Bahrî ÇABUK
Tarîxa zanayîşê merdîmatîye de, bi goreyê metodê cigêrayişî, bi goreyê metodê xebate, bi goreyê çimeyê zanayîşî tewir bi tewir çimeyê zanayîşî estê. Bi awerêko pêroyî çimeyê zanayîşî; zanistî, felesefe, îlahîyat û huner o. Heme zanayîşê merdîmatî nê çimeyan ra herekyenê. Wextanê verênan de heme zanayîşî pêro pîya ra ameyê xebatnayene. Badî ra abirya yê. Nê çimeyî zî miyanê xo de bi beş û binbeşanê xo hira û ciya biyê. Seke felsefe ciya-ciya beşan ra wareame yo. Seke zanist zî ciya-ciya beşan ra wareame yo… Felsefe û zanistî di çimeyê zanayîşê nêzdî yewbînî yê. Wexto ko derg ra têmiyan de ameyê etudkerdene. La hetê metodî ra, hetê amancî ra, hetê cigêrayişî ra cîyayîye zi estê.
Wextanê verênan de zanistî û felsefe zî pêro pîya ra ameyê xebatnayene. Badî ra nê zî abirya yê. Zanistî û zanayî di mefhûme yewbîyaye yê. Heme zanistî pêserî yê zanayî ra yenê awan kerdene. Seke yeno qebulkerdiş ke; felsefayê zanistî, epîstemolojî ser o yeno înşakerdene. Eke epîstemoljî raya neweyî a nêkero zanayî nêbeno. Eke zanayî çinê bo, zanistî zî nê beno. Nuşteya ma yewbiyew zanistî ra eleqedar niyo. Eke felsefayê zanistî bêrê etudkerdene ganî têkilîya zanayî û zanistî bêro nawitene.
Zanistî; kaînate de, tebîet de, komel de, însanî de têkilîyê semedan, bi persa çi ra ra û bi metodê muşahede û ceribîye yeno şuxulnayene. Metodê zanistî kaînate de, tebîet de, komel de, însanî de têkilîyê semedan û bi persa çi ra ra kifş û îzah kerdiş o.
Beşê zanistîye tebîetîyê seke fîzîk, bîyolojî, zolojî, coxrafya û kîmya de seserra 15in ra dima wexto ke newe destpêkerdo. Nê zanistan de averşiyayîşê ko girs ameyo meydan. Bi tesîrê ronesansî, bi tevgerê reformî, bi kefşê coxrafîyan rojawan de wextêko newe destpêkerdo. Bi tesîrê nê averşîyayîşan ra rojawan de bi şuxulnayişê metodê aqilmendîye şoreşa zanistîtî ye ameyo meydan. Şoreşa zanistîtî ye seka rayê ke pîroze, seke xelesnayêşê kê merdîmatî xosere yo qetî ameyo empoze kerdene.
Zanist wextanê aktuelan de yew çekuyê/têgehe ke tilsimîn o.[1] Fikrê zanistî, zanistîye, metodo zanistî, zanistîtî, zanyarî, çimeyê zanayîşî ser o hemparî yê ke çin yo. Pênase yê ko pêsere û îqna kerdene nê yeno kerdene. Çimkî, zanist bi goreye amanc, bawerî, quram û metodan ciya-ciya ameyo pênase kerdene. Pênase ra zêdeyîn bi goreyê taybet, amanç, netîce ser o yeno vindertene.
Bi hikmê şoreşa zanistîtî ye çar dezgeyê newe yî ameyê awan kerdene. Dezgeyê ekonomîde raya endustrî, dezgeya sîyasî de raya komare, dezgeyê bawerî de bi hikmê aqilmendî dezgeya zanistî û dezgeyê dinya de raya kolonyalîzmi a kerdo. Zanistî seke raştîyê ke/heqîqetê ke eslî û xelesnayişê ko qetî ameyo qebul kerdene. Hikmê çimeyê zanayîşanê bînan ameyo betal kerdene. Heme çimeyê zanayîşî tesêrê şoreşa zanistîtî de mendê. Felsefe zî tesîrê şoreşa zanistîtî de meneno. No dem de zanista sosyolojî/komelnasî xurtbîyayîş deya. Sosyolog o/komelnas o namdar Karl Marx nê demî inahawa şîrove keno; hetenî nika feylozofan rewşê dinya mana kerdêne. Tîya ra pey gureyê feylozofan rewşa dinya ser o manakerdiş nîyo, vurînayîşê dinya ser o fikiryayîş o. Yanî Karl Marx vano ke tîya ra pey gureyê felsefe û feylozofan sosyolojî/komelnasî ser o xebat kerdiş o.
Wext derbas beno. Yeno vînayiş kê şoreşa zanistîtî rayê ke azadî, rayê ke pîroze, rayêke xelesnayêşê kê merdîmatî xosere yo qetî nê ardo. Di şerê dinya, kolonyalîzm kerdişê şaranê bindestan, talan kerdişê xoza ame meydan. Felsefe newe ra persanê xo dano pers kerdene. Felsefe, zanistî ser o etudkerdiş, cigêrsayiş û persayîşê xo zêdneno. Felsefe hêdî-hêdî persanê xo zanistî ser o dano şuxulnayeye. Zanistî çi ya? Metodê zanistî çiyo? Zanistî erjê ke? Zanistî yê ke qetî esta yan nê? Heme vateyê zanistî raştê? Gelo averşiyeyîşê zanistê heme wextan de başî û weşî ano? Ciwabê nê persan, awan kerdişê felsefa zanistî yo.
Felsefeya zanistî beşê ke newe yo seserra 18in de destpêkerd o û seserra 19ine û 20ine de beşê ke xosere awan biyo. Badê di şerê dinya û şuxulnayişê bombeya atomî ra cayê felsefeya zanistî xurt beno û beşê ke felsefe ya newe awan beno. Hendî zanistî û şoreşê zanistî seke raştîyê ke/heqîqetê ke eslî û xelesnayişê ko qetî nê yeno qebul kerdene. Hikmê şoreşa zanistî ameyo betal kerdene. Newe ra zanistî ser o niqaşê yenê kerdene. Zanistî çi ya?
Na mewzû ser o di fikrê bingehînî estê. Zanist mehsulê ke yan zî netîce yê ke yena vînayene. Yew fikro bîn zî zanistî, aktîvîte ke yana vînayena. Bi goreyê nê di vînayenan fikrê zanistî, zanistîye, metodo zanistî, zanistîtî, zanyarî, çimeyê zanayîşî ser o pênaseye neweyî yenê kerdene.
Tarîxe tena rêzelayê ke wextî û qalê hîkayeyan niyo[2]. Fikrê zanistî, felsefa zanistî û quramê zanistî ser o fikrê Thomas. S. Kuhn î cayê ke taybet û muhîm gêno. Çunku Thomas. S. Kuhn fikrê zanistî miyanê tarîx ra analîz keno û rolê tarîxe averşiyayîşê fikrê zanistî ser o tesîrdar vîneno. Bi goreyê Thomas S. Kuhnî bi hezar serrano fikrê zanistî, dezgeyê zanistî esto. Heme wextan de zanist esto.Heme zanistî pêserî ra averşinê. Na pêserî yî bi goreyê wareameyîş rihêwextî, bawerîyê wextî, qaîde wextî û fikrê sereke yê zanyaranê wextî şekl gênê. Thomas. S. Kuhn na mewzûye bi paradîgma[3] name keno û paradîgmaya her wextî zî ciya-ciya qaîde û bawerîyan ser o awan bena. Wexto ke paradigma xerepyeno, krîz destpê keno. No krîz bi nimitîye dewam keno. Wexto ke paradigma ya ke krîzî deya, çareserî yê ke nê ro kerdene, paradigma yê ke neweyîne şoreşê zanistî destpê keno[4]. Bi goreyê Thomas. S. Kuhnî bi hezar serrano no hina dewam keno. La miyanê tarîxe de heme xetemnayişan ra şoreşê zanistî nê virazya yo. Krîz derg dewam kerd o. Dergiya krîzî de rihêwextî û tesîrê zanyaran muhîm o.
Zanistî timûtim raştîyê ke/heqîqetê ke eslî û qetî nê ano meydan. Zanayîş ra zanistî, zanistî ra zî tekonolojî virazyeno. Teknolojî şênberî ya zanistî yo. Cuya yê merdimîye yo rojane de tesîrê zanistî xo teknolojî de nîşan da no. Teknolojî ciwîyayîşê şarî hem asan keno hem zî beno ke zehmetîyan zî biya ro. Felsefayê zanistî tesîrê xo rexne kerdişê teknolojî ser o nîşanê zanist dano. Çunku teknolojî şênberîya zanistî yo. Ma do têkilîya zanayîşî, zanistî, felsefa zanistî, teknolojî, dîjîtalîzm û zîrekîya/ zekaya viraştîye ser o dewam bikere.
[1] Ahmet Arslan, Felsefeye Giriş, BB101, Ankara, 2017, r. 67.
[2] Thomas S. Kuhn, Bilimsel Devrimlerin Yapısı, Alan Yyaıncılık, 1982, r.39.
[3] Thomas S. Kuhn, Bilimsel Devrimlerin Yapısı, Alan Yyaıncılık, 1982, r.46.
[4] Thomas S. Kuhn, Bilimsel Devrimlerin Yapısı, Alan Yyaıncılık, 1982, r.105.