Bahrî ÇABUK

Felsefe managêrayiş û cigêrayişê heqîqetî yo. Bi awirê kê imûmî fikirîyayîşê merdimatî, bi estbiyayişê yew dîsiplînê felsefe de, bi di tewran ra yeno pê; felsefeyo teorîk, felsefeyo pratîk. Felsefeyo teorîk; manayê cuya ser o cigêrayişê hişmendîya însanî, dinya, feza, gerdun, cuya, merg û heqîqetî ser o persan dano pers kerdene, ciwaban dano viraştene. Manayê heqîqetê cuyayî ser o persan persneno û manayê heqîqetê cuya ser o ciwaban dano arêdayiş. Mewzûya ma maaneyê heqîqetê felsefî ser o ya.

Mewzûya heqîqetî, zanayişê dîmenan û peyê dîmenan de nimitîye zanayişê cewherî ser o ya. Eke zanayişê dîmenan/ fenomenan mihîm bo malûmat yeno viraştiş. Çimkî ciyê yenê diyayîş û dîmenan ra encax malûmat virazyeno. Eke zanayişê peyê dîmenan de nimitîye zanayişê cewher/nomenan mihîm bo mana û cigêrayişê heqîqetî yo. Heqîqet yewbiyew fenomenan ra eleqedar nîyo. Çimkî fenomenî/ dîmenî verê çiman deyê û herkesî ra eşkera yê. Eşkerayî ra cigêrayiş hewcedarî nêkeno. Heqîqet eleqedarîya fenomenan û numenan o. Çimkî cewherê/nomenê fenomenan peyê dîmenan/fenomenan de nimitî de yo. Heqîqet eşkera kerdişê nê cewherî yo.

Termê heqîqetî dordor cayê termê raşti ra yeno şixulnayene. No raşte niyo. Miyanê terman û mefhûmanê heqîqet û raştî de têkiliyê ke esta. La na têkilî ra hemmanayî nêvirazyena. Çimkî heqîqet termê ke felsefî û taybetîye ke zanayişî yena pênaskerdene. Heqîqet ciya, raştî ciya mevhûm îfade keno. Heqîqet; hukmê raştî îfade keno[1] la manayê raştî îfade nêkeno. Wextê ko termê raştî bi goreyê termê felsefe yeno şixulnayene mana yê heqîqetê îfade nêkeno; manayê mentîqî îfade keno. Fikrê heqîqetî cuyê heme însanan de ca gêno. Mefhûmê heqîqetî kulturê heme komalan de esto.

Hukmê felsefe yî raştîya estîyê ke ser o yeno dayene. Estîye, çi yê kê heme dorûverê ma da yê. Eke ma dorûverê xo ra mişahade bikerîm; bi hezaran malzemeyî, bi hezaran objeyî, bi hezaran ganiyê, bihezaran bêganiyî, bihezaran hedîseyî, mesleyî, hîssî, fikrî yenê vinayene û hîs kerden. Senîn û çendî ya nê heme estîyan de ferq esto. Taye estîyê şênberê û fîzîkîya înan esto. Tayê estîyê rêzbarê û fîzîkîya înan çin yo. Tena yenê fîkiryayene. No ferq mefhûmê heqîqetî zafqati keno. Tayê estîyê bi panç hîsan yenê fam kerdene. Nê estîyê bi beşa ontolojî ra têkildarê. La tayê estîyê bi hîsan nêyenê fam kerdene û tena yenê fîkîryayene. Nê estîyê zî bi beşa metafîzîk ra eleqedarê. Heqîqet têkiliya şênberî û rêzbarî de hukmê raştî yo. Heqîqet, ontolojî û metafîzî ra bi zanayi/epîsteme ra awan kedişê fenomenan/numenan o. Wexto ke mewzûya fenomenoljî destpêkerd, mefhûmê heqîqetî kuweno rayê ke bîne.

Felsefe cigêrayişê heqîqetî yo[2]. Bi perspektîvê ko felsefî; sazkerdişê heme hedîseyan ra awirêko pêranayîş û temamkerdene dano viraştene. Fikirîyayîşê merdîmatî yo sîstematîk, bi tecrûbanê hezar serran ra virazya yo. Nê tecruban ra yew zî perspektîvê felsefî yo. Bi awiro felsefî miyanê ciya-ciya zanistîyan de peywendîyê ke pisporî yena viraştene. Merdim tena dinyêka fîzîkî de, tena bifikrêko objektîf nêcuyeno. Merdîm xorê eşkeno dinyêke mana ra zî înşa bikero. Sinorê însanî û kulturî zî, dinyaya objeyan û estîyê xozayî zî tîya de xo belo keno. No sînor malumatanê mana û zanistî manakerdiş danê viraştene. No viraştiş mana û mana kerdiş ra awirêko pêranayîş û temamkerdene dano merdimî.

Felsefe managêrayiş û cigêrayişê heqîqetî yo. Heqîqet, yewbînîya aqilî û objeyan no.[3] Heqîqet têkiliya kerdoxe û obje yo. Mana, çi yo ke yew çekuye ra, yew vate ra yew term, yew hereket yan zî dîyarde ra fam beno, çi yo ke fikir yan objeyêk ano vîrê merdimî yo. Yew heqîqet seba her kesî eynî niyo. Çimkî heqîqet termê ke felsefî û taybetîye ke zanayişî yena pênaskerdene. Heqîqet seba her kesan ciya mevhûm îfade keno. Heqîqet; seba her kesî hukmê raştî îfade nêkeno. Fikrê heqîqetî cuyê heme însanan de ca gêno. Mefhûmê heqîqetî kulturê heme komalan de esto. La ciya-ciya mana îfade keno.

Wextonê rojane yan zî rihêwextî de mefhûm û mewzûya heqîqetî vurîya ya. Çimkî vayê postmodernîzmî, averşiyayişê dîjîtalîzmî, mewzûya zîrekîya viraştîyî (yapay zeka) heme waran de têmîyanek û alozîyê ke viraşta û heme estîye serobin kerdo. Seka heme têgehan û mefhûman, mefhûmê heqîqet zî heloşya yo. Hinî yew heqîqet çin yo. Heqîqîtî estê: Heqîqetê tesewurîye, heqîqeto zêdenayene, heqîqeto têmîyanekerde, heqîqeto hîrakerdîye estê. Dinya de çend însanî estê hendê ke hawa heqîqet esto. Na mewzû yê ke derg a. Ma do na mewzûye ser o problemê fenomenolojî de zî qal bikere. Ma do bi taybetê felsefe fikrê ko refleksîf o ser o dewam bikera…

[1] Ahmet Cevizci, Felsefe Sözlüğü, Ekin, Ankara, 1996, r. 238.

[2] Mermi Uygur, Kültür Kuramı, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1984, r.123

[3] Takiyettin Mengüşoğlu, Felsefeye Giriş, Doğu-Batı Yayınaları, Ankara, 2014, rp.96.