xo yê tûtan aver berê.
Domanî îstîqbalê şarêk ê, eke ma wazenê bêîstîqbal nêmanê ganî ma nê kulturê xo yê dewlemendî biresnê domananê xo. Dewr, dewrê teknolojî, ena ray ez hêvîdara ke ma zî do ci ra îstîfade bikerê û edebiyatê xo yê domanan aver berê.