BAHRÎ ÇABUK
Felsefayê estî de munaqeşe û persa herî kevnare; estî çi ya? ser o ameyo kerdene. Na perse hetê feylozofanê demê entîk ra ameya perskerdene û bi muşahadeyê tebîetî ra, ciya-ciya ciwabê na perse ameyo dayene. Persa ke estî çi ya? ra dima persa arkeya estî çi yo? ameya perskerdene û bi goreyê ciwabê ciya-ciya feylozofan ra, ciya-ciya cereyanê/ekolê felsefî ameyê awankerdene. Cereyanê/ekolê seke nîhîlîzm, realîzm, îdealîzm, materyalîzm, dûalîzm, estîş û estbîyayîş virazya yê. Nê cereyanan/ekolan ser o badê cû do bêro vindertene.
Eke felsefayê estî ra, mefhûmê estî ser o fikrê ko rafîne înşa nê bo, zanayiş, zanistî û zanyari ser o zî fikrê ko rafîne înşa nê beno. Çimkî heme zanayiş, zanistî û zanyari yê ma senînîyê/kalîteyê û çendîye/kantîtê mefhûmê estî ra yenê. Felsefayê zanayîşî/epîstemolojî, felsefayê ontolojî/metafîzîkî ser o yeno înşakerdene. Felsefayê estî de zaf mewzûyan ser o tay-zêde fikrê ko hempar û iqna kerdene ameyo viraşatene. La di mewzûya ser o hemparî yê ke îqna kerdene mimkûn nî yo. Çimkî felsefeyê estîye nê di mewzûyan ser o pênêkerdiş ra aver ameyo. Arke û vurîyayîşê estî ser o fikrê ko hempar û iqna kerdene çin yo û nê beno zî.
Heme estî yî herekyenê.[1] Di problemê felsefeyê estîyî, demo entîk ra bala feylozofan anto û nê di probleman hetanî demo rojane zî dewam kerdo. No bal antış: Vurîyayîş û bedilîyayîş estî yo. Ewela feylozofan bala xo dayo tebîetî ser. Tebîet muşahade kerdo. Însanan vurîyayiş û bedilîyayiş tebîet de vînayo û miraq kerdo. Vurîyayiş û bedelyayişê tebîetî ra ageyra yo, vurîyayiş û bedilîyayişê xo ser o fikirya yo. Însanî muşahade kerdo ke; awe herekyena şina dengizan da yena pêser. Dengizan ra awe bena buxar. Buxar beno mij. Mij beno hewr. Hewr beno vore. Hewr beno varan. Varan riyê erdî ra yeno war û beno awe û reyna herekyeno. Şewe ra dima roc vejîyeno, tarî ra dima roşnayî yeno. Roşnayî ra dima roc şino awan û şewe yena. Wesar yeno her çi vurîyeno. Her ca kesk beno. Heme nebatî û darî vilike akenê. Vilikî benê fêkî. Fêkî benê were ganîyan û bêganîyan. Wesar ra dima hamnan yeno, germayi zêdeyeno û heme keskayi zerd benê. Hamnan ra dima payiz yeno, germayî serd ra ageyrena û heme ganîyî hadreyayê cuyayê xo yê zimistanî kenê. Zimistan serd ano, vora varane her ca beno kefeno sipî. Heme ganîyî kunê hewnê zimistanî. Nê muşahadeyan ra felsefe, zanistî, zanyarî, bawerî, etîk, estetîk ameyo meydan.
Muşahade û micadeleyê miraqê famê însanî dewam kerdo û hima zî berdewam deyo. Wext derbas biyo û beno. Wextî dir her çî vurîyeno. Zimistan qedîyeno. Vore helyana. Serd kêmî beno. Tebîet hetê gandarî ser o ageyreno. Heme ganîyî weledîyenê. Yê ganîyê ke dadîya xo ra yenê dinya qicikê û hewcadarê hetkarîyê dadîyanê xo yê. Qicikî rocbiroc benê pîlî. Benê xortî. Xortî benê extîyarî. Qicikî ra hetanî extîyarî her wexti de vurîyenê û mirenê. No çerx hina ameyo. Hina dewam deyo û do bêsînorî dewam biker o. Heme însanan muşahadeyê nê çerxî kerd o. Her wextan ra zî no muşahade kenê û do heme wextan de zî do biker ê.
Vurîyayiş û bedelyayişê tebîetî ra vurîyayiş û bedilîyayişê xo ser o fikiryayîş biyo babetê kê felsefayê estî ye. Bi hezar serrano tayê însanan miraqê nê çerxî kerdo û persa yo; Çira her çi vurîyeno û vurîyayiş çiyo? Yanî dîmen/fenomenê estîye yew problemê ke muhîm diyo. Nê problemî ciya-ciya fehmê pêroye yî bingehîyê fenomenî awan kerdê. Her yew feylozof bi goreyê xo nê problemî çareser kerdê û bi nê çareser kerdişan sîstemî xo fenomenan awan kerd o. Heme estîyî bi yew dîmenî yan zafdîmenan ser o fikirî ameyê vatene û nuştene. Eke heme estîyê vûrîyenê se, estîyê sabîteyê çinyê se, estî senî beno estîye ser o ciya-ciya fikrî ameyê vatene û nuştene. Eke heme estî herekyenê û vurîyene se; gelo heqîqet/realîte senî beno? Eke her çî her wext vurîbar bo; gelo heqîqet/ realîte yê ke sabîte çin yo?
Gelo Her Çî Vurîyeno?
Belê vurînayiş esto û her çi vurîyeno. Gelo vurîyayiş çinbîyayîş o ya vurînayiş form/pêrîn eştiş o? Feylozofan bi mefhûmanê fenomen, îdea, made, pêardiş, cewher, xasî, felsefayê estîyî ser o bingehîyê fikranê vurîyayişî awan kerd o. Seke ma nuşteya verê ra di probleme felsefayê estî ra qalkerd bi û nuştî bî. Nê di problemê felsefayê estî; arke û vurîyayîşê estî bi. Ma hina nuşt bi; miraqkerdişê arkeya estîyan ra zananista arkelojî ameya awan kerdene. Miraqkerdişê vurîyayiş û bedelyayişê estî ra zî rêbazê felsefeyî estî yo fenomenolojî ameya awan kerdene. Problemê arke û fenomenan ra arkeolojî û femonolojî ameyê awan kerdene. Arkelojî seba ke bi estîya objeyan ra têkildara aver şîye û bîye yew zanistê ke sereke. Fenomenolojî seba ke tesîrê heqîqetê estî ra dîmenê obje û sûje yê ke hîşmendî ra eleqadar bî, rêbazê ke felsefeayê estîyî de cayê ke muhîm de mende. Fenomenoljî yena manayê mewzûyê ke heqîqetê tebîetî ra tesîrê idraq kerdişê hişmendîya însanî ra vurîyayişê nê dîmena na.[2]
Belê heme estî vurîyenê. Heme dîmenî bedilîyêne. La dîmenan ra ciya, peynîye dîmenan ra heqîqetî/realîte vindeno; estî qatbiqat o, heqîqet qatbiqat o. Qatbiqatîya estî, vurînayişê vînayene ra ciya, heqîqetê estîyo limitnayene yeno qebulkerdene. Fenomenolojî fikrê o kewnar ra û bingehîya xo îdeaya Platonî ra gêna. Têgehê fenomenî hetê E.Husserl ra ameya şuxulnayene û seka rêbazê ke ameya qebulkerdene. Husserl ra dima felsefayê estî de, felsefayê zanayişî de hetê ciya-ciya feylozofan ra ca girewto ü ameya şuxulnayene.[3] Fenomenolojî ser o fikrê Nicolai Hartmanî cayê ke muhîm gêne. Çimkî Nicolai Hartman fenomenolojiya însanî ser o fikrê xoserî û îqna kerdeyî awan kerd o.
Mewzûya heqîqetî, zanayişê dîmenan û peyê dîmenan de nimitîye zanayişê cewherî ser o ya. Eke zanayişê dîmenan/ fenomenan mihîm bo malûmat yeno viraştiş. Çimkî ciyê yenê diyayîş û dîmenan ra encax malûmat virazyeno. Eke zanayişê peyê dîmenan de nimitîye zanayişê cewher/nomenan mihîm bo mana û cigêrayişê heqîqetî yo. Heqîqet yewbiyew fenomenan ra eleqedar nîyo. Çimkî fenomenî/ dîmenî verê çiman deyê û herkesî ra eşkera yê. Eşkerayî ra cigêrayiş hewcedarî nêkeno. Heqîqet eleqedarîya fenomenan û numenan o. Çimkî cewherê/nomenê fenomenan peyê dîmenan/fenomenan de nimitî de yo. Heqîqet eşkera kerdişê nê cewherî yo. La eşkera kerdişê heqîqetî hem asan ni yo û hem zî îqna kerdişê ke pêroyîn nê beno.
Şîroveyê Felsefayê Estî Yo Rojane Yî!
Felsefayê estî de, demo entîk ra nata cigêrayîşê heqîqetî ser o xebatî ameyê kerdene û zaf merhelan ra derbas bîyo ameyo demo ewroyîn. Ewro estîyê/heqîqetê maxsîmalîstan/gîrdan ser o persgiranîyî nêmendê. Persgiranî estîyê/heqîqetê mînîmalîstan ser o ya. Ewro zî cigêrayîşê estîyê heqîqetî ser o xebatî dewam kenê. Cigêrayîşê heqîqetî xurtbîyayîş û averşîyayîşê zanistîyan ra hetkarî kerd o. Hişmendîya merdimatî ser o tesîrê kepozîtîf kerdo, hoka ewnîyayîşê ke însanî hira kerd o. Seka însan xo û dorûver xo bişinasno hetkarî kerd o. Nay ra ser felsefayê estî de; xo zanayişê şexsî û komelî cayê ko muhîm gêno.
Wextanê rojane yan zî rihêwextî de mefhûm û mewzûya heqîqet û vurîyayîşê heqîqetê ser o ya. Çimkî vayê postmodernîzmî, averşiyayişê dîjîtalîzmî, mewzûya zîrekîya viraşteyî/zekaya viraşta heme waran de têmîyanek û alozîyê ke viraşta û heme estî û heqîqet serobin kerd o. Seka heme têgehan û mefhûman, mefhûmê heqîqet zî heloşya yo. Êdî yew heqîqet çin yo. Heqîqetî estê: Heqîqetê tesewurîye, heqîqeto zêdenayene, heqîqeto têmîyanekerde, heqîqeto hîrakerdîye estê. Dinya de çend însanî estê hendê ke hawa heqîqet yenê empozekerdene. No hukmo empozekerdiş ra xelesnayiş bi hoka ewnîyayîşê ke felsefî mumkûn o.
Beno ke bêro vatene; no demo ke hukmê dîjîtalîzmî de û zîrekîya viraşteyî de hewcadarî û hukmê zanayişê felsefeyê estî nê mendo. Bi goreyê mi eqsê nê fikrî derbasdar o; eke raşt famkerdişê hukmê dîjîtalîzmî de û zîrekîya viraşteyî lazim bo; zêdeyîn hewcadarîya felsefeyê estî esto û ez wazena paragrafê nuşteya diyine dorna biker a: Eke ma felsefayê estî ser o fikrê ko rafîne înşa nê kere, zanayiş, zanistî û zanyari ser o zî fikrê ko rafîne înşa nê beno. Çimkî heme zanayiş, zanistî û zanyari yê ma senînîyê/kalîteyê û çendîye/ kantîte fikrê estî ra yenê.[4]
Seke yeno qebulkerdiş ke; felsefayê zanayîşî/epîstemolojî, felsefayê ontolojî/metafîzîkî ser o yeno înşakerdene. Ma do felsefayê zanayişî/epîstemolojî ser o dewam biker a.
[1] Hereklitos
[2] Takiyettin Mengüşoğlu, Felsefeye Giriş, Doğubatı Yayınları, Ankara, 2014, r.142-156.
[3]Mengüşoğlu, Felsefeye Giriş, r. 89.
[4] Mengüşoğlu, Felsefeye Giriş, r. 133-134.