M. Ali Yılmaz
Datoy (Cemalê Kelxesî / Cemal Yalçındağ), xezineya hûnera fekkî kerdî nuşte û eseroki weş hedre kerd. Eno kitabê qîymetdar o ki weşanxaneyê Vatey ra veciya, hafızayê mehelî fîneno çiman ver û bi eno hawa derman dano nefesê Zazakî.
Dato, bi nameyê "QALÊ MA, VATEY MA" kitabo Tirkî-Zazakî ki, tede vateyê verînan (atasesözü) û deyimî estê, weşana. Kitab 72 rîpel o; tede 184 vateyê verînan û deyimê ke kîşta nê de 22 hebî zî deyimê arizî yê dewa cê estê. Dato, bi ena xebatê xo kûweno miyanê nustoxanê ki hafızayê mehelî qeyd kenê. Bi taybetî qeydkerdişê nê 22 deyimanê dewa cê, seba ziwanşinasan zaf qîymetdarî. Çunke ruhê ziwanî tewr zaf enî deyiş û qalê mehelîyan de limitê . Kitaba Datoy nîşan dane ki Zazakî tenê seba akademî nîyo; o kulturo ganî yê şarî û wesîleya tezekerdişê hafıza yo.
Zanîyeno ki Zazakî lîsteya UNESCOyî ya ziwananê ki binê talûkeyê vîndîbîyayîşî ( sekratidê) do. Kê bi enî çiman ra biewnîyê: Xebata Verên (1857-1858): Peter Lercho Rus, 12 Kurdê (enînara 3 tenê Zaza yê) ki Herbê Qirimî de esîr kewtbî ra tay metnî kom kerdî û bi nameyê "Forschungen über die Kurden und die Iranischen Nord-Chaldäer" weşanay. Serra1899 di Ehmedê Xasî yê Lîceyic bi nameyê "Mevlûdê Nebî" esero verên o Zazakî çap kerd. Serra 1903 di Osman Esad Efendî Babijî bi fekkê Sêwregi “Mewlid “ nuşt û dıma bi hetkarîya Celadet Alî Bedirhanî 1933 de Şam de ame çapkerdiş. Zazakî di niştişê tewr zaf serranê 1970an de lez gırot. Dergîya Tirêjî (1979) seba Zazakî bî bero newe. Edebîyatê modern, şîîra serbesti û estanikî kilmî reydî enî platformî di ameyî nuştiş. Tirêj bi temamî bi Kurdkî (Zazakî û Kurmanckî) weşînyay û bî binyatê edebîyatê modernî. Malmîsanîj û embazanê xo 1996 de Stockholm de "Grûba Xebate ya Vateyî" ronay. Ena grûbi seba standartkerdişê ziwanî (rastnuştiş, ferheng) xebata ki hera kerdi û “Dergîya Vate” û “Weşanxaneyê Vate”yî ronay. Kitaba Datoy zî eno weşanxaneyî ra veciyay. Eno zî nîşan dano ki xebata cê enka bîya "standard". Ziwan tenê qalîkerdişî reyde nişto bimano; gere vateyê verînan û deyimî zî bêrê nuştiş ki seba neslanê ameyoxan bibo "verîyoki standard". Dato; dest û qelema to weş bo, keda to dawayê ziwanî di pîroz bo. Rîyê to sipî,rayîrê to akerde û wendoxê to zaf bê! Ti her roj şêrê key Kez
