Mamoste Silêman

Kurdî; Rojhilatê Mîyanên de, şaranê qedîman mîyan de, yew şarêko qedîm o. Kurdî; prosesê tarîxî de, qet binê yew çatîyê sîyasî de, yan zî binê yewîya neteweyî de kom nêbîyê. No sebebê astengîya yewîya neteweyî de, tena cîya cîya vindetişê kurdan ra hasil nêbeno. Na astengî, polîtîkaya hêzanê herême û dinya ra zî hasil bena.

Tarîx de cografyaya kurdan, herêma tamponê yê împaratoranê pîlan bîya. Mesela 1939 de, bi Peymana Qasr-î Şîrînî, mîyanê osmanîyan û sefawîyan de bîya û welatê kurdan di parçe/lete bîyo. Rayna/reyna Cengê Cîhanî yo Yewinî dima, 1923 de welatê kurdan, bi Peymana Lozanî; mîyanê Tirkîye, Sûrîye û Iraqî de par/bar bîyo. Kurdî binê îqtîdaranê nê dewletan de, politikaya înkar û îmhayî rê ri bi ri mendê. Nê dewlatanê hegemonîkan, adeta kîmyaya kurdande kay kerdo. Nê dewletan, nêverda ke kurdî, verbê yewbînan bêrê û yewîya xo awan bikê. Waşt ke, kurdan mîyanê xo de bihelnê. Hima zî semedo ke yewîya/tifaqa kurdan awan nêbo, çi destê înan ra yeno kenê.

Tarîxê de, mîyanê kurdan de, sîstemê eşirtî zî vernîya yewîya neteweyîya kurdan de asteng bîyo. Wext-wext mîyanê eşîran de, reqabet û pêrodayîş vejîyayo. Semedo ke vera raqîbanê xo, têkoşîn bikerê, nê çar dewletan mîyan ra, yew dewlete reyde hemkarî kerda. Polîtîkaya “Bare/pare bike û îdare bike” rê zemîn hedre kerdo. Na rewşe zî vernîya yewbîyayîşê kurdan rê astengî awan kerda.

Mîyanê kurdan de; hem hetî lehçeyan ra, hem zî hetî dîn û mezheban ra zaf renginî esta. Leçeyê kurmanckî, kirmanckî, sorankî, gorankî, pehlewnî estê. Na ra hetê qalkerdiş de, nuştiş de û medya de, yewbînî fehmkerdiş de zorey ancenê. Na rewşe, polîtîkaya asîmîlasyonî rê xizmet kena. Na rewşe, vernîya yewîya kurdan de, yew astengî awan kena. Beno ke kurdî; tirkî, erebkî û fariskî bizanê, na yew kemanî nîya. La semedo ke heme kurdî, yewbînan ra fehm bikerê, ganî verî lehçeyanê yewbînan bonder bibê.

Yewna het ra, hetê dîn û mezheban ra zî zaf rengînî esta. Zafê kurdan şafîî yî, la kurdan mîyan de elewî, yaresanî, êzîdî û şîîyî zî estî. Na rewşe ra wext-wext kurdan mîyan de problemî vejênê. Bi taybetî dewletî herême (Tirkîye, Sûrîye, Iraq, Îran) na zaf rengînîya kurdan kenenê, na rewşe ra îstîfade kenê.

Kurdî; hetê îdeolojî û sîyasîyî ra zî yew hewa nêfikrênê. Beno ke kurdan mîyan de, cîya cîya partî û rêxistinê sivîlan bibê. Kurdan mîyan de mûhafazakarî, çepgêrî û sosyalîstî estê. No yew çîyêdo normal o, la ganî kurdî, cîyayîya îdeolojî û sîyasî ra, dewletanê hegemonîkan rê nêbê alet. Ma zanê ke nê dewletanê hegemonîkan; kurdî verpîdayê, heta na cîyayîya îdeolojî û sîyasîyî ra, kurdan destek dayo nê hegemonîkan, vera kurdanê bînan şer kerdo. Îdeolojî û fikrê kurdan, çi beno wa bibo, ganî hînê politikaya înkar û îmhayî rê xizmet nêkê. Cîyayîya îdeolojî û partîyan ra, cîya-cîya herêmeyan de, cîya-cîya lîderî estê û çi heyf ke mîyanê nê lîderanê kurdan de, yew reqabet esto. Na ra mîyanê kurdan de, asanî reyra yew (Kongreyo Neteweyî” nêbeno.

Yew sey Îran, Turkîye, Iraq û Sûrîye; seba menfeetê xo yê stratejîkî, tayê kurdan reyra, bi demkî tifaqe awan kerda, vera kurdanê bînan şuxûlnayê. Heta ma şîynê/eşkenê vajê ke nê kurdî, hetê bazirganî û fînansî ra, mehkûmê nê dewletan bîyê. Na rewşe ra, mîyanê kurdan de tifaqe asan nîya. Yewîya Amerîka û Rusya, seba menfeetê xo, kurdan reyra bi demkî, wext wext tifaqe awan kerda. Dima zî nê kurdî, tena verdayê û şîyê. Eke kurdî, yewîya xo awan bikerê, mahtacê yewerî nêbenê.

Eke kurdî; mîyanê xo de, yew tifaqa demokratîke awan bikerê, hem Rojhilatê Mîyanên de, hem zî Dinya de, wayîrê tayê awantajan benê. Ay yewin; mîyanê kurdan de şerê birakujî/biratî qedîno û hinê dewletê hegemenokî nişnê kurdan verpêbidê. Yew sey ÎŞÎD’î û terorîstanê binan, hine nişnê wina asan kurdan qetil bikerê.

Welatê kurdan, warê petrol/neft, gaza tabîî, zîreetî de, cografyayêka dewlemend a. Yewna het ra welatê kurdan, yew cayêko stratejîk de ca gêno. Kurdî, eke welatê xo de yew bazaro ortak awan bikerê û hakimê korîdarê enerjîyî bibê û tayê awantajanê ekonomîkan gênê xo dest. Na coğrafya bena pirdê transît û korîdorê tîcaretî. Û yew sermayeyo mûazam ancîno na coğrafya. Ay wext kurdî, gireydayêyê yewerî nêbenê, hetê ekonomi ra adeta wardenê lingan ser.

Eke kurdî, yewîya xo awan bikerê; warê têkilîy û diplomasîyê yê mîyanneteweyî de, wayîrê yew prestîjî benê. Têkilîyanê Neteweyê Yewbîyayeyî, Yewîya Ewropa û yê Rojhilatê Mîyanênî de, aktor û muxetabê bi hêz benê.

Eke kurdî, yewîya xo awan bikerê; lehçeyan de yew standart awan beno û normê ziwanî aver şono. Warê akademik, teknolojî û edebî de, kurdî aver şonê.

Dinyaya mûderne de, sîndorî/sînorî fîîlen hewanîyayê. Kurdî; yew dewleta neteweyî awan nêkerê zî, awankerdişê yewîya demokratîke de, warê entegrasyonê ekonomî û dîplomasî de, bi kollektîf hereket kerdiş de, sîyasetê Rojhilatê Mîyanên û Dinya de kurdî wayîrê yew giranî/giraney benê. Şertanê Rojhilatê Mîyanên û şertanê na Dinya de, semedo ke kurdî linganê xo ser o vindrê û qederê xo tayin bikerê, awankerdişê yewîya kurdan ra teber, yewna çare nêmendo.