Resul Yıldırım

Kîtabê Ksenophon Anabasîs ra…

Kyros sefer virazeno serê birayê xo Qral Artakserksesî ke qralîyet, îdareya împaratorîya Axamenîyan destê ey ra bigêro. Kyros enê seferî de herbê Cunaxa/kunaksa de mireno û artêşa ey bê serok manena. Hellenê ke Kyrosî ro sey leşkerîya peretî kerdêne wazenê agêrî welatê xo. Labelê welatê xo ra zaf durî û yew cayo nenas de yî. Xo mîyan de mişawere kenê û Klearkhosî sey serleşker weçînenî ke Ksenophono ke enê seferî nuşto zî bi xo mîyanê artêşe de yo.

Artêşa Hellenan welatê Babîlî de Surê Medîa derbas kenê û ver bi bakurî verdewam kenê. Serê rayîrê înan de çemê Physkosî/Dîyala est o. Derheqê enê çîyan de Ksenophon wina nuseno; " Heta çemê Physkosî/Dîyala ke Tîgresî/Dîjleyî ra yew plethron hîrayêr û serê ey de yew pird est o, ey ra çar stathmos, vîst fersahî aver şiyê. Tîya de bi nameyê Opîs yew bajaro gird virazîyabi. Nizdîyê enê bajarî de, birayê Kyros û Artakserksesî yo nemeşru, Sousaî/Susa û Ekbatana/Hemedan ra yew artêşa ke seba yardimê Qralî kom kerdbî raştê Hellenan ame û vindert ê temaşe kerdî."

Her di artêşî eleqeyê yewbînan nêkenî ke Hellenî rayîrê xo rê dewam kenî. Ksenophon vano ke: “uca ra, zereyê Medîa de, heta dewa dadîya Kyros û Qralî Parysatîs, şeş stathmosê Çolî, hîris fersahî şiyî." Yanî goreyê vatişê Ksenophonî dadîya Kyros û Qralî Miedîa ra ya.

Hellenî rayîrê xo rê dewam kenî ke resenî Çemê Zapatas/Zapî û uca de kîşta Çemê Zapatas/Zapî de hîrê rojî asan benî la serleşkerê înan Klearkhos û tayê serleşkerê bînî seba ke tayê meseleyan qisey bikerî serleşkerê qralî dir pêvînayîşêk virazenî. Badê Klearkhos û serleşkerê bînî dewetê zîyafete benê ke uca de kewenê dexfika serleşkerê qralî û mirenê. Serê ena serebute moralê Hellenan xerepîyeno, hêvîya înan şikîyena.

Artêşa Hellenan hema zî mintiqeyê Zapatas/Zapî de bî ke Ksenophon sey yew serleşkerê pîlî heme serleşkeranê bînan dir qisey keno û bêhêvîtîya ke kewta înan ser o vila keno. Behsa dîrokê kalikanê xo, behsa herbanê verînan keno, zerre dano leşkeranê xo. Heme leşkerî pêra bi serleşkeran enê qiseyanê ey ra qewet gênê û hêvîya înan a açarîyayîşê keyeyê xo ganî bena. Ksenophon mîyanê qiseyanê xo de yew ca de wina vano: "Çîyo ke esil mi tersneno eno yo; yew rey ma bimuse veng veng roniştişî û zewq û sefa mîyane de cuyayîşî, ma bimuse keyna û cinîyanê Medan û Persanê ke bi qam û qilafetî dir kêyfkerdişî, hêvî kena ke badê sey înan ê ke Lotus werda ma zî rayîrê keyeyî xo vîr ra nêker." Û badê çemê Zapatasî/Zapî derbas kenê

Hellenî eno beyntare de artêşa Qralî dir zaf cayan de danê pêro û hem înan ra hem zî artêşa qralî ra leşkerî merdî. La seba ke amancê înan açarîyayîşê keyeyê xo bi înan her tim rayîrê xo rê dewam kerdêne. Çemê Zapatasî/Zapî ra pey ena rey resayî kîşta Çemê Tîgresî/Dîjleyî. Ksenophon wina nuseno: "Tîya de yew bajarêko gird o vengkerde estbi, nameyê ey zî Larîsa bi. Enê bajarî de verê Medî cuyayne. Verinîya suranê ey vîst û panc, berzîya suran se gamî bi. Heme derdorê ey zî di fersahî bi. Tuxlayanê bikîl ra virazîyabi û vîst gamî berz yew hîmo kerreyin ser o vindertêne. Gama ke Persî wazenê împaratorîya Medan zebt bikerî Qralê Persan enê bajarî dorpêç keno, feqet tu teşebus de zeptkerdişî de ser nêkewtbi. Yew hewrî tîje qefelna, heta ke şarê bajarî bajar veng nêkerd hewrî tîje nêkerd û badê bajar kewt destê înan.

...

Tîya ra heta kîşta bajaro ke nameyê ci Mespîla yo û zemanêk tede Medî cuyayne de yew suro ke vengkerde yo şeş stathmos, şeş fersahî rayîr şiyê."

Goreyê nuştişê Ksenophon ra bajarê Mespîla zî serê kerreyan de berz bîyêne. U eno bajarê Medan wextê herbê Medan û Persan de bi tu awayî nêkewto destê Persan ke cinîya Qralê Medan Medeîa zî wextê herbî de ameybî enê bajarî. Derheqê kewtişê ey de Ksenophon wina nuseno: "Zeusî şarê bajarî kerdî virsikginaye û badê bajar kewt."

Hellenan ver bi bakur tadabi û heta ke îmkanê înan est o rayîrê xo rê dewam kerdêne labelê leşkeranê Qral Artakserksesî zî dabi înan dima ke heminan bikişî. Ge ge herb vejîyayne û ge ge Hellenan firset dîyêne û dewam kerdêne. Erîşêkê leşkeranê Qralî de Hellenan tayê esîrî tepiştî û Hellenan waşt ke înan ra rayîr bibersî. Esîran rayîr nîşanê înan da û wina va: "Rayîrê ke şinê başur eynî sey rayîrê ke ê ameyîbî derg benê Babîl û Medîa, rayîro ke şino rojhilat, goreyê vatişan ra berdêne Susaî/Susa û Ekbatana/Hemedan ke qralî wesarê xo û hamnanê xo tede vîyarnayne, rayîro ke kewtêne verba Çemî û şiyêne rojawan zî berdêne Lydia û Îonîa(Anatolîa), rayîrêko ke mîyanê koyan ro vîyareno û tadîyeno bakur zî şino Kardukhîa. Kardukhîayijî, yew şaro cengawer o ke koyan de cuyenî, qralî ro milçewt nêkerdo, heta zamanêk yew artêşa ke se û vîst hezarî bîya êrîşê înan kerdo, feqet seba ke erazî baş nêbîyo ena artêşe ra kesêk zî tapa nêameyo. Enê çi wextî satrapê/walîyê deşte dir adirbest viraştêne şarê deşte û Kardukhîayijan, kardukhîayijan û şarê deştijan mîyan de dayîş-girewtiş biyêne.”

Goreyê terîfê Ksenophon ra Kardukhîa mîyanê çemê Tîgresî/Dîjleyî û çemê kentrîtesî/Botanî de yew mintiqe ya. Goreyê dîroknasan ra Kardu-khîa-yijî(kard-kord-kurd) pîrbabê Kurdan î.

28.10.2026