Murad Canşad
Tarîxê merdimîye de wextê verênî ra vacîyeno ke merdim hem can hem zî beden ra yeno meydan. Can da-çend manayê xo est ê. No nuşte de manaya ruhî de yo. Seba ke çekuyê hem-mana yê, pîya yenê têhet, benê çekuyê çutî; ruh û can.
Bi goreyê tayê bawerîyan û felsefeyan tenya merdimî de can est o. Merdiman ra teber çîyanê bînan (heywan, nebat) de can çin o, ê tenya beden ra yenê meydan. Bi goreyê tayê bawerîyan û felsefeyan zî merdim, heywan, nebat… çi beno bibo, her beden de yew can est o.
Beden verê çiman ra yo; o se beno, çi merheleyan ra vîyareno; ma vînenê. Can verê çiman ra nîyo; sirrêk o; se beno, çi merheleyan ra vîyareno; ma nêvînenê.
Dînê ke bawerîya xo bi yew Homayî arda û Homayî rîyê asmênan ra ca kenê, ci rê dînê semawîyî vacîyeno. Bi goreyê nê dînan, yew na dinya yew zî a dinya (axiret), di dinyayî est ê. Can û beden na dinya de pîya cuyenê. Wextê merdene de can şono a dinya; beden na dinya de maneno, beno wele û herre. Cano (ruh) ke şono a dinya, bi goreyê kerdena (fêl) xo ya na dinya, oca de yan bi rahetîye ra yan zî bi ezab û çetinîye ra cuyeno. Kerdena xo ya na dinya baş ba, bi rahetîye; nebaş ba, bi ezab û çetinîye… Mîyanê zerdeştîyan, cihudan, xirîstîyanan û miselmanan de wina vacîyeno.
Raya Heqî/Heqîye zî tey de, bi goreyê tayê bawerîyan a dinya (axiret) çin a. Wextê merdene de can beden ra vecîyeno keweno yewna beden, beden zî beno wele û herre. Tenya yê merdiman ney yê heywanan, dar-berî, velg-vaşî zî canê (ruh) xo est o. Nê çîyî rê, yanî beden-vurnayişê canî rê don bi don, don ra don, dona-don vacîyeno. Franskî de réincarnation, erebkî de tenasux…
Can bi goreyê çiyî beden vurneno?
Bi goreyê kerdena (fêl) xo…
Eger ke başîye kerda, keweno donê çîyanê başan, bedenê înan ra cuyeno; mirçikî, gulî, vilikî…
Eger ke xirabîye kerda, keweno donê çîyanê xiraban, bedenê înan ra cuyeno; mar, merre, verg…
Nê çîyê baş û xirabî kultur ra kultur cîya yê. Her kultur de manaya xo eynî nîya. Mîyanê tirkanê demê şamanîye (şamanîzm) de verg yeno manaya çuştî û çalakîye. Ê werreyê xo bi vergan anê, sey vergî zurrenê. Goreyê bawerîya zazayan, verg yeno manaya perîşanîye. Zazayî werreyê xo bi vergan nêanê, sey ci nêzurrenê. Wextê zewtan de vanê; vergî ra vêşan bê, marî ra viran bê…
Na bawerîye, don bi don, mîyanê Aryenan de rî dayo. Wextê verênî de, Hindistan ra hetanî Îngilistan şar bi na bawerîye bîyo. Feylesofê helenen (grek) Platon (Eflatun, ÎV. 427-347) kitabê xo Sokrates’in Savunması de, fekê xoceyê xo Sokratî ra behsê na bawerîye keno.
Komelanê Aryenan ra, êyê ke şîyê zerdeştîye, xirîstîyanîye û îslamîyetî ser, na bawerîye ra fek ver ra dayo. Bawerîya xo pê nêanê la no çî (don bi don) sey çîyêkê folklorîkî mîyanê şarî de qisey beno.
Na bawerîye Hindistan de hema-hema sey xo menda. Mîyanê bawerîya raya Heqî de qels bîya, tesîrê îslamîyetî vecîyayo vernîye.
