Bahrî ÇABUK

Ma taybetmandîyê felsefe ser o nuşteyê xo qedênayê. Verê ma de çarçoweyê ke newe esta. Ma do bi goreyê na çarçowe taybetê fikrê felsefe û pênaseyê felsefe ra dima beşanê felsefe ser o ceribnayişanê xo pay biker a. Ma do na çarçowe de peynîya her yew nuşte ra şirove yê rojane biker a. Beşê felsefe yê bingehînî ciwîyayîşê aktuele de çî mana îfade kenê, cuya yê şari de, cuyay yê kesan de cayê ke senîn gênê ser o şiroveyanê xo bi tewirê cerinayişî ca bi dêre ci. Felsefe çimeyê zanayîşan ra yew çimeyê ko yewpare û hempara yo. Dest pê kê felsefeyê sîstamatîkî de na yewpare û hemparayî ser o ameyo şuxulnayene. Feylozofan xebatê xo bi goreyê beşan nêkerdê. Dest pêk de felsefe ser o xebatê yewpare û hemparayî ameyê kerdene. Dabeş kerdişê felsefeyî seka perwerdeyê felsefe ameyo kerdene û badî ra seka pisporî dewam kerdo. Eke felsefayê feylozofê ke bêro analîzkerdiş nê dabeşan ser o yeno kerdene.

La dabeşkerdişê başanê felsefe de rêzkerdişê ko serobinî esto. Çimkî malûmat û tedayê yew beşe ke, problemê û zanayî yê yew beşa binê awan kenê. No rêzkerdişa serobinîya beşan înaya: Estî/estîyê, zanayî/epîsteme, zanistî, etîk, estetîk, sîyaset ûnb. Ma beşê felsefe ya verên û yewîne felsefayê estî/estîye qebul kenê. Çimkî fikrê felsefe yê sîstematîkî bi persanê estîyan dest pê kerd o. Persa mihîme û ewlîne: Estî/estîye çi ya? Estîye esta ya çin ya? Nê estîyê ke însan bi tesîrê panç hîssanê xo ceribneno raştê yan nê? Ma ciwabê nê persan ser o yewbiyew malûmat nêdanê. Çimkî ciwabê nê persan bi goreyê her yew kesî û feylozofan vurîyenê. Ma do bi goreyê dûrzanayi estî/estîye ser o malûmat bidere. Estî çi yo? Eke estîye esto çi ra heme estîyî vûrîyenê? Estî esto yan nê? Eke estî esto se, bingehîyê/arke ya estî çi yo? Eke estî estê se mahîyetê û sînore nê estîyî çi yo? Estîye de amance ke esto yan nê? Eke estî de armancê ke esto se wayirê nê armancî kam o? Estî bisînor o yan bêpeynî yo? Heme estîyî yew çime ra yan zaf çimeyan ra yenê? Ne persî heme persê felsefayê estîyê. Ne persî dest pêk ra ameyê persene û ewro zî derbasdar ê. Seka ma taybetê fikrê felsefe de nuşt bî; felsefe persan pers kerdişo û bi goreyê heme kesan ciwabê kê na persa hemparî çin yo. Çimkî felsefe de çiyo herî mihîm pers û pers kerdiş o. Persê kê bi qaîdeyanê mentiq ameyê pers kerdene mihîmê. Felsefe bi qaîdeyanê beşa mentiqî persan awan keno. Wexto şexsê ke de miraqê ko xas estbo, no miraq xo herekneno persan ser. Çimkî persî formalîze kerdişê qabîlîyetê miraqî yê. Heme persî, perse felsefî nînê qebûl kerdene. Ewela persê kê bi goreyê qaîdeyenê aqilmendî û mentiqî yenê perskerdiş persê felsefî yê. Dima taybetê persê felsefî estê. Persê kê bi têgehan/terman ra ameyê saz kerdene persê felsefî yê. Persê felsefî persê pîlî yenê namkerdene. Taybetê persanê pîlan a herî mihîm her dem de ameyê pers kerdene û demo rojane de zî yenê pers kerdene. Yanî formê persanê felsefî nêvurîyeno. Her dem de persê felsefî formê kê sabite de yê. Ciwabê nê persan bi goreyê deman, ekolan, kesan, rêbazan, fikran vurîyeno. La formê persan sabîte yo. Persê felsefî persê têgehî yê. Çimkî fikro felsefî yewbiyew xebatê ke têgehî ya. Heme persê felsefî de miheqeq kê têgeh/termê ke esto.

Felsefayê estî, etudkerdişê estî yo[1]. Estî/estîye, çi yê kê heme dorûverê ma da yê. Heme objeyê û sûjeyê kê dorûverê ma girewto yê. Eke ma dorûverê xo ra mişahade bikerîm. Bi hezaran malzemeyî, bi hezaran objeyî, bi hezaran ganiyê, bihezaran bêganiyî, bihezaran hedîseyî, mesleyî, hîssî, fikrî yenê vinayene û hîs kerdenê. Seka persa ma nê agahiyî bes nêkenê. Hîsanê ma ra, objeyê heme dinya ra, heme tebieti ra, heme kaînate ra, hema faza ra estîye yenê qebûlkerdene. Belê, yeno vinayiş kê nê heme estîye yew seha de ninê têhete û bi famê ke yewîtîyê kê nînê famkerdene. Çimkî taybetmendîye nê estîyan de ciyayî yê ke esta. Senîn û çendîyê nê heme estîyan de ferq esto. Taye estîyê şênberê û fîzîkîya înan esta. Tayê estîyê rêzbarê û fîzîkîya înan çin ya. Tena yenê fîkiryayene. No ferqî felsefeyê estîye dabeş keno. Nê dabeşî di beşan ser o awan benê. Tayê estîyê bi panç hîsanê însanî yenê fam kerdene. Nê estîyê bi beşa ontolojî ra têkildarê. La tayê estîyê bi hîsan nêyenê fam kerdene û tena yenê fikiryayene. Nê estîyê bi beşa metafîzîk ra alaqedarê.

Seka ma cor de nuşt bi. Felsefe yê estî di beşan ra abiryeno: Ontolojî û metafîzîkî ye. Taye felsefevanî ontolojî ye binbeşêkê metafîzîkîye ya zî metafîzîkîye binbeşa ontolojî ye qebul kenê. Bi goreyê mi no dabeşkerdişê ko raşt niyo. Çimkî hina bêro qebulkerdene badêcû problemê ravejîyenê û alozîye felsefeyê estîye berdewam keno. Ma nê di beşanê têkildar la xosere qebul kenê. Ontolojî: Onto yeno manayê estîye. Estîye, teqabûlê mewcûdîye yî û mewcûdîyetîye keno. Mewcûd şênber o /konkret o. No mewdû şênber teqabûlê panc hîssan keno. Însan bi panc hîssan muşahede yê estî/onto yî keno. Heme estîyî bi panc hîsan nê yenê fam kerdene. Ne estîyî be binbeşa felsefayê estî yo bi metafîzîkîye yeno nam kerdene. Metafîzîkî ye yena manayê fîzîkî ra veta, bê fîzîkîye. Çimeyê metafîzîkîye razber ê/ abstre yê; xususîyet nê estîyan ci ya yo. Ma do na beşe ser o dewam biker a…

[1] Ahmet Arlan, Felsefeye Giriş, BB101,Ankara, 217, rp.98.