ZAZAKÎ NEWS - Kovara Mezg ya psîkolojî û perwerdeyî, bi vîzyonê akerdişê rayîrê zanistî yê Zazakî xebatanê xo domnena. Kedkarê kovare îfade kenê ke Zazakî tena bi qiseykerdişê keyeyî nêxelisîyena; ganî her warê bîlim û profesyonelî de cayê xo bigîra. Mezg, bi awankerdişê termînolojîya psîkolojîk û şîrovekerdişê trawmayanê cimatkî, seba ameyoxê ziwanî sey nimûneyêka stratejîke ver bi çîman asena.
Ma derheqê xebatanê kovare de çend persî hadre kerdî û nika cewabanê edîtoryaya Kovara Mezgî pêşkêşê şima kenê.
Zazakî News: Mezg, 21ê Sibata 2021î, Roja Ziwanê Dayîke ya Dinya de dest bi weşanê xo kerd. Heta nika hîrê hûmarê xo temam kerdî. Fikrê weşanayîşê kovareke warê ‘psîkolojî’ yo ke termînonolojîya ey komplike ya û bi yew ziwano sey Zazakî yo ke binê tehlukeyê vîndîbîyayîşî de yo de, senî virazîya?
Kovara Psyche: Têkilîya ma yanî yê nuştoxan û zazakî xora destpêkerdişê nuştişê kovare ra ver bî. Ma verê cû zî bi zazakî wendêne tayê embazanê ma derheqê warê xo de nuşteyê xo nuştêne. La sey kovara zanîstî ya ke seraser zazakî ya, çin bî ê wextan de. Fikrê ma zî wina bî ke ma vatêne zazakî tena ziwanê keyeyî nîya û tena bi keyeyan de qiseykerdişî zazakî mergî ra nêxelisîyena. Ganî her warê cuya ma de zazakî cayê xo bigîra. No zî bêşik bi statuyê ziwanî mumkin o. Ma zî va ma hem seba statuyê ziwanî û perwerdeyê bi ziwanî xo ver bidê hem zî ziwanê xo heme waran de aver berê. Xora zafê ma mamosta û psîkolog ê yan zî bi psîkolojîyî eleqedar ê û ma wina warê xo de dest bi nuştişî kerd. Xora hûmara yewine de ma vatbî, psîkolojî verê îlimanê bînan yeno û ma bi psîkolojî wazenê merdimî û bi merdimî zî komelî fam bikerê. Tabîî nê prosesan de ge ge zehmetîyî vejîyayî verê ma. Mavajîm termînolojîya psîkolojîyî bi xo têmîyan a û nê warî de zî bi zazakî xebate zî çin a. Hetê xebitnayîşê çekuyan û terman de ma biney zehmetî antî. Nê zehmetîyî xora her wext est ê û nê çîyî motîvasyonê ma ser o tesîrdar o la vernîya xebatanê ma zî nêgenê.
Zazakî News: Warê xo de yewin û tena bîyayîş rûmetêko pîl o, la eynî wext de mesulîyetêko pîl o zî. Wexto ke şima konsepanê psîkolojîkan ê ke verê cû Zazakî de qet nêameyê qiseykerdene û nuştene (Mesela: ‘Anksîyete’, ‘Şîzofrenî’ yan zî ‘Di Rey Cîyabîyayîş’), qezencê nê ziwanî kenê, şima senî yew rayîr teqîb kenê? Wexto ke şima termînonolojî virazenê, şima tradîsyonê fekkî yê vîyarteyî ra wey benê, yan şima konsepanê neweyan virazenê?
Kovara Psyche: Xora çend muhîmîyê na kovare est ê ke nînan ra yew zî xebitnayîşê termînolojî yo. Ma xebitnayîşê terman de destpêk de ewnîyenê ferhenganê zazakî. Mesela ferhengê Vateyî na babete de zaf karê ma vîneno û eynî wextî de çend ferhengê bînî zî est ê. La heme termanê ke ma xebitnenê tede çin ê. Ê wextan de zî ma ewnîyenê ziwanê bînan û lehçeyanê bînan yê kurdkî, mavajîm, çekuya “anksîyete” de ma ewnîyenê na bi xo îngilizkî de est a û bingeyê xo zî latînkî ra yo. Ma zî wina xebitnenê. Yan zî “Şîzofrenî, Otîzm” kokê nê çekuyan zî yunankî ra yenê û ma zî sey ziwananê bînan nê çekuyan xebitnenê. Çekuyêka bîne “Cîyayîya Di-reyî” de ma ewnîyayî ziwananê bînan rê û ma bi mentiqê înan çekuyî ardî têhet. Mavajîm, çekuya “pekiştireç” tirkî ya û wezîfeyê ci dîyar o ma seba nê termî eşkenê vajê “zêdeker” û ma tercîhê xo wina kenê. Na babete de ma eşkenê vajê ma bi xo çekuyan nêvirazenê çekuyanê ke est ê ma înan tercîh kenê û anê têhet.
Zazakî News: "Psîkolojî de konsepto ‘ziwanê hîsan’ zaf muhîm o. Merdimî travmayanê xo, jej-derdanê xo yan zî şabîyayîşanê xo, bi halê tewr xalîs ziwanê xo yê dayîke de cuwîyenê. Wendoxê şima, wexto ke babetanê hesasan sey ‘Travma’ yan zî ‘Otîzm’î Tirkî ney, ziwanê xo yê dayîke Zazakî de wanenê, senî peyser agêrenê şima? Derheqê tesîrê ziwanê dayîke yê prosesê terapî yan zî hayîdarîue de şima çi vanê?"
Kovara Psyche: Bi min hema edebîyatê ma yo nuştekî bingeyê xo ser de tam ronênişto. Hema newe yo û mîyanê şarî de zî hema nêresayo girseyê xo yo bingeyên. Sebebê ci zî xora dîyar o. Perwerde, bi ziwanê dayîke nêno dayene û statuyê ziwanê ma zî çin o. Bi nê faktoran mîyanê şarî de wendoxê edebîyatê ma zî kêm ê. Kovara ma zî hema newe ya la kêm zêde yew girseyê ma yê wendoxî zî est o. Çîyêko winasî zî est o mîyanê şarî de êyê ke kovara Mezgî vînenê zaf keyfweş benê. Seba wendoxanê kurdkî yê pêroyî zî ma eşkenê wina vajê. Ez wazena çîyêkê bînî zî vaja hûmara hîrêyîne ra heta nika ma 5 embazê neweyî daxilê koma xo kerdî. Yanî dem bi demî ma hetê nuşteyan ra, nuştoxan ra û hetê wendoxan xo aver benê. Wina wina ma bawer kenê ke ma do xo biresnê girseyê girdî. Xora prosesê perwerde û terapî de û heme waranê cuye de ziwanê dayîke hewce yo û zaf zî tesîrdar o. Hem hetê averşîyayîş û psîkolojî de hem zî heqê merdiman de ganî merdimî bi ziwanê xo, daxilê nê prosesan bibê.
Zazakî News: Hûmara şima ya 3. de nuşteyê Mîrad Burtakuçînî yê bi sernuşteyê ‘Travmaya Cimatkî’ bala anceno. Eke çîyê ke cimatê Zazakîyan prosesê tarîxî de cuyayê bêrê fîkrîyayene, na kovare yew tewir wezîfeyê ‘tamîrkerdişê hîşê cimatkî’ zî vînena? Şima hedef kenê ke bi zanistê psîkolojîye dest berzê birînanê cimatê xo?"
Kovara Psyche: Nuştişê nuşteyan karêko teorîk o, yanî bi zazakî viraştişê termînolojîya psîkolojî û perwerdeyî xebatêka teorîkî ya. La ma tena xebatêka teorîkî nêfikirîyenê ma seba ke tesîrê şarî bikerê, ge-ge weşanan virazenê. Çend weşanê ma zî medyaya komelkî û radyo ser de bî. Ma wazenê nê çîyan bizêdnê. Yew fikrê ma yê podcastî zî est o. Ma bi nê xebatan wazenê warê pratîkî de zî xo bimojnê. Seba babeta bîne zî ma eşkenê wina vajê ma zî mîyanê şarî de yê û trawmaya komelî ya şarî eynî wextî de trawmaya ma ya zî. Ma bi xebatanê teorîk û pratîkan, trawmayanê xo fam kenê bi nê hawayî ma seba şarî zî eşkenê bidê famkerdene. Wina zî ma hemverê trawmayanê komelî de yew hişmendîya komelkî awan kenê. Ma bi kilmî eşkenê wina vajê.
Zazakî News: Na hûmare reyde, şima vîzyonê xo hîra kerd û xo newe ra sey ‘Kovara Psîkolojî û Perwerdeyî’ tarîf kerd. Bi taybetî şîrovekerdişê teknîkanê musayîşê ziwanî û perwerdeyî sey ‘TPR (Reaksîyonê Fîzîkî yo Pêroyî)’ bi Zazakî, hetê resnayîşê ziwanî ra yew gameya stratejîk a? Perwerdekarî eşkenê nê çimeyî sinifan yan zî atolye de senî bixebitnê?"
Kovara Psyche: Wext vîyareno eynî wextî de merdimî zî bedilîyenê û ver musayîşî de metodê neweyî vejîyenê werte. Musayîşê klasîkî ra teber êdî goreyê wendekarî yan zî domanî xebitnayîşê metodê neweyî hewce beno. Û prosesê musayîşî her wext bi 4 merheleyan serkewte beno(girewtiş-herikbarî-mendeyî-pêroyîkerdişî). TPR zî prosesê musnayîşî de nê merheleyan esas gêno û metodê TPRî de hereketê bedenî yenê xebitnayene ke wina zî musayîş hîna pêt beno. Eynî wextî de musayîş bi atmosferê tebîî beno wina zî ver bi musayîşî de qesawetê wendekaran kêm benê. Kovare de ma ge-ge ca danê nê metodan û caardişê înan zî ma bi nimûneyan îzah kenê.
Zazakî News: Kovare de babetê perwerdeyê xusûsî yê zaf spesîfîkî sey ‘Di Rey Cîyabîyayîş’ estê. Şima sey yew grûba psîkolog/perwerdekaran hem meslegê xo kenê hem zî sey yew kedkarê ziwanî xebitîyenê. Nê prosesî de çîyo ke tewr zaf zor dano şima, çi yo? Kêmasîya çimeyan, yan adetê wendişî yê cimatî?"
Kovara Psyche: Seke şima zî va mîyanê nuşteyanê ma de babetê spesîfîkî est ê. Mavajîm, “Cîyayîya Di Reyî” pênaseyêko kehen nîyo hema newe bala merdiman anceno coka derheqê ci de zaf xebate çin a. Prosesî nuşteyî de ma ge-ge zehmetîyanê winasîyan ancenê la nê zî ver bi nuştişê ma de astengîyêko pîl nîyo. Bi pêroyî xebata ma warê nuştişê zazakî de hema newe ya û ê semedî ra zî biney problemê ma yê daîmîyî est bî. La ma xebata xo de qerardar ê û ma do bi daîmîyî bidomnê. Hetê adetî ra zî ma zafê ci destê xo ra vejenê û ma şawenê sazîyan zî. Na babete de problemê ma çin o.
Zazakî News: Edîtorê şima vano, ‘Heta ke ziwan biciwîyo, fîkr zî azad maneno’. Ma serra 2025î de yê û şima resayê hûmara 3. Xeyalê şima o yo ke wa Psyche: Mezg hûmara xo ya 10. de yan zî 5 serran dima kamcîn ca de bo? Na kovare tena seba pisporan a, yan ganî kitabxaneyê her Zazayî de ca bigîro?"
Kovara Psyche: Na kovare tena seba pisporan nîya, ganî kitabxaneyê her zazayî û yê her wendoxê zazakî de cayê xo bigîra. Serranê ameyoxî de ma wazenê perîyotê xo kilm bikerê nika 6 aşmî de yew vejîyena. Tena warê psîkolojî û perwerdeyî de ney wa seba heme waran xebatêka, kovarêka winasî biba û ma hêvî kenê ke Mezg wesîleya ci bena. Û çîyêko bîn ma wazena xebata xo yê pratîkî bi ziwanê xo zî bikerê. Tena warê nuştişî de ney warê caardişan de zî ma wazenê ziwanê dayîke ca bigîro.
Zazakî News: Peyama şima ya Zazakî esta? No rayîrê ke zanistî û ziwanê dayîke ano têhet de, şima seba ciwananê ke ziwanê xo vîr ra kerdo yan zî nêeşkenê fîkrê zanistî û ziwanê xo yê dayîke pêra girê bidê, çi vanê?"
Mabênê ziwanê dayîke û zanistî de yew hişar yan zî behrêko xorîn çin o. La ma rê wina ameyo musnayene. Merdim fikrê xo yê tewr xorînî bi ziwanê dayîke saz keno. Ma zî wazenê merdimî tewr zaf doman û ciwanî bi ziwanê xo û bi fikrê xo biciwîyê. Mesajê ma zî wina ya “Zazakî tena ziwanê vîrameyîşan nîya. Ziwanê xo mekerê ziwanê vîyarteyî, bikerê ziwanê ameyoxî.”
Ciwananê ke ziwanê xo xo vîr ra kerd seba înan zî kovara Mezgî, zanistî de yew nîşanê xebitnayîşê zazakî ya. Çiqas ziwanê xo, xo vîr ra bikerê yan zî bi ziwanê bînî de karê xo bikerê zî bingeyê merdimî ziwanê dayîke yo. Bi nê qaydeyî ma eşkenê vajê merdimî bi xebate eşkenê agêrê ziwanê xo ser. Mavajîm, seba zazakî Enstîtuyê Kurdî yê Îstanbulî û Med-Derî est ê ke dersanê rî bi rî û onlîne danê. Û nê rojan de Sêwregi û Çewlîgî de komeleyê çand û ziwanî ameyî akerdene. Sey Youtube çend platformî de êdî berhemê zazakî est ê. Ciwanî eşkenê xo biresnê nê cayan.