Bahrî Çabuk
Heqîqetî ser o qalkerdiş, gani tecrubeyêko kokdar û zanayarîyê ke xurte est bo. Çunku heqîqet erje ke taybeta. La bi goreyê mi gani na mewzû ser o zî qalkerdiş û nuşte zî bêro kerdene. Erje heqîqetî, bawerîyê şexsan û komelî nîşan danê.No nîşan dayene, nîzam û qaîdeyan ra yenê pê. Şexsî,kesayetê xo bawerîya erjanê heqîqetî ser o awan kenê.Komel zî şexsan ra yeno meydan û hemparîya şexsanê nêkomelî, erjanê nê komalî danê viraştene. Wextêko cuya komelî de yew mewzûyê ke qewîmîyena, yan zî yew persgiranîyê ke virazyeno, eke terefdarê na mewzûyepêameyîşêke ser o yewîtîyê ke nêkerê; vanê ma şonê heqîye, ma şonê şerîet. Nê vateyî cigêrayîş û waştişê heqî û heqîqetî yo. No ca de cuya Kurdan de yew dezgeyêko qedîm û bêfermî esto: Dezgehê Heqîye. Îdarekerdoxê nê dezgeyê qedîmî zî; pîl, pîr, rîsipî, rayber, şex, seyda û zanyarêKurdanê. Bi pêroyîn Kûrdî, bitaybetî Zazayî persgiranîyanêxoyê şexsî û komelî miyanê xo de, bi dezgeyê heqîye çareser kenê. No dezge ewro zî dewam keno la tesîrê yê kêm biyo.Benoke no dezgeyo qedîm û bêfermî, bi goreyê cuya yorojane û hewcedarîya rojaneya komelî û şexsan bêronewekerdene. No çareserkerdişê mewzûyanê mehelî/kom û heremî/komelî yo. Bi vateyo rojane zî, no dezge hem mehelîyo hem zî demokratîko. Çunku no dezge tena çareserkerdîşê persgiranîyan nîyo; eynî wextî de viraştişê hewcadarîya û waştişê başîyê rojane yê sexsan û komelî zîawankeno. Yanî çareserîya mewzûyanê her yew kom yan zî komelî cayê xo de, miyanê xo de viraştiş o. Gelo têkilîyê kemiyanê Heqîye û Raya Heqî de esto yan nê? No ca de malûmtê mi çin yo. La benoke cigêrayîş bêro kerdene.
Termê heqîqete ge-ge cayê termê raştî de yeno suxulnayene. Miyanê termanê heqîqetî û raştî de yew têkilîyê ke esto. La na têkilî ra yew hemmanayî nêvirazîyeno. Çunku heqîqet yew termê felsefe yo û sey taybetmendîyê ke zanayîşî yenopênaskerdene. Heqîqete seba her kesî eynî yo û tena yew etîkê raştikênî etîkê heqîqetan o. Termê heqîqetî yew manaya cîya, termê raştîye manaya yew mefhûmê cîya îfade keno. La tena manaya termê raştîye îfade nêkeno. Wexto ke termê raştî sey yew termê felsefa yeno şuxulnayene manaya heqîqetî îfade nêkeno; felsefa de manaya mentîqî îfade keno.Fikrê heqîqetî cuya heme însanan de ca gêno û kulturê heme komelan de esto. Eke kulterê ke de bingeha fikrê heqîqetî estbo; no fikîr tesîrê heme seheyanê cuya yê komelî û şexsankeno.
Vateyê verênî zî kultur, exlaq, erjanê dînî û dinyayî yê komelî îfade kenê. Merdimîye tena dinya yê ke fîzîkî de bi yew fikiro objektîf nêciwîyeno. Merdimîye eşkeno xo rayew dinyayê ke erjaye û manadar awan bikero. Sînorê însanî û kulturî yê merdimîye, dinya ya obje û estîyan zî tîya de de kifş beno. Nê sînorê merdimî bi melumatanê erjan û manakerdişê zanistan reyde yeno viraştene. No viraştiş yew awiro pêranayîş û temamkerdişî yê mana û erje dano merdimî. Seba ke însan estbîyayîşê xo dewam bikero, heyatê xo biciwîyo, lazim o ke dinyaya xo yew heqîqete ser o awan bikero. Awankerdişê na dinyaya heqîqetî bi fikir û hizirîyayîşê merdimî reyde beno. Însan yew mewcûdîyeto hîs û hizirî yo. Însan yew sîstemo hişmendî ra virazîyayo. Însan yew mewcûdîyetê biaqil û hîsî yo. Hişmendî û biaqilbîyayîşê însanî, taybetmendîyê însanî yê muhîman ra yê. Însan estbîyayîşê xo bi nê taybetmendîyanê reyde dewam keno.
Çekuya heqîqetî ge-ge zî herinda çekuya realîte de zî yena suxulnayene. No şuxulnayîş yew şuxulnayîşo raşt nîyo, yew şuxulnayîşo xelet o. Çekuya realîte tena yew çimeyê heqîqete îfade kena, çimeyê heqîqete yê şênberî nîşan dana. Çunke çekuya heqîqete yew termê felsefe ya, sey taybetmendîya zanistî yena pênas kerdene. Heqîqet, hukmê çimeyê realîte îfade kena la realîte tena nîya. Erja Heqîqeteerjanê tewr berze yê însanan ra yew erje ya. Zanayîşê heqîqete sey yew krîterê estbîyayîşî yê hêzê însanî yeno pênas kerdene. Seba na xebate termê heqîqetî sey çi yê hîssêînsanî yeno vînayene û qebul kerdene. Heqîqet hem yew estîya mentiqî ya hem zî yew estîyê ke metafîzîkî û ontolojîka.
Erje heqîqete yew erja merdimatî ya zî. Erje heqîqetî fikir, hîs, hişmendî û çalakîyanê şexsî û komelî ser de yew tesîro muhîm virazneno. Erje heqîqete ciwîyayîşê şexs û komelan ser o tesîrdar a. No tesîr sey yew tesîrê serebûtanê fîzîkî niyo. Serebûtî senî kerdişanê însanan ser o tesîr kenê, erja heqîqete zî wina hişmendî, çalakîya şexsî û komelî yê însanan ser o tesîr kena. La no tesîrkerdiş yew tesîrkerdişo objektîf nîyo, yew tesîrkerdişê metafîzîkî yo. Hîs û hizirîyayîşê însanî ser o yew tesîro nedîyar o.
Vateyê verên zî bi vîrê hemparî, tecrubeyê paydarî, erja kulturî ya hemparî, hêz û manaya kolektîfî, kokê hemparîyê yê eslî û tepşî, hîsê hemparî yê ciwîyayîşê kes û şarî reyde, erja etîkî ya heqîqete de ca gênê. Nê cagirewtişê vateyê verênan cêrî de ameyo analîz kerdene. Muhtewaya vateyê verênan de bi tayê cumle û vateyanê şenikan reyde yew manaya girde yena îfade kerdene. Vateyê verênan de yew hukm yeno îfade kerdene. Her vateyê verênî de yew hukm esto. Eke muhtewaya vateyê verênî de yew hukm çin bo, o wext o vate yan cimle sey vateyê verênî nêyeno hesibnayene. Vateyê verêna yê zazayan de, manayê erja heqîqetî zaf vateyê estê. Ma bi goreyê pênaskerdişê nê melumatan seba erja etîkî ya heqîqetî panç vateyê verênî weçînayê û îzah kerdê. Derheqê nê vateyanê verênan de şiroveyî ameyê kerdene û nê vateyan ser o erja etîkî ya heqîqete ameya nawitene.
Adir biku yo dehle, tern û wişk pîya siwêjîyeno (Ç11).Muhtewaya nê vateyî de sey çekuyanê şênberî adir, tern, huşk, dehle, pîya siwêjîyenê şeş çekuyî ca gênê. Vate bi sereyê xo; Adir biku yo dehle, tern û wişk pîya siwêjîyeno.Wexto ke no vate yeno vatene sey manaya verên û akerde yenê hesab kerdene. Yanî vateyo verên bi sereyê xo wayîrê manaya raşteraşte de yo. Manaya raşteraştîye manaya çekuyan a ferhengî ya. Wexto ke adir bikewo yew cayî her çî veşneno. Adir nêvano, no biveşo yan nêveşo. Adir çiyanê wişkan asan û yê ternan zî hêdî veşneno. Eke yew der yew mewzû, yew persgiranî bikewo yew cayî, yew kes yan zî yew welato ke baş û xirab cêra nêvejeno hemîne têreyde veşneno. Veşnayîşê adirî de yew dadmendîye est a, na zî yew heqîqete îfade kena. Ganî merdim na heqîqete sey yew erje qebul bikero. Xora eke heqîqete nêameyêne qebul kerdene no vatiş nêbîyêne vateyê verênan. Mefhûmê adirî awankerdişê medenîyetî de yew cayo muhîm gêno. Adir tarîxê ciwîyayîşî yê însanîyetî û cuya rojane ya însanan de zî sey yew estîya fîzîkî ney sey mefhûmê bawerîye yê pîrozî yew cayêko muhîm gêno. Merdim nê veşnayîşî bi hîsanê xo reyde muşahade keno. No muşahedekerdiş, yew heqîqete ya û na heqîqete verê çiman de ya. Qebulkerdişê na heqîqete yew erje yo.
Yew vateyê verênan esto, heme mintiqayan de û hetê heme zazayan ra yeno vatene; Her teyr bi ziwanê xo waneno. No vateyo verên nîşan dano ke her estî goreyê xoza, taybetmendî û eslê xo hereket keno û xo eşkera keno. Senî ke her teyr bi ziwanê xo waneno, her merdim zî bi vatiş, fikir û kerdişê xo kesayetîya xo nîşan dano. Merdim eşkeno taye çîyan wextê kê binimno, la bi demî ra heqîqeta êy bi ziwan û kerdişê êy eşkera bena. Cuya şarê Zazayan de, ziwan tena serişteyê raberdişî nîyo; ziwan eynî wext de nîşanê nasname, kultur û aidîyetî yo. Her mintiqa, her dewe û her komel bi vatiş û taybetmendîyanê xo kulturê xo dewam keno. No vateyo verên zî nîşan dano ke cîyayî ya ziwanî û kulturî şertêkê xozayî ya û her kes bi ziwanê xo, tecrubeyê xo û şeklê ciwîyayîşê xo heqîqeta nasnameya xo eşkera keno. Bi nê cîhetî ra, no vateyo verên erjê heqîqetî cuya şarî û şexsaneşkera keno. Çunku heqîqet tena şertê teberî de niyo; esl, xoza û nasnameya estîyan de zî esto. Senî ke teyr bi ziwanê xo yeno naskerdene, merdim û komel zî bi ziwan, kultur û kerdişê xo yeno naskerdîyenê. No vateyo verên, bi tecrubeyê cuya şarê Zazayan ra, qîmetê parastişê ziwan, nasname û heqîqeta kulturî zî eşkera keno.
Ma xebata M.Malmîsanîj ra zî îstifa kerde. Sey yew nimûne:Barût û adir yew ca di nebenî. No vateyo verênî de; barût û adir di estîyê duştmana yê, bi yewbînî reyde yew ca de nêbenê. Estîya adirî barutî teqnena, estîya barutî zî adirî varnena. Cuya de di estîyê ke duştê yewbînî yê yew ca de nêbenê û nakokî viraznenê. Nakokîye cuya yo komelkî de alozîyan awan kenê. Nakokî çimeyê tebîetî de eşkeraya estbîyayîş ya. Wexto ke cuya kesan yan zî komelî de çîyê nebaşî, çîyê eqsê yewbînî, çi yê xirab û negatîfî qewimîyenê yan dest pêkenê çi yê raştî, başî, pozîtîfî kewenê miyanê înan, gama adir keweno barutî heme çî pîya veşeno. Novateyê verênî de heqîqete sey yew erja etîkî ma rê yena nîşan dayene. Her yew vateyê verênî sey yew diskur, şîret û hîkmet tede estê. Fikir û felsefeya vateyê verênî yê xorînî ra dersa hişyarî yena girewtene.
Heme mewzûyê komelî û şexsî de no heqîqet yeno muşhadekerdene: Awe lêle ra dima zelalîya yena (Ç4). No vateyê verênî bi manaya xo erjê etîkî yê heqîqetî destek keno. Çunku her wext awe lêle hêdî-hêdî bena zelale. Awe sere de lêle bo zî wextê ke ra dima bena zelale. Vate tena serişteyeke cuya nîyo; belkî encamê tecrubeyanê komelî yo. Tedeyî yê êy însanî teşwîq keno ke di zîyanê rojane de bi prensîbên exlaqî hereket biko, berpirsiyarî, rêzgirewtiş, nîzamê komelî û şexsî biparêzo. No sebeb ra, no vateyo verênî têkilîya êy bi no erjê etîkî hem zî heta manayî hem zî heta pabesta ra raşt û qebulkerdîşî erjê heqîqetî yo. Yanî; No vateyo verên nîşan dano ke heqîqet, şertanê aloz û tarî ra dima eşkera beno. Wexto ke awe lêle dima zelal beno, şertanê ciwîyayîş de zî zurî, şik û alozî tim nêmane; encam de heqîqet vejîyeno meydan. No şert merdimî bander keno ke şertanê zor de zî hêvîya xo heqîqetî ra nêbirnê. Cuya şarê Zazayan de heme wextan no vateyo verên şertanê nîqaş, guman yan nîheqî de yeno vatene. Bawerîya ênan no bîya ke dem, şertan hîna zelal keno û heqîqet serraştî eşkera beno. O semed ra, merdim teşwîq bîyo ke verê qerar dayîşî bi sebr hereket biko û heqîqetê şertan ra wext bido. No tecrube şertêkê muhîm ê felsefeya ciwîyayîşê Zazayan a. Bi nê cîhetî ra, no vateyo verên erjê heqîqetî eşkera keno. Çunku heqîqet, her çiqas wextoke limite bimano zî, encam de eşkera beno. No vateyo verên nîşan dano ke raştî û heqîqet şertanê ciwîyayîşî de tim serkeftin qezenc kenê û şertanê tarî heta hetayî dewam nêkenê.
Awe cuya gandaran de cayêko zaf muhîm gêna. Çunku awe çimeyê cuya yena qebulkerdene. Eke awe çinêbo cuyaçinêbeno. Ça aw esta; uca zîl esto(Ç3). No vateyo verên bi maneya xo erjê etîkî yê heqîqetî destek keno. Vate tena serişteyeke cuya nîyo; belkî encamê tecrubeyanê komelî yo. Tedeyî ya êy însanî teşwîq keno ke di zîyanê rojane de bi prensîbên exlaqê heqîqetî hereket biko, berpirsiyarî, rêzgirewtîşê û heqîqetê nîzamê komelî û şexsî nîşandano. No sebeb ra, eynîkerdiş êy bi no erjê etîkî yê heqîqetî hem zî heta manayî hem zî heta pabesta ra raşt û qebulkerdîşê heqîqetî yo. Kamcin ca de awe estbo, no ca de gandarî zî esto. Gandarî bi awe zîldano. No vateyo verên nîşan dano ke heqîqetê xozayî şertêkê nêguherbar a. Gama ke cayêko awe esta, zîl û şînayî zî peyda beno, şertanê ciwîyayîş de zî her encamêk sedemê xo esto. No vateyo verên merdimî bander keno ke heqîqet ser o qanûn û nîzamê xozayî awan beno û şertanê bê sedem nêvirazneno. No vateyo verên eynî wext de nîşan dano ke merdim gereka şertan bi heqîqeta ênan qebul biko, sedem û encamê bîyayîşan binaso. Taye wextan şertêkê baş, şertêkê başê bînî pêyeno meydan; çunku her encamêk kokê xo esto. No şert, heqîqetê ciwîyayîşî bi awayê sade û mecazî îfade keno. Bi nê cîhetî ra, no vateyo verên erjê heqîqetî eşkera keno. Çunku heqîqet nîşan dano ke dinya goreyê qanûn û nîzamê xozayî hereket kena û her encamêk bi sedemê xo yeno meydan. Eke însan nê heqîqtî fam biko, şertanê ciwîyayîşî zî hîna raşt nirxneno.
Heqîqet cuya şarê Zazayan de tena yew mefhûmê felsefeyî nîya; o, bi tecrube, bawerî, aqil û vîrê hemparî yê şarî reyde şekil gêno. Vateyê verênî zî nê heqîqetan bi ziwanêko sade, xorîn û tesîrdar nesl ra neslê bînî ra resnenê. Nê vateyî nîşan danê ke heqîqet ge-ge bi tecrube, ge-ge bi xoza û ge-ge zî bi demî reyde eşkera bena. O semed ra, vateyê verênan tena mîrasê ziwanî nîyê; ê eynî wext de vîr, tecrube û felsefeya cuya şarê Zazayan ê. Parastişê nê vateyan, parastişê ziwan, kultur û heqîqeta cuya Zazayano zî.