Avaşîn Yılmaz

Nê serranê peyênan de mîyanê ciwanan de zêdebîyayîşê maddeyê tîryakîye, nika bîyo yew problemê tewr pîlî yê komelî ra. Zafê kesî na mesele sey kêmasîya îradeyî yan zî bêehlaqî vînenê. La heqîqet wîna nîyo.

Zazakî News ra Avaşîn Yılmaz, derheqê vilabîyayîşê maddeyê tiryakîye û çareserîya ci de Psîkolog Murat Burtakuçîn dir qisey kerd. Burtakuçîn îfade kerd ke sebebê tiryakîtî bîyolojîk, sosyal û ekonomîkî yê; qedexekerdiş çareserî nîyo û lazim o ke xebata dermankerdişî sey masaya hîrê lingan (tibî, psîkolojîk û komelkî) bêro ramitiş.

Pers: Ciwanêk yan tutêk çira lazimtî vîneno ke tîryak bianco?

Murat Burtakuçin: Merdim mehliqato ke sosyal o. Komele mîyan de yeno dinya û cuya xo komelî mîyan de vîyarneno. Seba her merdimî îhtîyaco ke, merdim bi merdimanê bînan û heme mehluqatan de bikewo têkîlîye. No proses de merdim wazeno ke îhtîyacê heskerdişî, îhtîyacê rêzî (hurmetî), îhtîyacê qebûl bîyayîşî ûsn. îhtîyacanê xo temam bikero.

Bi taybetî balixtîye de ciwanî yew gêrayişde yî. Pê no gêyrayiş ciwanî wazenî ke nê îhtîyacanê xo safî bikerî. Keye de mîyanê dadî û babîyê û qican de bendo ke qayim çîne bo, dibistan (mekteb) de mamosteyanê xo ra heskerdiş nêvîno, kuçe de embazî xo mîyan nêgerî, sîstem kîmlîge ey qêbul nêkero no ciwan tenya maneno/a û geyreno/a yew têkîlîye. No tenya mendiş, ciwanan de bêhêvîtî û hîsanê bêqewetî virazeno. Û nê ciwanî vazenî ke xo îspat bikerî, xo biqiymet hîs bikerî û geyrenî bendek. Tîya de mîyanê ciwanan û der û dorê înan de têkîlî û bendo ke qayim çine bo ciwan geyrenî bendêko cîya. Û no bend bi zafî rey beno bendê tiryakbîyayişî.

-Sey nimune yew keye de di way yan birayî estî. Înan ra yew beno tîryak yew nêbeno. Gelo sebebê ci çi yo? Keye, derûdor û genetîk…

Sebebê tiryakbîyayiş cîya-cîya ye. Bi yew semed ra têna kes tiryak nêbeno. Faktorê genetîk, bîyolojîk, sosyal, kultur, ekonomîk, der û dor, têkilîya embazanî, keye zaf muhîm î. Ez înan ra çend numune bidî. Misal Yew nêweşê ma bibî. Cinîya hemîleya 8 aşmî bî. Na kes metamfetamin, esrar, eroîn û çend maddeyan şimitene. Yanî qicî pîzeya dadîya xo de bîyo/a tiryak. O qic senî dadîya xo ra bibo/a tiryak yeno/a dinya. Na numune, numuneya faktorê bîyolojîkî yo. Yan zî der û dor û embazî kesî tiryakîya maddeyî bo û merdim her dem înan dir eleqader bo seba kesan rîsko ke pîl esto. Çunkî merdim tesîrê embazananê xo de maneno û beno ke nê maddeyan meraq bikero û biceribno. Tiryakbîyayiş de ceribnayîş zî zaf taluke yo. Bi taybetî zî çend maddeyan de (metamfetamin, eroîn, kokaîn) ceribnayîş raya ewîl de tiryakîye virazeno.

-Sîstem tîryak keno qedexe û cezayan birneno la nêeşkeko vernîya cî bigîro. To gore nê madeyî pîyasa de senî vila benê? Herinda qedexekerdişî de çareserîyeka senî gere bibo?

Ewilî, sîstem yew hetê ra qedexe keno la heto bînî ra zî rayiro nêresmî ra vila keno. Çunkî tîcaretê maddeyî hende zaf fînansmanê ci esto ke sîstem no fînansman têna kesan ra nêverdeno. Her hetê dinya de na mesela sîstemî ra bê xeber û bê têkîlî nîya. Ez çend serro ke tiryakbîyayişî ser xebîtyena, hem nêweşê ma hem saha ra zî ma nê doneyan tesdîq kenî.

Û heto bînî ra mi gore, tena tiryakbîyayiş de ney, qet yew çî de zî qedexekerdiş çareserî nêvirazena. Qedexekerdiş her dem îsyankarê xo zî dima ana. Herinda qedexekerdişî de gere polîtîkaya dewletî bibo. Na polîtîka ewîl gere sebebanê tiryakbîyayişî ser o vindero. Heta semedî tiryakîye pênas nêbo bingeya tiryakîye ca nêbo her xebat têna pînekerdiş o. Ay semed ra gere ewîl bendê kes û keyeyî, bendê kes û embazanî, bendê kes û dadî-babî, bendê kes û way-birayî, bendê kes û mektebî, bendê kes û karî, yanî; bendê kes û komelî qayim bo. No bend bingeya na mesela ya.

To gore tîryakîtî meseleya zeîfîya îradeyî yan meseleya ehlaqî yan zî bêçareyî ya?

Miyanê komel de zafêr yeno zaneyene ke tiryakîtî meseleya îradeyî û bêehlaqîya. Tîya de ez na nimune bidî; der û dorê her kesî de tiryake cixareyî estî ney? Tiryakê cixareyî belkî cixare şimenî la cîya-cîya meseleyan de îradeyî zaf qayim merdimî çinî gelo? Yan zî keso/a ke cixare anceno/a gelo bêehlaqo/a?

Tiryakîye zaf rey remayîş o. Dej ra, raşt ra û têkîlîya bêsamîmî ra remayîş o. Merdim nê çîyan ra remeno la peynî de keweno yew çerxo xeripîyayî. Çend nê çîyan ra remeno ehn keweno mîyanê nê çîyan. Ayê ra ma eşkenî vajî; tiryakîtî bêçareyî ya.

Gelo merdim înan senî name bikero raşt o? Nêweş yan tîryak û sbn. Merdim înan ra se vajo ê xo hîna baş hîs kenê?

Çi heyf ke zafêre komelî vanî qey merdimî xirab, talûke, pîs, bêehlaq benî tiryak. Merdimî tiryakî zî eynî sey merdimanê bînan însan ê. Xirab zî hol zî, bêehlaq zî weşehlaq zî, pîs zî pak zî, talûke zî bêtalûke zî beno ke bibî tiryak. Cor de ma vatibi semedê tiryakbîyayişî gelek çî estî la merdim bibo tiryak na mesela bena nêweşî.

Çi ra ma vanî nêweşî? Cuya xo ya rojane de mezgê ma hormona dopamînî virazeno. Waxta ke werdo ke ma ci ra zaf heskenî wenî, waxta ke ma spor kenî, cayeko vengê teyr û mîlçikan ma goş de bo û çime ma behr û çem û zergûnayî de bo, yanî çi waxt ma xo hîna keyfweş û hol hîs bikerî mezgê ma hormone dopamînî virazeno. No dopamîn bi şeklo xozayî yeno meydan.

Kesî waxta ke maddeyê ke tiryakîye virazenî xebetnenî yan zî tîryakîya tevgera hîş û laşî xebetnenî mezg yew rey de bi şeklo xozayî ra 10 qat zafîyêr dopamîn virazeno. Yanî mezg de teqayîşê dopamînî virazîyena. Mezg na hedîseyî sey çîye ko zaf girîng kod keno. Û reyna-reyna vazeno. Demêk ra dima dopamîno xozayî mezgî ra qîm nêkeno. Dopamîno xozayî rê mezg bêreaksîyon maneno. Seba tesîrê verînî laşê merdimî hîna zaf madde yan zî tevgera hîş û leşî wazeno. Mezg museno dopamîno 10 qatin. Hende dopamîn beno rutine mezgî. Tîya de dopamîno 10 qatin mezgî xeripneno, mezgî nêweş fîneno. Ayê ra ma tiryakbîyayişî ra vanî nêweşîya mezgî.

Ma eşkenî vajî tiryakî zî, ma eşkenî vajî nêweşî zî. Zaf merdimî vanî qey ma înan ra vajî nêweş, ê xo hîna xirab hîs kenî. La na raşt nîya. Nêweşî çîyêko xirab nîyo. Merdim heta nêweşîya xo qebûl nêkero nêwazeno tedavî bibo. Ma zî nêweşanê xo ra vanî nêweş, û demêk dima ê vanî; belê ma nêweşî û tedavîya na nêweşî zî esta. Nêweşê ma dema ke na mesela qebûl kenî xo hîna baş hîs kenî.

Kekeyî kenî ke wa tûtê înan ca de bibê weş. Gelo no israrê înan feyde dano înan? Ganî prosesê weşbîyayîşî senî aver şêro?

Ma zaf rey vînenî keyeyî vanî ke ez qicê xo berî nêweşxane wa o ca de çend hewte vindero o bade cû senî ke nêweşxane ra vecîya wa weş bibo. La na proses wîna nêşina. Tedavî têna pê îlaç nêbeno. Ma vanî ke tedavî sey masaya hîrê lingin a. Yew linga ci tedavîya derman o, yew linga ci tedavîya psikolojik a û linga bîne zî paştîdayîşê sosyal o. Seke yew linga xo bişikyo masaya hîrê lingan pay nêwînena, tedavî de zî gere her hîrê ling zî bibî. Nê hîrê lingî zî ca de hal nêbenî. Bi sebir û hedî hedî gere aver şêro.

Yew ciwan çira keyeyê xo dir ney derûdorû madeyî de xo rehet hîs keno?

Zafêrî dadî û babî, way û birayî qicanê xo ser wazenî ke teda bikî û vanî her çî wa sey ma bo. Bênateya ciwan û keyeyî de bendo ke qayim çîne bo û ciwanî xo emnîyet de hîs nekerî xo rehet zî hîs nêkenî. Merdim ça de fem bibo xo asayiş de hîs keno, asayîş de bo xo rehet hîs keno. Ciwan xo rehet hîs nêkero û têna hîs bikero cigeyrayîş keno. Derûdorê maddeyî no ciwan genî mîyanê xo, Ciwan uca de xo têna hîs nêkeno. Derûdorê maddeyî de ciwanî seyyewbînan yenî têhet û yew bînan hîna baş fam kenî. Nê çîyan înan ra rehetîyê ka xap virazena.

To gore cayê rehsbîlîtasyonî bes kenê? Merdim ganî senî cayan akero?

Cayê rehabîlîtasyonî hema hema Amed de û welatê Kurdan de çîn ê. Zaf tay cayan de estî la ê zî baş nîyî. Cayê rehabîlîtasyonî îdealî gere sey yew dew biba. O ca de hem tedavîya dermanî, hem psîkolojîkî bibo. Cayê sporî, cayê hobîyan, cayê musayîşê meslegan, cayê kulturî her çî tede bibo. Tiryakî hem tede xo asayîş de û rehet hîs bikerî hem zî yew rojê mîyan de waxta înan dekerde bo û xo her heta aver berî.

Gelo ti xebata sîyasetî na mesela de senî vînenî? Nê xebatî tesîr kenî yan ney? Ganî polîtîkayêka senî bêra kerdiş?

Verê cû mi va; heta semedî tiryakîye pênas nêbo, bingeya tiryakîye ca nêbo her xebat têna pînekerdiş o. Ay semed ra gere ewîl bendê kes û keyeyî, bendê kes û embazanî, bendê kes û dadî-babî, bendê kes û way-birayî, bendê kes û mektebî, bendê kes û karî yanî; bendê kes û komelî qayim bo. Sîyaset zî gere no feraset de polîtîkayanê xo virazo. Têna partîya sîyasetî zî ney, rêxistina komelî ya sîvîlî, odeyê meslekan, dezgehê kamuyî zî gere na mesele de hesas bî û hukumatî ser tesîr bikerî û polîtîkayanê nê tewir awan bibî.

bendê kes û keyeyî, bendê kes û embazanî, bendê kes û dadî-babî, bendê kes û way-birayî, bendê kes û mektebî, bendê kes û karî yanî; bendê kes û komelî zî senî qayîm beno? Heta miyanê komelî de huqûq, edalet û seyyewbînayî tesîs nêbo, bendo ke qayîm zî mîyanê komelî de awan nêbeno. Yanî ma eşkenî vajî ke ewîl hukuk, edalet, seyyewbînayî û heqê merdiman gere komelî mîyan de bibo û dima polîtîqayê berê awan kerdiş.

Gelo meselaya tîryakîtî de tesîrê ekonomîkî çiqas o?

Tiryakbîyayiş de tena yew semed çinya. Zaf rey çend semedî yenî têhet û tiryakîyê virazenî. Înan ra yew zî faktorê ekonomîkî ya. Keso ke îhtîyace xo ya bingeyînî nêşko peyda bikero keye xo de, derûdorê xo de yan zî komelî de nêeşkeno têkîlîya qayîm wirazo. Û xo keye ra, derûdorê ra, komelî ra weverî, yanî dûr hîs keno. Merdimî feqîrî zaf het ra xo weverî hîs kenî coka geyrenî yew bend. Bi taybetî zî ê ke maddeyan roşenî demo kilm de belkî zaf pere kewenî înan dest. Derûdorê înan de ê ke, înan vînenî, Eke probelemî ekonomîk û probelemî înan ê bînî zî estî o waxt na rewş, hem seba bendî hem seba ekonomîkî înan ra zaf şîrin yeno. Dima kewenî mîyanê na çerx. Ewîl na çerx înan ra zaf şîrin yena la dima roj bi roj mîyanê na çerx di şînî war. Zaf kesî demek ra dima ewnîyenî ke perêyê maddeyan senî yenî o şekil zî ê pere şînî, hem zî bendo ke madde û derûdore maddeyî de beno, bingeya o bend zî qayim û sexlam nîyo. Ê kesî hişyar benî ke cayê ke hê tede o ca cayo ke baş nîyo la nêzanî senî o ca ra bivecî.

Tedavî zî mi vatibi ke sey masaya hîrê lingan gere bero destgirewtiş. Ekonomî na hîrê ling ra mîyanê paştîdayîşê sosyalî de yo. Yanî waxta ke merdim tedavîya dermanî û detavîya psîkolojîkî beno dima keye, derûdor paştî bidî ci û hetê ekonomîkî ra zî gere tewr tay seba îhtîyacîya xo ya bingeyînî kar bikero û bişuxulyo. Eke merdim nêşuxulyo û derûdorê eyî nêbedelyo îhtîmalo ke zaf pîl o merdim hînê tiryak bibo.

Na xebere bi destekê madî yê Sefaretxaneyê Almanya yê Anqara, çarçeweya 'Projeyê Xurtkerdişê Dezgehanê Medyaya Herêmî yê bi Wasitaya Mentorîya Mîyanneteweyîye û Vurnayîşê Dîjîtalî' de ameya amadekerdene, mesuldarîya muhtewayî aîdê dezgehê ma ya."