Bahrî Çabuk
Bi goreyê zaniste mentiqî heme kerdiş û vatişê însanî yê ke bi dîzgeyê ziwanî yenê awankerdene çar peymeyê hemerjan ser o awan benê. Nê heme vatiş û kerdişê însanî; ya raştîyê, ya xeletîyê û ya notrê ya zî îhtîmalî yê. Nuşteya ma zêdeyîn raştîye û xeletî ser o ya. Raştîye, yew termê mentiqî ya û bi çar peymeyanê hemerjan reyde ca gêna. No ca girewtiş bi îradeyê kesan vatiş û cumleyan ser o yena etudlerdiş. Wexto ke yew cumle yeno vatene yan zî nuştene no cumle hetê mana û tedayî ra ya raşto, ya xeleto, ya notro ya zî îhtîmalî yo. Termê raştî û heqîqetî yewbînî reyde têkilîye ke de yê.Raştîye; yewîya obje û suje, yewîya vate û mana ya. Yew perspektîfê ke hîrayî de raştî yewîtîya kerdişan û vateyano.
Miyanê şarî de yew vateyê ke esto: Raşte vaje ganê mi bigêre. Qestê nê vateyê yewîtîya vate û mana yo. Erje raştîye, vatiş û kerdişê însanî yê ke yewîtîya vate û mana yî nîşan danê. Raştîye duştmanaya xo xeletî reyde mîyanê yew têkilîye de ya. Seba ke însan estbîyayîşê xo dewam bikero, heyatê xo biciwîyo, ganî xo ra yew dinya yê ke raştîye awan bikero. Awankerdişê na dinyaya raştîye encax fikir û hizirîyayîşê însanî reyde beno. Însan yew mewcûdîyetêkohîs û hizirîyayîşî yê raştî yo. Raştîye, zanayîşê raştî de sey yew estîya krîterî ya hêzê însanî yena pênas kerdene. Erjeraştîye hem yew estîya mentiqî hem zî yew estîyê keontolojîk a. Raştîye erjanê ciwîyayîşî yê şexs û komelî ser o tesîr kena. Raştîye fikir, hîs, hişmendîya însanî ser o û çalakîyanê şexsî û komelî ser o yew tesîro muhîm virazena. No tesîr heme estîyan û waranê komelî de ca gêna. Seka heme kultur û cuya şaran de erje raştîye cayêko mihîm gêna.Cuya şarê zazayan de zî na erje mihîmî yeno vînayene. Ma vateyê verênan ser o no vinayîş dayo analîzkerdene.
Her yew vateyo verên de yew hukm est o. Vateyê verênî yê ke erja etkî ya raştîye ameyê şuxulnayene zafê. Seke nimûne nê vateyê verênan ser o cêr de şîroveyî ameyê kerdiş û erjeraştî ameyê nîşan dayene.
Eke însan raştî ser o biciwîyo, her şert û merc de weşî deyo. Na raştî bi nê vateyê verênî yena îspatkerdene: Çareyê merdimê raştî, tim pak o. No vateyê verênî bi maneya xo erjê etîkî yê raştî destek kena. Vate tena serişteyeke cuya nîyo; miyanê şert û mercan de derbasdar û belkî encamê tecrubeyanê komelî yo. Muhtewa ya na vateyê verênî însanî teşwîq keno ke di cuya rojane de bi prensîbên raştî hereket biko, berpirsiyarî, rêzgirewtîş û nîzamê komelî û cuya şexsî biparêzo. No sebeb ra, hem erjê etîkî hem zî hetê manayî û hem zî heta pabesta ra qebulkerdişê raştîyo. No vateyo verên nîşan dano ke raştî, bingeyê ciwîyayîşê pak û şerefdar a. Kesê ke bi raştî hereket keno, zurî û hîle ra dûr maneno û şertanê ciwîyayîşî de raya xo bişerefî dewam keno. O semed ra, merdimo raşt ra bawerî, rêzgirewtiş û qîmet qezenc keno. Cuya şarê Zazayan de, raştvatiş qîmetêko enkîde deyo. Miyanê malbat, cîranî û komelî de kesê raştvate her tim bi bawerî yeno naskerdene û qewlê êy qîmetîno. Zazayan bawer kerdene ke şertê ke ser o raştî awanbîyo, tim qewîm maneno û merdim ra serbilindî dano. No vateyo verên zî bi nê tecrubeyê ciwîyayîşê Zazayan ameyo meydan. Bi nê cîhetî ra, no vateyo verên erjê raştî eşkera keno. Çunku raştî,însanş zurî ra, hîle ra û bêbawerî ra dûr keno. Kesê ke raştî şertê ciwîyayîşê xo keno, hem wîjdanê pak esto hem zî miyanê komelî de rêz û bawerî qezenc keno.
Raştî, her wext raştî ser o bena. Raştî çewtî qebul nêkena. Eke însan raştî ser o bo, çewtî zî şinasneno. Çewt, çewtîyê xo raştîyê ra zano. Çunku eke çewt, çewtîyê xo bi raştî bizano, na zî raştîya. Vate tena serişteyeke cuya nîyo; belkî encamê tecrubeyanê komelî û cuya şexsîyo. Muhtewa ya nê vateyî însanî teşwîq keno ke di cuya rojane de bi prensîbanêraştî hereket biko, berpirsiyarî, rêzgirewtiş û nîzamê komelkî û cuya şexsî biparêzo. No sebeb ra, no vateyo verên hetê erjê etîkî hem heta manayî hem zi hetê pabesta ra raşt û qebulkerdişê raştîyo. Miyanê malbat, cîranî û komelî de kesê raştbo her tim bi bawerî yeno naskerdene û qewlê êy qîmet girewto yo. No vateyo verên zî bi nê tecrubeyê ciwîyayîşê Zazayan ra ameyo meydan Bi nê cîhetî ra, no vateyo verên erjê raştî eşkera keno. Çunku raştî, raşteraşte yo û çewtî, zurî, hîle û bêbawerî merdimî raştî ra dûrî keno.
Estîyê ke kamcin xete ser o bo, reyna estîya xo na xete ser o dewam keno. La wextoke yew şekîl ame dagirewtene, bedilnayîşê nê şeklî zor beno. Bi zor zî şekl nêyeno vurînayene. Eke no şekl bi xoza xo de ameyê no hewl, çewt nêbeno: Daro raşt çewt nêbeno. Vate tena serişteyeke cuya nîyo; belkî encamê tecrubeyanê komelî yo. Çunku raştî, şertêkê nêguherbar ê kesayetî yo. Kesê ke raştî şertê ciwîyayîşê xo keno, şertanê zor, menfîet yan zext de zî rastîya xo nêvurno û bi nê helwestî rêzgirewtiş û bawerîya komelî qezenc keno.
Raştî pere nêkena. No vateyo verênî raştî û pere miyan de şertê qîmetî nîşan dano. Goreyê manaya raşteraşte, raştî şertê pere nîyo û raştî pere nêkerêno. Yanî raştî şertê bazarî yan zî şertê maddî nîyo ke bêro rotena yan zî bi pere bêro girewtene. Vate şertê xo de şertanê ciwîyayîşî de raştîyê nîşan dano. La manaya mecazî de, pere şertê maddî, menfîet û qazancî temsil keno. Raştî zî şertê exlaq, wijdan, emanetdarî û bawerî îfade keno. No sebeb ra, nê vateyî nîşan dano ke raştîyê merdimî, şertanê maddî ra qiymetîn o. Eke merdim raştîya xo, pereyan, û qazancî ra qîmetin bivîno, raştîya xo zî kêm keno. Raştî menfîet û qazancî nêyo; belkî raştî kesayetî ya merdimî yo. No vateyo verênî encamê tecrubeyê komelî yo. Komelê Zazayan şertê xo de raştî her wext pereyan ra xurt hesibnayeno. Çunku bawerîyê raştî têkilîyanê komelî pê ano. Pere beno ke maddî asan biko, la bawerîyê raştî nêyeno avakerdene. No sebeb ra, vateyo verênî şertanê komelî de qîmeta raştî şertanê madî ra berzîn nîşan dano. Hetê erjê etîkî ra, nê vateyo verênî bi raştîye têkilîyê xurt esto. Raştî bingehê şertanê exlaqî yo. Merdim ke raştî, şertanê maddî ra ser o bigêro, komelî de bawerî û rêzgirewtîşê raştî qezenc keno. Bi nê awayî, vateyo raştî pere nêkena û şertanê komelî de, merdimî rê yeno nîşandayene ke şertanê madîd ra berzin qîmetî estê.
Seke ma corî de zî îfade kerdbi, yewbîyayîşê obje û sujeyî yewbîyayîşê vate, hedîse û mana yo. Zure yew çiyo raşte û baş nîyo: Adir kewt keyê zûrakerî kesî pê bawer nêkerd. Gama însan banderê zurekerdişî bibo û sey keso zuraye bîyero şinasnayene, gama yew roje yew çiyo raşt zî bivajo kes hinî êy ra bawer nêkeno. Hinî însan xora bawerkerdişî zor awan keno. Gama yew kes sey zuraker bîyero şinasnayene, adir bikewo keyeyê nê kesî zî kes hinî êy ra bawer nêkeno.
Dîskurê her yew vateyê verênî de şîret û hîkmet esto. Felsefe û fikirê xorînî yê merdimîye esto û însan ci ra dersan gêno.Raştîye cuya şarê Zazayan de tena yew mefhûmê felsefeyî nîya; raştîye bi tecrube, bibawerî, biaqil û vîrê hemparî yê şarî reyde şekil gêno. Vateyê verênî zî na raştîye bi ziwanêko sade, xorîn û tesîrdar nesl ra neslê bînî ra resnenê. Nê vateyî nîşan danê ke raştî ge-ge bi tecrube, ge-ge bi xoza û ge-ge zî bi demî reyde eşkera bena. O semed ra, vateyê verênan tena mîrasê ziwanî nîyê; êy eynî wext de vîr, tecrube û felsefeya cuya şarê Zazanê. Parastiş û analîzê nê vateyan, parastişê ziwan, kultur û heqîqeta cuya Zazano.