Murad Canşad
Manaya çekuyan statîk nîya. Yew çekuye, manaya xo, dem beno ke başîye ser dem beno ke nebaşîye ser bena. Senî ke dem û dewran vurîyeno, manaya çekuyan zî vurîyena.
“Tirk” xeylê wext, manaya xo nebaşîye ser bîya. “Tirkê bêîdrakî” vato.
Ewlîya Çelebî (16611-16682) seba ke bişoro hec, Îstanbul ra keweno raye ser; Bursa, Kutahya, Îzmir, Aydin, ê zerreyan ro vîyareno. Kamcîn bacar ro ke vîyarto, xususîyetê ci nuşto. O wext, o hetan de tirk û rumî est bîyê. Ewlîya Çelebî çend cayan de behsê bacaranê tirkan keno û wina vano: Her çiqas ke milletê xo tirk bo zî bacar weş o, biserûber o.
Ma zanenê ke badê-badê manaya “tirk”î vurîyaya. “Tirk” winî goynîya ke bî wesîleyê azperestîye. Dinya de tirkan ra serêr çi yew millet çin o, vat. Yew tirk bedelê dinyay yo, vat. Heme ziwan û medenîyetî eserê tirkan ê, vat…
Ez wazena hetê vurîyayişê mana ra, biewna çekuya “zaza” ra…
Cîya-cîya çîyî ser ro bivacîyê zî “zaza” nameyê yew komelî yo. Kurmanc, soran, goran ke çi yo, zaza zî o yo.
Zazayî pêro xo mîyan de xo rê “zaza” nêvanê. “Kird” vanê, “kirmanc” vanê, “dimilî” vanê.
Ma dêrsimijan caran xo rê “zaza” nêvatêne. Ma gore, zazayî xarpêtic û palîyic bîyî. Çimê ma de zazabîyayiş çîyo weş nêbî. “Zaza” ameyêne manaya hovîye, xedarî û darê zorî.
Mi manaya “zaza” ser ro zaf çîyê nebaşî eşnawitê. Lal, faf, eksî, serehuşk, rikdar, bêrehm, leymin û lêşin, bêhiş, korfehm…
Û mi zaf fiqrayî goşdaritê ke “zaza”yan qic vînenê, pê heqeretan kenê. Goreyê nê fiqrayan “zaza”yî pîyazan ra teber teba nêwenê. Rocêk de çend reyî pîyazan wenê û ci ra tim û tim boya pîyazan yena.
Yew merdim, tewrikê ci de nan û pîyaz, merdo. Yewero zaza şîyo dîyo vato: Nan est o, pîyaz est o; no mêrik qey merdo!
Yew merdim morc gêno, şono çayxane. Ez bi sereyê xo nê morcî nohet ra kuwena dês ra ohet ra vecena, vano. Dest pê keno; morc hetanî cayêk şono û vindeno. Şonê ewnîyenê ohetê dêsî ra ke zazayêk sendelîyî ser ro ronişto, bê ke xebera xo ci ra biba, sereyê xo aznayo verê ci; coka morc hetanî cayêk şîyo û vinderto!
Deşta Dîyarbekirî ra şinasêkê mi est bî, qalê zazayan ke bîyêne, tîrqayiş ginayêne piro, ver de ameyêne pey de şîyêne. Vatêne: Ma vanê zaza, boçikê qaza!.. Û dest bi ecêb-ecêb meselayan kerdêne.
Unîversîta de yew embazê mi est bî. Nameyê mi zêde nêdardêne we. “Zaza” vatêne. Tim û daîm zî sitem kerdêne: “Ti helîyayê şîyê, to de zazayî nêmenda!” Rocêk, vizikêk ameye, dormeyê mi ro vizz-vizz kerd. Keyfê embazê mi ame: “Willehî yê mi xelet o, ti zazayo xas ê!” vat. Mi vat, “Xeyr o?” ey vat, ”Xeyr o tabî, vizike ha dor û verê to ro çerx dana. Mi vat, “Eee?” Ey vat, “Zazayî lêşin benê, vizikî tim dormeyê înan ro çerx danê”
Çewlîg dewa Îbrahîman ra yew embazê ma est bî. Îbrahîman dewa elewîyan a, xo rê “kirmanc” vanê. Embazê ma unîversîta teriknabî, çend serrî ko ra mendbî. Mesele ame zazayan ser. Mi vat, “Ma kî zaza yîme.” Qesdê mi “kirmancan” ser ro bî. Embazê ma bî sur, çimê xo rîyê mi ra mendî. Dime ra hîr-hîrr huya. “Ma se benîme zaza! Ma vatêne zaza zaza, götü qaza!” vat, ancî hîrr-hîrr huya.
Ez dor û verê xo de, mîyanê hereketê kurdan de zaf reyî rast ameya ke “zaza” manaya “serehuşkİ” û “rikdarîye” de bikar anê. Wexto ke yewer înad bikero û yê xo ra meyero war, ca de vanê: “Sen ne zaza kafalısın!”
Nuştoxêko zaza nê nameyî -zaza- ra hende xulî bîyo ke serra 1999ine de yew nuşteyê xo de wina vato:
“No name [zaza] şaranê xerîban, kesanê xerîban no ma ra. (…) Bingeqesaya “zaza” û “zazakî” her çiqa ke ver de zî lîteratur de derbaz bena zî -bi taybetî 1820 ra nat hetê akademîkan ra ama nivisnayene. Ewro zî saya sarê “rewşenbîranê” nezanan tayîna bîya aktüel û her kes zî vano “Ez zaza ya”. Rind, baş, wa ti “zaza” bê. La mi rê naye zî mevace. Sebeta ke manayêda xirabe ama dayene, mordeman û mordematî qij vînena, kena nizm. Qey yew kurd nêwazeno ke kes ey ra “kiro” vaco. Hama kirmancê ma xo hênî qij, xirab û nizm vînenê ke, bi xo xora vanê “ez zaza ya”. Manaya çekuya “zaza” zî sey -angorê zanayene û bawerîya min- çekuya “kiro”yî xirab a. “Zaza” manaya “lal, pelt, kekeş, bêheş û bêfam” de amo û êna vatene (Lerzan Jandil, Ziwanê Kurdkî (Dîyalekta Kirmanckî) De Zemîrî, Kovara Vateyî, Hûmare.8, r. 18)
***
Mi vat manaya çekuyan statik nîya…
Nê serranê peyênan, çekuya “zaza” hetê mana ra vurîyaye, bîye çekuyêka sempatike. Manaya xo nebaşîye ser ra ameye başîye ser. Bîya wesîleyê îftixarkerdişî.
Mîyanê zazayan de înanê ke verî ra nê nameyî ra xudig girewtêne, nika bi zerrîrahetîye xo rê “zaza”, ziwanê xo rê “zazakî” vanê. Ti mîyanê dêrsimican de bivace “Ma zaza yîme”, îtiraz nêkenê. “Zaza”yîya xo qebul kenê.
No name mîyanê tirkan de misamehe vîneno. Tirkîya de şar exlebî binê tesîrê azperestîye de mendo, nameyanê etnîkîyan ra xulî beno. Wazenê ke her kes xo rê “tirk” bivaco, “tirk” ra teber yewna name çin bo. Ancîna zî zaf merdimî est ê ke xo mîyanê tirkan de bi “zaza”yîye îfade kenê.
Cîya-cîya hepisxaneyanê Tirkîya ra hepsîyê edlîyî bernameyanê radyoyan rê mektuban ray kenê; seba ma filan deyîre bidê ser, vanê. Zerreyê oda de ke çend merdimî est ê, nameyê hemeyan dusnenê pira. Şima dî yewerî “zaza” ardo vernîya nameyê xo. Xo rê “Zaza Ehmed” ya zî “Zaza Mesud” vato.
“Zaza” winî bîyo wayîrê manaya sempatike ke zaf keyeyî nameyê lacekanê xo “Zaza” nanê pira. No name ziwanê ci de yeno çi mana ez nêzanena la mîyanê gurcîyan de zaf populer o. Zaf camêrdî nameyê xo “Zaza” yo.
Mîyanê gerîllayanê kurdan de “zaza” xaseten tercih beno. Êyê ke zaza yê, bîlhesa nê nameyî anê vernîya nameyê xo, pê wesifîyenê. Zaza Hesen, Zaza Zekî, Zaza Lorîn, Zaza Aydin… “Zaza” mîyanê gerîllayan de yeno manaya cengawerîye, xurtîye û qehremanîye.
Ez hîrê serrî hepisxaneyê Çewlîgî de menda. Mîyanê hepsîyanê edlîyan de çekuya tewr weşe “zaza” bî. Zaf kesan bazîyê xo deqnayê, piro “zaza” nuşto. Qeleme bikewtêne yewerî dest, nezilîyayêne ver, hema dêsan ro “zaza” nuştêne.
Ez semede verçimikan şîya şîfaxane. Hetê zerreyî ra, her cayê erebeyê hepisxaneyî ro “zaza” nuşto. Odaya ke ma tey de pawitêne, hal û ehwalê dêsanê ci eynî bî: Zaza ha zaza!
***
Mi vat ke no komel bi cîya-cîya nameyan ra xo name keno. Mîyanê nê nameyan de “zaza” zaf bî populer, vecîya vernîya hemeyan.
Gruba Xebate ya Vateyî ya ke 19996 de ronîyaya û seba standardîzekerdişê zazakî xebitîyena, meylê xo eşkera kerdo ke nameyê nê komelî “kirmanc” o, ziwanê xo “kirmanckî” yo. La nê nameyî, kirman û kurmanc, têser ra cêra nêbenê. Coka na grube tim “kirmanc” nusena, mîyanê parantezî de “zaza” nana ver ra; “kirmanckî” nusena, mîyanê parantezî da “zazakî” nana ver ra. Ma vacê, “Ferhengê Tirkî-Kirmanckî (Zazakî)”, “Rastnuştişê Kirmanckî (Zazakî)” “Kırmancca /Zazaca Dil Dersleri”…
Qisimêk merdime ma zî meylê xo “kird” û “kirdaskî” ser ro yo. La nê nameyî zî “kurd” û “kurdkî” ser ra cêra nêbenê. Coka tim mîyanê parantezî de “zaza” û “zazakî” besnenê pira. Ma vacê, “Ji Bo Kurmancan Bi Awayê Muqaseyeyî Gramera Kirdkî (Zazakî)”, “Ferhengê Kirdkî (Zazakî) -Tirkî”…
Êyê ke nuşteyanê xo de “dimilî”, “dimilkî” xebitnenê, eynî çîyî kenê, mîyanê parantezî de “zaza” û “zazakî” besnenê pira.
Welhasilî kelam, ma se kenê bikerê, peyêna peyêne mecbur manenê ke seba ke hîna zelal xo û ziwanê xo îfade bikerê, “zaza” û “zazakî” bikar anê.