PINAR YILDIZ
“Mi va wexto ke ez şora nobete beno ke hewîya to nêbêra. Mi to rê sinemaya Beyoglu ra bilêt abirna. Ez çend reyî şîya weş û baş bî, xora ti zî Beyoglu ra hes kena.” Wexto ke R. nê qisayanê xo qedînena, ez xo bi xo fikirîyena ke “Çira verê cû ez qet nêşîya na sînema.”
“No hewte, fîlmo verên yê Audrey Hepburn a ke ti ci ra zaf hes kena, mojnenê ra: “Roman Holiday-Tehtîlê Romayî-” (1953). “Mi no fîlmê aye temaşe nêkerdo” ez vana.
Seba ke R. hetê Îstîklal û Taksîmî ra zaf hes nêkena, ez keyfweş a ke ez do tenya sereyê xo nê cayan ra goreyê zerrîya xo bigêra û hem zî yew fîlmo ke ez bawer a ke do baş bibo, seyr bika. Wexto ke ez metroyî ra vejîyena meydanê Taksîmî, ez saete ra ewnîyena ke eke ez lez nêka ez do erey bimana. Hetêk ra zî nê hamnanî de ke newe-newe êdî hereket û qelebalixê Îstîklalî dest pêkeno seke ez nêwazena şora salonêka sînema de bibehcîya. Labelê reyna zî fikrê sinemaya Beyoglu û fîlmêkê Audrey Hepburn mi rê cazîb yeno. Beno ke îxtîmalêk zî bibo fîlm baş nêbo. La reyna zî wexto ke ez resena verê berê pasajê Helebî ez hema lez û bez xo resnena salone, fîlm dest pêkeno. Badê saetan wexto ke ez salone ra vejîyena ez zereyê a sinemaya qijeke de biney gêrena labelê seba ke ez zaf veyşan a ez salone ra vejîyena. Belê, xeyalşikîyayîşêk çinîbî fîlmî de. Audrey Hepburn bi heme a xasekî, nazenînî, delalî, safî û bi qebîlîyetê xo yê kaykerdoxêka başe, her kesî girewtêne binê tesîrê xo. Kaykerdoxê bînî zî başî bî. Hîkaye zî baş ameybî mûnitiş û sey teknîk ez vana qey fîlm sîya û sipê bibo zî tayê skansê ke nêzdî ra ancîyayê û hereketê fîlmî goreyê dewrê xo newe yê.
“Ez vana qey to sinemaya Kadikoye zî nêdîya! Ez zî hema qet nêşîya, çend hewte verê cû ma embazan reyde şîbî Kadikoy bi tesaduf ma ver ra vîyartê, ez ewnîyaya no hamnan zî akerde ya.”
R. wina vana û bernameyê aşma temmuze mojnena mi û vana “Ez bi çend reyî yo nê fîlmî vînena, ez wazena ma şorê nê fîlmî. Ti zî biewnî eke bala to zî bianco.” Ez wexto ke afîşê fîlmî ra ewnîyena “Yorgos Lanthimos: Merhamet Hikayeleri”, ez zaf keyfweş bena û vana, “Belê, ma şorê. No fîlmê eyo peyên o çi lez ameyo tîya!”
***
Ma reyêka bîne zî şinê sinemaya Kadikoy, “Na reye axir mi salone 1 de ca dî!” vana R.
Na reye ma şonê “Perfect Days” yê Wim Wendersî.
Ma wexto ke fîlmî ra vejîyenê ez xo bi xo vana, “Gelo mumkun o ke merdim bi cuyêka zaf sade qayîl bibo? Yew cuya ke bi karêkê zaf ‘werdî’yî, bi muzîk û kitabanê goreyê zewqê xo herikîyena, qayîl bibo. Kam se vano wa vajoyiî ser o nêfikirîyo û bi ê rojanê xo yê ke beno ke tekrarê yewbînan ê qayîl bibo. Heman restorantan de werd boro, serê sibayî heman çîyan boro, heman însanan bivîno labelê her roj seke rojêka newa û cîya ya xo bihesîyo. No dewrê ma yo ke seke her roj ganî ma çimanê xo akerê yew dinyaya bîne; yew dewro ke hezar alternatîfan xo de hewêneno; yew dinyaya ke ma cuya xo hertim ê bînan reyde muqayese kenê û goreyê nê muqayesekerdişî ma mana danê cuya xo; mîyanê sîya nê heme fikran de merdim senîn eşkeno bireso aramîyêka wina? Merdim senî eşkeno bi a dinyaya ke bi xo afirnayo qayîl bibo? Beno ke keşîşîya dewrê ma zî resayîşê nê merhaleyî yo ke nê fîlmî de bi şekilêkê zaf sade, hêdî û nermî ameyo mojnayene. A roj ez ewnîyaya no fîlm MUBIyî ser o esto, kurmêk ame mi ro ke ez akera reyna fîlmî temaşe bika labelê mi o hêz xo de nêdî. Seke ganî mi fîlmêkê hende taybetî, wextêko zaf taybet û aramî de temaşe bikerdêne. Ma hela vînê!
BONUSJ Ez ewro ewnîyaya fîlmografîya rejîsorê fîlmî Wim Wendersî ra ke gelo mi verê cû o qet temaşe kerdîbî yan ney? Fîlmografîya ey de tena belgefîlmê “The Salt of the Earth- Sola Herrî” mi temaşe kerdîbî.
Belê wexto ke ez newe şîbîya Mêrdîn, rojêk bajarê kehenî de, bi tesaduf ez şîbîya kafeya Sinek û no belgefîlm motêne ra. Belgefîlm derheqê cuya fotografkêşo brezîlyayij Sebastião Salgadoyî de bî. Zaf balkêş bî û o wext mi ser o tesîrêko gird viraştîbî. Çike hema ewro mi kitabê Salgado yo ke sey otobîyagrofîya ey bî kitêbxaneyê xo de dî.
Beno ke tesîrê nê belgefîlmî ra mi no kitab hêrînayo û wendo. Heta mi mîyanê dosyayanê xo yê sey taslakan (verkar) de nuşteyêko nêmcet dî: “Fotografkêşo Xemgin yê Dinyayêka Dejaye: Sebastião Salgado”. Labelê no nuşteyo di rîpelî, wina mîyanê a dosya de nêmcet mendo.
Ez agêrena Dîyarbekir. Rojêk hevalêk vano ke ewro fîlmêk esta, fîlmêkê rejîsorêkê kurdî, nameyî vano ez nas nêkena. Dima wexto ke fîlmê “Cîran” yê Mano Xelilî, dest pêkeno, ez hem rejîsorêkê seba mi neweyî nas kena; hem zî yew fîlm o ke mîyanê sinemaya kurdan de cayêko zaf başî dekeno, temaşe kena. “Cîran” do bibo klasîkan ra yew ê sinemaya kurdan.
Heme emrê mi bi kiriştişê kitaban vîyart. Hertim çenteyê mi de kitabêk esto. Belê ge-ge nê kitaban ra merdim rîpelêk zî nêwaneno û înan xo reyde kirişneno. Labelê ge-ge, “ewro wa mi rê bar nêbo”, merdim vano û kitabêk nêgêno xo het, îllehîm venganeyêk, zerrîfetisîyayîşêk virazîyeno û merdim bi poşmanîyêka girde, “çira nika kitabêk mi het de çinîyo!” vano. Labelê ge-ge zî seba seyahatêkê zaf qijî merdim çend kitabanê cîya-cîyayan xo reyde beno û firsend nêbeno ke merdim rîpelêk zî biwano. Hamnanê serra 2024î de, aşmêk, raywanîyêka mina Berlin-Krakow-Îstanbulî bî. Seba na raywanîye, “tena yew kitab” mi va, “Tena yew! Goreyê hemdê xo!” Mi romanê John Fowlesî (1926-2005) yo “The French Lieutenant’s Women” (1969) weçîna.
Zafê nuştoxê ke ez înan ra hes kena, zaf pesnê nê romanî dabî. Coka wextêko derg o ke ez wazena nê romanî biwana. Teyara de, metroyan de, rayeran de, serê sibayî hema ke embazê mi nêweriştê û ez pabeyê înan bîya, verê ke ez rakewa çend rîpelî, bi nê şekilîya mi roman hîrê bajaran de xo reyde çarna. Ez nika ajandaya xo ra ewnîyena mi, tarîxê (05.07.2024-17.08.2024) de no roman wendo. Raywanîyêka derge ya wendişê romanêk. Ez badê Îstanbulî ameya Dîyarbekir û dima şîya keye de, Mêrdîn, mi roman temam kerd. Beno ke xora pêro raywanîyê ma reyna resenê keyeyî û uca de temam benê. Belê romanê Fowlesî zî ameybî keye de temam bîbî. Seba ke Fowlesî ra mi tena no roman wend ewro derheqê nuştoxîya ey de zaf çîyo ke ez vaja çinîyo. Roman tayê hetan ra seba mi balkêş bî. Yanî o çîyo ke ez romanan de ci ra hes kena, nê romanî de zî bî; derûdormeyê serebûtanê qehremananê xo de bieşko bacgroundê dewr û komelê xo bimojno ra. Nê tewir romanan hertim bala mi anto û ez înan ra hes kena û serkewte vînena. Goreyê mi tesaduf nîyo ke nuştoxanê ke ez zaf zêde ci ra hes kena hertim eşkayê berhemanê xo de nê çîyî bi şekilêkê zaf serkewteyî bimojnê ra. Belê coka “Cinîya Mulazimê Fransizî” seba mi balkêş bî; û hem zî o uslûb o ke Fowles mîyanê îmkananê vatişê postmodernî de gêrayêne balkêş bî. Labelê seke mi va zafê nuştoxanê ke mi bawerîya xo bi zewqê înan yê edebîyî ardêne, qaso ke înan vatêne û berz kerdêne, nê romanî hende tesîrêk mi ser o nêverda. Û ez vana qey mi peynîya romanî ra zaf hes nêkerdîbî. Yanî yew cinîya ke hemverê heme normanê pergalê komelê xo de sere nêronana, peynîyêka wina klasîke û îtaatkar heq nêkerdîbî. Welhasil! Eke wext bibo ez wazena heme berhemanê John Fowlesî biwana.
Belê mi Îstanbul de zî biney “Cinîya Mulazimê Fransizî” wend. Labelê mîyanê kitabanê R. de kitabêkê hîkayeyanê Marquezî bala mi ant: “İyi Kalpli Erendira”.
Ez werteyê aşma tebaxe de agêrena keye, Mêrdîn. Aşma êlule de do dersî dest pêbikê. Ez vana qey o wext mi waşto ke ez nê pancês rojan, bi tayê wendişanê goreyê zerrîya xo biqedîna. Ez ajandaya xo ra ewnîyena, bado ke mi “Cinîya Tegmenê Fransizî” qedînayo mi “Tiffany de Arayî” ya Capoteyî wendo.
Beno ke Audrey Hepburna ke mi Îstanbul de yad kerdîbî nika zî mi dima ameybî keye û destê mi şîbî nê kitabî. Beno ke mi waşto verê ke ez ê fîlmê îkonîkî temaşa bika, ez romanî biwana. Mi xora no romano kilm rojêk de qedînayo û bi tahm mi o fîlmo îkonîk yê Hepburn temaşe kerdbî. Qayîlbîyayîşêk! Fîlm û romanî yewbînî temam kerdêne, yewî coşê çekuyan û tahkîye; ê bînî coşêko dîmenkî û performansêko serkewte dayêne ma.
Nê pancês rojanê peyênan yê aşma tebaxe de mi çend nuştoxê cinîyî wendê. Înan ra yew romanê nuştoxa fasije Leïla Slimani bî. Nuştoxe ma berdêne heta zifqêra beranê padayeyanê cuya cinîyan û heme odayê tarîyî, hîsê nimiteyî verê çimanê ma de rakerdêne.
Dima mi romanêk Kate Chopin (1850-1904) wendo ke ewro êdî mîyanê klasîkanê edebîyatê cinîyan de yo. Seke ma şonê destpêkê ê rayerê dergî yo ke hema ra zî berdewam o.
Tayê fîlmî, xebatî, romanî yan zî nuştoxî estê ke merdim wexto ke înan nas keno “Xweda, çira mi verê cû, hîna rew a/o nas nêkerd!” vano xo bi xo. Belê kifşkerdişê Anna Kavan kifşkerdişêko wina bî. Mi verê cû romanê aye “Buz” wend. Aye metnê xo de rastî û xeyal; hewn û hişyarî dekerdênê têmîyan û tahkîyeyê aye bîyêne îhtîşamêko dîmenkî. Kapaxo peyên yê romanî de, şiroveyêk de seba Kavan “Waya Kafkayî” vato. Labelê hêz, uslûb û terzê aye hende şexsî yo ke îhtîyacîya Anna Kavan bi “wayakesîbîyayîşî” çinîya. Mîyanê dinyaya edebîyatî de aye tena sey Anna Kavan xora eşkena cayê xo zixm bika û pay ra bimana.