Şaîrê dej û bêrîye: J. Îhsan Espar

Fırat Şîn

Edebîyata nûştekî ya Kirmanckî (Zazakî) de çend şexsîyetê est ê ke bêyî înan merdim nêeşkeno behsê edebîyat û standardîbîyayîşê nê ziwanî bikero. Nê şexsîyetan ra yew zî bêguman J. Îhsan Espar o. Espar tena yew nuştox yan zî şaîr nîyo; o eynî wext de xebatkarêko rencber, redaktorêko hîsyar, folklorîsto ke vîrê şarî qeyd kerd û pêşengê edebîyata tutan a Kirmanckî-Zazakî yo.

Trajedîya heskerdişê waye û birayî: Mîrasê Estanika Pepûgî

İçeriği Görüntüle

Domanîye û serrê perwerdeyî (1956 – 1980)

J. Îhsan Espar serra 1956î de qezaya Pîranî (Dîyarbekir) de, dewa Esparî de ameyo dinya. Nameyê xo yo edebî zî heskerdoxîya welat û dewa xo ra girewto. Domanîya ey mîyanê tebîeta Pîranî de, binê tesîrê estanik, deyîr û kilamanê herême de vîyarte. Na hafizaya folklorîke bîye hîmê heskerdene û hestyarîya ey a verba ziwanê dayîke.

Perwerdeyê xo yo verên û mîyanên Amed de temam kerd. Dima qezenc kerd û şî Înstîtuyê Perwerdeyî yê Dîyarbekirî (Diyarbakır Eğitim Enstitüsü). Serra 1979î de nê înstîtuyî ra sey mamoste mezûn bi û dest bi wezîfeyê mamostetîye kerd. Labelê wextê ke derbeya leşkerî ya 12ê Êlula 1980î virazîyaye, atmosferê sîyasî yê welatî tarî bîye. Esparî zî seba nê çîyan û seba fikranê xo yê welatperwerîye nêeşkabi welat de bicwîyo; serra 1981î de bi mecbûr mend ke welat biterkno û sey penaberî şono Swêd (Stockholm).

Sirgûn û ronayîşê Grûba Xebate ya Vateyî (1996)

Kewtişê sirgûnî zaf kesan bêhêvî keno, labelê seba J. Îhsan Esparî û embazanê ey no tecrube bi firsendêko tarîxî. Swêd nê serran de bibi paytextê vejîyayîşê edebîyata kurdî. Esparî uca perwerdeyê pedagojî û ziwanî dewam kerd û dest bi xebatê zindîkerdişê ziwanê xo kerd.

Serra 1996î de paytextê Swêdî Stockholm de, pîya bi M. Malmîsanij û çend kirmancanê bînan yê ke mintiqayanê cîya-cîyayan ra bîy, Grûba Xebate ya Vateyî nay ro. Amancê na grûbe standardîzekerdişê Zazakî, tespîtkerdişê qaydeyanê rastnuştişî û arêdayîşê ferhengêko muşterek bi. Espar, kombîyayîşo verên ra heta kombîyayîşê 36. yê peyênî bi awayêko aktîf ca girewt û bi embazanê xo dir rayberê Rastnuştişê Kirmanckî amade kerd.

Redaktorîya Kovara Vateyî (1997 ra Heta Ewro)

Grûba Xebate ya Vateyî serra 1997î de dest bi weşanayîşê Kovara Vateyî kerd. Hûmara yewîne ra heta ewro, 28 serrî yo ke redaktorî û berpirsîyarîya na kovare destê J. Îhsan Esparî de ya.

Her nuşte, her hîkaye, şîîr ke kovar de vejîyeno, çim û qelemê Esparî ra ravêreno. Na keda sebirin û hûrbînîye bîye sebeb ke Kovara Vateyî bibo mektebêko bêhempa seba nuştoxanê neslê neweyî.

Pêşengê khîkayenuştoxîya Zazakî: "Beyî Se Bena?"

Edebîyata Kirmanckî de nesir û hîkayenuştoxî erey dest pêkerdbi. J. Îhsan Esparî bi kitabê xo yê hîkayan "Beyî Se Bena?" (2004, Weşanxaneyê Vateyî) rîpelêko newe akerd.

Esparî nê hîkayanê xo de dej, hesret, têkilîyê merdiman, travmayê cimatî û bêhêvîbîyayîşê sirgûnî bi ziwanêko hestyar, safî û rewan nawnayî. Kitab, edebîyata hîkayenuştoxîya Kirmanckî de hema zî sey klasîkêk yeno qebulkerdene.

Şaîrê Dej û Bêrîye

J. Îhsan Espar eynî wext de şaîrêko gewre yo. Şîîranê ey de hesreta welatî, bîranînê dewe, heskerdene û dejê cimatî bi xorînîye yenê hîskerdene. Şîîrê ey xeylêk kovar û antolojîyan de ameyê weşanayene û tayê deyîrbazan kilamî ser o viraştê.

Heta nika 5 kitabê şîîran yê ey çap bîyê:

1. Dilopê Zerrî

2. Rengê Şewe Zerrîya Mi De

3. Binê Aşma Çirisîyaye De

4. Sanikêka Heskerdişî

5. Bêrîye Birîsimênî

Şoreşa Edebîyata Tutan (Domanan)

Esparî zanabi ke eke yew ziwan domanan mîyan de nêcwîyo, mayînde nêbeno. Coka bi taybetî ewnîya edebîyata tutan ser. Nuştoxa namdare ya swêdîze Gunilla Wolde ra rêza kitabanê resimînan çarna Kirmanckî:

· Tûte Hurdî yo

· Tûte bi Pişê Kay Keno

· Tûte û Malîne

· Emmaya Eksî

· Kreşa Emma

Nê kitabî hetê Weşanxaneya Apecê ra Stockholm de ameyî çapkerdene û tutanê kirmancan reya verêne kitabanê rengînan de bi ziwanê xo qisey kerd.

Xatirat û Cigêrayîşê Peyênî: "Ragêrayîş"

Nê serranê peyênan de J. Îhsan Esparî kitabê xo yo bi nameyê "Ragêrayîş" (2026, Weşanxaneyê Vateyî) neşr kerd. Esparî nê berhemê xo de serpêhatî, hafiza, vîrê serranê vîyarteyan û qonaxê averşîyayîşê têkoşîna ziwanî bi qelemêko xurt ard ziwan.

Küllîyata Berhemanê Ey