Dr. Îsmet Konak
Çend aşmîyo ke mîyanê kurdan de pergalê komunî yeno nîqaşkerdene. Bitaybetî nê rojan têhetameyîşanê şarî yê DBP’yî de babeta komunî çend reyî ameye qisey kerdene û medyaya sosyale de xêyle veng vet. Tayê kurdî nê nosyonî rexne kenê û hetta sey “utopya” hesibnenê; tayê zî peştî danê û cuya komunale mumkun vînenê. Ma qebûl bikerê ke zafêrîya kurdan çekuyanê sey “komun”, “komunîzm”, “sosyalîzm”, “çep”, “têkoşîno sinifkî”, “yewîya proletarya” ra kewte dûrî. Bi taybetî serranê 1970 û 80’yan de vera sosyalîzmî meylê kurdan xeylê berz bî. Serra 1991 de letebîyayîşê Yewîya Sovyetan bêguman hem mîyanê kurdan de hem zî pêro dinya de tesîrêko xirab viraşt û xeyalê girseyanê kedkaran şikit. Faktoro bîn zî mîyanê çepê Tirkîya de vaydîyayîşî zêdîyayî. Tayê çepgirî bîyî “olperest”, tayê bîyî “kemalîst”. Na rewşe hem kurdofobî rê xizmet kerd hem zî zerar da nameyê sosyalîzmî. Tayê komunîstê gûnê verênî bîyî “sosyal-şovenîst”. Kultur, ziwan û kamîya kurdan bi destê nê sosyal-şovenîstan zî ameyî înkarkerdene. Hem no înkarkerdiş hem tedayê îqtîdarê nîjadperestî kurdî tan dayî ver bi neteweperestîye. Seke Lenînî vatêne “neteweperestîya şarê pelixnayoxî, neteweperestîya şarê pelixîyayoxî afernaye”.
Xora kurdan de vera sosyalîzmî tesîrê Îslamî zî estbî. Ewro hem bawerîye hem zî neteweperestîye kenê ke verê tevgerê sosyalîzmî bigêrê û cuya komunale asteng bikerê. Coka kurdê neteweperest û olperestî pergalê komunî nêwazenê. Tebîî tîya de qayîtkerdişo “dogmatîk” zî est o. Çike sosyalîzmo ke kurdê neteweperest û olperestî rexne kenê, xora binkewtbî. Sosyalîzmo reel yan sosyalîzmo klasîk xora rijîyayîşê Yewîya Sovyetan reyde gina piro. Nameyê nê sosyalîzmî yo bîn “sosyalîzmo prîmîtîv” bî. No pergal hem hetê îtîqat hem hetê heqanê cinîyan hem hetê mefhûmê dewlete ra xêylek reyî ame rexnekerdene. Sosyalîzmê prîmîtîvî de vera îtîqatî hêriş estbî, îqtîdar zafane pederşahî bî; hîyerarşî, burokrasî û îqtîdarperestî serdest bîyî. Yeno vatene ke “sosyalîzm çiqas dewlete rê xizmet keno, hende rew rijîyeno”. Peynîya Yewîya Sovyetan zî wina bîye.
Têkilîya kolonyale
Kurdê ke vera sosyalîzm û pergalê komunî vejîyenê, gelo fikrîyenê ke Kurdîstan de persê sinifkî çin ê? Cayo ke “kolonî” yo, hertim binê bandora sinifanê serdestan de maneno. No ca maneno “dalyano” ke şîrketê pîlî azadane maseyan tepişenê. Mîsal; gama ke merdim dekeweno mîyanê Şirnexî, dekewtiş de wina nusîyeno “Paytextê neftî Şirnexî rê xêr ameyî”. Gelo xêrê nê neftî şarê kurdî rê est o! Ma zanê ke TPAO koyê Gabarî de her roje kêmî-zêde 80 hezar varîl neft vejeno. Ameyeyê nê neftî şino “fonê estîye”, yanî ver bi seraya Erdoganî herikîyeno. Kes nêzano ke ameye senîn şuxilîyeno. Mehkemaya muhasebatî çi raporêk pare nêkena. Nameyê na têkilîye “kolonî” ya. Mîsalo bîn; reyna Şirnex de ma çimdarîye kenê ke xeylêk cayan de marketê “SEÇ”î est ê. Zanîyeno ke wayîrê nê marketan Yildiz Holdîng o, yanî grûba Ulkerî ya. Na grûbe hem herêma kurdan de qezençê pîlî kena, hem zî îqtîdaro ke ziwan û kulturê kurdan înkar keno rê hetkarîyêka ekonomîke dana. Ma eşkenê hûmara nê nimûneyan bizednê. Kurdîstan bi destê şîrketanê herêmkî û mîyanneteweyîyan ameyo tepiştene. Ziwan, kultur, kamî, komun ganî pîya bibê. Hemverê serdestîya parlamentoyî û pergalê merkezperestî cuya komunale do metodêko tesîrdar bibo. Neteweperestîye ma rê aramîye nêyana. Şirnex ra dima ma şîyî qezaya Qoserî ya Mêrdìnî û karkeranê tutinî reyde ameyê têhet. Karkeran persê xo zafane bi kurdî ardî ziwan; “hamnanî awa serdine çin a, seba cinîyan tuwalet çin o, heqo ke dîyeno înan zaf şenik o, keda înan werîna.” Keso ke pelixîyeno kurd o, keso ke pelixneno kurd o. Ma nêeşkenê vajê ke “ez neteweperest a, patron kurd o û heqdar o, wa cinîyî patronî rê bendeyîye bikerê.” Ganî tîya de terefê ma zelal bo. Patron kurd, tirk, ereb kam beno wa bibo, ganî ma vera kedwerîye têbigêrê.
Komun û şaredarîye
Bêguman ma zanê ke awankerdişê komunan û bi destê şarê kurdî qebûlkerdişê pergalê komunalî asan nîyo. La ma baş bizanê ke komun, berê cuya otonome keno ya û çareserkerdişê persanê herêmîyan lez keno. Nê konteksî de “pratîk” girîng o. Heta nika kurdê Bakurî binê serdestîya dewleta nîjadperest, tedaker, cîyaker û yewpereste de ciwîyayî. Seba tayê kurdanê Bakurî ronayîşê komunan, kantonan yan eyaletan zaf “utopîk” aseno. Oxina ke Ewropa de tayê welatan de îdareyê herêmî hêzdar ê. Komuno ke do Kurdîstan de bivirazîyo, goreyê Ewropa hîna fonksîyonel û hemdem o. Êyê ke komunî nêwazenê, şîarê “Komun şaredarî ya, şaredarîye komun o” qij vînenê. Merdim ganî bizano ke komun manaya “şaredarîye” zî îhtîva keno. Wa kurdî pergalê komunî ra çîyêkê utopîkî nêpawê. Şaredarîya ke sey komun xebitîyena; hîyerarşî, burokrasî ú îqtîdar ra kewena dûrî û şarî reyde têkilîya xo hêzdar kena. Merdimîye ferdîyet nê, “communis” o bixelesno.
Çime: Azadiya Welat