Murad Canşad
Mîyanê zazayanê elewîyan (Raya Heqî) bi çend qaliban ra veng dîyeno Xizirî. Nînan ra yew zî “Ya Xizirê serê kelek û gemîyan” o. No veng-dayiş merdimî rê ecêb yeno. Çimkî erdê înan ko û gêris ê, karê xo bi kelek û gemîyan çin o.
Hefizaya merdimîye de kelek û gemîyan hîna zêde bi demê Tofanî ca girewto.
Tofan çi hedîse yo, kamca de qewimîyayo; nêzanîyeno.
Goreyê destana Gilgamêşî no hedîse Uruk û ê cayan de qewimîyayo. Homayî qîr-wîrê însanan ra bêzar bîyê, torg û tofan varnayo ser de ke pêro sey kerm û kêzî bimirê. La mîyanê înan ra yew merdim vecîyayo, gemîyêk viraşta, ci ra tayê xelisnayê, resnayê koyê Nîzîrî. No kes goreyê Sumeran Zîusudra yo, goreyê Aqadan Utnapîştîm o. No kes merdene ra azade bîyo, Welatê Bêmergîye de ca bîyo.
Goreyê mîtolojîyê helenan/grekan, însanî roce bi roce hîna zêde bîyê gunehkar, Zeusî waşto ke bi tofan kokê ci bîyaro. Nê tofanî ra tenya cenîye û mêrde, Pyrrha (Pîrra) û Deukalîon, xelisîyenê. Prometheusî lacê xo Deukalîon xeberdar kerdo ke xo rê kelekêk bivirazo. Wextê tofanî de Deukalîon û xanima xo Pyrrha nîşenê keleke; keleke şona roca newine anişena gilê koyê Parnassosî ra.
Tewrat de winî behs beno ke no hedîse terefê Îraqî de qewimîyayo. Melanetîye bîya zêde, Nuh peyxamberî kerdo-nêkerdo kes nêameyo raya rastîye ser. Çare nêmendo. Ey Homayî ra xebere girewta ke tofan ronîyeno. Gemîyêk viraşta; keyeyê xo ra çend kesî û her cinsê heywanan ra, nêr û may, çutêk xelisnayê. Gemîye şîya anişta bi koyê Araratî ser.
Mîyanê îlimdaran de vacîyeno ke Tofan hedîseyêko rastkên o. Texmînan ser; hewt hezar serran ra ver rîyê erdî ser ra cemed zaf rovilêşîyayo, awa deryayan bîya berz. Cayo ke nika Deryayo Sîya tey de yo, o wext cayo çal bîyo. Berdar û awan bîyo. Xeylê dew û bacarî tey de est bîyê. Awe boxazê Îstanbulî ser ra der bîya nê cayê çalî. Dew û bacarî binê awe de mendê. Tenga pîle ronîyaya.
Goreyê bawerîya elewîyan merdim ke tenge de mend, eger ke keso zerrîpak bo, Xizir tenga ey de reseno. Beno ke bi goreyê hefizaya bawerîya elewîyan Xizir bi kelek û gemîyan ra tenge de resto, kesê zerrîpakî xelisnayê. Seba ke eksê Sumeran wayîrê nuşteyî nîyê û no çî sey destanêk nênuşto, her çî vîr ra şîyo, tenya “Ya Xizirê serê kelek û gemîyan!” mendo. Destanê Gilgamêşî de Zîusudrayê Sumeran û Utnapîştîmê Aqadan verî merdimê eleledeyî bîyê. Seba ke însanî xelisnayê, bîyê kesê bêmergî, resayê qatê homayîye; înan rê merg çin o. Goreyê bawerîya elewîyan Xizir melekê Homayî bo û kar-barê dinya îdare bikero zî goreyê tayê bawerîyan verî merdim bîyo, dime ra bîyo homayî û bêmerg. Goreyê bawerîyêk ey abê heyat (awa Xizirî) dîyo, ci ra şimito û bîyo bêmerg. Îskender zî kewto dime ra ke na awe ra bişimo la cayê ci doz nêkerdo, ciwanîya xo de merdo.