Bahrî Çabuk
Ez wextêko derg ra dima ra şîyo Pasûr. Ez na donimewextêko derg Pasûr de menda. Dordor ez şîyêne Pasûr, la mendişê mi rojêk, di yan hirê-çar rojî biyêne. Badê hîris ûçar serre ra dima, ez bi ewnîyayîşêko newe şîyo warê tutî û xortanîya xo. Badê di rojan ra tepîya mi waştê kê, qezara rabiewnî, hêdî-hêdî, tena kuçeyan û derûverê Pasûrî rabigeyraya. Mi waştişê xo hem bi şewe, hem bi roj arde ca. Mi kuçe, tax û derdorê Pasûrî de bişewe û biroj bitenayîgêrayîşê ke weş kerd. Ez şîyo cayêko wextanê verênan de,ma tutanê Pasûrî, çewres serre verê ra kay kerd bi. Ez şîyocayêko ma gêyra bî. Ez şîyo cayêko ma galagale kerd bî. Eş şîyo Zergûz. Awa Zergûzî çinê biyê bi. Ez şîyo Siyabele/kevîrbele. Derdorê Siyabele kêyê betonî ameyê viraştene. Ez şîyo Hêneye Çerko/Kanîya Çerko. Awa Hêneyê Çerko ziwa bî. Ez şîyo Siya Nuşteyî/Kevirê Nivîsî. Siya Nuşteyî ameybî şikitene. Ez şîyo Gamêlê Heran/Keran. Gamêla Heran biyê bi qebrîstanêko pîl. Gamêla HeranPasûr de dest pê kerdişê kaya fitbolî arde vîrê mi. Nê vîrameyîşî ez berda çewres serre verê. Çewres serre verê raGamêla Heran sitadyomê heme tutanê Pasûrî bi. Nika qebrîstanêko pîlo. Na mintiqa cayê kayan, seyrangeh, gêrayîş, roniştişê ke weşî bî. Nîzdîya çewres serre de merkezê Pasûrî hetê fîzîkî ra zaf vurîya bi. Her çi vurîya yo. La nameyê nê mintiqayan ra, nişkara Gamêla Heran mezgê mi cayêko taybet viraşt. Mi no nameyo taybetî ser o, miyanê şarî ra cigêrayîşêko kilmik kerd. Mi çend kesan ra persa.Cigêrayişê mewzûya Gamêla Heran ra, qezaya Pasûrî ser o zî biya wayirê tay malûmatan. Ez do cigêrayîşê xo binuşnê.La ez wazeno verê ra ê malûmatê ke hetê şarî û cigêrayoxanra Pasûrî ser o ameyê vatene paykera.
Pasûr vakurê rojhilatê parêzgehê Amedî de ca girewto û yew mintiqaya ya koyî yo. Koyî, çemî, daristan û şertê awhewayî şertê cuya şarî û şertê aborîya mintiqa şekil girewto. Merkezê qeza Amedî ra nizdîya 127 km dûr o. Çêwlîk,Darahênê, Muş, Sason, Êlih, Hezro, Licê û Farqîn ra sînordaro. No cagirewtiş şertê bazirganişî û tarîxî de qimetêko pîl dayo. Pasûr yew mintiqaya kehen ê Amedî yo. Mintiqa, bi warê xo yê stratejîk, koyî û awê xo ra, serdemanê kevneşopî ra nata de cayê zaf medenîyetan biyo. Wextêko merdim mintiqaya Pasûrî ser o cigêrayîş keno, beno eşkere ke na herêm tena cayê yew niştecihî nêbiyo; beno yew merkezê siyasî, eskerî, bazirganişî û kulturî yo zî.Çendin dewlet û medenîyetî ke ser Mezopotamyaya vakurî de hukumdar bîyî, Pasûr zî bin destê ênan ra derbas biyo û her serdem tesîrê xo ser herêm de viraşto.
Nameyê Pasûrî ser o yewîtîyêke çinyo. Cîya-cîya rîvayetî estê. Nê rîvayetan ra yew: Namê 'Pasûrî' verê ra yeno. Gore rivayetan vateya 'Pa' manaya ser ra, sûr zî manaya 'Qela' ra yeno. No sebeb ra Pasûr bi manaya 'Başkale' yan 'Qela Serî' şirove beno. Dema Cumhuriyetî de name fermî ya herêmî 'Kulp' biyo. Rivayetê herêmî qeyd kena ke namê Kulp zî derebeyekî bi namê Qulpo ra ameyo. Vateyê şarî û xebatêkebi hetê cigêrayoxan ra bi goreyê zanistî ameyêkerde yewbînî gênê.
Çimeyêko bîn zî nuşteyê Yusuf Kenan Haspolatî de ca girewto. Bi goreyê neqlkerdişê Yusuf Kenan Haspolatî nameyê qezayo verên Pasûr o. Pasûr, mana de qela ke dorê aye de hendek esto. Heman wext de, taye kesî vanê ke Pasûr mana Başkela de yo. Ziwanê herêmî de zî “Peya Sor” yanî “verardo Sur” manaya xo de gêno. Zanîyeno ke no name zî Koyê Andokî yê ke hemen hetê êy de yo û verarde êy sur ê êy ra girewto. Goreyê rivayetê bînî, nameyê Pasûrî zi îfadeyê “Baya Sar” yanî “Vayê Serd” zî ameyo. Îddeaya ke nameyê Pasûrî tarîxêko newe esto, zaf raşt nêaseno. Goreyê rivayetanê herêmî, vateyeno ke verênî de qelaya Kefrumî de derebeyêko bi nameyê Kulpo ronişto û herêm ser o hukm kerdo; nameyê Kulpî zî nameyê nê derebeyî ra ameyo. La na melumat zi çimeyanê kulturê fekî ra ameya girewtene.
Pasûrî ser o xebatê zanistî hêdî-hêdî zêdyenê. Cigêrayîşê arkeolojî nîşan danê ke ware îkametgahê merdimatî ra noherêm de hezar serran ra verê dest pê kerdo. Bi goreyê neqilkerdişê İrtan Yıldızî; Sumerî, Asurî, Medî û Persî herêmî ser hukumdar bîyî. Serdema Asurîyan de Pasûr rayagirîng ê bazirganişî biyo. Badê vindîbiyayîşê Asuriyan, Medan û dima Persan herêm îdare kerdo. Badê Persan, Pasûr bin destê Romayan û dima zî Bizansiyan de mendo. Qelayê Kefrûmî şertê parastinê eskerî de rola muhîm esto û zaf serdeman ra dima zî bi kar ameyo. Wextê awankerdişê komara cimhuriyetî ra pey nameyo fermî Kulp biyo. Herçiqas nameyo fermî vurîya bo zî, şarê herêmî heta ewro nameyê Pasûr bi kar ano.
Nê malûmatan ra dima, ez wazeno bêra mewzûya Gamêle Heran ser. Çekuya gamêlî, ga û mêl biyayîş ra ameyo viraştene. Ga name, mêl kar o. Şar naxiro nêrî ra vano Ga, naxiro makî ra zî vano Manga. Ga seke yeno zanayîş ke heywano ke wextanê verênan de, pê bar ameyo barkerdene û cite ameyo kerdene. Wextanê verênan de Ga seba şaranê cityeran û koçeran heywanêko zaf muhîm biyo. Ga mîtolojî de zî cayêko taybet gêno. Ga nika seba goştwerî yenopawitene.
Mêl/mexel, cayêko heme heywanî ronişene yan zî cayêkoheywanî yenê hewênayene û bi gume, hewşo û gewe yeno namekekerdene. Gamêl yeno manayê cayêko gayî tede mêl/mexel benê. Gamêl cayo girewtene niyo, cayêko akerde, gevzikin, bêkerra û nîzdîya awe yo. Gamêl cayêko kêyan ra dûrî yo. Gamêlê verê kêyan ra vanê gewe, hewşe yan zî gume.
Gamêlê Heran zî cayêko herî tede mêl/mexel biyênî.Wextêko ma heme tutan û xortanê Pasûrî Gamêlê Heran da fitbol kaykerdêne, no wext mintiqa de herî çinê bi. Lamintiqaya seheya fitbolî bi nameyê Gamêlê Heran ameyêne namekerdene. Tutan û xortan vatêne maçê ma esto, ma şinê Gamêlê Heran de fitbol kaykenê. Tutan û xortan tax bi taxêtîmî viraştêne û maç kaykerdêne. O wext; Taxe lîçike, TaxeHênîyê Zêre, Taxe Bereqan, Taxe Kane, Taxe Dêlîte, TaxeQonitanê 57 est bî. Maçanê fitbolî de zêdeyîn Taxe Hênîyê Zêre serkewtêne. Çunku Taxe Hênîyê Zêre xurt bi, hem Gamêlê Heran nîzdîya na taxê bi, hem zî temaşekerdoxê ênan zafî biyêne.
Sitadyomê/seheya Gamêlê Heran herrî ra bi. Dordor kaykerdoxî bi toz û dumanê seha ameyêne sevaxkerdene.Tutan û xortan xêz û xete seha bi siyanê qicikan sînor kerd bî. Qelayê seha bi kerranê derg û berzan ameyêne nîşan dayene. Wextoke maçê muhîmî biyêne nê siyê qicikî bi kils/kirêc ameyêne boya kerdene. No wext kaykerdoxan xo sey fitbolbazan hîs kerdêne; çoş biyêne, kelcan û hemberî zêde biyêne. Hemberî dordor miyanê tîman de qirqirî û lejkerdiş viraştêne. La lej zaf nêzêdeyêne. Gamêla Heranwextê ke seba ma cayêko taybet bi. Sitadyomê Gamêlê Heran sey rihêko taybet wextêko derg dewam kerd. Çi wext Gamêlê Heran hetê tutan û xortan ra ameyê tereknayene ez nêzano. La ez hina bawer keno ke, ti wext û tî kesî manayê Gamêlê Heran miraq nêkerd bi. No namekerdene ça ra û çi ra ameyo vatene kesî miraq nêkerd bi. No name amey bi qebul kerdene. Namekerdene kulturê merdimatiye de cayêko taybet gêno. Çunku namekerdene nasnameyo. Mana kerdişê fikrêke, mekanêke, cayêke, warêke, şarêke, kesêke binameyê xo yeno naskerdene û qebulkerdene. Namekerdene,muhtewa û mana ramojneno.
Mi zî o wext qet manayê Gamêla Heran miraq nêkerd bi.Çewres serre ra dima nişkara nê miraqî xo eşkera kerd bi û bi goreyê vateyanê şarî no miraq resa ciwabê xo: Belê, gamêlê heran cayêko/mekanêko herî tede mêl/mexel biyêne.Bi goreyê vatoxan; wextanê verênan de Pasûr de herî zafî biyê. Çunku Pasûr yew mintiqayo koyî yo. Mintiqayo koyî de ancax bi qantiran yan zî bi heran karê barkerdişî yeno kerdene. Nay ra ser verê ra her kêye de yew her est biyo: Ha here ke mankere, ha hero ko heşêrî, ha yew her yan zî yew qantir est biyo.
Wextêko karê baran qedîyêne û herî ameyê veradayene, heme heranê qeza verê xo dayêne mintiqaya Gamêla Heran.Heme herê Pasûrî na mintiqa de çerênê, zergûz de awe xo şimitêne û qamêl de îstîrahatê xo kerdenê. Wextêko seba barêko giran yew her lazim biyêne, wayirê herî şiyêne mintiqaya Gamêla Heran. Wayirê heran zanêne ke, herê ênan şonê kamcin ca, do kamcin wextî seba îstîrahatî biyero gamêl. Wextêko yew her kêy ra remêne yan zî vîndî biyêne, wayirê herî şîyêne Gamêla Heran û herê xo na mintiqa dediyêne. Çewres serre ra ver Gamêla Heran war û mekanê heran bi, cayê kombîyayîş û zirayîşê heran bi. Gamêla Heran wextê ke zî sitadyomê tutan û xortanê Pasûrî bi, cayê maçê fitbolê bi. Nika zî kêyê deshezaran meyîtan bi, goristanêko pîl biye bi.
Pasûrî paştiya xo dayo tapanê berzan. Çardorê Pasûrî koyêberzî yê. Rojhelatê qeza ra Çemê Pasûrî derdorê koyê Sefîneyî ra, koyê Dorşîne û koyê Andokî ra destpêkkeno ûvakur ra verbi başûr herkyeno. Rojawanê qeza ra Çemê Şekiran zî çimeyanê xo derdorê koyê Melûlî û koyê Kasorîra destpêkeno û vakur ra verbi başûr herekyeno. Awa nê çeman bi zerqê tijîya vereşanî dûrî ra bereqyena. Nika veraşano; çardorê qeza ra xem û xemginîyê ke şinasnaye vila bena. Hêdî-hêdî verşan ageyrêno lêlê şanî ser. Tîjî xumamî kerdêne. Roj hima hima şiyêne awan. Hetê rojawanî rengoke sûr girewti bi. Ez vejya ya tapo ke her cayê qeza Pasûrîêseno. Ez nişta ro. Ez verê ra nê tapî sero zaf roniştî biya.Wextêko merdim nê tapî ser o roniştêne weşîyê ke şinasnaye zerrî ra zîldêne. Merdimî xo û her ca ra weş dîyêne. Hima-hima Kerra yê Pîrhesenî ra roj şîyêne awan. Kerrayê QelayaKefrûmî duri ra seka şatoyê ke wextanê entîkî ra bi îhtîşam miyanê deşte de sarevedaryeyî vinderte asayêne. Hetê vakurê rojhelatî ra vayêko nermik û serdin amêne. Vayê koyan sirêka serdine, boya vaş û vilikanê wişkan hetê koyan ra ardêne. Boya vaş û vilikanê koyê Sefîneyî, koyê Şerefdinî, Koyê Dorşîne, Koyê Hesamdînî vistêne têmîyan û rîy û laşê merdimî ra vila kerdêne. Durî ra vengê zirayîşê herê ke ameyêne.
Ez nê tapî ser o bi zerrîyê ke weşe ronişta. Vengê zirayîşêherê ke dûrî ra amêne, mi ra tena vengê yew heywanî nêbi; o, vengê wextê kê vîndî bi. Çewres serre verê ra qîrayîşê tutan û xortanê Pasûrî, veng û hewayîşê embazan nê cayî de vila biyêne; nika Gamêla Heran de sukûtê goristanî estbi. Zerrîya mi de hûznêko giran mend. Çunku mi zanayêne ke o wext do hindî nêageyreno. La Gamêla Heran temamîya xo ra vîndî nêbîyêne. Heta ke nameyê êy ziwanan de bimano, heta ke ma qîrayîşê tutan, zirayîşê heran û rîyê embazanê xo bîyarê vîrî xo, na ca do cuya xo dewam bikero. Ez, o şan bi hûznî tapî ra ameya war; labelê zerreyê mi de hêvîyêke qicike est bi: Belkî ma nê, la belkî rojek tutanê ma newe ra, herçiqas cayêko bîn de biye bê zî, bi yew qirayîş û yew hewayîş reyna rihê Gamêla Heran cuya xo de rojane bikerdayêne…