Bahrî ÇABUK
Fikro felsefî, fikrêko ewrensel o. Heme kulturanê dinya de felsefe esto. Heme kultaran de manakerdiş û managêrayiş zî esto. Ahmet Cevizci yî termê ewrenselî: welçekê seba heme însanan, dinya û nîzamê dinya heme qaîdeyê raştî û derbasdarî[1] neql keno. Taybetê fikrê felsefe yo ewrensel hîrê xetan ser o ameyo awan kerdene, yeno awan kerdene do bêro awan kerdene. Yew xete de bi hetê tedayî û babetî ra fikrêko ewrensel o. Yew xeta bîne hetê caardişê mekanî ra fîkrêko ewrensel o. Yew xeta bîne zî caardişê rihê wextî de fikrêko ewrensel o. Felsefe nê hîrê xetan ser o awaniya xo bi taybetê ewrenselî ano ca.
Felsefe hetê tedayî û babetî ra xebatê ke ewrensel o. Çimkî tedayî û babetê felsefeyî heme însananê riyê dinya alaqedar keno. Riyê dinya de çi mewzûyê ke însanî alaqedarî kenê estê felsefe zî alaqedar keno. Çiyê ke felsefe alaqedar kenê heme însanan zî alaqedar keno. Demo entîk de heme dinaya û komalande mewzûya felsefe ya herî mihîme nê bî: Kosmos-Alem çi yo? Xoza çi ya? Însan çi yo? Ma ça ra ameyê û şonê kotî? Çi ra her çî vurîyenê? Awe çi ra herekyena? Adir çi yo? Çi ra şewe û roc têdima yenê? Daristan çi ra pelê xo rişnenê? Nê çi yê ke ma vinenê ça ra yenê? Kokê nê heme estîyan çi yo? Çi ra însan mireno? Yê mirenî şinê kotî?
Seka yeno vinayiş kê nê mewzûyê, heme însanan alaqedar keno. Demanê bînan dê zî nê mewzûyî û mewzûyê bînîzî daxilê felsefe ya biyê. Felsefe bitaybetê ewrenselî heme mewzûyanê dinya ser o, bi goreyê tedayî û babetan zanyarî ameya awan kerdene. Na awan kerdişê zanyarî ra heme însanan bi goreyê lazimiya xo girewto, gêno û do bigêro. Çimkî managêreyiş taybetê kê mihîm û qabîlîyetê kê xosere yê. Însan ganîyê ko managêrayox o.
Felsefe hetê caardişê mekanî ra zî fikrêko ewrensel o. Beno kê averşiyayişê felsefe yî yew coxrafya de bêro pêser. Pêro ameyişê na coxrafya bandora xo heme dinya ra vila keno. Çimkî felsefe xebatê ke însanî yo heme însan alaqedar keno. Bi goreyê mi fikro felsefî estbiyayişê merdimatî ra dest pê kerdo. Kan ca de însan est biyo se, şar kan ca de cuyayo ew ca de fikro felsefî zî virazya yo. Çimkî fikro felsefî, fikrê ko însanî yo. Însan ra ciya ganiyî nêfikiryene. Bi fikir yê zî, nêeşkenê fikranê xo sîstematîzê bikerê û biziwanê ko famkerdene vajêre.
Heme kulturan da mana û managêreyiş estîyê ke ewrensel a. Çimkî însan bi mana kerdiş, problemanê cuya ra xo xelesneno. Manakerdiş û managêrayiş bi ziwanê ko dezgeyî awan beno. Naye gore dest pê kê fikrê felsefî dest pê kerdişê merdimatiyo û no felsefe bi felsefeyo qedîm yeno name kerdene. Ma do nê felsefayê qedîmî ser o badê cû vindere. Çimkî felsefayo qedîm, felsefayê şarî yo eslî yo. Felsefayo sîstematîk felsefayê qedîmî ser o ameyo awan kerdene. Na awanî mîrazê xo, xîç û xercê xo çîn ra, hînd ra, îran ra, mezopotamya ra, misir ra, anatolîya ra, grek ra, aztek ra, maya ra girewto. No mîraz, xîçûxerç bixebatanê heme însan, heme kulturan ameyo viraştene. Nay ra fikro felsefî fikrêko ewrenselo.
Bellê dinya de tarîxa kulturê fikrê felsefî, tarîxa kulturê merdimatî yo zî. Yanî dest pê kê wargeh û tarîxa kulturê fikrê felsefayî bello niyo. Heme tarîxa kulturê merdimatî û heme riyê dinya dest pê kê wargehê kulturê fikrê felsefî yo. No tesbît seba kokê kulturê fikrê felsefî derbasdar o. La seba fikrê felsefayo sîstematîk derbasdar niyo. Çimkî wargeh û tarîxa felsefayê sîstematîkî tesbît kerde yo. Felsefeyo sîstematîk demo entîk de û yunanîstano kewnar de dest pê kerdo û na zî raştiyê ke zelal a. Raşti yêke bîn zî felsefe yo sîstematîk malê heme merdimati yo û heme dinya ra na coxrafya ra vila biyo.
Felsefe hetê caardişê rihê wextî ra zî fikrêko ewrensel o. Felsefe bi goreyê rihêwextî hereket nêkono. Felsefe problemanê wextî, wextî ra verî nîşan dano û rihêwextî yo derbasdarî awan keno. Problemê her wextî ciya-ciya yê. Merkezîya probleman da pers û persgiranîyê dinya, însan û komelî ca gênê. Felsefe taybetê xoyo ewrenselî dano xebetnayeyne û problemanê wextî lez ra formalîze keno. Ma do bi xabetê felsefe fikrê ko kûmûlatîf o ser o dewam bikere…
[1] Ahmet Cevizci, Felsefe Sözlüğü, Ekin Yayınları, Ankara, 1996, rp.197.