PINAR YILDIZ
Yew roja yewşemeyî ya, destpêkê aşma adare yo. Heyf ke binê xeberanê yew şerî yo ke wextêko dergo ke behsê ci bîyêne de. Qenalanê cîya-cîyan ra ez xeberanê şerî goşdarena û keyeyî pak kena. Sehpa ser o çend kitabê ke ez do nê rojan de biwana rêzkerde yê. Înan ra cîldo peyên yê “Keyeyê Thibaultîyan”ê Roger Martin du Gardî bala mi anceno. Nêmcetmendişêk… Par, êdî ver bi peynîya serre, mi dest bi nê trîlojîyî kerdîbî. Dima zaf çî dekewtîbî mabên û cîldo hîrêyin nika sehpa ser o seke o zî zano seba xatirê ê heyecanê parî, tena seba ke trîlojî nêmcet nêmano do bêro wendiş. Rasta zî mi bi heyacanêkê zaf girdî dest bi nê trîlojîyî kerdîbî û cîldo verên seke mi reyêk de qedênabî labelê tayê xebatî dekewtîbî werte û cîldo dîyin giran şîbî û sey roman tahmê cîldê verênî nêdabî. Çike zafê cayan de romanêk ra vêşî sebebanê destpêkerdişê ê herbê xidarî yê ke heyf ke heme dinya ser ra sey loxêk vîyartîbî, ser o ameyo vindertene. Çi trajedîk o ke seserrêk dima ma seba ke ê dewrî fehm bikê ma wanenê labelê heyf ke seke tarîx wazeno tekerur biko. Ez wina fikirîyena ke peynîya seserran û destpêkerdişê seserrêka newa hertim tengijînan mîyan de vîyareno. Coka fehmkerdişê peynîya seserra vîstine û destpêkerdişê seserra vîst û yewine zafê hetan ra bala mi anceno. Ma sey nesil û emir ê ke serranê peyênan yê seserra vîstine de maya xo ra bîyê, emrê ma mabênê fehmkerdişê a seserra kehene û fehmkerdişê seserra newa de şino û yeno. Hetêk ra heme ê meseleyê seserra kehene çi baş çi xirab, çi averşîyayîşî, çi felaketî, sey romanêk, fîlmêk, sey tarîxê nêzdî seba ma ê çîyî bî ke merdim biwano, temaşe biko, fehm biko û beno ke analîz biko. Labelê hetêk ra zî seserra vîst û yewina ke ma tede ciwîyenê, hetêk ra ma kerdoxê ci yê fehmkerdiş û adapteyê ci bîyayîş. Labelê nayîk o ge-ge her çî dekeweno têmîyan. Rêç û sîya seserra verêne yenê orteyê emrê ma de, na seserre de, bi heman şekilîya xo ronanê. Coka wexto ke sey romanêkê tarîxî yê dewrê xo ma romanêk wanenê heman wextî de ma ekranan ser o şerêk temaşe kenê. Welhasil!
Belê ez hema ra zî wazena fîlmanê endaman yê xelata Oscarî temaşe bika. Vizêrî ez ewnîyaya fîlmê Sinners (Gunekarî) ameybî Dîyarbekir. Vizêrî mi nêwaşt ez vejîya teber, tena mi “Frankeisten” wend. Labelê ewro badê ke roman qedîya seke êdî ez eşkayêne ver bi yew dinyaya newa şora. Ez şîya seansê saete 19.30î. No fîlm 16 kategorîyan de endamê Xelata Oscarî bî. Tena bi nê zanayîşî ez şîya û mi fîlm temaşe kerd. Derheqê babete, tewir û temaya fîlmî de fikrêkê mi çinîbî. Perdeyê verênî yê fîlmî reyna seba fehmkerdiş û vîrardişê destpêkê seserra vîstine nimûneyêko baş bî. Yanî serra 1930î de rewşe û cuya însananê “sîyayan” ra leteyêk. Nê hetî ra, fîlm eşkayêne ewro sey fîlmêkê tarîxî biameyêne vînayene. Sînema de nê meseleyî ser o zafê fîlmê tesîrdarî ameyê antene û mi va qey do no fîlm zî nê hetî ra fîlmêko bîn bibo. Labelê nê fîlmî de no mesele bi perspektîfêkê cîyayî ameyo mojnayene. Çike perdeyê dîyin yê fîlmî bi temamî sey fîlmêkê ters û wampîran bî. Beno ke fîlm bi saya nê tewirî mesajanê xo dano. Yanî eke cayêk de şima sey “ê bînan” muamele bivînê û sey “normal” nêbêrê qebûlkerdene o wext sey çareyêkê peyênî, şima eşkenê dinyayêka hîna fantastîke de biciwîyê. Çike madem şima se bikê zî o nasnameyê “ê bînî” mîyanê norm û huquqê komelî de şima rê rayîrêk nêverdano o wext “wampîrî” normal ê yan zî ê zî eşkenê bibê “ê bînê” şima. No ewnîyayîş û perspektîfo cîya beno ke fîlmî berz keno. Labelê ez seba xo vaja, perdeyo dîyin herçiqas bi heyecan biherikîyo zî sey fîlmêkê ters û wampîran ra vêşî çîyêk nêdano merdimî. Bîlhesa goreyê mi tesîrdarbîyayîşê fîlmî fîneno û ey fîneno kategorîyê fîlmanê ters û wampîranê rêzan ra. Belê mekan, hîkayeya destpêkî, qayîdeyê komelê ê wextî, muzîkê bluesî baş bî. Labelê qismê êrîşê wampîran goreyê mi vasat bî. Eke şima nê tewir fîlman ra hes kenê û wazenê sey efekt û îmkananê teknolojîkan şuxulnayîşî biewnîyê ci ra beno ke seba şima balkêş bibo. Labelê goreyê mi nê pêro efektanê fantastîkan zirar dayo mûnite û hîkayeya fîlmî. Sey fikir, yanî têkilîya wampîr, o bîn bîyayîş û sewbîna çareyêk nêvînayîşî ra mi hes kerd labelê beno ke bi şekilêkê bînî hîkaye merkezî de bimendêne o wext beno ke yew çîyo bîn bivejîyayêne werte. Labelê helbet rexneyê hunerî de ez zî zana ke merdim ancax eşkeno berhemê temamkerdeyî ser o fikrê xo vajo. Bi “eke” “werrekna”yî nêbeno û seba ê berheman zî bêrêzîyêk a. O wext, ez vaja ke bi nê şekilê xo ez bi fîlmî qayîl nêbîya. Ez heq dana tayê rexneyanê ke mi Înternetî ser o dîbî ke vatêne no fîlm zaf zêde ameyo mubalaxakerdene. Û eke şima şorê sînema de nê fîlmî temaşe bikê heta peynî beno ke peynîya peynî salone ra mevejîyêne. Çike sey qedîyayîşê fîlmî; muzîkî reyde, derheqê ekîba fîlmî de nuşteyî vejîyayê û zafê kesî salone ra vejîyayê labelê ma dî ke fîlm hema nêqedîyayo û yew sehneyo peyên est o.
***
Fîlm qedîya ez ameya keye, saete derûdormeyê desî bî. Seke mi waştêne ez hema çîyêkê bînî zî temaşe bika. Êdî fîlmê ke tena hîkayeya însanan ra behs kenê, estbîyayîş û tengijînanê înan mojnenê ra, nêmendê qay? No dewrê ma yê hişê viraşteyî seke êdî hunerî de zî mînîmalîzmêk nêverdayo. Ez fikirîyaya xo bi xo. Seke mi va ma o neslo ke peynîya serranê peyênan yê seserra vîstine de maya xo ra bîyê hunerî de hema ra zî fikrêk, hîsêk, tengijînêk dima yê. Çike ma zî esasê xo de sînema, rejîsoranê sey Bergman, Tarkovski, Kieslowski, Pasolini ûsn. ra musayê. Beno ke coka ma hema ra zî fîlmanê wina alternatîfan dima yê. Dima mi akerd fîlmê “Train Dreams” (Hewnê Trênan) o ke Netflixî ser o bî, temaşe kerd. No fîlm zî endaman ra yew bî.
Verê ke ez dest bi temaşekerdişî bika derheqê fîlmî de mi qet cigêrayîşêk nêkerd. Labelê tena mi çend şiroveyan de dîbî ke zafê kesan no fîlm, fîlmanê endamanê bînan reyde dayêne têver û vatêne ke ê fîlmî bîlasebeb hende yenê mubalaxakerdene, halbukî “Hewnê Trênan” qasê înan nêbêro mubalaxakerdene zî zaf zêde tesîrdar o. Mi hema nêmeyê a şewe de fîlm akerd û temaşe kerd. Xora fîlm zî sey nêmeyê şewe bêveng bî; qelebalixêko bêmana nêbî. Fîlm hêdî-hêdî herikîya labelê hêdî-hêdî ruhê merdimî, zerrîya merdimî ser o tesîrêko zaf gird verada. Bêvengîyêka vengêkê berzî û tesîrdarî bi. Sadetîyêka biîhtîşame bî. Dîyayîşkîyêko tebîî bî. Tengijîn û dejêko bixurur bî. Hîkayeyêka bihêze bî. Xora sey teknîk zî sey hîkayeyêka bi dîmen yan zî vîdeoyî bî. Sey yew romanî yo ke hetê kesê hîrêyinî ra yeno vatêne. Vengêkê hîrêyinî ma rê behsê cuye û serebûtanê sadeyanê Robertî kerdêne. Esasê xo de mûniteyê fîlmî zaf sade biaso zî bingeyê ci de temayêka zaf girde est a. O mesele yo ke zaf reyan hişê mi zî meşgul keno: peynîya seserrêk û dest pêkerdişê seserrêka newa. Yan zî bi vatişêkê bînî tengijînê bedilîyayîşê dinya, werte ra wedartişê dinyaya kehene û awanbîyayîşê dinyayêka newa. Hemverê nê heme çîyan de zî însan! Bi halê xo yê tewr sadeyî însan! Fîlmî de na babete bi argumananê girdan, yan zî karakter û hedîseyanê “girdan” reyde ney cayêkê hîna însanî û sadeyî ser ra ameya mojnayene. Yanî beno ke sey nimûneyê dewrê xo cuya Robert Grainierî ya sade û trajedîke ser ra. Labelê bingeyê ci de o metaforo gird bî. Fîlm bi nê cumleyan dest pêkeno ke nê fikrî zaf zelal mojneno ra: “Zemanêk derbendê (neqebê) ke vejîyayêne dinyaya kehene estbî. Pîyarêyê ecêbî, rayîrê nimiteyî. Wexto ke merdim qirneyêk (koşeyêk) ra vîyartêne, xafila merdim rastê ê sirrê girdî yê ke bingeyê her çîyî bî, ameyêne. A dinyaya kehene êdî çinîba zî sey parşomenî bêra qatkerdene û cayêk de bêra wedartene zî hema ra zî zimîya ci yena hîskerdene.”
Herçiqas hetê dewir û babete ra yewbînan ra zaf cîya bibê zî nê fîlmî, fîlmê “Cinîyê Seserra Vîstine” (2016) ard vîrê mi.
Mûnite û babeta her dî fîlman yewbînan ra zaf cîya ya. Û sey wext zî “Hewnê Trênan” serra 1968î de bi mergê Robertî qedîyeno. Fîlmê “Cinîyê Seserra Vîstine” serranê 1970î de vîyareno. Nê fîlmî de ma hemverê dinyaya newa de şaşmendişê karakteranê cinîyanê ke azanê cîya-cîyayan ra yê, vînenê. Seke a dinyaya newa ya ke Robertî nêdîbî û nêdekewtîbî zereyê ci cinîyêk, hema-hema neslê ey ra- mîyanê ci de ciwîyayêne û bi ecêbmendişêkê girdî temaşeyê derûdormeyê xo kerdêne. Beno ke coka tesaduf nîyo ke her dî fîlman de zî peynîye de nê karakterê ke na dinyaya newa fehm nêkenê, wenişenê teyarayêk. Seke her dî karakteri zî a dinyaya newa ya ke wexto ke mîyanê ci de yê fehm nêkenê, eke cor ra zereyê teyarayêk ra temaşayê ci bikê do efsûnan û sirranê ci fehm bikê û bieşkawê.
Eke ma reyna agêrê fîlmê “Hewnê Trênan”, muzîgê fîlmî zî zaf baş û weş bî ke Youtubeî ser o zî vila bîyê. No fîlm romanê (2011) Denis Johnsonî yo heman nameyî ra adepte bîyo. O rast mi no nuştox verê cû qet nêwendîbî û nas nêkerdêne. Wexto ke mi dest bi temaşekerdişê fîlmî zî kerd mi nêzanayêne ke romanêk ra adapte bîyo. Badê cû wexto ke mi ferq kerd ke romanî ra adapte bîyo û no roman zî açarîyayo tirkî na reye bi meraqêkê girdî mi dest bi nê romanê werdîyî, yan zî novella, kerd. Xora wexto ke mi fîlm qedînabî zî sey tahmê hîkayeyêka zaf başe bî. Xo bi xo belê mi va, “no hîkayekerdişê mucizevî yê edebîyatî yo.” Xora o çîyo ke vejîyabî meydan zî fîlmî ra vêşêrî perdeyî ser o sey yew şîîrêk, sey yew hîkayeyêka zerrîzîze herikîyabî û şîbî. Labelê heyf ke roman nêeşka qasê fîlmî efsûnêk virazo. Hîkayeyêka balkêş bî, uslûbêko baş bî ke hîkayeyêka hende werdî de; bi saya teknîkê apeyşîyayîş û ameyîşan mîyanê heştay rîpelan de, heştay serrê cuya Robert Grainerî dayêne labelê roman, o efsûnê fîlmî ra zaf dûrî bî.
Zaf enteresan! Bi çend rojî yo ez nê meseleyî ser o fikirîyena. Yanî na têkilîya edebîyat û sînema ser o. Verê cû zî mi derheqê nê meseleyî de çend çî nuştîbî. Labelê o wext hertim edebîyat serkewtêne û fîlmanê adapteyan qirtê mi qarfnayêne ke hertim sey xeyalşikîyayîşêkê zaf girdî bî. Beno ke tena îstîsnayê ci “Porteqala Otomatîke” (1971) ya Kubrickî bî. Belê reya verêne no şikîyayîş mi de bi saya nê fîlmî virazîya. Mi wexto ke no fîlm temaşe kerdîbî seba mi tecrubeyêko zaf ecêb bî helbet û ez vana qey ez werteyê serranê xo yê vîstinan de bîya. Beno ke emrê mine ê wextî ra girêdaye Kubrick seba mi o wext sey neciqîyayîşêk bî. Nê meraqî ra ez şîbîya o wext mi romanê (1962) Anthony Burgessî wendîbî û seba mi xeyalşikîyayîşêk bî. Seke romanêkê zaf ercanî ra, yew roman o ke sewîyeya ci ya edebîye zaf berz nêbî ra, Kubrickî melodram û rexneyêko komelkî yo zaf berz afirnabî. O wext ez wina fikirîyabîya. Coka esasê xo de wext bibo ez wazena reyna romanî biwana dima fîlmî temaşe bika. Seba ke ez bivîna badê serran fikrê mi bedilîyayo yan ney? Mi neheqîyêk bi nuştoxî kerdo yan ney? Yeno vîrê mi o wext mi Anna Karanina zî wendîbî û heme ê adapteyê ci yê sînema, o ke Keira Knightley bîbî Anna zî tede, ê adapteyî sey dîmenanê bêruhan çimanê mi ver de herikîyayêne, zerrîya mi fetisnayêne û bi zor mi ê fîlmî temam kerdîbî. Û helbet çimanê mi ver de edebîyat sînema ra qat be qat cor ra yew ca de bî ke tu fîlm zî nêeşkayêne ê ruhî ekranî ser o bimoijno ra.
Labelê emser, nê fîlmê endamê ke romanan ra adepte bîbî no fikrê mi serûbin kerdêne. Ez nêzana çira! Gelo seba ke mi verê cû fîlmî temaşe kerdîbî û bi referansê fîlman şîbîya resabîya ê kitaban coka? Beno ke! Çike derheqê roman û hîkayeyanê Denis Johnsonî de qet fikrêkê mi çinîbî û ez hema wina badê fîlmî şîya dekewta mîyanê a dinyaya eya “Hewnê Trênan” labelê xora hişê mi de yew “Hewnê Trênan” o ke mi girewtîbî binê tesîrê xo bî. Beno ke coka ez nêeşkaya bikewa zereyê atmosfer û dinyaya roman “Hewnê Trênan”. Do ecêb bibo labelê seke nuştoxî, teqlîdêkê fîlmî kerdîbî, seke metno heqîqî fîlm bî û roman simîlasyonêkê ci bî. Nê hîsîyatî de ez vana qey tesîrê ewnîyayîşê rejîsoran û senarîstan zî esto. Çike êdî ê metnêk ra adapteyan bikê zî hîkaye ser o kay kenê, ge-ge bedilnenê; tayê çîyan zêde kenê, tayê cayan ci ra vejenê; ge-ge goreyê ewnîyayîşê xo temayêk kenê merkezî. Bi nê şekilî fîlmo ke vejîyeno meydan zî bi vengêkê hîna xurtî eşkeno xoserîya xo îlan biko. Fîlmî de ma derheqê eşq û zewacê Robert Grainerî de detay û dîmenanê zaf zerrîzîzan vînenê; cinîya ey Gladyse karakterêka zaf balkêş a û merkezê fîlmî de ca gêna. Labelê romanî de derheqê rojanê zewacê Robertî de zaf zêde detayî çinîyê û Gladyse sey xeyaletêk ancax çend rîpelan de vîyarena. Reyna goreyê mi Robertê fîlmî û romanî zî seke yewbînan ra biney cîya yê. Robertê romanî seke karakterêko zaf xorîn nîyo labelê ê fîlmî karakterêko hîna xorîn o ke beno ke ameyo îdealîze kerdene. Û seba ke no îdealîzekerdişê ey nêxeripîyo rejîsorî tayê detayê werdî zî bedilnayê. Sey nimûne xeyal/xeyaletê çînijêk heta peynîya fîlmî giraneyê Robertî vera nêdano. Û fîlmî de tena seba ke Robert bîyo şahidê cirmêk no mesele, wijdanê ey nerehet keno. Labelê romanî de Robert zî embazanê xo reyde êrişê camêrdê çînijî keno. Reyna fokusê fîlmî de karê daran birnayîşî û ê karkerê ke daran birnenê ser o zaf zêde ameyo vindernayene ke goreyê mi no, fîlmî hîna bihêz keno. Çike ma bi saya nê karkeran cuyanê cîya-cîyayanê balkêşan vînenê. Cuya nê karkeranê mevsimaneyan zafê karkerê kurdanê mevsimaneyê ke înşaatan de, baxçeyanê findiqan de şuxulîyenê ard vîrê mi ke merdim derûdormeyê cuya Robertî de, keye ra dûrîmendişê înan, bihewes agêrayîşê keyeyî û reyna keye ra aqitîyayîşê vîneno û hîs keno.
***
Filmê peyên yê rejîsoro yunan Yorgos Lanthimosî “Bugonya” çar kategorîyan de endamê xelata Oscarî ya. No fîlm fîlmo çarin o ke Emma Stone û Lanthimos pîya xebitîyenê. No film, sey babete enteresan o. Teorîyê komployan bala zafê însanan ancenê û heta tayê kesî seraser, bêşik bawerîya xo bi nê teorîyan anê. Nê fîlmî de zî karakterêko winayinî xo rê dinyayêka wina afirnaya û dekeweno rastîya nê teorîyanê komployan dima. Nê rojanê ke heyf ke zafê teorîyanê komployanê dinya sey tewreyêk verê ma de rakerde yê de ma nêeşkenê tena sey çîyêkê fantastîkî nê meseleyan ra biewnîyê. Yanî ma zereyê dinyayêka, beno ke simûlasyonêk de ciwîyenê ke rastî û fantastîzîm dekewto têmîyan. Coka êdî kes nêeşkeno nê fikran sey “teorîyê komployanê dîwaneyan” bivîno, labelê hetêk ra zî ma nêeşkenê bivînê ke eşkîno rasta zî înan ra kamcînî rast bibê? Yan zî persêko girdo bîno ke no fîlm ano vîrê ma; rasta zî fezayinî estê yan zî çinîyê? Coka nê fîlmî de zî heta peynî, wexto ke fîlm qedîyeno zî ma fehm nêkenê ke a dinyaya ke Lanthimosî verê çimanê ma de rakerd, “teorîyê komployanê dîwane Teddy”î yê yan zî manupulatîfîya Michelle Fuller ê? Xora sînemaya Lanthimosî hertim mabênê sînoranê nê şik, guman û bêmanatîye de şina û yena. Labelê nê fîlmî de êdî seke rasta zî çîyêkê Emma Stone û Lanthimosî pîya nêmendo ke bidê temaşekerdoxanê xo. Coka cewabê, persê “Fîlmê Bugonya senîn bî?” zaf zehmet o. Çike belê hetê tayê fikran û ewnîyayîşî ra fîlm serkewte yo; performansê kaykerdoxan baş bî; hîkaye balkêş bî. Labelê zafane fîlm giran aver şî û heta tayê cayan de merdim fîlmî ra eciz beno. Ez nêzana eke ma “Lobster”ê Lanthimosî nêzanayêne; eke “Poor Things”î de ma ekrananê sînema ser o xo newe ra afirnayîşê Emma Stone û a dinyaya fantastîke û serkewteya Lanthimosî nêzanayêne; eke ma fîlmê “Kinds of Kindness” de Emma Stone û Jesse Plemons zereyê dinyayêka Lanthimosî de nêdîyêne beno ke ewro “Bugonya” seba ma hîna ecêb û hêvîdar bibîyêne. Labelê badê hende karanê Lanthimosî “Bugonya” ma rê êdî çîyêko newe nêvano û dinyayêka newa nêmojnena ma. Seke Lanthimos zereyê dinyayanê xo de êdî bî sey her kesî. Yanî o çîyo ke ey mîyanê tarîxê sînema de, sey rejîsorêkê xoserî cîya kerdêne berd zereyê ê heman dinyayanê ke o afirneno de kerd rêze ra. Û seba kaykerdoxîya Emma Stone zî badê “Poor Things”î seke Stone bi hêzê ê fîlmî, heqê nê di fîlmanê peyênan ra ameya. Belê helbet nê di fîlman de zî zaf serkewta ya labelê o çîyo ke a “La La Land”î ra ard “Poor Things”î ganî bieşko aye “Poor Things”î ra bero biresno yew ca û merhaleyê bînî. Coka ez bawer kena ke herçiqas fîlmanê endamanê serkewteyan ra yew bibo zî do “Bugonya” zaf zêde bala akademî nêanco.
SEBA WENDIŞÊ NUŞTEYÊ YEWINÎ BITIKNE