Rêbazê Metaetîk

Bahrî Çabuk

Rêbazê etîkî yo hemdemî/modernî metaetîk o. Metaetîkbintesîrê ekolê pozîtîfîzmî de ameyo şuxulnayene. Metaetîk kokê xo seserra 18in ra girewto. Seserra 18ine de bitaybetî rojawan de warê estî de, serebûtê însanî, awankerdişê komelî, zanîsti de, fikirê felsefe de, kultur, ekonomî, bawerîya dînî û şexsî de yew demo ke newe, yew paradîgmaya neweyîne destpêkerdo. Na paradîgmaya neweyîne sey seserra roşnîbîyayîşî yan zî seserra felsefeameyo namekerdene. Goreyê ferasetê na paradîgma seruvenê însanî newe ra ameyo pênaskerdene. Komelbitemamî goreyê na paradîgma ameyo awan kerdene. Na paradîgma bi fikrê modernîzmî û bi quramê pozîtîfîzmî;zanistî de, edebiyat de, felsefe de, kultur û komelnasî detesîrdar biyo. Pozîtîfîzmo mentîqî ra ciya fikr û quramî nêameyê qebul kerdene.

Merkezê na paradîgmaya neweyî de taybetmendîyê însanî deyê şexsîyetî û biaqilî/aqilmendî bingehê ke muhîman ca girewto. Felsefe bi tesîrê pozîtîfîzmê mentiqî newe ra biyo yew beşêke xoser û etîk seka estîyêko metafîzîkî ameyo diyayene. Etîko kehen û metafîzîkî ya etîkî ameyo redkerdene. Taybetmendîyê etîkî newe bîyê. Seruvenê însanî ser o fikir û cigêrayîşê neweyî dest pêkerdo. Bikilmî ma eşkenê îfade bikerê ke meseleyê komelî û şexsî yê zanistî, felsefî, eqlaqî, sîyasî, ekonomî, kulturî bi çalakîyanê însanî reyde mîyanê yew têkilîye ke de ameyê vînayene. Na paradîgma nizdîya disey serre bigiştî rojawan de bitaybetê heme dinya tesîrdar biya û bi projeya modernîte û modernîzm ameya namekerdene. Porjeyê Modernîzmî;ekonomî de sanayî ser o kapîtalîzmo serbestdar kolonyalîst,sîyaset de sînordarîya netewî, kultur de hemparîyê kehegomonîk, bawerî de laîsîzîm, hukumdarîya miyannetewîkolonyalîstîye daye şuxulnayene. Badî ra zî di şerî dinyaqewmîyayê. Projeyê modernîzmî şaranê dinya ra zanistî, aqil, hêvî, roşnî, aşîtî nê; şer ard bi.

Labelê seserra 20ine de na paradîgma hinî xetemîya. Felsefe zî na xetimîyayîşî ra tesîr girewto. O semed ra felsefe de seba awankerdişê yew felsefe yo neweyîn cigêrayî destpêkerdo.

Tarîxê felsefe de seserra 20ine seba awankerdiş û newekerdişê felsefa yew seserra newe ya. Xora felsefe ganî goreyê şert û mercanê newe biameyêne pênas kerdene. Ganî tesnîfkerdişê felsefe goreyê taybetmendîyanê felsefa yê neweyi reyde biameyêne awan kerdene. O semed ra hetê feylozofanê nê dewrî ra felsefa newe ra ameya pênas kerdene û name kerdene: Taybetmend, armanc û sînorê felsefe newe ra ameyê îzah kerdene. La nê newekerdişan ra pey yew fikiro hemparî nêvirazîyayo. O semed ra yo ke felsefeyo analîtîkî ser o xebati zêdyayê û felsefeyo analîtîkdest pêkerdo. Mefhûmê etîkî zî nê newekerdişan ra tesîr girewto û warê etîkî de metodê metaetîkî dest pêkerdo. Çunke tesnîfkerdişê felsefe û beşanê felsefe yê bingeyîyan ser o yew fikiro hempar nêvirazîyayo. O semed ra yo nê derheqî de hîrê fikirê yewbînî ra cîya vejîyayê meydan. Goreyê ferasetê tayê felsefekaran etîk warê zanistî yê kexoserî nîyo û etîk yew beşê felsefe zî nîyo. Bi goreyê nê fikrîferasetê felsefeya neweyî de zanista etîkî yew mana û qayde îfade nêkeno. Goreyê ferasetê tayê felsefekaran de zî zanistaetîkî sey yew beşê felsefe yeno qebul kerdene û înan waşto ke mefhûmê etîkî tesîrê metafîzîkî ra biabirnê. Na alozîye de etîk sey beşê newe yê felsefa yo newe ameyo qebulkerdene. La zanistê etîkî sey yew muhtewa, zanist, name û qaydeyo newe ameyo qebulkerdene. Zanistê etîkî sey metaetîk ameyo name kerdene. Çekuya metaetîkî di kelîmeyan ra ameya viraştene. Meta, ser (üst) û etikî ra ameya pêardene. Yew termê sertîkî ameyo meydan. Hetê manaya termî ra, metaetîk termanê etîkî ser o fikirîyayîş, manakerdişê û bingeviraştişê etîkî îfade keno. Ma do na xebate de termê seretîk ney termê metaetîkî bişuxulnê.

Metaetîk, etîkî ser o cigêrayîşê zanistî yê felsefe keno. Metaetîk seba newe ra awankerdiş û analîzkerdişê ziwanê mefhûmanê etîkî de yew ziwan o. Metaetîk raşteraşte etîk ra,exlaq ra cîya nîyo. Mabênê înan de yew têkilîye esto. Metaetîk yew hawayê neweyî ra analîzkerdişê mefhûmanê etîk û exlaqî reyde eleqedar o. Warê metaetîkî raşteraşt problemanê etîkî ser o cigêrayîşan nêkeno. Fonksîyonê metaetîkî de bi yew ziwano neweyî reyde termanê etîkî ser o fikirîyayîş, manakerdiş, analîzkerdiş, çarçewaya mentiqî de ronayîş, viraştişê bingeyî, fikir û termanê exlaqî ser de yew manakerdişê neweyî esto. Metaetîk, etîk û exlaqî pêresneno, hetê ziwanî ra analîz û rexneyan peyda keno.

Warê/seheya metaetîkî, war/seheya etîkê qedîmî ra cîya yo. Çunku averşîyayîşê tarîxê etîkî de, problemê etîkî yê esasî perskerdişê persanê: Seruvenê însanî çi yo? Însan çi yo û ça ra ameyo, se ra şino? Cuye çi ya? Însan do senî biciwîyo? Manaya cuye çi ya? Çimeyê yew cuya etîkî çi yo? Etîk ça ra yeno? Yew cuya exlaqî senî bena? Seba însanî qaydeyê etîkî yê muhîmî est ê yan ney? La rêbazê metaetîkî de nê persî nêyenê perskerdene. Rêbazê metaetîkî bi yew ziwano newe reyde fikirîyayîş, manakerdiş, ronayîşê mentiqî, viraştişê bingeyê termanê etîkî û termanê etîkî ser o yew manakerdişo newe yo. Sewbîna zî metodê metaetîkî analîzkerdişê termanê etîkî yo. Hacetê metaetîkî term, binge û ziwanê etîk yê. Problemê metaetîkî analîzkerdişê mana, qayde, binge, çime, ziwan û mentiqê etîkî yê.

Seba çarçewaya na rêzenuşteya etîkî de, ma binbeşê tarîxê etîkî de, bikilmî çar hokê ewnîyayîşî yê bingehînî bi vatişê ke bînî, çar rêbazê bingeyinî ye bi ceribnayişê xoanalîzkerdê. Nê rêbazî yan zî nê hokê ewnîyayîşî yê bingeyinî seba na xebata ma sey tarîxê etîkî yê umûmî ameyê qebul kerdene. No qebulkerdiş goreyê yew perspektîfê tarîxî û averşîyayîşê fikirê etîkî na xebate de ameyo cakerdene. Perspektîfê ma yê na xebate, bi yew metodê sîstematîkî reyde pîya etudkerdişê tarîx û rêbazanêetîkî, averşîyayîşê muhtewaya rêbazanê etîkî bi. Rêbazê etîk zaf û vilayê. O semed ra zî seba çarçewaya na xebate nê derheqî de çar rêbazan ser o ameye vindertene.

Benoke ma etîkî ser o yew çiyêko newe nêvato û nênuşta yo. La bi goreyê mi yew çarçewayê ke, yew xerînteya rayêke,yew hokê ewnîyayîşê ke bi dîyalekta xo ameyo nişandayene.Ma do têkilîya erj û etîkê erjan ser o dewam bikera.