Murad Canşad
Tirkî bi hezar serran koçberkî cuyayê. Cayê linga xo bewlî nêbîyo. Surîyî dayê xo ver, xeymî eştê paştî ser, dîyar bi dîyar gêrayê. Kamca de çereyo weş est bîyo, xeymê xo oca de ronayê. Peyê xo dayo huşkîye/ziwayîye, verê xo dayo keskiye/zergunîye. Ne hêga zanayo ne celle û cuwen ne bax û bostan. Kultur û terzê heyatê tirkan ser ro tesîrê koçberîye giran o. Deyîran, sanikan, qewlan û vateyanê verênanê ci de behsê xeyman, mîyan û vosnan zaf beno. Behsê surîyan beno ke ver est o pey çin o…
Mîyanê surîye de vosn muhîm o. Vosn bi estrîyanê qalindanê çiqirîyayeyan, bi sereye xişnî, bi pirnika girda zexme yeno manaya xurtî û pêtîye. Vosn esalet o, hêz û quwet o. Tirkan wexto ke milletanê bînan de ceng kerdo û şîyê dizan û bacaranê înan ser, seba şiknayişê beran kêranê dergê qalindê giranî bikar ardê, nê kerana rê “koçbaşı” vato. Estrîyî kerdê pira, sereyê ci şibênayo sereyê vosnan, nohet û ohet ra pêgirewto, sey sereyê vosnêk ohet ra mîyanê berî de dayo piro.
Vosn serdestê surîye yo. Ey xususen weye kenê, çîyê tewr başê weşî danê ci. Vosn weno û weno, mîyane keno sey loxe, terrîye keno sey destarî. Ey, wextê payîzî, bi resm û merasim verdanê bi mîyanê mîyan. Şênayî ronanê, vosnî sey zamayî xemilnenê.
Mîyanê tirkan de sey vosnî bîyayiş yeno manaya çîyê başî. Tirkî wexto ke yewerî goynenê yan zî teqdîr kenê, “koç (vosn)” vanê, “koçum benim! (vosnê mi!)” vanê.
***
Zazayî/kirmancî bi hezar serran dewanê xo ser ro cuyayê. Cayê linga xo bewlî bîyo. Xo rê banî viraştê; gomeyî, axurî, kozikî viraştê. Banê înan darê xeyme ser ra ney, estunan ser ra pay ra mendo. Heywanî (gayî û mangayî, biz û mîyî, her û qatirî, kergî, hingî…) weye kerdê, citkarîye kerda, bîyê wayîrê hêgayan û bostana û rezan. Ramito, awe dayo, çînito, cuwen de çarnayo, arê de tehnayo… Deyîran, sanikan, qewlan û vateyanê verênanê ci de tim behsê cite û heyatê dewe beno. Citkar, hêga, ga, hengazî, sirsî, nîre, cuwen, tixe, arê, dîk, kutik…
Ya, cayê linga zazayan/kirmancan bewlî bîyo û debr-debara xo pê cite kerda. Cor de tofan ameyo piro, cêr de erd binê lingan de sey kengula şîyo ameyo; înan cayê xo nêteriknayo. Laser û vewrêse koyan ameyo ser de; înan ancî xo nêleqnayo.
Cite de ga muhîm o. Hêga de zî cuwen de zî nîre vileyê gayî ser ra yo. Zazayî/kirmancî berê/mehsulê hêga û cuwenî rê “emegê gayî” vanê. Emegê gayî ra werdiş yeno manaya xurt û xoser-bîyayişî. Yew kes sistek-pistek bo, ci rê vanê “to qet emegê gayî nêwerdo!”
Zazayî/kirmancî wexto ke yew doman yeno dinya û dendanê xo vecîyenê; genim awe de xaşênenê, danîyan pewcenê, mîyanê der û cîranî de vila kenê. Vecîyayişê dendanan sey roşanî bimbarek beno. Danîyan danê domanî zî. Heban yew bi yew erzenê pudîyan ver. Di hetê nê çîyî est ê; weşî û kultur. Hetê weşîye ra; wexto ke dendanî vecîyenê, pudîyê domanî hurîyenê. Doman heba danîyan aya nerme caweno, hem pudîyê xo rahet benê hem zî cawitiş museno. Hetê xo yê kulturî; doman wa emegê gayî ra biwero, bibo xurt û xoser.
Kulturê zazayan/kirmancan de cayê gayî ezîz o. Xususen hurmet mocnenê gayê cite. Nêdanê piro, ci rê qalanê xiraban nêvanê. Heqeret pê nêkenê. Pîyê mi vanê, bawê mi vanê, qurban vanê. Mîyanê zazayan/kirmancan de wexto ke yewer yewerî goyneno û teqdîr keno, ci rê vano “gayê min o sîya!”