Bahri ÇABUK
Etîk, teorî û felsefa yê exlaqî yo û exlaq zî pratîk kerdişê etîk yo. Exlaq bi çalakîya kesan reyde eleqedarîya însan û ciwîyayîşê însanî pêresneno. Însan bi aqilê xo reyde bi hîsanê xo reyde bi fikiranê xo reyde bi weçînayîş xo reyde, bi çalakîyanê xo reyde mîyanê ciwîyayîşî de ca gêno.[1] Babeta etîkî teorîya çalakîyanê rastî û xeletî, başî û xirabî ya kesan a yan zî ya qarekterê kesan a. Rastî û xeletî, başî û xirabî, fezîletî û bêarî, berpirsîyarîye û azadî çalakî û waşteyê yê însanî yê. Nika destê ma de kokê çekuya etîkî, destûrê xo bizane û teorîya manaya etîkî ya xuy û qarekterê kes û komelan esto. Babeta exlaqî zî pratîkkerdişê na teorîye ya. Na teorîye miyanê ciwîyayîşî de çalakîyanê raştî û xeletî, başî û xirabî yê kesan yan yê qarekterê kesan nîşan dano.
Babet û problemê etîkî yê pêroyî; qewimîyayîş û kerdişê însanî yê. Nê babet û problemî destpêk ra hetanî ewro hemveranê raştî û xeletî, başî û xirabî, fezîletî û bêarî, berpirsîyarîye û azadî ser o malzemeyê xo dayê şuxulnayene. Etîk epîsteme reyde têkildar o û zanistîya exlaqî yo. Exlaq çalakî reyde têkildar o û fenomenê ko. Etîk, unîversal/cîhanşumûl o. Exlaq mehelî yo.
Têgeha exlaqî bi eslê xo de yew çekuya erebî ya û zafhûmarîya çekuya hulk/ hulukî ra yena. Seke Recep Kılıçî İbn Manzurî ra neql kerdo hulk/huluk yena manaya dîn, serebût, xuy û karakterê estîyan.[2] Ça însan esto se, ça de însan ciwîyeno se weyra de exlaq zî esto. Exlaq, estbîyayîşê xo însanî de nîşan dano. Însan yew estîya komelî yo. Komel sîstemo ke leteyan ra ameyo viraştene. Nê leteyî yenê têhet û yew nîzamê xoserî virazenê. Komel nîzam û qaydeyan ser o awan beno.[3] Nîzam û qaydeyî, komelî de bi têkilîyanê însanan reyde virazîyenê û bi nê têkilîyan komel estîya xo dewam keno. Nîzam û qaydeyanê komelî ra yew zî exlaq o. Exlaq sîstem û nîzamê komelî yew cayo muhîm gêno. Exlak û etîk di mefhûm/termê cîya-cîya yê. Etîk yew dîsîplînê felsefe yo. Etîk bi teorîya xo, pratîkê exlaqî reyde têkildar o. Etîk, bi xuy û karakterê mabênê kom û komelan û erjan û çalakîyanê nê kes û komelan reyde exlaqî ser o tesîr keno, yew têkilîye virazeno. Etîk teorîya exlaqî, exlaq zî praksîsê etîk yo.[4] Seke yeno vînayene, mîyanê mefhûm/termanê exlaq û etîkî de hende yew nuansî ferq est o. Etîk bingeyê xo de yeno manaya xuy û karakterê kesan û zanistê xo metafîzîk ra gêno. Etîk bi vateyo bîne xuy û karakterê kesan bi felsefeya exlaqî pênas keno. Exlaq, mabênê çalakîyanê kesan de bi xuy û karakterê kom û komelan pênasa beno. Exlaq estîya xo zanista ciwîyayîşê kom, komel û şarî yê şênberî ra gêno. Hetê bînî ra zafhumarîya çekuya ethosî û çekuya ethe yena manaya urf û toreyê kesan. Xora nê kesan ra zî komî virazîyenî. Na çekuye hem manaya urf û tore xo de hewênena hem zî manaya seba karakterê kesan yena şuxulnayene.
Cîyabîyayîşê mefhûmanê etîk û exlaqî; yunanî de çekuyanê ethos û ethe, latînî de çekuyê mores û moralîs; çekuyanê etîk û tore yan zî çekuyanê etîk û exlaqî ra yeno. Exlaq yew çekuya erebî ya û ziwanê latînî de herinda çekuya exlaqî çekuya morelîsî yena şuxulnayene. Na çekuye latînî de hem yena manaya tore hem zî yana manaya karakterê kesan. Exlaq û moral zî eynî mana de yê, bi nê nuansî etîk ra cîya benê.
Ez bawer kena ke; têkilîya mefhûmanê etîkî, exlaqî û moralî ameyo famkerdene. Nê hîrê mefhûmî/têgehî yew çime ra yê nezelyenê la nê yenê yew mana. Ciya nûansan ra yewbînî ra abiryenê. Seka ma verê nuştbi; etîk mefhûm/têgehê ke zafmanayî, hîra, girewte yo û zelal nîyo. Nê sebebî ra, cewabê persa etîk çiyo? zî akerde, yewbiyew û leze ra nê yeno dayene. Ma do zêdeyîn taybetanê etîkî ser o cigêrayîşanê xo dewam bikera û bi perspektîfo ke hîra bi de nawitiş.
Etîk çi yo? ser o bi goreyê feylozofan, bi goreyê çimeyan, bi goreyê deman, bi gorêyê dezgeyê felsefa, bi goreyê rêbaz û quraman, bi goreyê teorîyan vûrîyeno. No vûrîyayîş dêsê destûrê etîkî yê xo bizane ser o berz û vila beno. Wexto ke însan etîk ser o xebet keno, yeno vînayene ke; bingeh û amancê xebatê heme feylozofan, heme felsewanan nê destûrî ra eleqedar o. Na eleqedarî demê modern û postmodernî de zî derbasdar o: Xo bizane! Beno ke yewbiyew no vate nê ameyo şuxulnayene la heme feylozof û felsewanî dorûwerê nê vate ra şinê û yenê.
Etîk mefhûme ko mûhpemo yanî akerda û zelal niyo. La gereka na mûhpeyê bêro zelal kerdene. Sewbîna ke na mûhpemîye bêro eşkera kerdene sey xerîtakêşê ke xêzekerdiş û viraştişê xerîta yê ke hassasiyet lazim o. Gereka heme rengî, xêzî, nameyî, ca û warî bêrê nîşan dayene. Eke pênase û taybetê yê ke etîk yê îqna kerdene bêro waştene, hewcadarîya quramanê etîk ser o cigêrayîş û etûdkerdiş esto. Etîkî ser o zaf quram û rêbazî ameyê awan kerdene. Tarîxa etîkî de çar quram û rêbazê etîk yê bingehînî estê. Nê quramî û rêbazî bi goreyê ciwabê persa etîk çiyo ra ameyê awan kerdene. Etîk çi yo ser o bi goreyê feylozofan, bi goreyê çimeyan, bi goreyê deman, bi gorêyê dezgeyê felsefa, bi goreyê rêbaz û quraman, bi goreyê teorîyan vûrîyeno.
Etîk, bi bextîyarî û şahîya merdimatîye ameyo pênasekerdene û quramê bextîyarî û şahî ameyo awan kerdene. Etîk, bi cuya yê ke fezîletî ameyo pênaskerdene û quramo fezîletî ameyo awankerdene. Etîk, cuya yê ke bi feydayî ameyo pênasekerden û quramo feydedarî ameyo awankerdene. Etîk, bi termê metaetîk ameyo pênasekerdene û quramo metaetîkî ameyo awan kerdene.
Wexto ke etîk bi goreyê nê quraman bêro etûdkerdene do na mûhpemîye kêmî biye bo. Ma do nê çar quramanê bingehîyan ser o dewam bikera.
[1] Bedîa Akarsu Ahlak Öğretileri, Remzi Kitabevi Yayınları, İstanbul, 1982, r. 35-42.
[2] Recep Kılıç, Ahlak Felsefesi(Etik), Nobel Yayınları, 2022, r. 3
[3] Kılıç, Ahlak Felsefesi(Etik), r. 12.
[4] Ahmet Cevizci, Etik- Aklak Felsefesi, Say Yayınları, 2024, r. 11.
