Jîyat Gêlij
Kilmvate
Na xebate de do kitaba Enwer Yılmazî Bena Hole hîkayeya Keskûsûre ser o hetê temaya bêedeletî ra bêro vindertene. Nuştox, hîkaye de mabeynê keyna û lajekan de bêedeletî ser o vindeno. Cuya rojane de zehmetîyê ke keynayî ancenê û têkilîya ekonomî û cuya şarî zî yena nirxnayene.
Kilîtçekuyî: Edebîyatê Zazakî, Hîkaye, Keskûsure, Bêedeletîye
Özet
Bu çalışma da Enwer Yılmaz’ın Bena Hole kitabının Keskûsure adlı hikayesi adaletsizlik teması çerçevesinde ele alınacaktır. Yazar, hikaye de kız ve erkek çocuklarının arasında olan adaletsizliği ortaya koyar. Günlük yaşam da kız cocuklarının çektiği zorluk ve yaşam ile ekonomi arasındaki ilişkiyi yorumlamaktadır.
Anahtar Kelimeler: Zazaca Edebiyatı, Hikaye, Keskûsure, Adaletsizlik
Abstract
In this study, the story Keskûsure of Enwer Yılmaz's Bena Hole book will be discussed within the framework of the theme of injustice. In the story, the author reveals the injustice between boys and girls. It interprets the difficulties faced by girls in daily life and the relationship between life and economy.
Destpêk
Sey heme eseranê folklorîkan û Hîkayeyanê Zazakî de zî kultur û bawerîya şarî bi awayêk zelal xo danê mojnayene. Na hîkaye de zî babete yew bawerîya şarî de reyde destpêkena. Hîkaye, çarçoveya na bawerîya şarî de dewam kena. Temayê ma na xebate de çend bêedeletîye bibo zî na hîkaye de sey bawerîya şarî, cuya şarî, feqîrîye, zehmetîya cinîyan unsurî cayêk muhîm genê. Nê unsurî hetê nuştoxî ra hîkaye de karakterê Fatike û xeyalê Fatike ser o yenê newirnayene.
Ma zî do na xebate de hetê ca, wext, taybetmendîyê karakterî, serebûtê hîkaye hetê temaya bêedeletîye ra hîkayeya keskûsure analîz bikerê. Mîyanê komel de zehmetîyî ke cinî vînenê, mabeynê keyna û lajekan de bêedeletîye û têkilîya ekonomî û cuya şarî karekterê hîkaye ser o do bêro nirxnayene.
1. Karakterê Hîkaye, Ekonomî û Bawerîya Şarî
Na hîkaye de karakterê sereke de Fatike ca gena. Fatike keynaya ke 10 serre ya. Serebûtê hîkayeyî dewêka Dara Hênî de de vîyarenê. Wextan ra wextê payîzî yo. Nameyê hîkaye ra zî merdim eşkeno texmîn bikero ke wextê payîzî yo. Çunke zafane keskûsûrî mewsîmê payîzî de vecîyenê. Fatike wazena ke bi kayan û kaykilan kay bikero. Xora hîkaye bi kaykerdişê Fatike û gozan reyde destpêkena. Seba ke rewşa ekonomîya keyeyê Fatike weş nîyo, kaykilê Fatike hema-hema qet çin ê yê. Wextêk Fatike maya xo ra kaykilan wazena, maya Fatike zî no wextî de fikirîyena ke Fatike bi kayan kay bikero do pantorê aye bidirîye. Weyta de ma fehm kenê ke ekonomîya keyeyî cuya rojaneyî de gedan ser o bandorêka xişine ronaya. Na rewşe, hîkaye de waştişanê Fatike û fikranê maya Fatike ser o ameyo nawitene. Polê bînî ra Fatike maya xo ra seba ke pê kay bikero bebikan wazena la cewabê maya Fatike “… ti hinî bena pîl delala mi. Fek bebekan ra verade. … Ti hinî bîya 10 serrî. Ha ti vînena karê ma çiqas zaf û zehmet o. … haydê şo rîyê xo bişuwe û ma dima şirê hêga”(Yılmaz, 2018:9). beno. Weyta de zî reyna mabeynê ekonomî û cuya şarî de têkilî ameya ronayene. Çend Fatike bebikan û bi bebikan reyde kaykerdiş biwazo zî cewabê maya Fatike kar û xebatê hêgayî beno.
Eseranê edebîyan de kultur û bawerîyê şarî cayêk muhîm genê. Nê unsurî, cuya şarî, erjê şarî, fikr û xeyelanê şarî nawnenê. Ma eşkenê vacê eserê edebî, nasnameyê kulturê şarî sey yew neynikî nîşan danê. Bawerîyê şarî zî nê unsuran ra yew cure yê. Na hîkaye de zî derheqê keskûsûre de yew bawerîya şarî yena vatene. Mîyanê komelî de zehmetîya cinîbîyayîşî, çarçoveya bawerîya keskûsûre de ameyo şîrovekerdene. Na zehmetîye zî hetê nuştoxî ra bi karakterê Fatike wendoxan rê ameyo nawitene. Hîkaye de Fatike keskûsûre vînena û bi baldarî keskûsûre nîyadana. A game de yew kokime veng da Fatike dana. Na kokime Naca Sebîla bena. Hîkaye de hetê Naca Sebîla ra Fatike rê derheqê keskûsûre de yew bawerîye yena vatene. Bawerîye,“Eke yew kêna bieşka bînê aye ra bivîyara bena lajek”(Yılmaz, 2018:14). bena. Goreyê bawerîye kêna ya ke binê keskûsûre ra bivîyara lajek bena ya. Goştarîkerdişê na bawerîye ra dima Fatike wazena ke biba lajek. Çunke goreyê hîkaye lajekî her tim keyneyan ra hîna zaf rehet ê û waştişê lajekan hîna asan ca yenê. “-Ney, ney dayê. Çira pîyê mi her tim birayanê mi rê erebeyan ano. Ez zana dayê ez zana. Şima birayan ra hîna zaf hes kenê”(Yılmaz, 2018:9-10). Nuştox bi no tewir yew mûniteyî wazeno zehmetîya ke cinî vînenê wendoxan rê binawno.
2. Hîkaye de Temaya Bêedeletîye
Hîkaye de temaya bêedeletîye hema-hema destpêka hîkaye de xo nawnena. Bi vatişanê Fatike ra na rewşe dîyar bena. “Dayê ti nêverdana ez xo rê kay zî bikera. Ha Fatikê ha Fatikê… Seke bê mi tutê to çin ê”(Yılmaz, 2018:8). Weyta de Fatike birayanê xo qest kena. Nuştox bi nê çekuyan mabeynê keyna û lajekan ra mûniteyê hîkayeyî hêdî-hêdî nîşan dano. Dewamê hîkaye de vatişê Fatike mesajê nuştoxî pêt kenê. “Şima birayan ra hîna zaf heskenê. Ma kêna yî aye ra bêqîmet ê. Ma ancax şima rê kar kenê. La lajî wina nîyî. Ma hem karê zereyî hem karê teberî kenê…”(Yılmaz, 2018:10). Nuştox bi nê vatişanê karakterê hîkaye zehmetîya ke cinî vînenê ano ziwan. Karê heywanan, karê keyeyî û karê hêga de zî cinî xebitîyenê. Lajekî tena karê teberî kenê, ser o kênayî karê lajekan zî kenê. Wer viraştiş, cilanê lajekan şutiş zî karê cinîyan o. Seba na bêedeletîye ra Fatike îsyan kena û wazena biba lajek.
Fatike bawerîya ke derheqê keskûsûre de bander bena, edî peya nê xeyalî de şona. Fatike no fikrê xo Naca Sebîla ra vana la Naca Sebîla wazena Fatike no fikrî ra bigîro û Fatike ra wazena ke biwano û biba yew doktore. La Fatike verba bêedeletîye no xeyalê xo her tim fikirîyena. No xeyalê xo embazanê xo reyde zî pare kena. Tayê embazê aye no fikrê ecêp bivînî zî tayê embazî zî sey ye fikirîyaynê û Fatik rê heq dayîne. Rojan ra yew roj seba xeyalanê Fatike roja ke musaît virazîyeno. Varanê payîzî ra dima keskûsûre vecîyena û Fatike destpêkena hetê keskûsûre vazdana. Gelekî ca şona la tarî beno û keskûsûre orte ra vindî bena. Fatike yaban de tena manena û venganê yebanî ra tersena. Keye û dewijê Fatike pêro pîya a şewe aye gêrenê la Fatike nêvînenê. Hîkaye de dewijî seba keskûsûre “mûndîya Hz Fatma” vanê û mabeynê xo de vanê Fatike mûndîya Hz Fatma dima şîya. Rojê bîne akewtişê rojî ra dima cîrananê keyeyê Fatike ra Osman ca vîneno û gêno beno dewe. Fatike çend keskûsûre nêbireso zî reyna zî wazena rojêk keskûsûre bivîno û aye ra vaco “Ti zaf dûrî ya keskûsûre zaf. Ez hema qijkek a. Halê mi çino ke ez to dima bêra” (Yılmaz, 2018:21).
Peynîye
Nuştox na hîkayeya xo de wazeno zehmetîya cinîyan karakterê hîkaye Fatike ser o wendoxan rê binawno. No nawitiş zî bi yew xeyalo zor û zehmetî reyde beno. Mabeynê keyna û lajekan de mûniteyê bêedeletîye karê rojaneyî ser o ameyo dayene. Seba na bêedeletîye ra karakterê serekeyê hîkaye îsyan kena û seba ke na bêedeletîye orte ra wedarîyo xo dekena mîyanê xeteran. Nuştox, zehmetîya ke cinî vînenê verde derheqê ekonomîya dewe ra zî zanayîşan dano. Weyta de ma fehm kenê ke ekonomîya yew komelî cuya şarî ser o zaf tesîrdar a. Nuştox no mefhumî zaf weş xebitnayo. Fatike wextêk kaykilan wazena, maya aye dirîyayîşê pantoranê Fatike fikirîyena.