Murad Canşad
Wexto ke hepisxane û edebîyat vanê, Cervantes (1547-1616) û romanê ey Don Kîşot yeno merdimî vîr. No kitabo ke romano tewr verên qebul beno, Cervantesî hepisxane de nuşto. Cervantes, hepisxaneyo ke tey de mendo, ey bi akademî name keno.
Demê cumhurîyetê Tirkîya de edebîyatê tirkan de cayê hepisxaneyan mihîm o. Edebîyatkarê pîlî yê tirkan zîyade ra zîyade hepisxaneyan ra vîyartê. Nazim Hîkmet, Sabahattî Alî, Enver Gokçe, Ahmet Arîf, Orhan Kemal, Kemal Tahîr…
Nê merdimî hepisxaneyan de tenya bi sereyê xo yê. Peyê dêsan de teşkîlatê înan çin ê. Ê û mehkumê bînî -mehkumê edlîyî- eynî ca de manenê. Pêro pîya ronişenê û werizenê la her kes bi hal û hemdê xo yo. Çi karo rocane bibo, bi xo destan ra kenê. Êyê ke sey înan doza sîyasetî ra zerre de yê, kêm ê.
Tirkîya de 1980 ra pey hepisxaneyan de doza sîyasetî bena giran. Yê kurdan zî tey de, endamê xeylê partîyanê çepgiran erzîyenê peyê beran. Nê merdimî zîyade ra zîyade mîlîtan ê, xort û ciwan ê. Koguşê înan partîye bi partîye benê, her partî û organîzasyon zerre de teşkîlatê xo yê xususîyî ronano. No model, a roce ra nohet o dewam keno.
Çîyo ke dîqetê merdimî anceno, a roce ra pey hepisxaneyan ra edebîyatkarêko pîl nêvecîyayo. Tek-tuk eserî vecîyayê la mîyanê milletî de tesîrê xo zîyade nêbîyo. Çimkî mîyanê nê teşkîlatan de merdim bi sereyê xo çi teba nîyo. Bi zerrîya xo, bi hal û hemdê xo nîyo. Mîlîtanê partîya xo yo. Heta ma bivacîme, malê partîya xo... Goreyê nê partîyan zî edebîyat ney, sîyaset mihîm o. Edebîyat ruhê mîlîtanîye keno kor. Sloganî mihîm ê, propaganda mihîm a. Nê partîyan û organîzasyonan ra her yewî peyê beran de qişleyê xo ronayo. Heta ma bivacîme, yeniçeri ocağıya demê Usmanîyan… Qişleyan de zî çi edebîyat aver nêşono. Oca de qîr-wîr, emir û talîmat, zebt û rebt pere keno. Û çikes bi goreyê zerrîya xo nêbeno. Heme qalî gore bi formalîteyan ê. Hukimê fikirî çin o, hukimê kufirî est o. Ne esker bi zerrîya xo yo ne zî qomutan…
Sîyaseto ke nê organîzasyonî vanê çi yo, o zî zelal nîyo. Çiqas semîmî yo, çiqas zerrî ra yeno; bewlî nîyo. Seba çarekerdişê hal û meseleyanê welat û milletî yo yan karê fend û fundan o?
Çîyo ke verê çiman ra yo; hepisxaneyo ke ganî bibo akademî, bi destê nê partî û organîzasyonan bîyo qişle.
