Bahrî Çabuk
Etîk de rêbazê fezîletî ekolê Stoa zî yew cayêko muhîm gêno. Ekolê Stoa, Arîsto ra dima mefhûmê etîkî sey yew beşê xoserî yê felsefe qebul kerdo, nê derheqî de xebatî kerdê. Goreyê ferasetê Stoayîyan etîk, yew beşê felsefe yê zaf muhîm o. Stoayî tesîrê Platon û Arîstoyî de mendê. Stoayîyan, seba yew cuya bextîyarî û başî, mefhûmê zanayîşî sey şertê esasî qebul kerdo. Goreyê înan no zanayîş, serebûtê însanî de manakerdişê cuya însanî de nîşandayîşê rayîrê raştî ra yeno. Goreyê ferasetê ênan yew çalakîya raştî de, yew cuya bextîyarî û başî de, yew cuya fezîletî de zanayîş yew şerto esasî yo. Goreyê fikirê ênan zanayîş yew çalakîya raştî yo. Raştî zî yew cuya bextîyarî û başî, zanayîşê fezîletî yo. Goreyê stoayîyan, însan yew estîya biseruven o. Na zî yew taybetmendîya însanî ya muhîm a. O semed ra yo ke însanî de saîqê eslî, saîqê başî û şahî niyê, saîqo eslî, saîqo xoseveknayîşî yo.
Xoseveknayîş heme gandaran de yew saîqo eslî yo. Serebûtanî de heme gandarî xo seveknenê. Serebûtan de xoseveknayîşê gandaran, gandaran ra yew ahengî peyda keno. Eynî wextî de xoseveknayîş yew ahengê serebûtbîyayîşî yo zî. Yewna raştîyê ke bînê zî est a. Na raştîye bi yew persê felsefe reyde ameya pers kerdene û hema zî yena pers kerdene. Na raştîya ke sey yew persê felsefe yena pers kerdeneye na ya; însan çi yo û seruvenê însanî (human nature question) çi yo? Cewabê nê persî stoayîyan yew hawayo bênimitîş dayo; însan yew mewcûdîyetêko aqlî û serebûtî yo. Serebûtî de însan bi xo yo, însan wayirê aqilê serebûtî yo. No sebeb ra yew cuya bextîyarî û başî goreyê aqil û serebûtî ciwîyayîş o. No ciwîyayîş fezîlet bi xo yo. Ekolê stoayî, dewrê entîkî de ekolê fezîletî yo peyino.
Kitab û bawerîyê îlahî; Tewrat-Yahudîye, Încîl-Xirîstîyanîye, Quranê Kerîm- Îslamîye felsefe û etîkî ser o yew bandora xurte viraşto. Nê dewran de xebatê felsefe est ê la nê xebatî goreyê çimeyan û fermananê îlahî ameyê pênas kerdene. Mefhûmê etîkî sey yew metodê bawerîye ameyo şuxulnayene. Nê dewran de felsefe goreyê di beşan ameyê tesnîf kerdene: Felsefeya xirîstîyanîye û felsefeya îslamîye.
Felsefeya Xîristîyanîye goreyê bawerîyê dêre hereket kerdo. Felsefe û binbeşê felsefa etîkî ra mîyanê yew sînor de ameyê teng kerdene. Felsefeya dewrê entîkî yan ameya qedexe kerdene yan zî goreyê bawerîyanê dêre, felsefeyê devrê entîkî ra ameyo îstîfade kerdene.
Feylozofê Xiristîyanîye Thomas Aquinasî etîk de no metod dayo şuxulnayene: Çar fezîletê dewrê entîkî yê îlîmdarî, cesaret, peymeyî, edalet û hîrê fezîletê dînê xirîstîyanîye yê muhîmî, îman, hêvî, heskerdişî reyde bi hewt fezîletan fikirê xo, bi goreyê dînê xirîstanîye awan kerdê.[1]
Felsefeya Îslamîye de despêkî de no hawa yew sînorkerdiş çin o. Îslamîyet de bi nameyê herketê fezîletdaran yew bawerîyê vila biyo. Bexda de bi nameyê; Beytû’l-Hîkme (Kêyê Zanyarî) mekanêko xoser awan biyo. No mekande, açarnayîş û tercumekerdişê xebatanê dewrê entîkî reyde xebatî ameyê kerdene. Nê xebatê dewrê entîkî yê latînî, ziwanê erebkî ra ameyê açarnayene. Bi no hawa reyde yew medenîyet, kultur ameyo viraştene, û felsefeya îslamîye ya xosere ameyo awan kerdene. No dewr de feylozofê îslamîye yê muhîmî vejîyayê meydan. Feylozofî nê dewrî; El-Kîndî, Ebû Bekir Razî, Farabî, Îbn Sina, Muhyiddin İbnü'l-Arabi, Gazalî, Ibn-î Ruşd, İbn Miskeveyh yê. Farabî kîtabê xo yê bi name El- Medînetû’l Fazîla de îfade kerdo ke; yew exlaqo berz, yew îradeyo pêt, yew xebata daîmî, eleqedarîya îlîmdarîye bextîyarîya şexsî peyda keno. Felsefeya îslamîye de mefhûmê fezîletî Farabi ra çiya nêameyo şuxulnayene, mefhûmê exlaqî yan zî felsefeya exlaqî ameyo şuxulnayene. Çimeyê exlaqê îslamî, fermanê îlahî yê Quranê Kerîmî û sûnnetullah ra ameyê girewtene. Wextêko derg de felsefayê Îslamî tesîrêko muhîm kerdo. Felsefe îslamî hîra û geş biyo. La tesîrê mewzûyanê zerreyî û teberî ra zêdeyîn etîk nê, exlaq cayêko taybet girewto. La fikrê Muhyiddin İbnü'l-Arabi û Farabî hima zî tesîrdar û derbasdar ê.
Labelê nê ekolî ser o xebatê etîkî dewranê bînan de zî dewam kerd ê. Nê dewran de mefhûmê fezîletî ney mefhûmê erje ameya şuxulnayene. Yanî mefhûmê fezîletî bîyo mefhûmê erje. Metodê erjan seserranê 17, 18,19, 20 û 21ine de zî bi name erj û erjan reyde reyna têmîyanê felsefe û etîkî biyo.
Seserra 17ine de R. Descartes, erje û norman ser o xebitîyayo. R. Descartes cuya yo raştikêne û kerdişanê raştî, çalakîyanê raştikênî bi hawayê zanistî pênasekerdê. Descartesî mefhûmê fezîletî, sey fezîletê eslî û fezîletê diyayîşkî yan zî fezîletê zanistî û fezîletê bêzanistî di beşan ser o tesnîf kerdo. Descartes, bala xo dayo ciyabîyayîşê nê fezîletan û fezîletê bêzanistî rexne kerdo. Fezîletê zanistî; edalet, cesaret û weçînayîşî ciya kerdê. Dima ra resayo nê fikirî ke însan yew estîya bifezîlet o û termê fezîletî sey yew estîya zanistî pênase kerdo.
Seserra 18ine de Immanuel Kantî xebatanê xo yê xoserî yê etîkî de metodê fezîletî şuxulnayo. Sewbîna ke cuya raştikêne û kerdişê raştî, çalakîyanê raştikênî ser o hawayo zanistî xebatê muhîmî kerdê. Bi nê xebatan, I. Kant tarîxê felsefe û etîkî de yew cayo xosere girewto. Çunke I.Kantî hem seba felsefe de hem zî seba etîkî rayîrê newe akerdê. Nê akerdişê rayîranê neweyan bi hîrê eseranê xo yê muhîman reyde nîşan dayo. Eserê ke seba felsefe û etîkî rayîrê neweyî nawitê nêyê: Rexnekerdişê Aqilê Xalisî, Rexnekerdîşê Aqilê Pratîkî û Rexnekerdişê Hukmê Hêzî. I.Kantî nê hîrê eseranê xo de, etîkî ser o cigêrayîşê xorînî kerdê. I.Kantî tarîxê etîkî ser o cigêrayîşê xoserê kerdê. Bingeyê etîkî, metodê fezîletî ra girewto û metodê xo yê newe awan kerdo. Badê nê cigêrayîşanê, metodê xo yo, xoserî awankerdo. Xebatê I. Kantî yê derheqê etîkî û metodê fezîletî de seba nê babetan yew cayo muhîm gênê. Çunke I.Kantî beşê felsefeya etîkî û metodê fezîletî newe ra awan kerdo. Goreyê ferasetê I.Kantî cuye de fezîleto tewr muhîm waştişê azadî û qaydeyê azadî yo. Rexne, aqil, xasî, waştiş, azadî, qayde, anomî û maksîmî mefhûmê etîkî yê muhîmî yê I.Kantî yê. Nê derheqî de I.Kant hina persayo; Azadî çi ya? I.Kantî cewabê nê persê xo bi xo dayo. Goreyê I.Kantî azadî yew fikir o, îdea yo û kokê nê îdea zî yew aqilê xalisî nîşan dano. Îdeayê azadî, cuye de qaydeyanê exlaqî reyde yenê pratîk kerdene. Exlaq kokê xo îdeayê azadî ra gêno. I.Kantî, aqilê xalis û aqilê teorîkî pêveronayê. Dima ra îfade kerdo ke aqilê teorîkî antînomîyan (xeripnayîşan) virazîyeno. Aqilo teorîk, xo antînomîyan ser o awan keno û dualîteyan virazneno. Dualîteyî zî yew çyê ke nêdanê fehm kerdene.
Goreyê I.Kantî, îdeayê yî bi yew aqilê xalisî yenê fehm kerdene. I.Kant kitabê xo yê bi name Rexnekerdişê Aqilê Pratîkî yê beşê Bingekerdişê Metafîzîkê Exlaqî de qaydeyê exlaqî sey ferman name kerdê û di beşan ser o tesnîf kerdê. Nê qaydeyê exlaqî, fermanê bêşert û mercan û fermanê bişert û mercan name kerdê. Goreyê I.Kantî hîrê fermanê bêşert û mercan ê exlaqî yê bingeyinî est ê; fermano qetî, fermano wezîfeyî, fermano pratîkî. Nê hîrê fermanî, fermanê bêşert û mercan ê. Fermanê bişert û mercan zî est ê. I. Kant, mabênê nê hîrê fermananê bêşert û mercan de yew peyme ronayo, nê peymeyî zî sey maqsîm name kerdo.
Goreyê I.Kantî dinya de erja çalakîya yew subjeyî mîyanê nê hîrê fermananê bêşert û mercan de peymeyê maqsîmkerdişî reyde yeno fehm kerdene. Peymeyê exlaqî bi senînîya waştişê başî reyde têkildar o. Seserra 19ine de metodê fezîletî hêdî-hêdî bi termê erje name beno û mefhûmê etîkê erjan yan zî erja etîkî yeno şuxulnayene.
Na seserre de I.Kantî ra dima A.Schopenhauer û F.Nietzsche zî xebatanê xo yê derheqê etîkî de mefhûmê etîkê erjan yan zî erja etîkî şuxulnayo. Cayê nê di feylozofan felsefe û etîk de cayêko taybet girewto. Seserra 20ine de xebatanê derheqê termê etîkî de mefhûmê etîkê erjan yan zî erja etîk ameyo şuxulnayene Max Scheler, Nicola Hartmann û Îoanna Kuçuradî derheqê etîkî de xebatî kerdê. Na seserra de etîkê fezîletî yan zî metodê fezîletî ser de hetê A.MacIntyre ra metodê fezîletî newe ra ameyo şuxulnayene.[2]
Nê ekolî ser de xebatê etîkî yew wextêko derg de dewam kerd ê. Dewamkerdişê nê xebatan de termê fezîletî ney, termê erje ameyo şuxulnayene. Yanî termê fezîletî sey erje û metodê erjan ameyo pênas kerdene, mefhûmê erje sey name reyna têmîyanê felsefe û etîkî bîyo.
Rêbazê fezîletî hetê ekolanê cîya-cîyan reyde dewrê entîkî de dest pêkerdo. Metodê etîkî persanê şexsî yê qedîman ê derheqê seruvenê însanî ser o awan bîyo. Nê persê qedîmî nê yê: Însan çi yo? Cuye çi ya? Fezîlet çi yo? Însan bi persayîşê nê persan reyde waşto ke xo biresno başî û weşîye. No metod dewrê mîyanênî de zeîf bîyo. Dewro newe de metodê erje reyde dekewto mîyanê yew têkilîye, fikirîyayîşî reyde yew şekilê komelî girewto. Dewro nikayîn de zî yew tesîro newe û zanistanê komelî reyde metodê fezîletî newe ra awan bîyo û roj bi roj popîlêr beno.
Bi goreyê mi tena rêbazê fezîletî popîlêr nêbeno. Bi giştî etîkî ser o cigêrayişê ke esto la bi taybetî fezîletî ser o newe ra komelnasî de munaqeşeyî yenê kerdene. Bi goreyê mi no xesesîyetêko balkêşo. Çunku na mewzû ser o verê ma de yew xezîneyê ke dewlemende vindertîya. Platon ra bigêro hetanî Slavoj Žižekî lîseyê yê ke derge vinderteya. Farabî ra bigêro hetanî İoanna Kuçuradi, Ahmet Cevizci ra bigêro hetanî Cafer Sadık Yarenî lîsteyê ke derge paweyê munaqeşekerdoxan a. Ameyox, vîyerte û nikayinî ser o awan beno. Eke nikayî de asteng û persgiranî estbo; çimêyêke vîyerte deyo, çimêyêke zî ameyoxî deyo. Na mewzû de vîyerte dewlemend o. Eke nîkayînî de vengayî estbo, nîka xo ameyoxî de vindî keno.
Benoke, bêro perskerdene. Derdê wayirê nê nuşteyan çiyo? Ez vajêrî. Mi verê ra zî vat bi. Ez dorna bikera: Ez vazeno ceribnayîşanê xo paykerê û fikranê xo biziwanê xo binuşna.
Ez reyna dorna keno: Xo bizane; destanê xo ra, ziwanê ra û mîyaneyê xo ra wayîr bivejî!
[1] Cafer Sadık Yaran, Ahlak ve Etik, Rağbet Yayınları, İstanbul, 2022 r. 36.
[2] Cafer SadıkYaran, Ahlak ve Etik, r. 36.
