Felsefayê Zanayîşî/Epîstemolojî -2

Bahrî ÇABUK

Eke felsefe de mewzû yê ke ser o pêkerdiş û fikrê ko hempar çinê bo, nê mewzûyî bi problem yenê name kerdene. Problemê epîtemolojî yo yewin estîya zanayîşî ser o yo; gelo zanayîşî ko qetî esto ya çinyo? Nê problemî ser o pêkerdiş û fikrêko hempar çinyo. Wexto ke probleman ser o pêkerdiş û fikrêko hempar çinyê bo, her kes goreyê xo yew rayî/ rêbaz/quram/teorî awan keno. Mewzûya epîstemolojî de zaf rayî/ rêbaz/quram/teorî yî estê. Epîstemolojî de di quramê/teorîyê bingehînî û pêroyînî estê.

Nê quramê/teorîyê epîstemolojî yê bingehîn û pêroyînî ra yew şikdarî/septîsizm o.[1] Bi goreyê feylozofanê/ terefdaranê nê quramî zanayîşê ko çin yo. Çimkî her çî vurîyeno û eke her çi vurîyeno se, zanayîşî zî vurîbar o, vurîbarî ra zanayîşê ko qetî nê virazyeno. Quramo şikdarî hina ameyo formalîze kerdene; Çi yê ko qetî çin yo û her çî vurîbar o. Eke çi yê est bo zî, no estî nîno zanayîş. Eke bêro zanayîş zî nîno famkerdiş. Eke bêro famkerdiş zî nîno naqilkerdiş. Eke bêro naqilkerdiş zî, nîno manakerdiş. Eke mana çinê bo, zanayîş zî çin yo. Şax û gilê nê quramî zî estî. Nîhîlîzm nê şaxan ra yewo û demo entîk ra hetanî demo rojene zî felsefayê zanayîşî ser o tesîrdarî kerd o. Bi goreyê nê quramî zanayîşê ko qetî çin yo se, çime yê zanayîşî zî çin yo.

Nê quramê/teorîyê epîstemolojî yê bingehîn û pêroyîn ra yo diyin nasdari/dogmatîzm o.[2] Bi goreyê feylozofanê/ terefdaranê nê quramî zanayîş esto û zanayîşê ke qetî esto. Zanayîşo qetî ya a poîrî (verê ra) ya zî a posteriori (badê ra) yo.[3] Çimkî heme estêyî wayîrê senînî û çendînîyê ke û têkilîya nê senînî û çendînîyan ra zanayîşo qetî virazyeno. Belê zanayîş esto û estîyê ke qetî yo se; çimeyê nê zanayîşî qetî çi yo? Problemê felsefayê zanayîşo diyin çimeyê zanayîşî yo[4]; eke zanayîş estîyê ko qetî yo; gelo çimeyê zanayîşê qetî çiyo û zanayîş nê çimeyan ra senî virazyeno? No quram/teorîya dogmatîzmî de şeş şaxê/gilê bingehînî estê. Nê şaxî miyanê xo de zî ciya-ciya gilan ra abiryêne.

Na mewzû de qestê ma zanayîşo rafîne, felsefî, zanistî, perwerdeyî, aqademîk ni yo. Qestê ma têkilîya obje û suje yo. Mîsal; wexto ke yew tut dadîya xo ra weledîyeno bermeno û seba werî çiçikê dadî geyreno. Micadeleya geyrayişê zanayîşîê werî a poiri (verê ra) yo ya a posteriori (badê cû ) ra yo?

Nê şaxan ra yew şaxa aqilmendî yo/ rasyonalîstî yo. Bi goreyê feylozofanê/ terefdaranê na şaxa çimeyê zanayîşê qetî aqil o. Aqil çimeyê zanayîşê ke qetî yo. Çimkî heme zanayîşî aqil ra a priori (verê ra) ya tesîrdarê û aqil heme zanayîşan xo de temerneno. No temernayîş wextê verê bîyayîşî ra yeno û wexto ke bîyayîş beno, mezgê wayirê aqilî beno wayirê zanayîşî xo zî. Estîyê ke wayirê aqilî bo eynî wext wayirê zanayîşê xo ya zî. Platon, Îbnî Sîna, Descartes, Spînoza, Leîbnîz ûêb. feylozofê na şaxe yenê qebulkerdene.[5] Mîsal; wexto ke yew tut dadîya xo ra weledîyeno bermeno û seba werî çiçikê dadî geyreno. Bi goreyê nê quramî micadeleya geyrayişê werî a poiri (verê ra) ya. Mezgê tutî de zanayîşê bermî û werî a poiri (verê ra) esto.

Şaxa diyine; şaxa tecrubedarî/empîrîzmî yo. Bi goreyê feylozofanê/ terefdaranê nê quramî çimeyê zanayîşî ceribnayiş/tecrube kerdiş o. Çimkî heme zanayîşî a posteriori (badê cû ra) ra yenê û çimeyê heme zanayîşan tecrubekerdiş o. Wexto ke bîyayîş beno, mezgê wayirê nê bîyayîşî vengûvarit o. Na vengûvarite bi yew metoforî yena name kerdene: Tabula Rasa. No metafor hetê feylozofo namdar John Locke ra ameya şuxulnayene.[6] Epîkurros, J.Locke, D.Hume, Condîllac, A.Comt ûêb. feylozofê na şaxe yenê qebulkerdene.[7] Mîsal; wexto ke yew tut dadîya xo ra weledîyeno bermeno û seba werî çiçikê dadî geyreno. Bi goreyê nê quramî micadeleya geyrayişê werî a posteriori (badê cû ra) ya. Mezgê tutî de zanayîşê bermî û werî a posteriori (badê ra) badê weledîyayîşî ra virazya yo. Mezgê tutî seke tabula rasa rîpelê ke sipî yo ke nênuşte yo. Cuya, bi tecrubedarîya xo nê rîpelo nênuşte yî keno rîpelê kê nuşteyî.

Şaxa hîreyinê rexnedarî/krîtîsîzm o. Bi goreyê feylozofanê/ terefdaranê na şaxe çimeyê heme zanayişan ser o rexnedarî/krîtîsîzm tesîrdar o. Çimkî rexne çimeyê heme zanayîşan o. Bi goreyê nê quramî, zanayîş hem a priori (verê ra) û hem a posteriori (badê ra) yo. Na şaxe kêmasî û rexneyê şaxa tecrubedarî/empîrîzmî û şaxa aqilmendî/ rasyonalîstî ser o ameyo awan kerdene. I.Kant feylozofê na şaxe yeno qebulkerdene. I.Kantî ra dima J.G. Fichte, F.Schelling û G.W.F. Hegel na şaxa ser o dewam kerdo. Mîsal; wexto ke yew tut dadîya xo ra weledîyeno bermeno û seba werî çiçikê dadî geyreno. Micadeleya geyrayişê werî hem a poiri (verê ra) hem zî a posteriori ya. Çimkî mezgê tutî de verî ra kokê zanayîşî a poiri çinê bo, zanayîşo a posteriori (badê cû ra) badê weledîyayîşî ra nê virazîye no.

Şaxa çarîne hîskerdarî/entûîsyonîzm o. Bi goreyê feylozofanê/ terefdaranê na şaxe çimeyê zanayîşî hîskerdarî/entûîsyonîzm o. Çimkî çimeyê heme zanayîşan hîskerdiş o û a priori (verê ra) yo. Hîskerdarî, panç hîssanê eslî ra çiya yena û taybet kerdene na hîse heme însanan de çin yo.[8] No quram de tena însananê taybetî benê wayirê çimeyê zanayîşanê qetî. İmam Gazali, Muhyîddîn-î Arabî, Henri Bergson feylozofê na şaxa yenê qebul kerdene. Bi goreyê nê quramî zanayîş kare her kesî nî yo. Kokê zanayîş a priori yo û seke qabîlîyetê ko taybet o. La heme kesî wayirê nê qabîlîyetî ni yê ye. Wayirênê qabîlîyetî ameyê weçînayeyene. Mîsal, her kes nêbeno şaîr, neê beno zanist, nê beno feylozof, nê beno nuştox û nê beno hunermend….

Şaxa pancine pozîtîfîzm û felsefayo analîtîk o. Pozîtîfîzm miyanê xo de beno di beşî. Bi nameyê analîtîk felsefe yew beşe ameya awan kerdene. La tesîrê pozîtîvîzmî ra nêxelesya ya. Bi goreyê feylozofanê/ terefdaranê na şaxe çimeyê zanayîşî estîyê pozîtîf ê. Çimkî çimeyê heme zanayîşan pozîtîfîzm o. Pozîtîfîzm, çimeyê zanayîşî panç hîssanê eslî qebul keno.[9] No quram de, eke çi yê bi panç hîssan yenê zanayene, encax zanayîşî qetî û raştî anê meydan û zanayîşo qetî a posteriori (badê cû ra) yo. A.Comte, E.Mach, B.Russell, G.Ryle, L.Wittgenstein feylozofê na şaxa yenê qebul kerdene. Bi goreyê nê quramî kokê heme zanayîşan a posteriori (badê cû) ra yo.

Înşela ma zaf derg nê kerd o! Ma do na mewzû ser o ceribnayişê nuştanê xo dewam bikerim.

[1] Ahmet Arslan, Felsefeye Giriş, BB101,Ankara, 2017, r.40.

[2] Ahmet Arslan, Felsefeye Giriş, BB101,Ankara, 2017, r.40.

[3] Ahmet Cevizci, Felsefe Sözlüğü, Ekin yayınları, Ankara, 1996, r.45.

[4] Ahmet Arslan, Felsefeye Giriş, BB101,Ankara, 2017, r.41.

[5] Ahmet Arslan, Felsefeye Giriş, BB101,Ankara, 2017, r.42.

[6] Ahmet Arslan, Felsefeye Giriş, BB101,Ankara, 2017, r.55.

[7] Ahmet Arslan, Felsefeye Giriş, BB101,Ankara, 2017, r.42.

[8]Aldous Huxley, Kadim Felsefe, İthaki Yayınları, İstanbul, 2012, r.66.

[9] Ahmet Cevizci, Felsefe Sözlüğü, Ekin yayınları, Ankara, 1996, r.429.