Meqaleyî

Felsefe Yê Estî (Ontolojî/Metafîzîk-2)

28.02.2026 - 23:30

Bahrî Çabuk

Konseptê estî; şamîlbîyayîşê heme heqîqetî/rastîye yo. Felsefe yo sîstematîk nê konseptî ser o dest pêkerdo û ciwabê nê persan ser o cigêrayiş kerdo: Estî çi yo? Estî esto ya çinyo? Eke estî esto muhtewa ya estî çi yo? Eke estî wayirê muhtewaya se tewirê estîyê çi yê? Feylozofan bi nê mefhûman felsefayê estîyî ser o bingehîyê fikranê xo awan kerdo: fenomen, îdea, made, pêardiş, cewher, xasî, estî, estbîyayîş… Nê mefhûmî, felsefeyê estî de cayê ke muhîm gênê.

Felsefayê estî, etudkerdişê estî yo[1]. Estî, bi ewnîyayişê ko pêroyîn, heme objeyê û sûjeyanê riyê erdî, riyê esmênî, binê dengîzan, xorînî û bêbiniya feza, bêsînorîya kozmosî û heme zîhnan ra yeno pê. Obje û sûjeyê heme dinya ra, heme tebieti ra, heme kaînate ra, hema faza ra estîye yenê qebûlkerdene. Heme estîyî bi famê ke yewîtîyê kê nînê famkerdene. Çimkî taybetmendîyê estîyan de cîyayîye esta. Rêzbar û şênberê estîyan de ferq esto. Taye estîyê şênberê û fîzîkîya înan esto. Nê estîyî bi panç hîssanê însanî yenê etudkerdene. Nê estîyî, bi estîyê şênberî yenê namê kerdene û beşa ontolojî ra têkildarê. Tayê estîyî zî rêzbarê û fîzîkîya înan çin ya. Tena yenê fîkiryayene. Nê estîyî bi panç hîssan nê yenê etudkerdene, tena mezg de yenê tesawurkerdene. Nê estîyî, bi estîyê rêzbarî yenê name kerdene û beşa metafîzîk ra têkilldarê. Felsefeyê estî de no ferq, ferqê ko pîlo. No ferqî felsefeyê estîye dabeş keno. Nê dabeşkerdiş di beşan ser o awan beno.

Felsefe yê estî di beşan ra abiryeno: Ontolojî û metafîzîkî ye. Ontolojî: Onto yeno manayê estîyê şênberî. Estîye şênberî, teqabûlê mewcûdîye yî û mewcûdîyetîye keno. Mewcûd şênber o /konkret o. No mewdû şênber teqabûlê panc hîssan keno. Însan bi panc hîssan muşahede yê estî/onto yî keno. Labelê heme estîyî bi panc hîsan nê yenê fam kerdene, taye estîyî tena yenê fîkiryayene û zîhnî yê. Ne estîyî be binbeşa felsefayê estî yo bi metafîzîkîye yeno nam kerdene. Metafîzîkîyê, fîzîkî ra weta, bê fîzîkîye. Çimeyê metafîzîkîye razber ê/ abstre yê; xususîyet nê estîyan ci ya yo: Nê yenê vinayene, nê yenê eşnawitnayene, nê yenê diyayeyene, nê yenê boy kerdene û hîskerdene. Bi kilmî felsefe de estî bi di tewir ciya benê; estîyê fîzîkî û estîyê zîhnî yanî ontolojî û metafîzîkîyê.

Problemê Felsefayê Estî

Demo entîk de ciwabê persanê felsefayê estîyê bi kilmî; çiyê ke estî estê, estîyê ke çinyê çin ê.[2] Feylozofan ciwabê taye persê estî ser o pêkerdîşê ke viraşto. Labelê, di mewzûyan ser o pêkerdişê ke nêameyo virşatene. Seke felsefe de mewzûyî ke ser o pêkerdiş û fikrêko hempar cinêbo, nê mewzûyî bi problem yenê name kerdene. Probleme felsefeyî estî demo entîk ra hetanî demo rojane dewam keno: Çime, vurîyayîş û bedilîyayîş estî yo. Yanî Kokê/arkeya estî û dîmen/fenomenê estîye di problemê muhîmê. Nê di probleman ciya-ciya fehmê pêroye yî bingehîyê felsefeyî awan kerdê. Her yew feylozof bi goreyê xo nê di problemî çareser kerdê û bi nê çareser kerdişanê xo sîstemî xo felsefeyî awan kerdê. Heme estîyî yew çime ra yenê yan zaf çimeyan ra yenê ser o fikirî ameyê vatene û nuştene. Eke heme estîyê vûrîyenê se, estîyê sabîteyê çinyê se, estî senî beno estîye ser o ciya-ciya fîkrê ameyê vatene û nuştene.

Arkeya/Kokê Estî Çiyo?

Felsefeyê estîye de yew meylê feylozofan esto. Feylozofî wazenê ke heme estîyan yew çime ra, yew kok ra, yew arke ra bi zayînî. No meyl felsefeyo rojane de zî hima derbasdar o. Gelo kokê/arkeya heme objeyê û sûjeyanê riyê erdî, riyê esmênî, binê dengîzan, feza, kozmos û heme zîhnan yew çime/arke ra yeno pê yan nê? Gelo obje û sûjeyê heme dinya, heme tebieti, heme kaînate ra, heme feza zafkok ra yenê yan nê? Arkeya estîyan ser o her yew feylozofî ciya ciya çimeyî nîşandayê.Tarîxa felsefeyê sîstematîkî Thales feylozofo yewin yeno qebulkerdene. Thales awe arkeya/çimeyê heme estîyan qebul keno.[3] Bi goreyê Thalesî çerxê awe çimeyê estî û heme estîyî awe ra zayînî vineno. Badê Thalesî ra her yew feylozof arkeyê estî ciya-ciya mefhûman ser o vindeno. Ma na nuşte de ca nê danê nê feylozofan û mefhûmanê înan. Çimkî amanca ma yewbiyew fikrê feylozofan ser o niyo. Amanca ma mewzûya arke/kok/çimeyê estî bi kilmî izahkerdişo. Miraqkerdişê arkeya/çimeyê estîyan, meseleyan, mewzûyan seba însanan muhîma. Heme însanî miraqê arkeya heme kerdenan kenê. No miraq ewro zî dewam keno. Miraqkerdişê arkeya estîyan ra zananista arkelojî ameya awan kerdene. Xebata Girê Mirazan û Ceribê Cernî nîşaneyê miraqê arke yo. Xebata Girê Mirazan miraqê arkeya komelî yo. Xebata Ceribê Cernî miraqê destpêkerdişê arkeya made yo. Belê, problemê arke dewam keno. Ma do bi promlemê felsefayê estî ra, Çira Her Çî Vurîyeno? û felsefeyaê estîye ra şîroveyo rojane ser o nuşteya xo dewam bikera.