Dr. Îsmet Konak
Xeylêk mengîyo mîyanê kurdan de babeta “yewîye” yena nîqaşkerdene. Gelo kurdî vera her hêrişî yew ê? Gelo yewîye senîn bêro awankerdene? Ma rind zanê ke “mîlçike têna nêeşkena halîn virazo”. Kurdî zî nêeşkenê têna xo bixelesnê. Yanî her şêrt de kurdî hewcedarê yewî yê.
Gama ke merdim bitaybetî Kurdîstan de çekuya “yewîye” goşdarî keno, desinde hişê ey de çîyêko xirab peyda beno. Çike se serrîyo ke îdarekarê Tirkîya na çekuye şuxilnenê û kurdan “yewîye” rê silayî kenê. Yewîya ke rejîmo yewperest û înkarker formule keno, manena “Qutîya Pandora”. Şima ke na qutîye kenê ya, raştê her tewr xirabîye, fêlbazîye, dirîyîye, binkorîye, çimsîyayîye yenê. Bi serrano kurdan rê xeylê “çîrokê yewîye” vajîyenê: “Ma pêro yew ê”, “Ma heme yew zerrî yê”, “Alaya ma yew a”, “Welatê ma yew o”. Na tewr yewîye sey “gêrawe” her cîyayîye qultî kena; têna yew nasname, yew kamîye û yew kulturî ferz kena. Na tewr yewîye de “homojenîzasyon” yeno armanckerdene. Oxina ke awanîya nê welatî heterojen a, ganî “heterojenîzasyon” bêro awankerdene. Bi kilmî çekuyê sey yewîye, wayûbirayîye vîrê kurdan de wayîrê cayêkê xirabî yê.
Qoçkirî, Zîlan û Dêrsim
Coka ma kurdî ganî baldar bibê û awankerdişê yewîye de xeletîyanê Dewleta Tirkîya nêkerê. Ganî zerreyê yewîye pirr bikerê û bingeyê ci pêt bikerê. Ma bizanê ke yewîye seba ma çekuya romantîke nîya; ma mîyanê şer, krîz, pêkewtiş, hêriş, pêrodayîşan de ciwîyenê. Nê semedî ra kelaya ma hertim raştê hêrişan yena. Seba ke ma na kela şeklêko serkewte bipawê, yewîye misoger a. Ma tarîx de zaf nimûneyî dîyî; tayênan de yewîye tesîrdar û dîyarker bîye, tayênan de kêmî bîye. Mîsal ronayîşê Dewleta Eyyubîyan de yewîya kurdan tesîrdar bîye, mîsal awankerdişê Komara Kurdîstanî ya Mehabadî de kurdî mîyanê xo de yew bîyî. Yew zî tayê serebûtan de yewîye qîm nêkerd yan qet nêvirazîyaye. Eke Qoçkirî de eke Zîlan de eke Dêrsim de yewîya pête yan peştîdayîşêko rêxistinkî bibîyêne, ma xo hîna baş seveknayêne, vera zulmkarî, vera kolonyalîstî hîna hêzdar welatê xo pawitêne.
Yewîya demokratîke
Ma êdî seserra 21. de yê. Kolonyalîstê ke welatê ma kerdo lete; ziwan, kamî û kulturê ma kerdo têser û têbin, na seserre de zî domnayîşê na polîtîkaya kolonîzekere de israrker ê. Coka her leteyê Kurdîstanî de ganî heme dînamîk, aktor, partî, komele, hêz, dezgeh hayîya tehlukeyî bibo û yewîye pîl bikero. La na yewîye wa “monîst” nêbo. Na çarçewa de Têkoşînê Azadî yê Kurdan hertim pêşnîyaza “yewîya demokratîke” keno. Yanî serdestîya yew grûbe yan partî nêbo; qerarî bi şeklêko hempar bidîyê, nîqaşê viraştoxî bêrê ramitene û armancê xo yew bibo. Ganî na pêşnîyaze sey “ferzkerdiş” nêro qebûlkerdene. Gama ke yew merdim ver bi “tirrî” şino, merdimo bîn ey îqaz keno, ganî goşdarî bikero.
Deryaya kutikmaseyan
Bi kilmî yewîya demokratîke seba kurdan “kendirê awbazî” yo. Wa her kurd qîymetê nê kendirî bizano ke mîyanê na deryaya “kutikmaseyan” de xo bixelisno. Yewîya ke homojen a, “sentralîzasyonî” esas gena, nîqaş û rexneyan rê girewte ya, monolîtîk têgêrena kurdan rê feyde nêyana. Senî ke ma Şingal de Kobanê de pêro Rojawan de yew bîyî, xoverdayîşêko bêemsal ard ca, ganî ma nê ruhî pîl bikerê û xoverdayîşî hîna zêde sîstematîze bikerê. Yewîye tren a, demokrasî “rayê” aye yo.
Çime: Azadiya Welat