Çelalî Çelîk
Goreyê texmînan pêxamber Zerdûşt (bi avestakî: Zaraθuštra) Îsayî ra ver (ÎV) serranê 1200î yan zî seserra 6ine de cuya xo derbaz kerda. O Rojhelatê Îranî de, herêma Medî ya bajarê Raghae de ameyo dinya û ciwîyayo; eslê xo de zî şexsîyetêko reformwaz o. Metnanê Avesta de nameyê ey sey Zarathuştra û Spîtâma Zarathuştra derbaz beno.
Pêxamber Zerdûşt û Zend-Avesta
Zerdûştî bawerîya zafhomayîye (polîteîzm) red kerd û dewsa ci de tekhomayîye (monoteîzm) arde komelê xo. Dînê Zerdûştîye seserranê 3 û 7inan ê peyê Îsayî (ÎP) de mîyanê Împaratorîya Sasaniyan/Persan de bi dînê fermî. Wexto ke misilmanan Îran feth kerd, rahîb û bawermendê zerdûştî remayî şîyî Hîndîstan. Na bawerîye de homayo tek Ahuramazda yo; "Ahura" yena manaya Homayî, "Mazda" zî yena manaya zanayîşî, yanî pîya manaya ci "Homayê Zanayîye" yo.
Kitabê pîroz ê na bawerîye Avesta yo ke no vate zî manaya bingeyê zanayîşî dano. Vateyê Zend-Avesta zî sey "şerh û şîrovekerdişê Avesta" yeno qebulkerdene. Goreyê rîwayetan na kitaba pîroze çermê diwês gayan ser o ameya nuştene. Ziwanê ci avestakî yo, 49 herfan ra yeno pê û panc beşan ra vilabîyaye yo: Yasna, Yeştler, Vîsparad, Horde Avesta û Vendîdad.
Friedrich Nietzsche û 'Zerdûştî Wina Kerem Kerd'
Fîlozofê namdar Friedrich Nietzsche 13ê Teşrîna Verêne ya 1844î de Almanya de ame dinya. Maya ey Franzîska Nietzsche, pîyê ey zî ke keşeyêko Protestanê Lutherî bî, Karl Ludwig Nietzsche yo. O hema qijîya xo ra hez ji kitaban û muzîkî kerdêne. Serra 1864î de qerar da ke bibo papaz û unîversîteya Bonnî de qeyd bî; la dima şi Leipzîg û uca de beşê fîlolojîye wend. Serra 1867-1868 de eskerîye kerd la semedê kewtişê ji serê estore û birîndarbîyayîşî ra eskerîye ra ame vetene.
Eynî serre Unîversîteya Baselî de dest bi dersdayîşê fîlolojîye kerd. Serra 1879î de nêweşîyanê xiraban ver mekteb caverda û 1889 de zî pirsgirêkanê psîkolojîkî ver agêra cemê maya xo. Nietzsche serra 1900î de dinyaya xo bedilnaye. Ey berhema xo ya navdare "Zerdûştî Wina Kerem Kerd" (Also sprach Zarathustra) serranê 1883-1885î de nuşte. Eser çar beşan ra yeno pê û hem felsefî hem zî şaheserêko edebî yo. Qehremanê kitabî Zerdûşt o; Zerdûşto hirîs serre şono koyan, des serran uca mendo û badê teynatîye şono mîyanê însanan ke çîyê fêm kerdê înan reyde pare bikero.
Têvernayîşê Zerdûşto Tarîxî û Zerdûştê Nietzscheyî
Kitabê Nietzscheyî karakterê Zerdûştî gêno xo dest û têgêrayîşê konseptanê sey merdimatîye, exlaq, Homa û "serînsan"î munaqeşe keno. Zerdûştî felsefeya Nietzscheyî de hacetê çinhesibnayîşê erjanê kehenan û avakirina nirxanê neweyan o. Lewma mabênê her diyan de ferqê zaf hîrayî est ê:
- Dualîzm vera Newebîyayîşî: Zerdûşto tarîxî mucadeleyê gerdûnî yê mabênê rindîye (Ahura Mazda) û xirabîye (Ahriman) esas gêno û bawer keno ke ganî merdim li kêleka heqî bivindero. La Zerdûştê Nietzscheyî na bawerîya dualîstî red keno û wazeno însan bi xo nirxanê neweyan biafirno.
- Pêxamberîye vera Mamostatîye: Zerdûşto tarîxî xwedîyê dîn û emranê pîrozan o; Zerdûştê Nietzscheyî nê sîstemê pîrozî "merdişê Homayî" ser o rexnê keno û sey yew rayber yan mamostayê xweserî nêzîkî konseptê "serînsan"î beno.
- Exlaqê Dinî û Rexne: Zerdûşto verên bawerî û exlaqê gerdûnî pîroz hesibneno, la Zerdûştê Nietzscheyî doktrînanê dîndarîye gêno dest û çerxê ci bereks çarneno da ke perspektîfêko newe bido heyatî.
