Mutlu Can
Kitabê Çewlîg Seyahatnamesi (Seyahatnameyê Çewlîgî) yê Doxan Karasuyî par aşma teşrîna peyêne de ame weşanayene. Kitab, 2 cîldan ra êno pê û 834 rîpelî yo. No berhemo ke bi etîketê Weşanê Nas Ajansî vejîya zaf hetan ra muhîm o û îhtîmalo pîl lîteraturê xo de nimûneya tewr verêne bo. Se ke ma û çewligîjî weş zanê derheqê cografya û sosyolojîyê Çewlîgî de çimeyo tarîxî yo ke dîrekt bêro ma vîrî Seyahatnameyê Ewlîya Çelebî yo. Na xebate nîşanê ma dana ke “Çelebîyo cayî û milî” yê herêma Çewlîgî Doxan Karasu yo. Se ke şima zî cêr ra ci ra agahdar bê, xebate wayîrê gelek taybetmendîyan a. Aye ra hewce kerdêne ke nê kitabî ser o bi kirdkî (zazakî) zî binusîyo.
Verê Derheqê Seyahet û Seyahetnameyan de Tayê Agahî
Eslê çekuya Seyahetî erebkî ya û orîjînalê xo “sîyâhat” o. Ferhengê Tirkî-Zazakî yê Grûba Xebate ya Vateyî de muqabîle na çekuye wina aseno: “ 1) raywanîye (m), rêwîyîye (m), rêwîtî 2) gêrayîş (n), fetilîyayîş (n) Name zî se ke ma zanê fariskî de “namê” ya û êna manaya risale, mektube. Manaya Seyahetname “mektuba raywanîye/gêrayîşî ya yan zî eserê raywanîye/gêrayîşî yo.” Manaya ewroyênî de Seyahatname, nuşte yan esero ke nuştoxî/e cayê ke dîyê, ci ra gêrayo/a melumatê ke derheqê înan de musayê, ancîna muşahadeyê ke ê cayan de kerdê, tede nuştê yê. Tarîxê Herodotî, Starabono amasyayij, Pausanîas û Agêrayîşê Des Hezaran yê Anabasîsî, Marko Polo, Krîstof Kolomb ûêb. nimûneyê gêrayoxan (seyahan) û seyahetnameyan yê tewr namdaran yê Rojawanî yê. Dinyaya Rojhelatî de zî êyê ke rasterast ênê ma vîrî zî Îbn-î Batuta, Seyahetnameyê Ewlîya Çelebî, Cîhannuma û Keşfu’z Zunûn yê Katib Çelebî, Pîrî Reîs ûêb ê. Nê corênan ra êyê ke welatê kurdan ra gêrayê û eseranê xo de derheqê kurdan û cografyaya înan de nuşto Îbn-î û Batuta û Ewlîya Çelebî yê. Seyahê xerîbê bînî ke ancîna mintiqayanê kurdan ra gêrayê û nuşto înan ra çend nameyî nê yê: James Brant, Horatio Southgate, William Hupert Hay, Hormuzd Rassam û Edward William Charles Noel (Major Noel/ Noelo Sergord) Seyahê kurdî est ê çin ê yan seyahetnameyê ke kurdan bi xo nuştê est ê yan çin ê mi heta nika naye ser o çîyê nêwendo, bi vatişêkê ez emîn nîya ke na babete ser o rastê metnêkî ameya. Helbet ganî no war de zî xebate bêrê kerdene la kam do bikero, key bikero a zî yewna mesela ya. La bi kilmîye hende melumatî ra dima ez derbazê Seyahetnameyê Çewlîgî biba.
Doxan Karasu kam o?
Bi taybetî Çewlîgijî, derûdorê welatperweranê kurdan ke wanenê, lîteraturî taqîb kenê, bala xo danê xebatanê aktuelan yê derheqê kurdan û kurdkî de, qismê înan ey nas keno la munasîb o ke ez tîya de ca bida bîyografîya ey ya kilme.
Karasu, 1968 de dewa Sinî Welan yê Çewlîgî de ameyo dinya. Wendegeho verên, mîyanên û lîse Çewlîg de wendê. Badê Xarpêt de beşê Sosyolojî yê Unîversîteya Firatî qedênayo. O bi xo mamostayê felsefe yo û merkezê Çewlîgî de ronişeno. Demeyêk serekîya Komeleya Bîn-Derî kerda. Bê nê peyênî hîrê kitabê ey yê weşanîyayî est ê:
Bingöl'de Sosyal ve Kültürel Yaşam (Çewlîg de Cuya Sosyal û Kulturîye), 2004, 247 s./r.
Bingöl Dengbêjleri (Dengbêjê Çewlîgî), Ortak Çalışma / Xebata Hempare, Weşanê Perî, 2007, 256 s./r.
Düzenin Zencisi Olmak (Çermsîyayê/a Pergalî Bîyene), Weşanê Perî, 2010, 160 s./r.
Dinya d’ Yo Darê Ma Rêncber Ezîz Weşanxaneyê Vateyî, 2012, 228 s./r.
Bingöl Maddi Kültür Envanteri (Envanterê Kulturê Şênberî yê Çewlîgî) Proje Sorumlusu / Berpirsîyarê Projeyî, Bin-Der (Bingöl Sosyal, Kültürel ve Ekonomik Kalkınma Derneği Yayını), 2015, 80 s./r.
Kam çiqas pê dejeno yan nêdejo o mi eleqedar nêkeno, la îstîsnayî netede kesê ke warê xebatanê zazakî û kurdanê zazayan de xebitîyenê zaf qisey kenê, la îcraatê înan çin o. Êyê ke bi îdîa dest bi xebatan kerda; mavajîme grûb yan înîsîyatîf ronayê, dest eşto xebata sehayî, rojname yan kovarî vetê, ewro meydan de ne nameyê înan est o ne zî xebata înan. Eke yew-di hûmarî vetê yan yew-di çalakî viraştê zî pêro havila înan hende bîya. Kesê ke goya semedo ke xizmetê ziwanê xo bikerê ameybî bêşanê masterî (lîsansê berzî) eynî hewa; yan terkîsal bîy û şîy yan tezê xo bîlê nênuştî. Tabî înanê ke qedêna çiqas bîy qadroyî, berhemdar vejîyay ûsn. na zî yewna mesela ya. Mi verî nê nuştî ke bala şima bianca nuştox yan cigêrayoxanê serbestan yê sey Doxan Karasuyî ser ke bi hawayo nîzamî xebitîyayîşê înan çiqas erjaye yo. Heyf ke hûmara înan vêşî (zêde) nîya.
Baş o, babete hende la çarçewa ra girêdaye vilakerdişî ra pey ez bi yew persî dewam bikera: Fikrê xebata winasî kerdene senî peyda beno? 351 dewan ra hem zî 2 rey gêrayîş ez vana qey çimê tu kesî de do sey karêko rehet nêaso. Karasu naye ser o wina vano:
Fikiro verên wina hasil bî; Pîyê Fazıl Sayî Ahmet Say serranê 1960-70yî de dewa Gûherîz ya merkezê Çewlîgî de mamostatîye kerda. Goreyê îmkananê ê wextan çend fotografî antê, nê fotografî çimeyanê bînan ra teber medyaya sosyale ser o zî vila bîbîy. Gerçî dima ra yew sergîyê fotografan zî akerdbî ke no sedrgî înan ra awan bîyêne. Nê fotogafê Ahmet Sayî bala çewligijan zaf antbî. Mi xo bi xo vat eke hende eleqe nîşanê nê fotografan ke ê dewrî de ancîyayê dîyeno, beno ke fotografê ke zemanê ma de biancîyê zî badê gelek serran eynî eleqeyî biancê xo ser. Feqet bêguman hetê tewr muhîmî yê na xebate no bî ke mi do temamê Çewlîgî qeyd bikerdêne.
Ma motîvasyon?
Mi rê zaf sebebê motîvasyonî estbîy. Ez hemîne nêeşkena bihûmarî la o yewin no bi: Mi do bi no qayde heme cografyaya Çewlîgî qeyd bikerdêne. Sayeyê na xebate de mi do temamê Çewlîgî bidîyêne. Axir cayê ke mi dîbîy sînorkerde bîy. O dîyin: Qaso ke mi zanayêne nimûneya dîyine ya xebata winasîye çin bîye û reya verêne mi do bikerdêne. O hîrêyin: Mi do pê na xebate Çewlîgî zaf hetan ra nas bikerdêne. Û peynîya xebate de ez do yewo ehîl bibîyêne ke derheqê Çewlîgî de qalî bikerî. Tena yew nimûmeyî bidî: Ez nameyanê heme dewanê Çewlîgî zana. Hem orîjînalan (esasinan) û hem zî nameyanê ke ê hetê dewlete ra panîyayê. Reyna kam dewe kamca de ya û cayê xo cayêko senîn o, sey nînan zaf-zaf çîyan zana. Sebebo çarin: Ez çi weş bî çi weş nêbî arşîvê min ê fotografanê Çewlîgî do xizmetê cigêrayoxan de bibîyêne. O pancin: Mi do îmkanê muşahadekerdişê halê mewcudî yê cografya û vurîyayîşê cografya bikerdêne. O şeşin: Mi do heme fealîtanê sosyolojîkan û ekonomîkan bi çimanê xo bidîyêne û qeyd bikerdêne.
Wendox û çewlîgijê delalî, Seyahatnameyê Çewlîgî ke eynî wext de mi o redakte kerd heme dewanê Çewlîgî ser o tek bi tek vindeno, derheqê înan de bi hawayo kilmî melumatanê muhîman dano. Na mana de yew çimeyê pêroyî yê şaristanê Çewlîgî yo. La no kitabo ke hecmê xo di cîldan û 834 rîpelan ra êno pê bi vatişê Karasuyî “hîna bara/para tehmkerdişî yo”. Fekê ey ra:
Ez semedo ke Arşîvê Fotografanê Çewlîgî hazır bikerî kewta rayîr û mi 351 dewê Çewlîgî arşîvîze kerdî. Helbet cîya-cîya merheleyê ci estbîy. Destpêk de fikrê min o sey nuştişê Seyatnameyê Çewlîgî yo 351 Dewan ra Teşkîlbîyaye” çin bî. Amancê mi tena no bî ke ez şira her dewe û dîmenê umûmî yê aye kaş bikerî. Yanî planê min o sey zaf hetan ra arşîvîzekerdişê dewan çin bî. Se ke mi vat nîyetê mi kaşkerdişê fotografanê manzaraya dewe ya umûmî, derdorme û îstîqametê dewe bî …
Rojan ra rojêke ez raştê yew embazî ameya ke nameyê ey Edîp Bekî bî. Mi ra vat “Keko ti rehet nêvindenî, muheqeq çîyêkî ser o gurîyenî ti” Mi zî ci rê behsê xebata xo kerd, naye ser o mi ra pers kerd û vat “Ti rojane nusenî? Werrekna to rojane zî binuştêne” Semedê mi yew tewsîyeyo hol bî. Mi rê rast ame û mi dest pê kerd û rojane nuşt.
Mi her roj nuştêne û arşîv de qeyd kerdêne. Yanî hetê ra sehayî ra gêrayêne hetê ra zî nuştêne. Bi no hawa dîyalogê min ê sehayî (dewan), hedîseyî, fikir û tavrê mi girewîyayî binê qeydî. Tewr zaf zî notanê rojaneyan (nuştişê rojaneyî) zaf wext girewtêne, ez betilnayêne (qefilnayêne). Çîyê menfi û musbetê a roje se ke newe ra mi ser ra derbaz bîyêne. Peynîya peyêne de ê notê rojaneyî mi arşîvê xo ra vetî, çim ser o çarna. Mi ê goreyê tarîxanê înan rêz kerdî. Wendî. Mi dî ke yew doneyo muhîm awan bîyo, a sereyê mi de a game fikrê nînan sey seyahatname weşanayene peyda bî.
Prosesê wendişê dosyaya kitabî de ma dûrî ra bi telefonî zî bo epey soxbet kerd. La vateyê êyê ke ge-ge mabên de ca dana înan çar persê min ê ke mi ey rê bi nuştekî erşawitî muhtewaya cewabanê ey ra yê. Tabî cewabê ey hîna derg bîy la seba ke nuşte formatê roportajî de nîyo dosyaya xeber a, ez cayê ke tede agahîyê bingeyên û muhîmî est ê, înan neqil kena. Wina dewam keno Karasu;
Mi hetêkî ra sînorê çarçewaya verêne de xebate kerdêne, hetêkî ra zî hişê mi de fikrê kerdişê yewna xebate hasil bîye. Mi bi xo êdî hema-hema her dewe kêmî-zêde zanayêne, mi va gelo ez eşkena semedê her yew dewe xebatêka bidetaye (teferuatine) virazî? Eke mi no tewir yew xebate bikerdêne ez do eşkayêne qismêkê arşîvê xo yê fotografan tede bixebitnayêne, tede ca bidene ci. Bi tek cumle mi do monografîya her dewe ser o bigurîyêne, çiqas ke mumkin bîyêne mi hende xo resnayêne melumatan ke ê derheqê yew dewe de yê.
Çend Anektodê Balkêşî
Doxan Karasu seha de zaf zorîyan, çetinîyan û halanê balkêşan de rî bi rî mendo. Seba ke dosyaya kitabî verê mi wende şima ra ver ez bîya şahidê pêrune. Ez çend balkêş û tehmê xo mîzahîyan vaja: Zaf dewan de şarî vato no mêrik merdimê dewlete yo, semedê ardim, banan vetene felan bêvan ameyo, ancîna tayê dewijan vato no, defînecî yo; hetta yew cinîye ci rê şîriktîye teklîf kerda û “bê ez yew cayê zerrnan nîşanê to dana (to musnena)” vato. La çîyo ke o zaf pê hem qahrîyayo hem zî dejayo, dewan de derheqê ey de qereqolan rê îxbarkerdişê ey bîyo. Neheq zî nîyo, kam pê nêdejeno ke! La di-hîrê rey ez zaf daya huyayîş. Mesela dewêka Bongilanî (Solaxan) de îxbarî ser o cendirmeyî ênê dewe, tabî mamosta Doxan cewabê xo dano, seba ke mehzurê xebata ey çin o cendirmeyî vanê “Temam, mêrik eşkeno nê doran de bigêro, bigurîyo” û şonê. Şîyayîşê înan ra pey dewijî ey ra vanê “Gama ke ti ameyî dewe ma ra destûr biwaştêne, qet luzumê naye nêmendêne” Tabî mi bi na xebate weş fam kerd ke Doxan Karasu kesêko nuktedan û hazircewab o. Agêrêno dewijan ra vano “Qey gama ke şima yenê merkez [Çewlîg], ma ra destûr wazenê ke ez şima ra destûr biwazî?” Dewijî rîyê ey ra mat manenê…
Plan Kerdo, Gurîyayo û Hedefê Xo Ardo Ca
Mi rotasyon, metod û muhtewaya xebate kifş kerdî, êdî her çî sereyê mi de zelal bî. La na rey karê mi hîna zor bî. Kesê ke derheqê dewe de wayîrê melumatan ê, mi do înan bidîyêne û îqna bikerdêne ke wa qisey bikerê. Rasta ci dewrêko zor bî, merdiman nêaftarayêne ke qalî bikerê. Êyê hetê dewlete de bîy, terafdarê îqtîdarî bîy bîle nêaftarayêne û vatêne “Ma eke çîyê bêro sereyê ma?” La ez zî qerardar bîya û mi do no kar bikerdêne.
Xebate zaf sernuşteyan ra awan bîyêne. Yew beşî de melumatê çimeyanê nuştekîyan (weşanê akademîkî, tezî, kitabî ûêb.) do bîyamêne temînkerdiş û ca bigirewtêne.
Beşê bînî de (Semedê her yew dewa Çewlîgî)
Derheqê cografyaya dewe de melumatî, dewê cîranî, wareyî (zozanî), koy û cayê berzî, dereyî, hênîyî, nameyê mintiqayan û cayan, zîyaretî, golî, çirrî ûsn. her çi ke est ê do bîyamêne nuştene. Ancîna lehçeya ke şarê dewe qisey kerdêne.
Kam keye (aile) kamcîn peyname girewto, nameyo ke sey peynameyî dîyayo ci, eslê ey kamca ra yeno? Eke est ê nê pêro do semedê mezrayan zî muteber bibîyêne.
Meslek û gureyeyê dewijan bîyamêne perskerdene. (Temamê ci 70 kar yan meslek ê) Şexsê ke ê karan yan gureyan de vejîyêne vernî, leqamê (lakap) înan mîyanê perantezî de name û peynameyê înan do bîyamêne nuştene.
Arêyî tebê nameyê wayîranê înan eynî şekil de do bîyamêne nuştene. Nînan ra teber her çîyo ke sînoranê a dewe de maneno û dewranê verênan, wextê bav û kalan reyde eleqedar o, her çî do bîyamêne not kerdêne.
Bê nînan tede terîfê werdan, kayê foklorîkî û usûlê kaykerdişê înan ser o melumatî do bîyamenê nuştene. Mesela 120 kayî ameyî arêkerdiş.
Terzê cuya dewe, fealîyetê îqtîsadî û cematkî yê dewe ûsn. ameyî nuştene.
Helbet nê pêro nusîyayî û netîce de yew metno dewasa vejîya orte. Teqrîben 7000 rîpelî. Û yew arşîvê fotografan o ke 30.000 ra zêdeyêr/vêşî fotografanê weçînayeyan ra teşkîl beno. Semedo ke yew xebata hende hîraye vejîye meydan, mi a sey xebata bingeyêne (esasîye) name kerd û muxtemel o ke do yew çimeyo gird o ke 7-8 cîldan ra muteşekîl bibo bêro destanê şarê ma ver.
Mi waşt verê na xebate yanî 351 Köyden Oluşan Çewlîg Seyahatnamesi (Seyatnameyê Çewlîgî yo 351 Dewan ra Teşkîlbîyaye) çap / neşir bikerî. Mi va wa no para / bara tehmkerdişî bo. 2 cîld û 834 rîpelî yo. Xebata bingeyêne hema zî dewam kena. Bi wesîleyê şima ez çîyêkî rast bikerî merdimî vanê qey no kitab esas xebat a, la eslê ci de se ke vatişanê mi ra zî eşkera beno winî nîyo. Ma do xebata esasîye ameyeyî de çap bikerê.
“Çirê ti rehet nêvindertî, çirê to no kar xo rê îcad kerd?”
Xebatê hende derg û dila yê winasî helbet ke zor, zehmetin û çetin ê. Yew keda pîle, yew sebro hîra, yew sebatê pêtî wazenê. Karasu behsê nê hetê xebate ser o wina vano:
Yê her xebate zehmetîyê xo est ê la yê mi zaf-zaf bîy. 351 dewan ser o 2 rey gurîya ez, 2 rey şîya her yew dewe. Mi heme xebate bi îmkananê xo yê şexsîyan, bi keda xo viraşte. Merdimî zereyê bajarê xo de 3-4 rey şonê tezîyeyan, ey bîle yew kar hesibnenê. Ez tam 2 rey 351 dewan ra gêraya. Ge-ge mi xo bi xo vat “Ti çirê rehet nêvindertî, to çirê no kar xo rê îcad kerd?” Feqet o hîs demdemkî (muweqet) bî. Mi ehemîyet û netîceya xebata ke mi kerdêne zanayêne. Çîyo ke ez motîve kerdêne no bî: Mi zanayêne ez çîyî ser o û çirê gurîyena.
Reaksîyonê ke Kitabî rê Nîşan Dîyayê
Erjnayîş, krîtîzekerdiş û rexneyî seba wayîrê her berhemî muhîm ê, faydedar ê. Xora seke ma pêro zî zanê no, lîteraturê nuştekî de bi sereyê xo şaxêk o. Nuştoxî yan cigêrayoxî çi menfi çi musbet bê rexneyan ra îstîfade kenê; xeletî û kêmaneyanê xo vînenê, çapanê newîyan de înan gênê çimanê xo ver û goreyê aye şekil danê xebatanê xo yê çapanê neweyan. Hetê bînî ra no êno a mana ke kitabê înan eleqe vînenê. No zî motîvasyonê înan zêdneno, şewq û konstantrasyonê înan xurt keno ke xebatanê neweyan ê hîna xurtan bikerê. Heyf ke çîyê ke ey na mana de mi rê nuştê, mi rê ecêb nîyameyî. Karasu ma wina agahdar keno:
Yew rexneyo ke resayo mi çin o, eke est o zî kesî mi rê neqil nêkerdo. Zafane “epey emeg ameyo dayene” yeno vatiş. Ez xebate de tu babete (mewzû) nêvînayîşî ra nêameya, mi çîyo negatîf nêkerd pozîtîf, çîyo pozîtîf zî nêkerd nêgatîf. Eke tede yew melumato xelet (şaş) yan kêmî est o, no mi ra nîyo la ez xeletîyan zî gêna xo ser.
Naye vajî ke mi çi dî, çi fikirîya mi o nuşt. Yanî durist hereket kerd. Tabî tayê cayan de mi ziwanê xo, îfadeyê xo nerm kerd la rastîye ge-ge zaf sert û qeba bîye.
Kitab, çewligîjê ke Ewropa de yan bajaranê Tirkîya de ciwîyenê tam wextê şîyayîşê înan de ame weşanayîş. Ez bi xo zaf wazena wa çewligijî xo biresnê Seyahatnameyê Çewlîgî û biwanê. Tena dewa xo ney, wextanê xo yê munasîban de bigîrê xo dest û heme dewanê Çewlîgî biwanê, biwanê ke temamê welatê xo û sosyolojîyê welatê xo nas bikerê. Cûwa pey zî derheqê kitabî de munaqeşe bikerê.
Yewna çî est o, derheqê kitabî de menfi yan musbet nênuştişê kesî mi rê biney ecêb yeno. A peyêne zî ge-ge mi ra wazenê ke şira rojanê îmzakerdişî, la goreyê mi naye rê hîna wext lazim o. Ameyeyî de do organîzasyonê îmzakerdiş û panel zî bibê tabî.
Bi Kirdkîya (Zazakîya) Çewlîgî: Qala Peyîn
Doxan Karasu bê ke sponsoran peyda bikero na xebate kerda. Bi erebeyê xo, şert û îmkananê xo hereket kerdo. Yew nimûne: Werdê ey o rojane yo sebît (fîx) hertim 2 sîmîtî û 3 poxaça bîyê. Helbet nê corênan ra teber hem derheqê xebata ey de hem zî derheqê peyplanê aye de hîna zaf detayî est ê ke mi tede ca nêda înan. Bêguman keso ke do kitabî biwano o bi xo ti ra bivejo û fehm bikero. Bi kilmîye Seyahatnameyê Çewlîgî netîceya kedêka zaf gird a. Karasuyî yew xebata arşîvî ya muhîme viraşta ke arşîvkarî tewr zaf zî ma kurdan rê hewce kena.
Karasuyî tena bi nê 2 cîldan bîle –ke se ke o bi xo zî vano no hema para tehmkedirşî ya- mîsyono gelek muhîmî ardo ca. Wexto ke mi dosyaya ey wende û qedênaye ez kewta ver û ci ra zî va “Xwezila / Werrekna her mintiqaya ma ra kesêko qasê (hendayê) nêmeyê to arşîvkar bivejîyêne. Aye ra ez vana ganî tewr zaf zî şarê Çewlîgî wayîrîyê na xebate û keda Doxan Karasuyî bikero. Çunke kam eksê ci vajo zî bawer mekerê, ma kirdan/kirmancan (zazayan) mîyan de kesê ke seba erd, milet û kulturê ma, cuya xo ra, îmkananê xo ra, enerjîyê xo ra na sewîye de fedakarî kenê zaf-zaf tay ê.