Dr. Îsmet Konak
Seke zanîyeno felsefeya Hegelî de fikrê "îdealîzmî" estbî. Goreyê ey bingeyê estîye de unsûro maddî nê, "geist" yanî tîn est o. Na çarçewa de estîya dewlete zî girêdayîyê tînî ya. Xora Hegel nuseno ke dewlete astêka tînê tarîxî û cuya etîk (almankî: sittlichkeit) a tewr berz a. No formulasyon bêşik leteyê îdealîzmî yo. Platon ra heta nika felsefeya îdealîzmî mîyanê komelî de wayîrê cayêkê balkêşî ya. Hema zî dewleta tînkî ya Hegelî xeylêk cayan de derbasdar û serdest a. Dewleta tînkî yan îdealîste eslê xo de exlaqî nîya, eksê ci exlaqî sey "pelga hêjîre" gurênena. Çike dewlete formasyono sinifkî yo. Yanî hertim sinifa ke hacetanê berardişî destê xo de tepişena rê xizmet kena. Na sinife de "wayîrîya taybete" yanî bi qisaya Proudhonî "dizdîye" misoger a. Dewleta ke bi destê dizdan yena awankerdene, qetî exlaqî nêbena. Tarîxê dewletan eslê xo de tarîxê talanî yo. Eke Hegel materyalîst bibîyêne, anatomîya dewlete zanayêne. Ey reyna zî vatêne "dewlete azadîya merdimî garantî kena". Oxina ke eke dewlete awan bena, azadîya merdimî darîna we.
'Hezkerdişê welat û beyraqe'
Ewro îdarekarê dewleta Tirkîya îdealîzmê Hegelî esas genê. Qaso ke na dewlete musluman a û îdarekarî zî dîndar ê, merdim çimdarîye keno ke binê dîndarîye de xeylêk xirabîyî est ê. Na cografya de talan hinî kultur bîyo, nesl bi nesl sey mêras derbas beno. Ge-ge Erdogan vano ke "kalik û pîrikan hezkerdişê welat û beyraqe ma rê sey mêras veradayo". Ma fam kenê ke hezkerdişê welat û beyraqe retorîk o. Çîyêko ke kalik û pîrîkanê Erdoganî hez kerd, bertîl bî, serokerdoxîye û talan bî. Ma biewnê gelo “ejdadî” se kerdo. Gama ke Dewleta Osmanî wextê Orhanê I. de dest pê awankerdişê artêşe kerd, sinifa peyayeyan zî virazîyaye. Tewrbîyayîşê na sinife de “cronyîsm” estbî. Keso ke waştêne dekewo mîyanê sinifa peyayeyan, bertîl dayêne qazîyê Bursa Çandarli Halîl Paşayî. Seke zanîyeno qazî pabesteyê sinifa îlmîye (ulema) bî. Merdimo ke "edalet" peyda kerdêne, bertîl girewtêne. Nimûneyî zaf ê; yewna zî Bursa de îmamê camîyê Alaaddîn Begî Hamza Efendî seba ke ersayêke bigêro milkê xo, bêzarîya morê şêxulîslamî kerdbî, yanî sextekarîye reyde wayîrê milkî bî. Wa nêro xovîr ra kerdene ke îmam zî mîyanê îlmîye de bî. Nimûneyo bîn; şêxulîslam Feyzullah Efendîyo ke peynîya seserra XVII. de yanî wextê îdareyê Mustafayê II. de hêzo îdarî û malî girewtbî xo ser o. Ey verê cû mamosteyîya Mustafayê II. zî kerdbî. Coka mîyanê înan de têkilîyê kîpî estbî.
Netîceya Feyzullah Efendî
Feyzullah Efendî sey wayîrê Dewleta Osmanî têgêrayêne; xeylêk dezgehanê pêroyîyan de merdimê ey ameyî erkdar kerdene. Labelê netîceya nê "nepotîzmî" giran bîye. Serra 1703 de Edîrne de xoverdayîş qewimîya, Feyzullah Efendî kişîya û Padîşah Mustafayo II. tehte xo ra erzîya. Xora yeno zanayene ke şêxulîslam mîyanê sinifa ulema de tewr cor de yo. Bi kilmî, ma eşkenê vajê ke tarîxê Dewleta Osmanî tarîxê kedwerî yo.
Krîzê fonî
Ewro Erdogan wayîrê nê tarîx û kulturê talanî vejîno, înan pesnî keno, bimbarek keno. O zî rêçanê ejdadê xo ra şino, beyraqa bertîl û bêrayîrîye "bi şeklêko qerardar" kirişeno. Komelî serra 2013 de dî ke îdarekarî "hîle-î şerrîyye" kenê; bi mîlyaran dolaran diznenê û çi hesap nêdanê. A serre rîpeşê îqtîdarî kewtbî. Komelî edalet û muhakemekerdişo adîl pawitêne, la na rey zî "krîzê fonî" vejîya vernîya şarî. Derûdormeyê îqtîdarî de xeylêk spekulatorî peyda bîyî. Wezîrî, domanê wezîran, burokratî, wayîrê holdîngan pîya sûco hempar ardo ca. Seke fîlozofe Hannah Arendt vana, pergalo otorîter komelî bêexlaq keno ke sûcê xo rê "hempar" bivîno.
Çime: Azadîya Welat
