Murad Canşad
Pîrê îlmê tarîxî Heredot, Halîkarnos (Bodrum) de, goreyê texmînan Î.V. 490 de ameyo dinya, 425 de şîyo heqîya xo ser. Meraqê ey tarîx û hedîseyanê tarîxîyan ser ro bîyo. Welat bi welat gêrayo; şarî de, giregiran û zanayan de qisey kerdo, belgeyê dewletan wendê, adet û toreyanê cîya-cîya şaran û komelan musayo; new cîldî kitabî nuştê ke heme pêser kerde û ci rê “Tarîx” vato.
Heredot Deryayo Sîya ra, Lîdya, Medya, Persîya, Misir û Fenîke ra sey seyahan gêrayo la eksê seyahan behsê xo û serebutanê xo nêkerdo. Xora nîyet û meqsedê ey zî o nîyo. O wazeno tarîx û hedîseyanê şaran û dewletan ser ro malumatan pêser bikero, înan binuso û qisey bikero, yew îlm birono. O semed ra destpêkê kitabê xo de wina vano: “No seba dinya-alemî cigêrayişê Heredotê halîkarnasicî yo. Meqsedê ey o yegane o yo ke çîyo ke dolê merdimî kerdo wa mîyanê zemanî de vîr ra mebo û çîyê fewqeladeyê ke hem helenan (grek, yunan) hem zî barbaran ardê meydan wa bêname memanê; yew zî, înan çira yewbînan de ceng kerdo; bizanîyo[1]”. Heredot, bi “barbararan” şaran û medenîyetanê teberê helenan qesd keno. O wext helenî xo “medenî”, înanê teberê xo rê “barbar” vanê.
Ey bi meqsedê “îlmê tarîxî” kitabê xo nuşto la wexto ke ma kitabê ey wanenê, ma vînenê ke warê arkeoloji, folklor, ziwan û coğrafya de zî zaf malumatê avzelî (mihîm) tey de est ê.
Seba ke Heredot Halîkarnas ra yo, xususen hedîseyanê Anatolîya û Mezopotamya baş zaneno. Kitabê xo de giranîye daya Medan û Persan û Helenan ser. Ronîyayişê împaratorîya Medan, cengê Medan û Asuran, ronîyayişê împaratorîya Persan, bacar-dewletê Helenan; cengê Persan û Lîdya, Persan û Babîlî, Persan û Misirî, Persan Û Helenan…
Heredot kitabê xo de hîra-hîra behsê Kîrosî, İmparatoro yewin ê Persan keno. Senî ameyo dinya, senî pîl bîyo, çi gîtî vîyarnayê, senî îktidarê Medan visto xo dest, çi cengî kerdê, senî kişîyayo…
Kîros hetê maye ra tornê împaratorê Medan yê Astyagesî yo. Senî ke yeno dinya, kalikê ci wazeno ey bido kiştene. Verî ra hewno xirabin dîyo, goreyê tabîrê hewnî tornê ci do (Kîros) tac û textê ey bifîno xo dest.
Împarator, tornê xo yê pitikî teslimê yew qumandarê xo -Harpagos- keno, vano bibere bikişe û binimne. Destê qumandarî nêşono ci; pitikî teslimê yew gawanî keno; vano mi kişto.
Heredot derheqê nê gawanî de zî malumatan dano. Vano: Yew cenîya ey est bîye ke a zî sey ey kole bîye. Nameyê cenîke “Kîno” bî ke no name ziwanê helenan de yeno manaya “kutik/dele”. Ziwanê Medan de “spako” vanê[2].
Ya, spako…
Fariskî de kutikî rê “seg” vanê.
Na çekuye (seg) kirdaskî/kurmancî de bîya kilmek, bîya “se”.
Zazakîyê Hezo û Şankuşî de kutikî rê “sipe” vanê.
Împaratorîya Medan 2500 serran ra ver ricîyaya şîya la ziwan û kulturê înan ma rê mêras û emanet mendo.
Roşan Lezgîn şîîra xo “Remayoxê Ziwanê Xo” de wina vano:
Her çekuye ruhê mi ra rîsalet
Her çekuye welatê mi ra leteyêk
Her çekuya ke tamê aye sere ziwanê bapîranê mi ra yadîgar
Û her kelam latê destanê zemanî ra cewherêk
[1] Heredotos; Tarih; Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 3. Baskı Mayıs 2006, İstanbul, r.5
[2] esero corên, r.63