Semra BİRTANE ÖZDEMİR
Dinya de nê seseranê pêyênan de problemê ma yo tewr gird gam bi gam zêdebiyayişê popîlasyonê merdiman o. Her wext merdimaye seba ciwîyayişê xo , wazena ke xoza talan bikera û xoza qontrol bikera. Heta zanistî ra (xebatê teknolojikî) merdimayîye çend zaf aver şîyera hendayî xoza ser o zî zaf tesîrê xo ronena.
Vurîyayişê îklîmî de seba ke şaristan, febrîqa, tesîsê endustrîyê girdî vîrazîyayê, darê ameyê birnayiş her ca de betonan ra keyeyî, tesisî ameyî viraştiş û atmosfer de karbon, gaza metan hêdî-hêdî zêde bîyo. La oksijen zî atmosfer de kêm bîyo û gaz atmosferi ser o hîna zêde bîyo. Nê semedî ra eyom (îklîm) zî bedelîyayo.
Semedê tesirê merdimayîye ra atmosfer de xeylê gazê qarbon vila bîyê û atmosfer ser o tesîrê xo kerd. O çax heme cayê dinya de global yew germinîyê virazîyaya. No zî tira pey sebebê vurîyayişê îklîmî bîyo.
Seba na babete serra 1997î de şaristanê japonya Kyotoyê de hetê welatanê bînan ra Protokolê Kyototoyê ame îmzakerdiş û ameyişî Rûsan ra pey serra 2005î de pratik de cayê xo dîyo. Goreyê nê protokolî welatêk destur dayo, qerarê înan nika ra pey tena se de 5 gazê sera vila bena atmosferî. Tirkîya zî no protokol îmza kerda .
Bêguman no seseran de problemê ma yo tewr gird germinîya globale û vuriyayişê îklîmî yo. Rojanê neweyan de ma vînenî ke hêdî-hêdî awe kemîyena erd vişk û war beno, hamnan hîna germ beno, zimistan hina serd beno, serebûtê ekstremî dinya ser o virazîyenî. Hemsencê xoza (dengeyê xoza) xerepîyeno. Nişka ra torg û torsela warena, vayo vilik û welvelikê virazîyenî.
Naye ra teber ma cor de derheqê kêmbiyayişê awe de çîke vatibi. Seba ke kêmbiyayişê awa binê erdî û waranê ra erd vişk beno ramîtîş ra hîna kêm zerzewat vecîyeno. Darî vişk benî vaşî germineyî ra veşenî û hetê bînî ra dinya de popîlasyonê merdiman vîşe beno. Labelê vera-vera werd zî kêm beno. Dînya de nika ra qirîzê werdî esto. No qirîz rojanê ameyiyanê de hîna viş beno. Ma eşkenî vajê; rojanê ameyiyanê de dinya de kes nêeşkeno bireso werd zî. Hetê bînî ra nebatê kêmê benî cayê heywanan hetê merdiman ra wederîyenî, tayê nebat û heywanî dînya ra çin benî.
Cayanê nizdî qutuban de ma eşkenî vajê Grönland ,Alaska û antartiqa de çi heyf ke cemed hêdî-hêdî helîyenî û goreyê zanistan ra do nizdî ra awa dengizî zî berz biba û qitayê ke berz nîye beno ke bînê awe de bimanê. Heta vakurê qutubê de fok, penguen û heşê qutuban eke wina germîney vîşê biba beno ke neslê înan vîndî bibo. Tena qutuban de cemed nêhelîyeno koyê ke zaf berzê sereyê nê koyan de zî cemed helîyeno. Eke na wina bibo felaketê ma heme ganîyan beno. Laser, torg û torsela, welwelek, zuwayîye zêde vîşe bena.
Tîya de merdimîye seba havilgirewtişa xo xoza ser ro hukmê xo ronenê la ma ganî xoza bipawê û veşnayişê fosîlan nê, herinda înan de hina pank enerjî biveynî û nê enerjî ca bîgirê. (enerjî, va, tîje, awe …….usn) .Tiya de ma vînenî ke merdimayîye çend kêm tesir rona xoza ser o cuyê hina weş bena
