Bahrî ÇABUK
Zanistî timûtim raştîyê ke/heqîqetê ke eslî û qetî nê ano meydan. No mimkun zî ni yo. Çunku kerde û dezgeyê însanî ra estî yê ke entîke çinyo. Kerde û dezgeyê însanî de her wext kêmasî esto. Beno ke kerde û dezgeyê însanî ra zêdeyîn tesîrê negatîf zî bêro war. Seserra 20in de di şerê dinya bi zanistî û teknolojîya nê wextî ameyê kerdene. Nê di şeranî dinya de bi milyanan însan merd bi û asteng mendî bî. Bombeya atomî şerê diyemînê dinya de ameyo şuxulnayene.
Ma verê ra nuşt bi. Zanayîş ra zanistî, zanistî ra zî tekonolojî virazyeno. Teknolojî şênberî ya zanistî yo. Cuya yê merdimîye yo rojane de tesîrê zanistî xo teknolojî de nîşan da no. Teknolojî ciwîyayîşê şarî hem asan keno hem zî beno ke zehmetîyan zî biya ro. Felsefayê zanistî tesîrê xo rexne kerdişê teknolojî ser o nîşanê felsefa dano. Çunku teknolojî şênberîya zanistî yo.
Teknolojî têgehê ke pêroyî û tarîxa merdimatîye de wayîrê hîkaye yê kê dergî yo. Hîkaye yê tarîxa merdimatîye, hîkaye yê tarîxa teknolojî yo zî. Merdimatîye bi teknolojî xo ser û xoza ser o hikm dayo şuxulnayene. Tarîxa merdimatîye destpêkerdişê merhelayê tekonolojîyo; kerra ra, daran ra, asin ra, îcade adirî ra ameyo û ewro resayo teknolojîya dîjîtalîzm î. Ewro heme dinya de hikmê têgehê şoreşa dîjîtalîzmî û zeka/zîrekîya viraşteyî yeno şuxulnayene. Dîjîtalîzm merhelê ke teknolojî yo. Zîrekîya viraşteyî zî merhelê ke dîjîtalîya. Dîjîtalîzm malzemanê xo yê xaman teknolojî ra, teknolojî zî malzemanê xo zanistî ra gêno. Yanî teknolojî şênberî ya zanistî ra, dîjtalî û zekaya/zîrekîya viraşteyî zî razberîya teknolojî ra muhlemê. Teknolojî, dijîtalîzm û zekaya/zîrekîya viraşteyî hîrê merheleyê hemçerxî yê.
Tarîxa merdimatîye de taye vateyê tilsiminî estê. Tilsimê nê vateyan tarîxa merdimatîye roşnî kenê. Wextoke însan nê vateyan ser o fikiryeno, rayê hîkaye yê tarîxa merdimatîye yenê vinayene. Wext vurîyeno. Wext xo dir heme estîyî, heme vateyî zî vurîyenê. Seke vateyê verênê ke raya heme raştîyan Bexda ra yena û heme rayê Roma ra vejîyenê esto. Inê vateyî hîkaye yê nîşan danê. Bi goreyê mi ewro zî nê vateyî hina bedelîya yê; heme rayî Pekin ra vejîyenê (Çin). Ewro dinya de teknolojîya Çinî tesîrdarê heme dinya keno û no semed ra heme hikimdaran û sermayedaran verê xo dayo Çînî. Şinê Pekin. Çin wayirê doneyanê pîlan, wayirê teknolojîyê enformatîkan, wayirê bîyoteknolojî û wayirê teknolojîya zîrekîya viraşteyî yo. Hindî heme rayî Roma ra nê, Pekin ra vejîyenê! Teknolojîya rojane; algorîtmayê doneyanê pîlan ra (Bigdata), teknolojîyê enformatîk ra, bîyoteknolojî ra, zîrekîya viraşteyî ra yenê meydan. Çin wayirê nê heme teknolojîyano. Têkilî û yewbîyaye nê teknolojîyan bi şoreşa dîjîtalîzm yeno name kerdene. Şoreşa dîjîtalîzm têkilî û yewbîyaye nê çar merkelan o; algorîtmayê doneyanê pîlan, teknolojîyê enformatîk, bîyoteknolojî û zîrekîya viraşteyî ra yeno pê. Nê merhelayê şoreşa dîjîtalîzmî yê zaf mihîm û hîra yê. La cayê ma zî misaît niyo. Ma nêeşkenê teferuat malumatan bi de re. (Seke teferuatan ez eşkena pêşnîyazanê xo binusa; hîrê kîtabê Yuval Noah Harari estê. Hem tarîxa merdimatîye ser o hem zî persgiranîyê merdimatîye rojane de awirê ke hîra danê însanî û malûmatê bi teferuat ca gênê.)
Dordor zî zanistî, heme ganîyan xozaya xo ya esli ra a birneno û xerîbdarî yeno viraştene. No ca de ciwabê na perse mihum o; zanîstî ser o kam desthilatdar o û zanistî bi kamcin amanc transferê tekonolojî beno? Belê na perse, persêke polîtîk a. Çunku hîkayeyê merdîmatîye de seserra 20în û seserra 21îne tesîrê tekonolojî cayêko mihum û taybet o. Şoreşa zanistî nê di sê serran de biyo şewe û tersê merdimatîye; laboratuwaranê zanistî û teknolojîkan de bombeyê jehrî û neweşîyê janî yeno viraştene. Perayîşê şoreşa dîjîtalîzm û weşanîyayîşê ekolojîkî pêro pîya dewam kenê[1].
Jehr û jan biyê ters û xofê merdimatîye. Duşutopya yî biyê raştîyê ke. Teknolojîyê enformatîkî duşutopya ya George Orwellî de (1984), bîyoteknolojîye duşutopya ya Aldous Huxleyî de (Dinyaya Cesartê Neweyî) biyê realîteyê ke merdimatîye. Gelo ma eşkenê newe ra; Dewlata Platonî, El-Medinetü'l-Fâzîlaya Farabî yî, Utopya ya Thomas More, Dewlata Tije ya Tommaso Campanella yî bivane û newe ra şîrove bikera? Gelo ewro no îmkan esto yan nê? Gelo îmkan û rayê felsefa no war de estê yan nê?
Dîjîtalîzm, hûmarkerdişê cuyayî yo. Cuya de çi estbo yeno qodkerdene. Qodkerdene bi goreyê algorîtma û erjnayîşê mentiqî şuxulyeno. Cuya bi goreyê algorîtma û erjê mentiqî dijîtalîze beno. Dîjîtalîzm tesirê xo bi analîzê doneyanê pîlan, bi teknolojîyê enformatîkîye, bi bîyoteknolojîye û teknolojîya zîrekîya viraşteyî, weşanîyayîşê ekolojîye ser o nîşan da no. Weşanayayîşê ekolojî zî vurîyayîşê îklîmî ser o yeno etudkerdene. Vurîyayîşê îklîmî zî cuyayê heme ganîyan ser o tesîro negatîf keno. Ma nika tesîrê nê teknolojîyan raşteraşte nêzanê. La vurîyayîşê îklîmî weş yeno etudkerdene.
Seke çendin rojî verê ra nuştoxe Semra BİRTANE ÖZDEMİR Zazakînews de hina nuşt bi; seba ke şaristan, febrîqa, tesîsê endustrîyê girdî vîrazîyayê, darê ameyê birnayiş her ca de betonan ra keyeyî, tesisî ameyî viraştiş û atmosfer de karbon, gaza metan hêdî-hêdî zêde bîyo. La oksijen zî atmosfer de kêm bîyo û gaz atmosferi ser o hîna zêde bîyo. Nê semedî ra eyom (îklîm) zî bedelîyayo.[2] Nê bedelînayîşî, ciwîyayê heme ganîyan ser o tesîrêko negatîf kerdo û do bi goreyê şîroveyê pisporan no tesîro negatîf dewam bikero. Ma ganî xoza bipawê û veşnayişê fosîlan nê, herinda înan de hina pank enerjî biveynî û nê enerjî ca bîgirê.[3]
Dîjîtalîzm malzemeyê xo yo xaman teknolojî ra, teknolojî zî malzeme yê xo zanistî ra gêno. Ewro estîyê/heqîqetê maxsîmalîstan/gîrdan ser o persgiranîyî nêmendê. Persgiranî estîyê/heqîqetê mînîmalîstan ser o ya. Ewro zî cigêrayîşê estîyê heqîqetî ser o xebatî dewam kenê. Cigêrayîşê heqîqetî xurtbîyayîş û averşîyayîşê zanistîyan ra hetkarî kerd o. Hişmendîya merdimatî ser o tesîrê ke pozîtîf kerdo, hoka ewnîyayîşê ke însanî hira kerd o. Seka însan xo û dorûver xo bişinasno hetkarî kerd o. Nay ra ser zanistî; kêmkerdişê hewcadarî de, asan kerdişê cuya da, xo zanayişê şexsî û komelî cayê ko muhîm gêno.
Wexto rojane yan zî rihêwextî de mefhûm û mewzûya zanayîşî dîjîtalîzmî ser o ya. Çunku averşiyayişê dîjîtalîzmî, mewzûya zîrekîya viraşteyî/zekaya viraşta heme waran de têmîyanek û alozîyê ke viraşta û heme zanayîş û heqîqet serobin kerd o. Seka heme têgehan û mefhûman, mefhûmê zanayîşî û heqîqet zî heloşya yo. Êdî yew zanayîşê heqîqetî çin yo. Zanayîşî/heqîqetî estê: Heqîqetê tesewurîye, heqîqeto zêdenayene, heqîqeto têmîyanekerde, heqîqeto hîrakerdîye estê. Dinya de çend însanî estê hendê ke hawa heqîqet yenê empozekerdene. No hukmo empozekerdiş ra xelesnayiş bi hoka ewnîyayîşê ke felsefî mumkûn o.
Beno ke bêro vatene; no demo ke hikmê dîjîtalîzmî û zîrekîya viraşteyî de hewcadarî û hukmê felsefa nê mendo. Bi goreyê mi eqsê nê fikrî derbasdar o; eke raşteraşt famkerdişê hukmê dîjîtalîzmî de û zîrekîya viraşteyî lazim bo; zêdeyîn hewcadarîya felsefa esto. Eke ma zanistî û felsefa zanistî ser o fikrê ko rafîne înşa nê kere, dîjîtalîzmî û zîrekîya viraşteyî ser o zî fikrê ko rafîne înşa nê beno. Çunku heme zanayiş, zanistî û zanyari yê ma fikrê rexne û nirxnayîşan felsefa ra herekyenê.
Gelo heme teknolojîyî raştî û weşî ser o awan benê? Gelo heme teknolojîyî raştî û weşî anê? Gelo îmkanê erjanê neweyan esto yan nê? Eke heme kerde û dezgeyê însanî weşî û başîye bi ardayêne, no çi halo merdimatîyo?
Seke yeno qebulkerdiş ke; felsefa exlaqî/etîk, rexneyê felsefa zanistî ser o yeno înşakerdene. Ma gereka çi bizane? Ma do bizanayî başî û xerabî seni ciya biker a? Ma do felsefa exlaqi/etîkî ser o dewam bikera
[1] Yuval Noah Harari, Seba Seserra 21ine 21 Dersî, Kolektif Kitap, 2018, r. 31.
[2] Semra BİRTANE ÖZDEMİR, Germinîya globale û vurîyayîşê îklîmî, Zazakînews, 29/05/2026.
[3] Semra BİRTANE ÖZDEMİR, Germinîya globale û vurîyayîşê îklîmî, Zazakînews, 29/05/2026.