Enwer Yılmaz
Komeleya Cîwan û Kulturî ya Sîvîle ya Çewlîgî ke serra 2020î de ameya ronayîş, derheqê rewşa Zazakî û xebatanê xo de melumatê muhîmî dayî. Komele bi taybetî perwerdeyê bi ziwanê dayîke û aktîfkerdişê ziwanî mîyanê cîwanan Sser o vinderna.
Temsîlkaranê komele roportajê xo yê taybetî yê seba Zazakî Newsî de behsê xebatanê xo û tehlukeyê ke ziwanî ser o kerd
Zazakî News: Komeleya Cîwan û Kulturî ya Sîvîle senî ronîya? Fikro ke peyê nê ronîyayîşî de bi, çi bi?
Komeleya Cîwan û Kulturî ya Sîvîle: Seke yeno zanayîş, Çewlîg hetê sosyal û ekonomîkî ra bajareko dezavantajin o. Bêkarîya cîwanan û koçê mîyanê cîwanan raştîyêka ma ya. Komeleya Cîwan û Kulturî ya Sîvîle, serra 2020î de bi armancê ke cîwanê Çewlîgî tewrê cuyayîşê cimatkî bibê û warê sosyal û kulturî de ca bigîrê, amey ronayîş. Ma waşt ke cîwanî bi rayîrê cimatê sîvîlî xo îfade bikerê, xo aver berê. Fikrê ma yo esasî no bi ke ma bimojnê; cîwanî tena esasê fealîyetanê sosyalan ney; eynî wext de eşkenê bibê bingehê demokrasîya herêmî, mîrasê kulturî û bedilnayîşê cimatkî zî. Ma tena cîwanan dir nêxebitîyenê; eslê xo de ma grûbanê bînan ê sey cinî, tut û grûbanê rîskînan dir zî xebata pawitişê heqan kenê.
Şima Çewlîg de warê cîwanan û kulturî de fealîyet kenê. Tîya de armancê şima çi yo?
Potansîyelê cîwananê Çewlîgî berz o la îmkanê înan kêm ê. Warê afirnayîşê kulturî, platformê munaqeşeyî û îfadeyê azadî zaf tay ê. Ma na vengîye dî û waşt ke ma warekê wina virazê ke cîwanî tede qisey bikerê, fikranê xo pare bikerê û wayîrê ziwan û kulturê xo vejîyê.
Armancê bingeyên ê ronayîşê şima çi yo? Şima wazenê kamcîn vengî dekerê?
Armancê komeleya ma o yo ke hişê welatîbîyayîşî yê cîwanan xurt bike, cîyayîya (rengînîya) kulturî bipawe û paştîdayîşê cimatkî zêde bike. Warê ke cîwanê Çewlîgî tede derheqê bajar, ziwan û kulturê xo de bieşkê însîyatîf bigîrê, zaf kêm by. Onca, kêmasîya sazgehanê cimatê sîvîlî ke xebata pawitişê heqan kenê, problemêko muhîm o. Ma na noqte de sey nimûneyêk vejîyayî werte û ma firsendanê cimatê sîvîlî û cîwanan anê têhet.
Zazakî, goreyê UNESCOyî, mîyanê ziwananê ke binê tehlukeyê cîddî de yê ra yew o. Şima no tablo taybetê Çewlîgî de senî ercnenê?
Çi heyf ke na rewşe seba Çewlîgî zî vîyarena. Zazakî hema yena qiseykerdene la resnayîşê (neqilkerdişê) mîyanê neslan kêm o. Bi taybetî merkezê bajarî de, cîwanî ziwanî ra fam kenê la aktîf nêxebitnenê. Neslanê hîna cîwanan de oranê xebitnayîşê ziwanî lez kêmî beno. Zazakî, roj bi roje bena ziwano ke kal û pîrî mîyanê xo de qisey kenê û çi heyf ke zaf kal û pîrî zî torinanê xo dir Tirkî qiseykerdiş tercîh kenê. Zazakî û zazatîye êdî dest pêkerd ke bibo çîyêko sembolîk.
Eleqeyê cîwanan seba Zazakî senî yo? Cuyayîşê rojaneyî de hema yena qiseykerdiş?
Mîyanê cîwanan de eleqe esto la kêmasîya xorabawerîye zî esta. Neslekê wina esto ke mîyanê tersê vîrkerdişî û hîsê şermayîşî de mendo. Dewan de Zazakî hîna bihêz a, la merkezê bajarî de oranê qiseykerdişî lez kêmî beno.
Seba pawitişê nê ziwanî mesulîyeto tewr pîl ê dewlete yo yan yê cimatê sîvîlî yo?
Pawitişê ziwanî de mesulîyeto bingeyên ê dewlete yo. Cimatê sîvîl nê warî de eşkeno bibo paştîger la waştişê perwerdeyê bi ziwanê dayîke û polîtîkayê ziwanî mesulîyetê dewlete yê. Labelê xurtkerdişê demokrasîya herêmîye û zêdekerdişê selahîyetanê şaredarîyan nê babetan de, seba Sazgehanê Cimatê Sîvîlî (STK) û îdareyê herêmî muhîm beno.
Cîwanîyêka wina ke vajo “Wa Zazakî vîndî mebo”, senî virazîyêna? Şima nê xusûsî de çi kenê?
Seba viraştişê na cîwanîye, zêdekerdişê hayîdarîye û waştişê perwerdeyê bi ziwanê dayîke yê zemînê cimatkî, muhîm o. Ganî merdim sey siyasetêko verên nêzdîyê babete bibo, yew yelpazeyê cimatkî yo hîra virazo û goreyê ney polîtîka aver bero. Ma sey komele, her hefte Kulûbê Qiseykerdişê Zazakî virazenê. Onca ma bi nuştox Seyîdxan Kurijî dir yew pêvînayîş viraşt. Ma seba xebatanê neweyan ê Zazakî tim fikrîyenê.
“Atolyeya Qiseykerdişê Zazakî” senî dest pêkerd?
Zazakî ziwanê ma yê dayîke yo û binê tehdîtêkê cîddî de yo. Ma waşt ke qijkek zî bo yew hayîdarîye virazê. Atolyeyanê ma de ma Zazakî qisey kenê, estanikan wanenê, kultur û tarîx ser o qisey kenê. Nê pêvînayîşî têna pratîkê ziwanî nîyê; eynî wext de parekerdişê hîşêko kolektîf ê. Peyseragêrayîşê ke ma beşdaran ra gênê, zaf pozîtîf ê û no zî seba dewamkerdişê xebatanê ma motîvasyonêko pîl dano ma.
Profîlê beşdaran kamî yê?
Beşdarê ma zaf cîya yê. Wendekaranê lîse û unîversîte ra heta cinîyanê keyeyî, tutan-domanan ra heta kesê resayeyan, yew koma emrî ya hîra esta. No cîyayî, têkilîya mabênê neslan xurt kena û seba neqilkerdişê ziwanî zemînêko muhîm virazena.
Gelo nê atolyeyan de pabesteyîya hîskî yan zî demê hayîdarîye benê?
Bi taybetî resayeyî (pîlî) bi estanikanê ke yenê vatiş agêrenê qijtîya xo. Beşdarêkê ma va ke o do estanika ke ameya wendene qeyd bikero û tutanê xo rê bido goşdarîkerdiş. Wexto ke beşdarî herêmanê xo ra çekuyan pare kenê, ma hîs kenê ke Zazakî çiqas ziwanêko zengîn o û demê bi hîsî yenê cuyayîş.
Şima têkilîya ziwan-kultur-hunerî senî tarîf kenê?
Ziwan barkerdoxê kulturî yo, huner zî şiklê îfadekerdişê ey o. Nê hîrê warî nêeşkenê yewbînan ra cîya bêrê fîkrîyayîş. Wexto ke ziwan vîndî beno, hişê kulturî kêmî beno; huner zî nê hîşî keno eşkera (vînaye) û newe ra virazeno. Ma xebatanê xo de na têkilîya pêroyî esas gênê.
Fealîyetanê şima de “nasnameyê Zazakî” senî ca gêno?
Ma fealîyetanê xo de beşdaran çiqas ke mûmkîn o teşwîq kenê ke Zazakî qisey bikerê. Eke tewirê grûbe munasîb bo, ma sohbetî Zazakî domnenê. Îrtîbatê rojaneyî de sanikî, vateyê verênan û îfadeyê herêmîyî zaf yenê xebitnayîş. Wexto ke kesê ke newe bîyê şinasî, nameyê dewa yewbînan bi Zazakî persenê yan zî rewşêke bi vateyê verênan ê Zazakî îzah kenê, no hêzê kulturî yê ziwanî mojneno. Seba kesê ke Zazakî nêzanê zî, kesê ke nê îfadeyan açarnenê Tirkî û heta Îngilîzkî benê. Na rewşe, tesîrê nasnameyê Zazakî yê serê cuyayîşê cimatkî bi awayêko zelal vejeno werte.
Şima seba afirnayîşê kulturî yê cîwanan ê Çewlîgî çi vînenê?
Çewlîg de cîwanê zaf afernayoxî (yaraticî) estê ke wazenê warê nuştiş, sînema, şîîre û tîyatroyî de berheman bidê. Labelê kêmasîya war û îmkanan problemêko pîl o. Ma cayê komeleya xo hunermendanê ferdîyan û grûban rê bêpere akenê û kenê ke na kêmasîye tayêk bo zî wedarne.
Gelo Çewlîg eşkeno nasnameyê xo bipawo?
Çi heyf ke ma nê warî de yew peyserşîyayîş vînenê. Zazakîya ke verê cû çarşî de, bazar de û xeylê waranê cuyayîşê rojaneyî de bi awayêko tebîî ameyêne eşnawitiş, ewro warê kamuyî de her ke şino bena nêasaye. Çiqas ke xebitnayîşê ziwanî yê kamuyî zeîf beno, nasnameyê kulturî yê Çewlîgî zî hende apey şino.
Bajarbîyayîş, koç û tewirê cuyayîşî yê modernî nê prosesî lez kenê. Eke ziwan mekananê kamuyîyan, çalakîyanê kulturîyan û îrtîbatê herêmî de hîna zêde nêaso (nêro vînayene), tehluke esto ke nasnameyê Çewlîgî wext dir bikewo sewîyeya aidîyetêkê sembolîkî. Pawitişê nasnameyî, tena bi yadkerdişê vîyarteyî ney; bi kerdene ziwan û kulturî sey parçeyêko aktîf ê cuyayîşê rojaneyî mûmkîn o.
Seba ke ziwan biciwîyo, ganî tewr lez çi bêro kerdene?
Lazimîya tewr bingeyîne perwerdeyê bi ziwanê dayîke yo. Teberê naye de, ganî tedeyê medyayê Zazakî, kitabê tutan, xêzefîlmî e û materyalê ke platformanê dîjîtalan de virazîyenê, bêrê zêdekerdiş. Semedo ke ziwan biciwîyo, şert o ke tutî emrê qijekî de ziwanê xo bivînê û qisey bikê.
Labelê pawitişê ziwanî tena bi dezgehanê perwerdeyî mehdûd nîyo; ganî cuyayîşê rojaneyî de zî bi awayêko aktîf bêro xebitnayîş. Keye de tutan dir qiseykerdiş, teşwîqkerdişê Zazakî yê çarşî, bazar û têkilîyanê tîcarîyan de, warê cuyayîşî yê tebîî yê ziwanî xurt keno. Yew ziwan tana eke mîyanê cuyayîşê rojaneyî de biciwîyo eşkeno estbîyayîşê xo bidomno.
Gelo projeyê şima yê neweyî yê Zazakî estê?
Seba averberdişê projeyanê neweyan ê Zazakî, ma grûb û hemparanê cîya-cîyayan dir pêvînayîşan kenê. Nika tayê xebatî sewîyeya fikrî de bê zî, Zazakî yewe sasê komeleya ma ya. Ma hedef kenê ke projeyanê domdaran ê bi taybetî seba cîwan û gedeyan virazê. Wexto ke îmkanê munasîbî virazîyê, ma do gamanê zelalan bierze
Peyama şima seba cîwanan û raya pêroyî çi ya?
Wayîrvejîyayîşê kultur, ziwan û kokanê xo vejîyêne.. Sey cîwananê Çewlîgî ma nêşerme û hîkayeya xo qal bikerê.
